,

13

1

V

fi

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220340

ł

■

\

1

WIELKA

T\wr\

Ul

ILUSTROWANA.

toih xvn.

!]

Ib

WARSZAWA

Drukarnia Artystyczna S. Sikorskiego,

Ulica Nowy Świat Nr 47.

Gąm¹*⁶)

g^lf%

n,#

CD

=>■<

psi

CS

'•

*1

Ul .

3X0

A03B0JIEH0 H,EH3yP0K) Bapmaua — 8 Maa 1896 ro^a

Akc. Nr.

Oi

ftiu- «2r- £5f>] SLofł-

D.

kliuy lub wierzby, na powierzchni drogi ułożonych i pewną warstwą ziemi przysypanyoh. Drogi tego rodzaju, budowane w końcu przeszłego i na początku naszego stulecia we Francyi i w Niemczech, nosiły nazwę gościńców żywych i stanowią pewne przejście od dróg zwyczajnych do bitych. U-rządzano je w ten sposób, iż wyrównywano drogę w pewnym kierunku wytkniętą, dla otrzymania możliwie łagodnych spadków, a następnie po brzegach kopano dość głębokie rowy dla osuszenia terrenu. Następnie na powierzchni drogi, od jej środka ku rowom, kopano naprzemian, wpoprzek drogi niegłę-bokie rowki, w które układano gałęzie wikliny lub wierzby w ten sposób, iż grubszy koniec wetknięty był w ziemię, cieńszy wystawał po-za brzeg rowu, pozostała zaś część gałęzi zajmowała wykopane rowki. Po zasypaniu tak urządzonej drogi do właściwego poziomu ziemią rodzajną, pokrywano jeszcze powierzchnię pewną warstwą żwiru i odpowiednio ubijano. Tego rodzaju utrwalanie dróg przejazdowych materyałem, który, rozrastając się, zapuszczał w grunt znaczną ilość korzeni, wymagało tylko właściwego podcinania wyrostków, pojawiających się w głównych rowach i na powierzchni drogi i zasypywania wyjeżdżonych dołów. Silniejsze pędy, wyrastające w rowach z odnóg, założonych pod drogę, prowadzono specyalnie dla zacienienia i określenia kierunku d-gi. Fig. 1 i 2 przedstawiają D-ę tego rodzaju, urządzaną w Niemczech. Utrwalanie powierzchni drogi za pomocą gałęzi innego rodzaju drzew, jak np. sośniny, olszyny i t. p., bardzo często ma miejsce w okolicach lesistych naszego kraju. Jest to jednak środek tymczasowy i skuteczny, dopóki narzucone gałęzie nie zgniją, poczem tak poprawiana droga, odpowiednio nie utrwalona, staje się gorszą, niż była przed taką naprawą. Trudno zaprzeczyć, aby rozwój d-g z wy czaj ny ch w danym kraju nie wpływał w pewnym stopniu na położenie ekonomiczne; gdy jednak tego rodzaju arterye komunikacyjne nie posiadają odpowiednich warunków, jakie w obecnym czasie od drogi są wymagane, pod względem zaś technicznego urzą-

Drogi bite (Chauasóe, Grandę route, High-road, jazdu w pewnych porach roku, a był dostatecznie Chausse), są to drogi sztucznie budowane, wysy- wilgotny, starano się umocować i utrwalić powierzch-pane kamieniem tłuczonym, szabrem, który ubi- nię drogi przez sztuczne zakorzenianie gałęzi wi-jany jest odpowiedniemi walcami, dla nadania drodze twardej, trwałej i gładkiej powierzchni. D. b. tego rodzaju wykonania technicznego, jak je dziś widzimy, sięgają początków XIX wieku. Rzymianie budowali drogi trwałe kamienne; Wieki Średnie, zachowując zabytki przeszłości, bardzo niewiele u-czyniły postępu w rozwoju dróg komunikacyjnych, posiłkując się s z 1 a k a m i, drogami zwyczajnemi, lub traktami. Szlaki są to drogi pochodowe naturalne, jakiemi niegdyś ciągnęli do Polski Tata-rzy. Był to kierunek, przedstawiający najmniej przeszkód trudnych do przebycia, względnie najkrótszy dla celów wyprawy, najdogodniejszy i najbezpieczniejszy. Znane były trzy szlaki, po których ciągnęli Tatarzy: czarny (ob.), kuczmański czyli podolski i wołoski. Podobnego rodzaju szlakami ciągnęły zwykle najazdy ze wschodu w czasach wielkiej wędrówki narodów; były to drogi wojenne wśród pustych i lesistych przestrzeni.—Drogi zwyczajne, jakie i dziś jeszcze spotykamy pomiędzy wsiami i miasteczkami, są to kierunki, wyjeżdżone bez planu zasadniczego, podtrzymywane i ulepszane nasypami z ziemi o tyle, o ile to ze stosunków lub potrzeb miejscowych wypływa. W niektórych krajach drogi zwyczajne, w okolicach bardziej ożywionych pod względem ruchu komunikacyjnego, noszą specyalne nazwy ziemskich, gminnych, powiatowych i t. p.; są utrzymywane kosztem pewnych zarządów administracyjnych, lub sposobem szarwarkowym (ob.). D. zwyczajne, w pewnym kierunku wytknięte, szerokie i wygodne dla przejazdu w pewnych porach roku, posiadające zwykle wykopane po bokach rowy dla ścieku wody, wysadzone często drzewami, noszą nazwę gościńców, traktów, dróg pocztowych i t. p. Utrzymanie tego rodzaju dróg odbywa się również sposobem szarwarkowym, który, ze względu na ważność arteryi komunikacyjnej, podlega specyalnemu dozorowi władz administracyjnych, szczególniej pod względem utrzymania mostów i zabezpieczenia od stromych Bpad-ków i zalewów. W niektórych miejscowościach, gdzie terren nie był odpowiedni dla wygodnego prze-

dzenia nie potrzeba specyalnych znajomości dla prze-nrowadzania i zachowywania ich w stanie używalności: wspominamy przeto o nioh jedynie tylko dla pewnej ciągłości przedmiotu i objaśnienia nomenklatury, która do różnego rodzaju dróg jest stosowaną. D-i bite, o jakich najdawniejsze posiadamy wiadomości, budowane były przez „Semiramidęu od Su-zy do Sardes na długości 3 400 kilom.; D-i, układane z kamienia przez Chińczyków, przechowały się do naszych czaBÓw, jakkolwiek początek ich istnienia bardzo odległych sięga wieków; D-i trwałe kamienne budowali Grecy, a przeważnie Ateń-czycy dla świętych pochodów (droga do Delfów): najwięcej jednak pod tym względem uczynili Rzymianie. D. b.,przez Rzymian (por. Drogi. Pogląd dzie-na długi przeciąg czasu ustała troskliwość o trwała i wygodne komunikacye. Karol Wielki kazał wprawdzie poprawiać dawne drogi rzymskie, i nowe na ich wzór budował; słabe jednak są wiadomości historyczne z tej epoki, odnoszące się do dróg przejazdowych. Pierwsze dane o budowie dróg bityoh sięgają XIII wieku. Pomiędzy latami 1250 — 1266 zaczęto budować drogi wojskowe, tak zwane pochodowe, zarówno w Niemczech, jak w Anglii i Hiszpanii; konstrukoya jednak tych dróg, a stąd i względna trwałość, bardzo wiele pozostawiały do życzenia. Z czasem drogi trwałe, bite, budować zaczęto i dla celów komunikacyjnych, jak również handlowych. W Anglii komunikacya pocztowa po stałych traktach kamiennych sięga po-

Profil pcdtiiy Jjinzj ^4.B.

V    __^    di

mm

asm

W/

W/

''LA

Pif- J.

IH

śsi

Mp!

~LjC

B.

1=

li!

il

czątków XVI wieku; w tymże czasie drogi bite budowano we Francyi, Niemczech, Włoszech i Hiszpanii. Bardzo liczne spotykamy wzmianki z owej epoki, o „drogach twardych, kamiennych, traktach pocztowych z wielkiem staraniem i kosztem budowanych*, co wnioskować pozwala, że drogi tego rodzaju warstwą bitego kamienia utrwalane być musiały. Jaka jeduak była ich konstrukcya techniczna, o tern żaduej nie mamy wiadomości. O drodze bitej, na podobieństwo naszych szos budowanej, znajdujemy pewniejsze dane z drugiej połowy XVIII wieku. W Szwabii, pomiędzy Nordlingen i Oe-tingen, zbudowano w r. 1753 pierwszą drogę bitą, sztuczną, wygodną, z wykopanemi po bokach rowami, warstwą bitego i ubijanego kamienia wyłożoną. W Anglii, około tego czasu wydano nowe prze-

jowy) budowane, znajdujemy na całym niemal obszarze Państwa Rzymskiego, a pod względem konstruk-cyi technicznej są one tak znakomite, iż z źadne-mi innemi porównane być nie mogą. Pliniusz o-pisuje, że drogi bite rzymskie budowane były na pewnego rodzaju podłożu betonowem, grubości około 20 cm., na które sypano warstwę takiej samej grubości kamienia tłuczonego i z wierzchu przykrywano nową warstwą betonu, na 8 cm. grubą.

Warstwa tego rodzaju stanowiła pokład drogowy stały, czyli, tak zwane, „planum”, na którem dopiero układano właściwą drogę żwirową. Z boków tak urządzonej grobli drogowej kopano zwykle rowy, urządzano w razie potrzeby skarpy lub schody.

— W budowie tego rodzaju dróg odznaczali się wówczas szczególniej August, Wespazyan, Tra-jan i Hadryan. — Z upadkiem państwa Rzymskiego pisy, jak się ma odbywać komunikacya wozowa

30 000 m.,

20 000 fr.

po nowo utworzonych na wzór niemiecki, drogach bitych, a mianowicie: nakazano się trzymać prawej ręki przy jeżdzie kcłowej, ustanowiono stałą odległość pomiędzy kołami każdej osi wozowej, a nawet wprowadzono tak zwane wagi wozowe dla oznaczenia normalnego ciężaru, po nowych drogach przewożonego. Przepisami tego rodzaju unikano zbyt częstych kolei wozowych, drogę niszczących, ułatwiono komunikacyę w miejscowościach bardziej ożywionych i zabezpieczano powierzchnię drogi od zbytniego wrzynania się w nią obwodów kołowych. Drogi bite we F rancyi, w końcu XVIII wieku doszły już do takiej doskonałości technicznej, iż specyalna nazwa „ehaussóe", drogom tym nadawana, przyjęła się we wszystkich krajach dla dróg, na sposób francuski budowanych. Pochody wojenne Napoleona I-go rozpowszechniły sposób francuski budowania dróg bitych. Utrzymaniem już istniejących i budową potrzebnych w nowych kierunkach zajmować się zaczęły państwa za pomocą specyalnych zarządów głównych i prowincyonalnych. Prawodawstwo francuskie drogowe nie pozostało bez wpływu na państwa ościenne, szczególniej na Belgię i Hollandyę, a nie ulega wątpliwości, że ustawy drogowe niemieckie na prawodawstwie fran-cuzkiem wzorować się musiały. Wielki przewrót w budowie dróg bitych uczyniła teorya John Lon-Idon Mae-Adama, ogłoszona drukiem pod tytułem: LRemarks on the present system of Road Making". feiódme wydanie tej broszury wyszło w Londynie Iw r. 1823. Mac-Adam opiera swoją teoryę na tej zasadzie, że grunt należycie osuszony jest najlepszą drogą, i że powierzchnia drogi bitej, tworząc massę nieprzesiąkającą, powinna być uważana tylko za środek utrzymania tej części gruntu w stanie suchym, która służy warstwie kamiennej za podłoże. Budowa dróg bitych podług teoryi Mac-Adama, zwana „makadamizowaniem*, zasadza się na doborze i sposobie użycia takich gatunków ma-teryałów kamiennych, do utrwalenia powierzchni drogi przeznaczonych, które po stosownem rozsypaniu i ubiciu tworzą massę twardą, nierozdziełną i nieprzenikliwą, dostatecznie wytrzymałą na ciśnienie i wrzynanie się kół wozów ładownych, po drodze kursujących. Zasada ta, ze zmianami, jakie późniejsze doświadczenia praktyczne wprowadzić pozwalały, ogólnie przyjętą została. Bliższe szczegóły, odnoszące się do strony technicznej, pomieszczone zostaną pod wyrazem szosa (ob.); obecnie choć w streszczeniu podamy niektóre statystyczne dane, odnoszące się do dróg bitych różnych krajów. — Przedewszystkiem zaznaozyć wypada, że drogi bite nie tylko w różnych krajach, ale w je-dnem i tern samem państwie, ze względu na a-dministracyę, ważność komunikacyjną, szerokość i dogodność przejazdową, bardzo różnią się między sobą, a stąd wypływa i rozmaitość nomenklatury, jaką te właśnie drogi w różnych państwach posiadają. We Francyi od r. 1866 drogi bite dzielą się na państwowe, departamentowe, dojazdowe, pospolite i miejscowe; w Szwajcaryi istnieje podział na dro-ki tranzytowe, wielkie i miejscowe. Austrya po-

i'"""'""........ wiatowe, dojazdowe i gminne. W Niemczech, Anglii, Hollandyi i Belgii, oprócz dróg państwowych, dawniej budowanych, nowe drogi bite przeważnie przeprowadzane są i utrzymywane kosztem gminnym. W Rossyi rozróżniamy: drogi bite rządowe, przez rząd budowane, a utrzymywane przez ziemstwa i gminy, wreszcie budowane z inicyatywy ziemstw, towarzystw lub osób prywatnych i przez nie utrzymywane. Szwecya wraz z Norwegią ma przeważnie tylko drogi bite gminne. Szerokość drogi bitej i spadki, z jakiemi jest budowaną, również w różnych krajach bywają rozmaite.—W Au-stryi dawne drogi rządowe posiadały szerokość 12 metrów, obecnie jeszcze dla głównych traktów szosowych przepisywaną; drogi gminne i krajowe od

r. 1866 mają szerokości 6-iu metrów. W Niemczech zwykła szerokość drogi wynosi od 10 — 15 metrów, a w rzadkich tylko wypadkach 6 metrów. W Rossyi drogi bite pierwszorzędnego znaczenia mają 21 metrów, drugorzędne zaś około 9 metrów szerokości. Spadki dróg bitych zależne są od falistości terrenu. W krajach górzystych, jak w Rzeczypospolitej Szwajcarskiej, na drogach bitych kantonu Lucerny spadki dochodzą do 25%, przeważnie zaś 10%; we Francyi spadki normalne mają od 7 — 8% w miejscowościach górzystych, a 6% w okolicach mniej wyniosłych. W Austryi i w Niemczech przy nowo budujących się drogach bitych nie powinny przenosić 5%. Z powodu znacznych spadków, jakie istnieją na drogach bitych zagranicznych, nie tylko fury frachtowe, ale najlżejsze nawet powozy osobowe zaopatrzone są w hamulce, (ob.) w które na naszych drogach bitych, z powodu bardzo małych spadków, nawet fury frachtowe zaopatrywać się nie potrzebują. — Ze względu na szerokość drogi bitej, nakład na wywłaszczenie ziemi, odchodzącej pod budowę drogi, na sztuczne budowle, jakie wznieść wypada (mosty, tunele, wiadukty

1    t. p.), a głównie na materyał kamienny, do wierzchniej konstrukcyi niezbędny, koszt budowy dróg bitych, licząc na 1 kilometr długości, bardzo bywa rozmaity. W Niemczech, przy szerokościach normalnych, o jakich powyżej wspomniano, koszt ludowy jednego kilometra drogi bitej wynosi:

W miejscowościach obfitujących w kamień 7 500 mar.

W miejscowościach ubogich w kamień i siły robocze do,

w czem 20% kosztów na wywłaszczenie ziemi.

W Prusach przecięciowo 1 kilom, drogi bitej kosztuje 10 000 mar., a koszt utrzymania wynosi od 200—

2    000 marek przecięciowo 550 marek. W Księst. Badeńskiem koszt jednego kilometra drogi bitej na płaszczyznach wynosi od 5 800 — 7 800 marek, w okolicach pagórkowatych—od 11 600—13 500 mar., a w górzystych— od 17 500—19 500 marek.

We Francyi w r. 1866 koszt budowy 1 kilometra wynosił przecięciowo:

Dróg bitych państwowych „    „ departamentowych .... 15 000 „

Drogi

Dróg bitych dojazdowych „    „ zwyczajnych .

„    „ miejscowych .

Przeciętne utrzymanie dróg bitych francuskich tak się przedstawia:

Materyał na utrzymanie kilom, drogi wynósi 40.42 kub. metr., a obliczony po 6.59 fr. czyni Służba drogowa i robotn., potrzebni do utrzym. 1 km. koszt.

266.37 fr.

169.75 „

Razem .... 436.12 fr.

Ten jednak koszt przeciętny utrzymania jednego kilometra drogi bitej we Francyi bardzo jest nierównomierny w różnych departamentach: gdy w departamencie Jonuy wynosi 238.75 fr., w departamencie Sekwany czyni 424.76 fr. Różnica tak znaczna nie jest tylko wypływem zwiększonego na pewnych drogach ruchu komunikacyjnego, ale również względnego kosztu materyału, do utrzymania dróg bitych potrzebnego, i jednostkowej ceny robocizny. Dla porównawczych danych statystycznych kosztów budowy dróg austryackich bierzemy Gali-cyę, która przy rozległości 78 500 kilom, kwadrat, posiada 8 486 kilom, dróg bitych uporządkowanych i 39 000 do uporządkowania. Długość dróg różnej kategoryi i koszt budowy w kilometrach i florenach tak się przedstawia podług statystyki 1895 roku:

Rodzaj drogi.

Długość Koszt budowy we w kilom. flor. 1 kilometru.

Koszt u-trzymania we fl 1 kil

2 900    10 000    —

5 600    260

1 700 3 000—6 000 —

Rządowe

Krajowe od (r. 1866) 1 800 Powiatowe

Dojazdowe, budowane od r. 1882 kosztem dróg żel., powiatu i osób interesów.

Gminne (z 41 000 kl. istniejących urządzono na sposób d. bit. 2 000 kl.) 2 000 1 500—3 000

86 3 000—12 000

Niemniej ciekawe dane statystyczne przedstawia następująca tablica, odnosząca się do dróg bitych w Szwajcaryi z r. 1878.

bite.

W Cesarstwie Rossyjskiem budowę dróg bitych rozpoczęto w roku 1816 i takich dróg budowano corocznie aż do roku 1840 przecięciowo po wiorst 34. Od roku 1840 — 1860 budowa odbywała się z takim pośpiechem, iż corocznie przybywało przecięciowo po 258 wiorst. Od r. 1860 działalność w tym kierunku słabnąć zaczęła, przybywało rocznie do r. 1867 po 105 wiorst, poczem budowę dróg bitych prawie zupełaie przerwano na przeciąg lat 9. Później do r. 1883 przybywało rocznie przecięciowo po wiorst 15, w ostatnich zaś latach dziesięciu ruch na tern polu znów się ożywił przez przeprowadzenie nowych linij dróg bitych, zarówno dla celów strategicznych, jak i handlowych. Ogólna długość dróg bitych rządowych, pozostających w zawiadywaniu ministeryum komuni-kacyi, w r. 1889 wynosiła 12 882 wiorst, budowanych zaś przez rząd, a oddanych pod opiekę zi emBtw i miast, wynosiła 605 w.

Dróg b-cb drugorzędnych w gub. Królestwa Polskiego było 4 449 w. Dróg, należących do ziemstw, miast, towarzystw i osób prywatnych, Cesarstwo miało w przybliżeniu 3 200 w.—D. drugorzędne w gub. Królest. Polsk., których długość wynosiła 4 499 w., posiadały szerokośoi 4-o sążniową, przy 2-ch sążniach makadamizacyi i średniej grubości jej 8 cali. — W 22 guberniach Rossyi Europejskiej z Kaukazem, zajmujących przestrzeni 3 097 665 wiorst kwadratowych, z ludnością 33 858 000, nie budowano dróg bitych. Przytoczone powyżej liczby! odnoszą się do 50 pozostałych gubernij. — Wszystkich traktów pocztowych w Rossyi w roku 1887 było 111 999 wiorst, w tern — 7 808 wiorst dróg bitych, 82 368 wiorst — dróg gruntowych i 21 823 wiorsty — dróg bocznych, czyli wiejskich. Finlan-dya w tym samym roku posiadała dróg pocztowych, częśoią bitych, częścią gruntowych, 15 365 wiorst. — Dane satystyczne za r. 1895 wykazują następującą długość dróg bitych, brukowanych i gruntowych, w Cesarstwie Rossyjskiem, pozostających w zarządzie pojedynczych okręgów komunikacyjnych (ob. wykaz drugostronny).

Jedną z najwspanialszych dróg bitych w Rossyi jest Wojenno-gruzińska, łącząca Tyflis z Włady-kaukazem, 200 wiorst długa, zbudowana w r. 1833. Trudności techniczne, jakie przy budowle tej drogi Bię nastręczały, były bardzo wielkie. Dla otrzymania spadków możliwych prowadzono roboty w wielu miejscach sposobem tunelowym, nie uniknięto jednak konieczności przeprowadzenia linii

Nazwa

Kant on u

Szerokość dróg bi- Spadek dróg bitych.

D.    D. D.    i).    —U    “

Tran- Wiel- Miej- Tran- Wiel- Miej-zyt.    kie.    scowe.    zyt. kie.    scowe

tych w metrach.

Długość dróg pań- Koszt budowy wmar-stwowyeh i okręg.

k a c h.

Na 1 kilo ua je- Na kilom. Na kilo- Na metr kw. dnego długości metrkw. jednego przestrzeni miesz. droei. drogi. mieszk.

Koszt roczny utrzymania 1 kim. w mar.

Bern

S-t Gallen Lucerna Schwytz Ziirich

Uri

05 <yi Ol O*

o Ip- i* o

^OtOOOOO O CO CC    ^

4.8

2.4

4.00

10% -12% 25% 12% -

'»% -

284.14

445.00

514.00

258.00

782.00

82.00

21 225

12    440

13    576 19 016 17 224 29 320

5    954 81.46 2 264 24.00 2 416 27.40 2 640 50.30

6    160 34.30 1 488 99.30

202

509

264

171

274

726

cc

po'urwistych brzegach Kazbeku i wykuwania plantu drogowego w twardych skałach granitowych.

Nazwa traktu

Rok ukończenia bu-dowy

Punkta

komunikacyjne

Długość drogi w wiorst.

Nazwa okręgu komuni-kacyi.

Drogi D. bru- D. grun- Zakroczymski bite kowane towe.

Warszawski

2393.04

98.7

18191 Warsz. - Kazuń Brzesko-Litewski 1819] Nowo-Aleksandryjs. 1819 1819

25.468

176.994

47.988

Krakowski

Kowieński

Wytegierski .    .

54.7

6.46

Kaukaski .    .

l 795.4

Kijowski

l 987.17

25.9

Moskiewski .    .

941.9

4.32

Petersburski. .    .

l 664.4

9.05

Raz em

10 834.2

227.2

W rozporządź, ziemstw

1 246.08

1.66

23.04 Kaliski

Poznański

2010.7 Lubelsko-Radomski W okolic. Warszawy Fabryczny Uściłuski Sielpijski No wo-Georgie wski Radzymiński Olkuski

Odnoga od Modlina 2 074.3 Serocki

Białostocki — Lubelski Zamojski Królewiecki

1820

1820

1820

1820

„ Terespol

*    Mniszew „ Michałowice 266.694

*    Kowno „ Kalisz

Kościelec-Słupca Kurów-Radom

0.3

21.2

Ogółem

12 080.30 228.80

(do atr. 8).

Drogi bite, w gub. Królestwa Polskiego zbudowane od r. 1816—1893, a pozostające w zawiadywaniu Warszawskiego okręgu dróg komunikacyi lądowych i wodnych, wykazane są w tablicy, ułożonej podług nazwy traktów, lat ukończonej budowy, punktów komunikacyjnych i długości drogi (pomieszczonej w następnej szpalcie od góry).

W tern jest 2 393.042 d-g b-ch, i 98.781 dróg brukowanych. Według statystyki ludności z roku 1891—3 (8 808 969) oraz pomiarów Strzelbickiego (111 875.4 w. kw.) wypada 1 w. bież. drogi na 44 893 w. kw. powierzchni i 3 535 mieszk.

Z rozwojem dróg żelaznych znaczenie dróg bitych bardzo zmalało; jakie tego były powody, dostatecznie wyświecają porównawcze dane taryf przewozowych, pewności i akuratności dostawy, szybkości przewozu i inne, zamieszczone w artykule Drogi żelazne (ob.). Ze względu też na przewagę, jaką drogi żelazne w nader krótkim stosunkowo przeciągu czasu uzyskały, rozwój budowy dróg bitych pomiędzy latami 1840 i 1880 znacznie się zmniejszył. Liczby też statystyczne, podane w niniejszym artykule, odnoszą się do lat dawniejszych i czerpane są z powyższego okresu czasu. — W ostatnim dziesiątku lat w sprawie rozwoju dróg bitych nastąpił pewien zwrot ku lepszemu przez nieuniknioną konieczność, ze względu na stosunki ekonomiczne, budowania dróg bitych dojazdowych. Do czasu wynalezienia lepszej i dogodniejszej komunikacyi, niż drogi żelazne, te ostatnie na długie jeszcze lata stanowić będą główne arterye w stosunkach handlowych danego kraju; gdy jednak z rozwojem sieci dróg żelaznych rozwija się jednocześnie i dobrobyt krajowy, naturalną jest rzeczą, że do arteryi głównej zbiegać się muszą linie komu-

Encyklop Powsz Ilustr Zesz 129 T 17-ty

2 074.3 Zawichojski Kunowski Rej o wski Suchedniowski Iwangorodzki Gołąbski

Wygoda-Leśmierz Wyszków-Łochów Poryte-Wiśniew Pułtusk-Wyszków Róźan-Ostrów Sokołów-Drohićzyn Szepietowo-Bielsk Żołtkowski Kołbiel-Ostrowsk Zambrów-Białystok

1820 —

1822 Łowicz-Łódż-Kalisz 1825 Piaski-Raciborowice 1828 Kielce-Sielpia 1833 Jabłon.-N.-Dwór. 1833 Warsz.-Radzymin 1833 Olkusz-Niwka 1833 do Zakroczymia

1833    Serock - N.-Geor.

1834    Modlin-Złotorya.

1834 Miłosna-Piaski 1834 Piaski -Tomaszów 1836 Maryam.-Kibarty 1841 Bzin-Zawichost 1841    —

1841

L841

1842 Moszczanka-Iwan. 1847 Iwan.-Wólka Goł.

1892

1892

1892

1892

1892

1892

1892

1893

1893 18941 ‘

373.503

230.212

51.356

68.818

10.060

160.992

70.068

34.548

15.660

17.976

36.132

1.878

26.250 140.702 156.639

96.440 39.746 84.499 0.362 0 978 1.867 8.785 10.324 13.323 15.920 6.906 26.390

33.250 22.090 47.174 11.466 86.534 73.400

2 491.823

nikacyjne od bardziej oddalonych punktów handlowych, a temi w obecnym czasie są drogi dojazdo we bite, które, z powodu taniości budowy, mają jeszcze przewagę nad wszelkiego rodzaju sy-stematami dróg sztucznych, opartych na istnieniu stałego toru żelaznego.— W końcu wiadomości o drogach bitych znajduje się tablica porównawcza tychże dróg w stosunkach przestrzeni i zaludnienia niektórych krajów Europy (ob. tablicę na początku str. 10-ej umieszczoną).

Bibl. Jarmund St. ,0 budowie dróg Dmostów44 (Warszawa 1863, 2 t.); Pancer Feliks ,0 budowie i konserwacyi dróg bitych i zwyczajnych” (praca powiększona i przejrzana przez Tomasza Przesmyckiego, Warszawa 1895); „Izys Polska*; Lachnicki „OCuKHOBeHHŁiH topora* (Petersburg 1889); Loe-ve wStrassenbauu (Lipsk 1895).    Ed*

Nazwa

państwa

Powierzchnia

kraju

w wiorstach kwadratowych

Liczba mieszkańców

danego państwa

Długość dróg bitych w wiorstach

Średnia długość dróg bitych w saźenach

na 1 wiorstę kwadr.

na 100 mieszkańców

Rossya w 50 guber.

Francya

Anglia

Belgia

Baden

Bawarya

Szwecya

Wirtembergia

Austrya

Prusy

Hiszpania

1 721 082 464 500 276 130 25 889 13 252 66 663 395 940 17 139 549 750 305 900 439 890

55 206 000 37 371 000 35 247 000 5 587 000 1 570 000 5 285 000 4 579 000 1971000 37 741 000 27 279 000 16 623 000

21186 455 635 186 930 22 960 8 061 18 961 50 619 3 803 87 818 39 322 18 747

490

338

444

304

14

64

144

80

64

21

19

609

265

207

257

179

553

96

116

72

56

bitemi prowincyami. Pierwszą taką drogę, V i a Appia, zbudował Cenzor Appius Claudius na 264 lat przed Chrystusem, z Rzymu do Kapui. Następnie była zbudowana Via Flaminia na 194 lata przed Chrystusem, później zaś zbudowano w państwie Rzymskiem 372 drogi publiczne, z których 29 wychodziło z Rzymu. D. te miały długości około 53 000 mil rzymskich, czyli około 10 000 mil geograficznych (Perrot „Zur Geschichte des Verkehrwesens" 1871; Gotz „Die Verkehrswege im Dienste des Welthandels“ 1888; Bergier „Hi-stoire des grands ohemins de 1’empire Romain⁴* 1728). Na budowy tych dróg senat wyznaczał fundusze, któremi rozporządzali cenzorowie. Prócz tego byli szczególni urzędnicy, mający nadzór nad drogami, duumviri, po za miastem i ąuatuor-viri w mieście. W municypiach zarząd drogami był powierzany edylom albo kuratorom. Cesarz August odjął cenzorom zarząd dróg, a zamiast nich mianował dwóch curatores. Nad każdą wielką drogą był ustanowiony jeden curator ze znakomitszych Rzymian. W prowincyach wszystko, co odnosiło się do budowy dróg, należało do zarządzających temi prowincyami. Cesarze nie żałowali na to funduszów, a roboty zwykle były odda-

Drogi bite (pod względem prawnym). I. Drogi z różnych względów wymagają działalności prawodawczej i wmieszania się państwa. Zbytecz-nem byłoby dowodzić, iż urządzenie dobrych dróg, dogodnych środków komunikacyi, jest kwestyą nadzwyczajnej wagi dla państwa i społeczeństwa.

Dla tego państwo wogóle winno się starać, aby

D. pokrywały siecią swą cały kraj, i ażeby znajdowały się w stanie dobrym do użytku, dostępne dla wszystkich. Nie zdaje się jednak, aby cel ten mógł być osiągnięty przez oddanie osobom prywatnym lub towarzystwom prawa budowania dróg, nawet z prawem pobierania za to opłaty od przejeżdżających. W tym bowiem wypadku prawdopodobnie D. byłyby wybudowane tylko między większemi ogniskami handlu i przemysłu, gdzie prywatnym osobom opłaciłoby się takie przedsiębiorstwo, mniejsze zaś zbiorowiska ludzi pozostałyby bez wszelkich środków komunikacyi. Państwo więc musi w drodze prawodawczej określić, kto jest obowiązany utrzymywać pewną drogę, lub samo wziąć na siebie ciężar jej utrzymania.

mania drogi pieniężnie, albo robocizną w naturze. Utrzymywanie dróg wicynalnych było ciężarem są-siednioh właścicieli. Urządzenia jednak rzymskie, wskutek upadku tego państwa, uległy zupełnemu zaniedbaniu, tak, że obecnie gdzie niegdzie tylko zachowały się ślady dawnych wspaniałych dróg .rzymskich. — III. W Średnich Wiekach Francya, najwcześniej ze wszystkich pańBtw europejskich, zwróciła uwagę na ważność dobrze urządzonych dróg i wskutek tego najwcześniej zajęła się ich utrzymaniem. Już Karol Wielki i jego najbliżsi następcy starali się o utrzymanie w dobrym stanie dróg istniejących i urządzenie nowych i w tym celu nałożyli na mieszkańców obowiązek naturalny (corvee) utrzymywania dróg i mostów. Za korzystanie z nich była ustanowiona opłata dro-

Z drugiej Btrony w tenże sposób państwo winno wskazać źródła utrzymania dróg, pieniężne lub naturalne, albo samo dostarczyć odpowiednich funduszów. W celu zapewnienia stosownego nadzoru j wane przedsiębiorcom. W każdym razie okoliczni nad wykonaniem ustanowionych przez siebie prze- | właściciele obowiązani byli przykładać się do utrzy-pisów lub uskutecznienia pewnych robót, państwo zmuszone jest tworzyć pewne organa, władze administracyjne. Wreszcie w celu zabezpieczenia dróg od uszkodzeń państwo wiano ustanowić przepisy policyjne, wskazujące sposób korzystania z dróg, lub wyznaczające kary na osoby, dopuszczające się uszkodzeń.—II. Z państw starożytnych Rzym doszedł do wyrobienia w najwyższym stopniu porządku prawno-państwowego, dla tego też w Rzymie znajdujemy największe staranie o utrzymanie dróg, chociaż i w innych państwach starożytnych nie brak dowodów, że władza państwowa zwracała na to uwagę. Rzym, w dążeniu swem do opanowania świata, był zmuszony budować sztuczne

D. lądowe, bądź w celu ułatwienia pochodu legionów, bądź w celu zapewnienia komunikaoyi z pod-

gowa i mostowa. Wkrótce jednak rozporządzenia prawodawcze Karola W., odnoszące się do dróg, poszły w zapomnienie. W 1270 r. św. Ludwik mianował swego dworzanina, Jana Sarrazin, nadzorcą dróg w królestwie, voyer, a Henryk IV u-tworzył dyrekcyę generalną dróg, którą powierzył ministrowi Sully, z tytułem grand voyer. Edykt z 1607 roku określił obowiązki i prawa tego u-rzędnika pod względem urządzania dróg, policyi drogowej i t. p. Sully poświęcał na ten cel rocznie po 3 miliony franków. Colbert poszedł za jego przykładem i ustanowił w prowinoyach inżynierów, którym powierzony był techniczny kierunek budowy dróg. W 1626 roku urząd dyrektora dróg został zniesiony, obowiązki zaś jego były powierzone skarbnikom, tr esoriers, jako prezydują-cym w biurach skarbowych, bureau de finan* ces, które istniały w każdej geueralności i miały nadzór nad drogami, na mocy różnych rozporządzeń królewskich, wydanych jeszcze przed 1607 rokiem. Rada Stanu i powyżej wymienione biura skarbowe wydawały rozporządzenia odnoszące się do dróg. Po nieszczęśliwych wojnach w końcu panowania Ludwika XIV, które wyczerpały kraj do ostatka, regent, w celu podniesienia dobrobytu ludności, przemysłu i handlu, zatwierdził projekt całej sieci dróg bitych, długości 12 000 lieues, i dla przeprowadzenia tak obszernego planu utworzył w 1716 r. administracyę dróg i mostów. Ad-ministraoya ta zostawała pod zarządem dwóch naczelników, mianowicie: intendenta dróg i mostów, do którego należały kwestye administracyjne i finansowe, tudzież pierwszego inżyniera, do kwestyj technicznych. Obydwaj zostawali w zależności od ministra skarbu, contróleur gónóral des fi-nances, pod ich zaś rozkazami znajdował się cały korpus inżynierów w prowincyach, corps des in-gónieurs des ponts et chaussees. W ciągu następnych pięćdziesięciu lat większa część pięknych dróg, przerzynających we wszystkich kierunkach Francyę, była zbudowana staraniami intendentów Trudaire, ojca i syna, tudzież inżyniera Peronnet. W 1747 roku utworzono pierwszą szkołę dróg i mostów, która miała przygotowywać odpowiednio wykwalifikowanych inżynierów. Stany Langwedocyi i Bretanii urządziły takież same szkoły, które jednak później, za rewolucyi, były zniesione. Zarząd drogami komunikacji, dawniej przyłączany do różnych ministeryów: spraw wewnętrznych, handlu, obecnie należy do umyślnego ministeryum robót publicznych, des travaux pub lics, składającego się z ministra, dyrektora dróg, spławów i górnictwa, tudzież dyrektora dróg żelaznych. Ministeryum robót publicznych zarządza drogami za pomocą korpusu inżynierów komunikacyi, do których należą inspektorowie generalni pierwszej i drugiej klasy, inżynierowie naczelni, en chef, i zwykli, ordinaires. W zależności od nich pozostają inżynierowie konduktorzy drogowi i niższa służba drogowa. Inspektorowie

l-ej i 2-ej klasy wraz z dyrektorami stanowią radę generalną ministeryum, do której należy rozpatrywanie wszystkich planów i projektów robót

publicznych, tudzież niektóre inne obowiązki. Cała Francya pod względem dróg podzielona jest na 17 dywizyj, których naczelnikami od 1854 r. są inspektorowie generalni 2-ej klasy, obowiązani do nadzoru nad wszystkiemi robotami publicznemi w swojej dywizyi. W tym celu winni są oni w ciągu trzech miesięcy co rok dopełnić objazdu podległego sobie okręgu. W departamentach kierunek robót, opracowanie projerktów i inne obowiązki powierzone są naczelnym inżynierom, bezpośredni zaś kierunek i nadzór nad robotami—inżynierom zwyczajnym. Wszyscy ci inżynierowie powinni ukończyć szkołę narodową dróg i mostów, której orga-nizacya została ostatecznie określona przez dekret z 18 lipca 1890 roku. Do szkoły przyjmowani są przedewszystkiem uczniowie szkoły politechnicznej, w ilości oznaczonej przez radę zarządzającą szkołą, eksterni, którzy przeszli kurs przygotowawczy lub zdali egzamin przed komissyą mianowaną przez ministra rob. publ., a także cudzoziemcy, którzy otrzymali na to zezwolenie od swego rządu, tudzież zdali przepisany egzamin. Niższa służba drogowa składa się z konduktorów dróg i mostów, podzielonych na 4 klasy, tudzież różnych niższych agentów i oficyalistów, jak dozorców szluz, mostów, dróg, latarni morskich i t. p. (.Recueil par ordre chronologiąue des lois, dójrets, ordonnances, reglements et circulaires conceraant le service des ponts et chaussśesM par Alfred Potiąuet 1868, 3 vol. Continue de 1868 a 1890, 3 vol.; Błock, „Diet. de 1’adm. fr₀“, str. 1823). Podług rozporządzenia z 6 lutego 1776 r. wszystkie D. były podzielone na 4 klasy. Obecnie wszystkie środki komunika-cyi dzielą się wogóle na dwie kategorye: d e grandę voirie, wielkich dróg, i de petite voi-rie, mniejszych dróg. Stosownie do tego podziału i obowiązek utrzymania dróg włożony został na różne organa. Wielkie D-i ze swej strony dzielą się według dekretu z 16 grudnia 1811 r., na D. narodowe, nationales, i departamentowe. Dróg narodowych we Francy i było w 1890 r. 223, długości 38 038 kilometrów, a niezależnie od tego w Algieryi 2 929 kil. D. narodowe i departamentowe stanowią własność publiczną, wskutek czego są niezbywalne i nie ulegają przedawnieniu (art. 538 K. C.). D. narodowe mogą być otwierane tylko na mocy prawa, stosownie do praw z 3 maja 1811 r. i 27 lipca 1870 r.; D. departamentowe można otwierać na mocy dekretu, zapadłego po zasiągnięeiu zdania rady generalnej departamentu i przeprowadzeniu odpowiedniego badania. D. narodowe utrzymywane są bezpośrednio kosztem państwa, departamentowe zaś kosztem departamentu. Według prawa z d. 10 maja 1838 r. koszt utrzymania takich dróg należy do zwyczajnych wydatków departamentu. Mniejsze D., petite voirie, albo chemins vicinaux, podług prawa z 21 maja 1836 r., zawierającego w sobie dotychczas główne zasady ich utrzymania, dzielą się na trzy kategorye, mianowicie: 1) chemins vicinaux ordinaires, zwykłe drogi gminne, po• łożone w obrębie jednej gminy; 2) ch. vic. de moyenne communication, drogi gminne średnie, łączące kilka gmin i 3) ch. vic. de grandę communication, drogi wielkiej komunika-cyi. Uznanie drogi za v i ci n ale pociąga za sobą to, źe droga taka nie ulega przedawnieniu, źe obowiązek utrzymania jej w dobrym stanie pada na gminę, przez którą droga taka przechodzi. Uznanie drogi publicznej za należącą do pierwszej kategoryi może nastąpić na żądanie gmin, a nawet osób interesowanych, na mocy decyzyi rady gminnej. Szerokość i inne szczegóły odnoszące się do dróg tego rodzaju oznacza komissya departamentowa na mocy prawa z 10 sierpnia 1871 r. Uznanie drogi za należącą do drugiej kategoryi należy do rady generalnej departamentu; ona oznacza stosunek, w jakim pojedyncze gminy, przez które droga taka przechodzi, winny przykładać się do jej utrzymania, na mocy powyższego prawa z 10 sierpnia 1871 r. Toż samo stosuje się do dróg, należących do trzeciej kategoryi. D-i takie utrzymywane są kosztem gmin. Jeżeli gmina nie ma ze zwykłych swoich dochodów dostatecznych środków na ich u-trzymanie, może uchwalić pobór centymów spe-cyalnych, najwyżej 5, dodawanych do każdego franka czterech głównych podatków stałych, albo też robociznę w naturze, prestation en naturę, najwyżej trzy dni od każdego do tego obowiązanego. Do liczby środków nadzwyczajnych utrzymania takich dróg należą składki pieniężne dobrowolne, zasiłek z funduszów departamentu, a nawet zasiłek od państwa. Prawo z 11 lipca 1868 r. wyznaczyło subwencyę w ilości 100 milionów fr. na budowę dróg gminnych zwyczajnych i 15 milionów na budowę dróg gm. średnich. Zasiłek ten miał by ć zaliczony gminom w ciągu 10 lat, a zwrócony przez nie w ciągu lat 15. Funduszem tym miała zarządzać kasa dróg gminnych. Prawo z 10 kwietnia 1879 r. powiększyło fundusz tej kasy o 300 milionów fr., a prawo z 2 kwietnia 1883 r. o 20 milionów. Prawa z 24 lipca 1888 i 17 lipca 1889 r. upoważniły ministra spraw wewnętrznych do udzielania subwencyi departamentom i gminom na budowę dróg gminnych w ilości 8 milionów fr. rocznie. Departamenty i gminy zwracają subwencyę otrzymaną od państwa, płacąc po 4% w ciągu lat 30. D. gminne, należące do pierwszej kategoryi, są budowane pod nadzorem prefekta, przez dozorców drogowych, agents voyers, kantouo-wych i okręgowych (Guillaume „Traitó pratiąue de la voirie yicinale* 1877; Segeral „Chemins vi-cinaux et ohemins ruraux“ 1888; Blook „Diet. de 1’adm. fr.*, str. 487). Prawo z 20 sierpnia 1881 roku ustanowiło przepisy względem utrzymywania dróg wiejskich, chemins ruraux, któremi nie zajmowały się do owego czasu wydane prawa. Pod takiemi drogami prawo to rozumie D-i, należące do gmin i przeznaczone do użytku publicznego, ale nie zaliczone do kategoryi gminnych, vici-naux. D-i te więc różnią się od dróg polnych, przeznaczonych dla eksploatacyi rolnej i stanowiących własność prywatną, tudzież od dróg gminnych, we właściwem tego słowa znaczeniu. Uznali pewnej drogi za wiejską może nastąpić wskutek decyzyi koroissyi departamentalnej, wydanej

na żądanie rady gminnej, wyrażone w odpowiedniej uchwale, która winna być przedstawiona przez prefekta, po wyprowadzeniu dochodzenia (enąuśte), co do tego, czy uznanie takie jest istotnie potrze-bnem; pociąga ono za sobą to następstwo, że d. staje się nieprzedawnialną i że gmina ma prawo u-żywać części swoich zwykłych dochodów na jej utrzymanie, w razie zaś gdyby środki te okazały się nie wy starczaj ącemi, może przeznaczyć na to środki specyalne, mianowici^po 3 centymy dodatkowe do podatków stałych, albo po jednym dniu robocizny w naturze. Gdyby gmina nie chciała utrzymywać drogi, uznanej za wiejską, swoim kosztem, osoby, zainteresowane w jej utrzymaniu, mogą utworzyć syndykat, stosownie do prawa z 21 czerwca 1865 r., i nałożyć na siebie w tym celu potrzebne składki. Syndykat może się utworzyć na mocy upoważnienia prefekta departamentu. —

IV. W Anglii stosunki drogowe zupełnie inaczej wyrobiły się, niż w państwach stałego lądu Europy. Na kontynencie państwo nie tylko wydawało przepisy, odnoszące się do dróg, ale i samo budowało D-i. Przeciwnie, w Anglii obowiązek utrzymywania dróg był włożony na samo społeczeństwo, państwo zaś wydawało tylko przepisy, regulujące ten obowiązek. D-i można w Anglii podzielić na dwie kategorye, mianowicie: na publiczne, highways, które od niepamiętnych czasów były utrzymywane przez społeczeństwo, i na utrzymywane kosztem osób prywatnych lub towarzystw, turnpike road, które za korzystanie z nich pobierały od przejeżdżających opłatę, to 11. Drogą publiczną mogła stać się pewna droga, według oommon law, prawa pospolitego, trojakim sposobem, mianowicie: albo przez przedawnienie, pre-scription, albo przez przeznaczenie jej właściciela, dedication, albo przez akt parlamentu. Według statutu Ryszarda I z 1189 r. przez przedawnienie droga mogła się stać publiczną, jeżeli dowiedziono, że od 25 lat była przez wszystkich używaną. Później wystarczało 4 — 5 letnie używanie. Przez przeznaczenie prywatne droga stawała się publiczną, jeżeli jej właściciel przez akt piśmienny, lub nawet przez proste tolerowanie, otworzył ją do użytku publicznego. Wreszcie i parlament mógł uznać pewną drogę za publiczną, jeżeli uznał to za stosowne. Utrzymanie takiej drogi od niepamiętnych czasów było obowiązkiem każdej parafii, w granicach jej terytoryum. Dla dopilnowania tego za Filipa i Maryi (2 i 3 Filip i Marya c. 5) byli ustanowieni w parafiach spe-cyalni dozorcy drogowi, surveyors of highways, wybierani przez parafian. Na utrzymanie dróg była przeznaczona naturalna robocizna drogowa, którą nadzorcy mogli nakładać na mieszkańców parafii, w przepisanym przez prawo stosunku. W XVIII w., wskutek zmienionych stosunków ekonomicznych i zyskiwania większej przewagi przez systemat gospodarstwa pieniężnego, zaczęło wchodzić w zwyczaj naznaczanie przez kwartalne zjazdy sędziów pokoju pewnych składek pieniężnych na utrzymanie dróg tam, gdzie robocizna sama nie wystarozała. Utrzymanie znów mo-

cyi.

stów na drogach od początku było obowiązkiem hrabstw. Statut of Bridges (22 Henryk VIII, c. 5) wskazał przepisy, w jaki sposób hrabstwa obowiązkowi temu miały zadosyćczynić. Staranie o utrzymanie mostów w dobrym stanie było włożone na dozorcę mostów, surveyor of county bridges, mianowanego przez kwartalny zjazd sędziów pokoju. Prawo z 1773 r. (13 Jerzy, III c. 78) zebrało dawniejsze przepisy, wydane względem dróg, i ustanowiło nowy rozkład powinności naturalnej i pieniężnej. Następnie nader ważną reformę zaprowadziło w stosunkach drogowych prawo z 1836 r. (5 i 6 Wilh. IV, c. 50) an act to consolidate and amend the Laws re-lating to highways in England. Prawo to postanowiło zaprowadzić większe okręgi drogowe, tudzież usunąć zupełnie robociznę szarwar-kową, a zastąpić ją, z powodu zmienionych warunków ekonomicznych, podatkiem drogowym. Wskutek tego nadane zostało oddzielnym parafiom prawo łączenia się, za zgodą sędziów pokoju, w większy okręg, district, i mianowania wspólnego Di-strict Surveyor, okręgowego dozorcy dróg, płatnego z funduszów drogowych. Parafie, mające więcej aniżeli 5 000 ludności, otrzymały prawo ustanawiania u siebie komissyj drogowych, highway district Board, z płatnym pomocnikiem nadzorcy, tudzież poborcą podatku drogowego, collector, i skarbnikiem, treasurer. Robocizna szarwarko-wa została zniesiona, na miejsce zaś jej surve-yor miał prawo rozpisać na mieszkańców parafii podatek drogowy, highway ratę, na zasadach ustanowionych dla rozkładu podatku na biednych. Zwierzchnią władzą nad temi organami byli sędziowie pokoju, do których należały pod tym względem różne obowiązki. Tak np. na specyalnych ses-syach sędziowie pokoju upoważniali parafie do łączenia się w większe okręgi, districtb, w celu mianowania jednego okręgowego dozorcy, przeglądali rachunki i sprawozdania dozorców drogowych, rozstrzygali spory co do wysokości podatku drogowego, rozpoznawali skargi osób prywatnych na dozorców drogowych z powodu złego utrzymywania przez nich dróg i t. p. Wyższą instancyę pod tym względem stanowiły kwartalne zjazdy sędziów pokoju. W połowie XVIII w. zaczęto w Anglii budować drogi w inny sposób, mianowicie zaczęły się wówczas tworzyć towarzystwa prywatne, które swojemi funduszami budowały drogi, mając za to prawo pobierania opłaty od przejeżdżających. Drogi tego rodzaju, turnpike road, według prawa z 1822 r. (3 Jerzy III, c. 126) mogły być urządzone na mocy specyalnego prawa, wydanego przez parlament, private bill,^> były zarządzane przez komissyą Turnpike Trust, wybieraną przez akcyonaryuszów, do której składu należeli także miejscowi sędziowie pokoju. Komissyą ta mianowała inżynierów, konduktorów i innych ofioyali-stów drogowych, i opłacała ich z poboru myta drogowego, zatwierdzonego przez parlament. W o-statnich czasach w administracyi dróg w Anglii zaszły ważne reformy, wypływające w ogóle z dążenia do przekształcenia samorządu miejscowe

go, przez nadanie mu większej jednostajności, tudzież większej, aniżeli dotychczas, centraliza-Początkiem tego był Highways and Locomotives (Amendment) act z 1878 roku (41 set 42 Vict. c. 77), który postanowił, że wszystkie turnpike roads, drogi z opłatą myta, są zamienione na główne drogi, main roads, o ile odpowiednia władza drogowa w hrabstwie nie zrobiła przedstawienia przed 1 lutego 1879 r. do rai-nisteryum spraw wewnętrznych, Local Gover-nement Board, o pozostawienie ich w poprzednim stanie. Drogi takie przeszły pod zarząd odpowiednich organów samorządu, mianowicie w miastach pod zarząd Urban Sanitary Board, w o-kręgach drogowych pod zarząd Highway Board, a w parafiach nie połączonych w okręgi—pod zarząd dozorcy drogowego, surveyor. Prawo z r. 1882 połowę kosztów utrzymania dróg głównych wzięło na państwo, jedną czwartą włożyło na istniejące okręgi drogowe, a jedną czwartą na hrabstwo. Toż samo prawo pozwoliło władzom hrabstwa każdą drogę uznać za główną, jeżeli droga ta służy za środek komunikacyi między dwoma większemi miastami, lub za drogę podjazdową do stacyi kolei żelaznej. Następnie prawo Local governement act z 1888 r. (51 et 52 Vict. c. 41), które utworzyło rady hrabstwa i scentralizowało w nich zarząd wielu interesów administracyjnych, włożyło na nie obowiązek utrzymania głównych dróg w hrabstwie. Miasta mogą żądać, aby drogi takie były pozostawione w ich zarządzie i wtedy otrzymują na nie zasiłek od hrabstwa w ilości, oznaczonej za pomocą dobrowolnej umowy z radą hrabstwa, w razie zaś sporu, w ilości, oznaczonej przez ministeryum spraw wewnętrznych. W taki sam sposób winien być oznaczony zasiłek z funduszów hrabstwa na utrzymanie dróg głównych, pozostawionych pod zarządem district board s. Rady hrabstwa mogą uznać pewną drogę za główną; mogą też, jeżeli uważać będą za stosowne, przykładać się do utrzymania każdej innej drogi w hrabstwie, chociażby droga taka nie była uznana za główną. Do rad hrabstwa należy też staranie o utrzymanie w dobrym stanie mostów w hrabstwie. Inne znów prawo, Local g o v e r-nement act 1894 (56 et 57 Vict. ch. 73), które zreorganizowało samorząd gminny, przez utworzenie rad parafialnych, parish council, przepisało sposób utrzymywania innych dróg, nie zaliczonych do kategoryj głównych. Według tego utrzymywanie dróg w parafii należy do rady parafialnej. Zamiast Highway Board, utworzone zostały Di-strict-councils, rural i urban, rady wiejskie i miejskie, którym, oprócz wielu innych obowiązków, powierzone zostało utrzymanie dróg w o-kręgu.—(Hobhouse i Fanshawe „The County Coun-cillor’s Guideu 1888; Hadden’s „Haudbook on the Local Goyernement Act“ 1894; Th. Dodd „The Parish Councils act“ 1894).—V- W Niemczech, pomimo upadku prawodawstwa Karola W., wspólnego z Francyą, przez całe Wieki Średnie wielkie gościńce i trakty uważane były za drogi królewskie, pozostające pod nadzorem króla. Dla tego

kierunek tych dróg nie mógł być samowolnie bez jego zezwolenia zmieniony. Myto mostowe i drogowe, w wysokości przez króla oznaczonej, było przeznaczone na utrzymanie dróg, prócz powinności w naturze, którą gminy wypełniały rozmaicie, stosownie do ustalonych w pewnej miejscowości zwyczajów. W XVI w. zmiana w sposobach przewozu osób i towarów wpłynęła na polepszenie dróg, ale Wojna Trzydziestoletnia przyprowadziła je znów do upadku. Drogi znajdowały się wtedy w tak opłakanym stanie, źe nawet sejm rzeszy niemieckiej widział się zmuszonym, ze względu na ciągłe skargi, wydać postanowienie 31 sierpnia

1668    r., mocą którego udzielni panowie (Landes-h er ren), byli zobowiązani przyprowadzić je do lepszego stanu. W większych terrytoryach sami książęta czuli tego potrzebę, i dla tego wydawali postanowienia, określające sposób utrzymania dróg. Tak np. w Prusach edykty z 8 marca i 8 maja

1669    r., w kurfirstwie Saksonii postanowienia, wydawane od 1699—1722 r., i inne. W drugiej połowie XVIII w. przykład Francyi, która wtedy już doszła była do wspaniałej sieci dróg publicznych, pobudził najpierw południowe, a później i północne Niemcy do naśladownictwa. Za przykładem Francyi zaczęto budować drogi szosowe, naprzód w Szwabii w 1737 r., później w Brunświku w r. 1738, w Prusach dopiero po śmierci Fryderyka W. i t. d. Ma się rozumieć, że koszt budowy takich dróg przewyższał siły gmin i dlatego ciężar musiał być podjęty przez władzę państwową. Ta też władza była zmuszona wydać odpowiednie przepisy. Wskutek jednak podziału Niemiec na mnóstwo udzielnych państw i państewek, w każdem z nich były wydawane odmienne przepisy i nie było żadnej je-dnostajności pod tym względem. W ostatnich czasach konstytucya Cesarstwa Niemieckiego z 1870 r. w art. 4 p. 8 nadała władzom w cesarstwie prawo utrzymywania dróg w interesie obrony krajowej i ułatwiania środków komunikacyi. Dotychczas jednak władze te nie zrobiły użytku z przyznanego sobie prawa, i dla tego w każdem państwie, wchodzącem w skład cesarstwa, obowiązują inne porządki i istnieje największa różnorodność przepisów. Nawet Prusy nie doszły do jednostajnego prawodawstwa drogowego. Wprawdzie A11 gemei-nes Landrecht ustanowiło ogólne przepisy co do budowy dróg szosowych przez państwo, w każdej jednak prowincyi obowiązuje dotychczas inne prawo, po większej części z zeszłego wieku, względem dróg, których utrzymanie włożone zostało na różne władze prowincyonalne, okręgowe, gminne. Tak np. w Prusach Zachodnich obowiązuje Wege-reglement z 4 maja 1796 r., w Szląsku taki sam regulamin z 11 stycznia 1767 r., w Poznańskiem prawo z 21 czerwca 1876 roku, w Brandenburgii i Marchii regulamin z 23 marca 1764 r., w Pomeranii regulamin z 25 czerwca 1752 r., w części prowincyi Nadreńskiej i w Alzacyi-Lotaryngii obo-wiązującem jest dotychczas zaprowadzone tam prawodawstwo francuskie i t. p. W Prusach nawet drogi szosowe państwowe, Staatsstrassen, na mocy t. z. Dotationsgesetz z 8 lipca 1875 roku

oddane zostały na własuość prowincyom i dla tego pozostają w zawiadywaniu prowincyonalnyoh organów samorządu. Na utrzymanie ich państwo, na mocy tegoż prawa, rozdziela między te zarządy summę 19 milionów marek rocznie tytułem zasiłku. Tylko d. b., utrzymywane ze specyalnych funduszów górniczych lub leśnych, pozostały w bez-pośredniem zawiadywaniu państwa. Pod wpływem angielskim rozkaz gabinetowy z 21 lipca 1809 r. dozwolił osobom prywatnym budować drogi szosowe, kanały i mosty, za co miały pobierać od korzystających z tych środków komunikacyi ustanowioną opłatę. Rozporządzenie z d. 8 listopada 1834 r. określiło bliżej szczegóły, odnoszące się do dróg tego rodzaju. Drogami prowincyonalnemi, Landesstrassen, tudzież przeszłemi na rzecz prowincyi na mocy prawa z 1875 roku, zarządza Landesdirector, który ma dodanego do pomocy pod względem technicznym radzcę budowlanego (Landes-albo Provinzial Baurath), przy współudziale sejmu prowincyonalnego i wydziału prowincyonalnego (Provinziallandtag; Provinzialausschuss). W zależności od Lan-desdirectora pozostają okręgowi inspektorowie dróg \ i inna służba drogowa. W niektórych krajach niemieckich utworzone zostały centralne zarządy drogowe. Tak np. w kr. Wirtemberskiem, na mocy rozporządzenia z 30 listopada 1840 r., w ministe-ryum spraw wewnętrznych utworzony zoBtał wydział komunikacyi lądowych i wodnych. W Ba-deńskiem, na mocy rozporządzenia d. 17 stycznia 1885 r., w zależności od ministeryum spraw wewnątrz. pozostaje Oberdirection des Wasser-und Strassenbaues; w Bawaryi istnieje wydział dróg w min. spraw wewnętrznych, a w Hea-syi taki sam wydział w ministeryum skarbu. Oprócz dróg głównych, Staats albo Landesstrassen, są w Niemczech drogi, które w jednych krajach nazywają się Bezirksstrassen, w innych Kreisstrassen, wszędzie zaś istnieją drogi gminne, Gemeindewege. W Alzacyi-Lotaryngii u-trzymała się nazwa dróg wicynalnych, z podziałem ich według prawodawstwa francuskiego. Ciężar utrzymania tych dróg również rozmaicie został o-kreślony. Pozostałe z Wieków Średnich myto drogowe i mostowe, które niegdyś było głównem źródłem utrzymania dróg, w nowszych czasach, ze względu na konieczność uprzystępnienia środków komunikacyi, znacznemu uległo ograniczeniu, w niektórych nawet krajach na szosach państwowych zostało zupełnie zniesione. Tak np. w Badenii w 1820 r., w Wirtembergii w 1828 r., w Hessyi w 1835 r., w Bawaryi w 1840 r. W Prussach na drogach państwowych, odstąpionych prowincyom, zabroniono pobierać myto drogowe, na mocy prawa z 1875 r. W Saksonii stało się to na mocy prawa z 31 grudnia 1885 r. We wszystkich tych państwach myto drogowe i mostowe pobierane jest tylko na szosach, utrzymywanych przez osoby prywatne, towarzystwa akcyjne lub gminy, o ile na to pozwoliła właściwa władza, i tylko w wysokości przez nią oznaczonej. W miarę tego, jak w nowszem prawodawstwie objawia się zamiar zniesienia myta drogowego, jako źródła utrzymania dróg, występuje też i dążność do po* ciągnięcia przedsiębiorców lub właścicieli zakładów przemysłowych, górniczych, leśnych lub innych, (którzy z dróg większe odnoszą korzyści, a przez to przyczyniają Bię do ich prędszego zużycia), do ponoszenia w pewnym stosunku ciężaru ich utrzymania. Pierwszy raz myśl ta była wypowiedziana w prawie hanuowerskiem Ueber die Ge-meindewege und Landstrassen z 28 lipca 1851 r., uzupełnionem 26 lutego 1877 r., w myśl którego osoby takie winny się przykładać do u-trzymania drogi, w miarę tego, jak wskutek używania przez nich drogi nastąpiło pogorszenie jej i powiększyły się koszta utrzymania. Takież prawa zostały wydane dla Lauenburga w 1876 r., dla okręgu Kasselskiego w 1879, dlaprowin. Saksonii w 1887, dla Westfalii w 1888, dla Szląska w r. 1889. Toż samo wprowadzono w Saksonii na mocy prawa z 12 czerwca 1870 r. i w Alzacyi-Lotaryngii Da mocy prawa o drogach wicynalnych z 21 maja 1836 r. Gminy lub większe okręgi terrytoryal-ne, na których leży obowiązek utrzymania dróg, przykładają się do tego w trojaki sposób: albo przez dostarczenie materyałów potrzebnych w naturze, albo przez robociznę czyli szarwark, albo prsez dostarczenie środków pieniężnych, branych z podatków, które nakładać winny władze samofządu miejscowego. Prócz tego i państwo może w pewnym stosunku przykładać się do utrzymania dróg. Stosunek ten rozmaicie został określony. Tak np. w Badeńskiem, gdzie istnieją tylko drogi państwowe i gminne, koszta utrzymania pierwszych rozłożone są na państwo, okręgi (Kreise) i gminy w tym stosunku, że na budowę nowej drogi państwo winno dostarczyć ⁴/₆ kosztów, okręg ¹/G i gmina l/₆. Do kosztów utrzymania państwo przykłada się w okręg w ¹/i i gmina w */₄ części. W prowincyi heskiej koszta w ¹/ł leżą na gminie, reszta zaś winna być rozłożona w połowie na okręgi, a w drugiej połowie na prowincyę. Usiłowania zreformowania prawa drogowego w Niemczech, w celu zaprowadzenia w niem większej jednostajności, dotychczas nie dały żadnego rezultatu. Tak naprzykład w 1830, 1840, 1848, 1865 i 1877 r. były przedstawiane w Prusach projekty praw odpowiednich, ale zatwierdzenia odmówiły im władze prawodawcze.—(Loening „Lehrbuch des Deutschen Ver-waltungsrechts* 1884, str. 564; Stengel „Worter-buch des deutschen Verwaltungsrechts* 1890, T. II, str. 875; Sax „Die Yerkehrsmittel in Volks -und Staatswirtschaftu 1878/9; Germershausen „Das Wegerecht und Wegeverwaltung in PreusBen nebst Entwurf einer Wegeordnung“ 1890).—VI. W Rossy/ staranie państwa o budowę i dobre utrzymanie dróg lądowych widać dopiero w XVIII w., chociaż i wprzód były wydawane niektóre przepisy, odnoszące się do dróg, jak np. zakaz właścicielom ziemskim zaorywania istniejących d-g i t. p. Za Piotra I była urządzona wielka droga od Moskwy do Petersburga i wydane przepisy względem u-trzymywania dróg na wzór Szwecyi, obowiązek zaś dopilnowania tego był włożony na komisarzy ziemskich (w 1719 r.). Za Cesarzowej Elżbiety w 1755 roku urządzono w Tosnie kau-celaryę budowy dróg państwowych z kantorem w Moskwie; kancelarya ta jednak istniała tylko do 1780 r., kiedy wraz z utworzeniem gubernij obowiązki jej powierzone zostały gubernatorom. Ważną epoką w rozwoju dróg w RoBsyi było utworzenie w 1810 roku korpusu inżynierów komunikacyi i otwarcie instytutu inżynierów komunikacyi, mającego dostarczać techników, których brak był powodem, że, bez względu na milionowe wydatki państwa na drogi, sprawa ta nie o wiele posunęła się była naprzód. Kiedy w 1802 r. tworzono ministe-rya, jednocześnie z niemi zaprowadzono Główny Zarząd komunikacyi, pierwotnie z siedliskiem w Twerze, a od roku 1816 w Petersburgu. Miał on się starać głównie o zbudowanie sieci dróg szosowych w Rossyi. Zarząd ten działał za pomocą naczelników okręgów komunikacyi, na które podzielono państwo, tudzież komitetów drogowych i budowlanych, utworzonych w guberniach na mocy prawa z 1833 r. Od 1831 roku do 1865 r. główny zarząd komunikacyi zajmował się także i policyą budowniczą, obowiązki te jednak zostały mu odjęte w powyższym roku, zarząd zaś przekształcono na ministeryum komunikacyi. Organizacya tego ministeryum była określona w ustawie tymczasowej z 31 grudnia 1870 roku, uzupełnionej i utrwalonej w 1875 r. Najwyższy rozkaz z 24 listopada 1891 r. („Zb. Pr.” 1892, N. 2), przedłużył moc obowiązującą tej ustawy do czasu zatwierdzenia jej w porządku prawodawczym. W każdym razie należy zaznaczyć, iż ministeryum to zarządza nie tylko drogami lądowe-mi i wodnemi, ale i drogami żelaznemi, dla których jeszcze w 1842 r. był utworzony w owym głównym zarządzie komunikacyi Departament dróg żelaznych. Z drugiej strony zarząd dróg żelaznych pod względem finansowym należy także do ministeryum skarbu. Obecnie ministeryum komunikacyi, na mocy ustawy z 1870 r., tudzież prawa z 16 kwietnia 1892 r. („Zb. Pr.M 1892, N. 415), o przekształceniu doradczych instytucyj ministeryum komunikacyi, składa się z ministra, jego towarzysza, rady ministra, wydziałów administracyjnego i technicznego, rady do spraw dróg żelaznych, departamentu dróg szosowych i komunikacyj wodnych, tymczasowego zarządu dróg żelaznych skarbowych, głównej inspekcyi tychże dróg, głównej inspekcyi dróg szosowych i komunikacyi wodnych (utworzonej na mocy Najw. Rozk. z 28 maja 1893 r. „Zb. Pr.* 1893, N. 80) i wydziału statystycznego. Rada ministra składa się z ministra, jego towarzysza, dyrektorów departamentów dróg żelaznych, tudzież przemysłu i handlu, z dwóch członków ministeryum komunikacyi, po jednym członku od ministeryum rolnictwa i dóbr państwa, spraw wewnętrznych i kontroli państwowej, z trzech przedstawicieli rolnictwa, tudzież dróg żelaznych prywatnych, z dwóch przedstawicieli przemysłu i handlu, oraz jednego przedstawiciela przemysłu górniczego. Podług Ustawy z 1843 r. Rossya została podzielona na 12 okręgów dróg komunikacyi, w każdym zaś z nich zorganizowano zarząd okręgowy, składający się z naczelnika okręgu, jego pomocnika i innych urzędników. Okręgi były podzielone na oddziały, a oddziały na dystanse. Każdym oddziałem lub dystansem winien zarządzać inżynier. Ukaz z 12 lutego 1881 („Zb. Pr.* 1881, N. 181) zniósł szósty okrąg komunikacyi i drogi, będące w jego zawiadywaniu, rozdzielił pomiędzy zarządy innych okręgów. Obecnie jest tylko osiem okręgów komunikacyi lądowych i wodnych, mianowicie: Petersburski, Wytegierski, Moskiewski, Kazański, Kowieński, Kijowski, Warszawski i Kaukaski (Zb. Praw. wyd. 1893 r. Ustawa komun. ląd. i wodn. art. 3). Prócz tego Zd. Rady Państwa z 20 marca 1895 r. utworzyło nowy, Tomski okrąg komunikacyi (Zb. Praw. 1895, N. 648). Zdanie Rady Państwa z 18 czerwca 1892 (Zb. Praw. 1892, N. 749) powiększyło at-trybucye tych zarządów, same zaś zarządy zreformował Najwyższy Rozkaz z 11 grudnia 1892 roku (.Zb. Praw.* 1892, N. 177). Dla przygotowania techników drogowych, oprócz instytutu inżynierów komunikacyi, była założona, na mocy Zdania Rady Państwa z 28 maja 1883 r., w Wysz-nim Wołoczku szkoła konduktorów dróg komunikacyi, której zadaniem jest przygotowanie niższych techników dla komunikacyi lądowych i wodnych. Z utworzeniem Główn. Zarządu komunikacyi wszystkie drogi zostały podzielone na pięć klas (.Cb 3aK.“ Cz. I, T. XII). Drogi dwóch pierwszych klas pozostawiono nadal w bezpośredniem zawiadywaniu zarządu komunikacyi, drogi dwóch następnych klas pozostawały pod władzą rządów gubernialnych i istniejących przy nich komitetów drogowych, drogi 5-ej klasy, to jest wiejskie, były pozostawione staraniu właścicieli gruntów, przez które przechodziły. Drogi pierwszych dwóch klas, szosowe, utrzymywane być miały przez ministeryum komunikacyi z funduszów przez skarb wyznaczanych, tudzież z opłaty, którą pobierano na rzecz skarbu od przejeżdżających. Według Zdania Rady Państwa z 5 kwietnia 1883 (Zb. Praw. 1883 N. 519) drogi szosowe, pozostające w zawiadywaniu ministeryum komunikacyi, podzielone zostały na dwie kategorye, mianowicie: 1) ogólno - państwowego znaczenia i 2) miejscowego znaczenia. Do pierwszej kategor. zaliczono wszystkie drogi szosowe, idące na zachód od Dniepru i Dźwiny, drogę szosową Pskowsko-Ryską, szosy około Petersburga, nadbrzeżne w Krymie, szosę Moskiewsko-Brzeską, Kijowską, do drugiej—wszystkie inne drogi szosowe. Drogi obydwóch kategoryj mogą być oddawane w zarząd ziemstwom, najwyżej na lat 25, na mocy umowy, zatwierdzonej przez ministra komunikacyi, za zgodą ministra spraw wewnętrzn. i skarbu. Wskutek takiej umowy, ziemstwa biorą na siebie obowiązek utrzymywania dróg w takim stanie, w jakim znajdowały się przedtem, w zamian za to na ich rzecz przelewa się sumę, asygnowaną dotychczas na ten cel ze skarbu; prócz tego zaś mogą pobierać opłatę szosową, w ilości ustanowionej przez prawo. Jeżeliby ziemstwa miały na tein oszczędności, mogą ich, za decyzyą ministra komunikacyi, użyć na urządzenie dróg podjazdowych, przystani rzecznych i t. p. Minister komunikacyi ma prawo przenosić drogi z klasy państwowych do klasy ziemskich, w tym jednak wypadku ziemstwa nie otrzymują zasiłku ze skarbu, ale od nich zależy dalsze ich utrzymanie, albo zniesienie. Dróg, należących do tych kategoryj, zostających w zawiadywaniu bezpośredniem min. kom., było 1 lipca 1893 r. 12 577 wiorst, a w zawiadywaniu ziemstw 1 247 wiorst. Opłata szosowa z tych dróg przyniosła w 1892 r. 356 477 rub. 10 kop. („CTaTHCTHUeCKift CÓOpHHKŁ MHHHCTep-CTBa IlyTeS Coo6in;eHia“ zeszyt XXXV 1894). Drogi 3-ej i 4-ej klasy znajdowały się w zawiadywaniu rządów gubernialnych i komitetów drogowych. Drogi te, do których należały gubernialne i powiatowe, miały być utrzymywane z pieniężnych środków ziemstw, tudzież z robocizny osobistej miejscowej ludności. Przy tern na utrzymanie ich mogły być wydawane zasiłki ze skarbu przez wydzielanie drzewa z lasów rządowych, u-trzymywanie przez skarb w niektórych miejscach przewozów i t. p. Wskutek Ustawy o instytucyach ziemskich z 1 stycznia 1864 r., w tych guberniach, w których instytucye te zaprowadzono, komitety drogowe zniesieniu uległy, a utrzymywanie dróg powyższych włożono na ziemstwa. Gubernialne zgromadzenia ziemskie mają prawo dzielić je na gubernialne i powiatowe, a zarazem robić przedstawienia do ministeryum komunikacyi o zaliczenie dróg ziemskich do kategoryj państwowych. Przejeżdżający lub przechodzący po drogach tego rodzaju, mostach, lub przeprawaoh, mogą być, na mocy uchwały ziemskich zgromadzeń, obowiązani do uiszczania pewnej opłaty. Drogi te utrzymywane są głównie ze środków pieniężnych ziemstw gubernialnych lub powiatowych, w miarę tego, czy droga zaliczona została do rzędu gubernialnych lub powiatowych. Zdanie Rady Państwa z 28 stycznia 1892 („Zb. Pr.“ 1892, N. 296) zatwierdziło tymczasowe przepisy co do budowy dróg podjazdowych szosowych, na koszt funduszów ziemBtw, w guberniach południowo-zachodnich. Za rząd takiemi drogami powierzono generał - gubernatorowi, przy udziale inspektora tychże dróg. Co do dróg wiejskich, utrzymywanych kosztem gmin lub właściciel ziemskich, w ostatnich czasach czyniono usiłowania w celu rozdzielenia ich na takie, które mają znaczenie dla komunikacyi wogóle, i polne, mające znaczenie tylko gospodarcze, przyczem na utrzymanie pierwszych miały być wydawane zasiłki ze środków ziemstw. Usiłowania te wszakże dotychczas nie doprowadziły do wielkich rezultatów. Jeżeli na takich drogach znajdują się mosty lub przeprawy, utrzymywane kosztem osób prywatnych, osoby te mogą pobierać za korzystanie z nich opłaty podług taryfy, zatwierdzonej przez ministra spraw wewnętrznych. Utrzymywanie w porządku ulic w miastach było włożone za Katarzyny II na dumy miejskie pod nadzorem gubernatorów. Ustawa miejska z 1870 r., nakładając na rady miejskie obowiązek utrzymywania ulic i innych środków komunikacyi w granicach miasta, nadała itn też prawo wydawania o-bowiązująoych dla mieszkańców postanowień o u-trzymaniu w porządku i czystości ulic miejskich, placów, chodników, mostów, grobli, dróg żelaznych konnych i t. d. Zdanie Rady Państwa z 30 maja 1888 (Zb. Pr. 1888, N. 678) utrzymanie ulic, placów, dróg, mostów, przewozów miejskich i t, p. zaliczyło do wydatków obowiązkowych miast, w summie nie mniejszej od tej, jaka była na to wydatkowana przy wprowadzaniu ustawy miejskiej. Policy a wykonawcza, na mocy ustawy z 1870-go roku, powinna pilnować ścisłego wykonania przepisów, obowiązujących względem nljc i ekwipaźów, i pociągać winnych do odpowiedzialności. Pod tym względem Zd Rady P. z 18 czerwca 1892 ręku (Zb. Pr. 1892, N. 829) pozwoliło ministrowi komunikacyi wydawać, po porozumieniu się z ministrami spraw wewnętrznych, skarbu, rolnictwa i dóbr państwa, a także wojny, przepisy o porządku i warunkach przewozu ciężarów po drogach szosowych, budowy ekwi-paźy do tego używanych, dyliżansów, furgonów, tudzież korzystania z mostów, przepraw i t. d. Zdanie R. P. z 2 maja 1895 (Zb. Pr. 1895, N. 717) poleciło drogi szosowe, zawiadywano przez ministeryum komunikacyi, wysadzać drzewami. — (Audrejewski ,IIojran.eficKoe n;paBO* T. II, 1876, str. 661; Tarasów „yucOhmktj Haynn nojumeficKa-ro npaBa“ Zeszyt III, 1895, str. 846, 861). Kary za uszkodzenie dróg lądowych zwyczajnych i szosowych, lub naruszenie ustanowionych względem nich przepisów, zawierają się w art. 66, 67, 69—75 Ustawy o karach wymierzanych przez sędziów pokoju, tudzież art. 1078 i 1079 Kod. Kar. z 1866 r.—Vn. W Dawnej Polsce drogi do XIX wieku znajdowały się w stanie zaniedbania. Wprawdzie już w 1447 r. był wydany Statut, na mocy którego kupcy, jadący z towarami, mieli, stosownie do statutu Kazimierza II, wieźć je staremi traktami, nie tworząc nowych dróg, pod karą konfiskaty towarów („Vol. leg.“ I, str. 69). Że na tych drogach osoby prywatne utrzymywały mosty, za co pobierały opłatę mostową i grobelną, widać z konstytucyj 1563 r. („Vol. leg.* II, str. 20) i 1564 (,Vol. leg.” II, str. 26), które to ostatnie prawo zniósł wszelkie myta, zaprowadzone po śmierci Władysława Jagiełły. Uniwersał podwodny warszawski Zygmunta Augusta z 1564 r. („Vol. leg.* II, str. 43) stanowił, aby drogi były zachowywane według starych konstytucyj sejmowych. Prawo zaś z 1565 r. („Vol. leg.* II, str. 59) wskazał drogi, któremi towary wożone być powinny. Konstytucya z 1764 r. („Vol. leg.u VII, str. 22) zobowiązała, na wzór konst. z 1726 i 1736 r., dziedziców i pose-sorów do utrzymywania mostów i grobli w dobrym stanie, za co mieli prawo pobierać mostowe i grobelne. Drogi, mosty, groble i przeprawy u-trzymywane były za pomocą szarwarku, to jest powinności w naturze, przez dostarczenie ludzi i sprzęźaju do robót. Szarwark był odrabiany przez włościan i ludność rolniczą miejską, stosownie do miejscowych zwyczajów. Rozpisywanie szarwarku

Encyltl. Powś*. Hu«tr. z««r T- J7-ty.

przez władze administracyjne zaczęło się dopiero w końcu XVIII w., kiedy komissye boni órdinis, ustanowione po województwach, zajęły się przyprowadzeniem dróg do lepszego stanu i w tym celu wsiom, obowiązanym do utrzymywania drogi, dodawały szarwark ze wsi przyległych. Dopiero jednak w XIX-ym wieku powinność tę oznaczyło samo prawo, kiedy obudziła się większa działalność w celu zaprowadzenia dogodniejszych środków komunikacyi i powstały organa zarządzające niemi. Podług organizacyi ministeryalnej z d. 20 kwietnia 1808 roku zarząd komunikacyi lądowych i wodnych był powierzony ministrowi spraw wewnętrznych, a podług organizacyi komissyi spraw wewnętrznych z 1815 r. tejże komissyi. Techniczny kierunek robót poruczono inspektorom generalnym, tudzież inspektorom wojewódzkim, inżynierom konduktorom, zostającym przy komissyach wojewódzkich. Kiedy wskutek postanowienia Namiestnika z 20 kwietnia 1816 r. przedsięwzięto budowę całej sieci dróg szosowych, powstała przy komissyi spraw wewnętrznych Dyrekcya dróg i mostów, określona przez dekret z 8 (20) listopada 1821 r., komunikacye zaś wodne pozostały w zawiadywaniu Rady budownictwa, miernictwa, dróg i spławów, utworzonej przy tejże komissyi, z mocy postanowienia Namiestnika z 15 lutego 1817 r. Zamiast tych dwóch organów postanowienie Rady administr. z 22 lipca (3 sierpnia) 1832 r. utworzyło Dyrekcyę komunikacyi lądowych i wodnych, zostającą pod bezpośredniem zwierzchnictwem komissyi spraw wewnętrznych. Wskutek Ukazu z 29 czerwca (11 lipca) 1840 r., z 29 września (11 października) 1842 i postanowienia Rady Adm. z 8 (20) grudnia 1842 r. utworzony został oddzielny Zarząd kom. ląd. i wod., który nie zależał od żadnej komissyi rządowej, ale zostawał tylko pod nadzorem Dyrektora Głównego komissyi spraw wewnętrz. i duchownych. Ukaz z 5 (17) grudnia 1846 r. zaliczył zarząd komunikacyi ląd. i wod. do okręgów w Cesarstwie pod nazwą Zarządu XIII okręgu komunikacyi. Zarząd ten, chwilowo nazywany zarządem VII Okręgu, w 1862 roku, Da mocy Ukazu z 7 (19) stycznia 1862 roku, był oddzielony od władz w Cesarstwie, wkrótce jednak, wskutek Ukazu z 25 lutego 1867 roku, poddauo go uapowrót pod zarząd ministeryum komunikacyi w cesarstwie, tworząc zarząd XI okręgu komunikacyi, który pod względem swych praw i obowiązków, tudzież prowadzenia czynności, winien się stosować do przepisów, obowiązujących inne zarządy okręgowe w Cesarstwie; we wszystkich tylko interesach, dotyczących XI Okręgu komunikacyi i wymagających Najwyższej Decyzyi, tudzież w propozycyach względem zmiany istniejących lub urządzenia nowych komunikacyi, powyższy Ukaz polecił ministrowi komunikacyi porozumiewać się uprzednio z Głównym naczelnikiem kraju. W zależności od Zarządu XI, obecnie warszawskiego okręgu komun., zostają władze niższe. Pod tym względem Najw. Rozkaz z 27 grudnia 1873 podzielił drogi bite 1-go rzędu, wychodzące z Warszawy do granic królestwa lub innych punktów, na dziesięć oddziałów, mianowicie: Warszawski, Łowicki, Kaliski, Radomski, Kielecki, Lubelski, Siedlecki, Łomżyński, Białostocki i Suwalski. Dla zwierzchniego nadzoru nad dobrym stanem tych dróg, ich konserwacyą i naprawą, zostali ustanowieni Naczelnicy oddziałowi, na mocy Najwyższego Rozkazu z 11 kwietnia 1874 r. podlegli zarządowi okręgu komunik, lądów, i wodn. Do nich należy także pilnowanie regularnego wpływu opłaty mostowej i spławnego. Każdemu naczelnikowi oddziałowemu zostały powierzone, po zatwierdzeniu przez ministra komunikacyi, dwa oddziały szosowe, ze wszystkimi, znajdującymi się w oddziale, urzędnikami. Oddziały dzielą się na dystanse. Naczelnicy dystansów we wszystkich interesach dotyczących swego dystansu czynią przedstawienia do naczelnika oddziału, który albo je sam rozstrzyga, lub przedstawia ze swoim wnioskiem Zarządowi Okręgu. Miejsce pobytu naczelnika oddziału oznaoza minister komunikacyi, na przedstawienie Zarządu okręgu komunikacyi. Oprócz tych władz, zależnych od ministeryum komunikacyi, zarządzających drogami bitemi 1-go rzędu, utrzymywanemi przez skarb, są jeszcze inne władze, zależące od ministeryum spraw wewnętrznych, zarządzające także drogami. Już w 1829 r. było postanowione, ażeby ówczesne komissye wojewódzkie, w miarę postępu budowy dróg głównych, przerabiały siłą szarwarku drogi wojewódzkie i zwyczajne na drogi bite. Drogi te nazwano drogami 2-go rzędu, gdy drogi główne, utrzymywane kosztem skarbu, nazwano drogami 1-go rzędu. Władzą, zawiadującą drogami tego rodzaju, były naprzód komissye wojewódzkie, a następnie rządy gubernialne

1    naczelnicy powiatów. Do pomocy im wytwarzano od 1842 roku komitety drogowe, złożone z o-bywateli miejscowych. Ustawa o zarządzie guber-nialoym i powiatowym z 19 (31) grudnia 1866 r. powierzyła zawiadywanie temi drogami w zupełności tymże zarządom, z wyłączeniem zarządu komunikacyi od wszelkiego w tern udziału i z poddaniem ich, w kwestyach drogowych, naprzód pod zwierzchni nadzór komissyi spraw wewn., a następnie, na mocy przepisów z 29 lutego 1868 r., pod nadzór ministeryum spraw wewnętrznych. Przepisy o utrzymywaniu dróg ziemskich w Królestwie z 19 czerwca 1870 r. podzieliły drogi te, t. zw. ziemskie, na trzy rzędy. Do pierwszego rzędu należą trakty główne gubernialne, przechodzące przez kilka gubernij i łączące się z drogami źelaznemi lub państwowemi; do drugiego należą drogi powiatowe, ciągnące się przez kilka powiatów i łączące się z traktami głównemi; a do trzeciego drogi wiejskie i polne. Stosownie do tego podziału winna być sporządzona mapa każdej gubernii, z oznaczeniem dróg pierwszych dwóch rzędów. Podział dróg na rzędy, tudzież przeniesienie dróg dwóch pierw zych rzędów z jednego rzędu do drugiego, należy do ministra spraw wewnętrznych; przeniesienie dróg z 3-go rzędu do

2    go i naodwrót jest rzeczą rządu gubernialnego. Staranie o należyte utrzymanie dróg ziemskich 1 go rzędu jest włożone na naczelników powiatów

pod nadzorem gubernatorów. Staranie o utrzymanie takich samych dróg 2-go rzędu włożone zostało na wójta gmin i burmistrzów miast pod nadzorem naczelników powiatów, a dróg 3-go rzędu—na gromady wiejskie i właścicieli, przez których grunta drogi te przechodziły. Komitety drogowe dawniejsze zniesiono, naczelnikom zaś powiatu pozwolono wzywać na posiedzenia zarządów powiatowych 2—3 miejscowych obywateli i tyluź wójtów, w celu naradzenia się nad kwestyami, odnoszącemi się do powinności drogowej. Zauważyć należy, iż w Warszawie, wBkutek Uchwały Komitetu do spraw Król. Pols. z 22 lipca 1870 r. o przekształceniu zarządu gospodarczego miasta Warszawy, istniejący przy magistracie komitet regulacyjny i delegacya do robót inżynierskich zostały zniesione, a natomiast powstał przy tejże władzy miejskiej osobny wydział budowlany. Wydziałem tym zarządza starszy inżynier miasta na prawach Radzcy magistratu. Wydział zawiaduje środkami komunikacyi w Warszawie. Co się tyczy środków utrzymania wszystkich powyżej wymienionych dróg, postanowienie Namiestnika z 20 kwiet. 1816 r. rozporządziło, iż drogi wielkie i średnie budowane być winny za pomocą szarwarku, drogi zaś poboczne miały być utrzymywane kosztem gmin i właścicieli. Szarwark należał się w ilości naprzód 10, a następnie 8 dni z każdego dymu w odległości trzech mil od drogi. Ponieważ szarwark w naturze okazał się z wielu względów niedogodnym, dekret z 17 (29) sierpnia 1820 r. postanowił, że cztery dni winny być zamienione na opłatę pieniężną i przeznaczył ją na budowę samych tylko dróg bitych wielkich. Pozostały szarwark utrzymano tylko jedynie w ilości dwóch dni na potrzeby dróg miejscowych. Postanowienie z 20 listopada 1821 r. na utrzymanie dróg bitych zaprowadziło opłatę drogową, zniesioną później dekretem z dnia 2 (14) maja 1828 roku, którym zaprowadzona została inna opłata na potrzeby tych dróg, mianowicie szarwark dodatkowy. Oprócz tego utrzymano wówczas opłatę mostową, która w 1892 r. przyniosła 137 217 rub. 66 kop. („CTaTHCTEmecKia CfóopHUKTi MHHHCTep-CTBa IlyTefi coodmema” Zeszyt XXXV, 1894). Dla utrzymania dróg ziemskich 1-go rzędu ze znaj-dującemi się na nich mostami i groblami, tudzież dla dalszego przerabiania dróg gubernialnych zwyczajnych na bite, przepisy z 19 czerwca 1870 r,, zamiast powinności w naturze, to jest dwudniowego szarwarku, ustanowiły ogólną w każdej gubernii opłatę pieniężną pod nazwą ziemskiej składki gubernialnej drogowej. Wysokość tej składki oznaczyły przepisy w stosunku 15°/<, od głównego podatku gruntownego po wsiach i w takimże stosunku od podatku podymnego i kontyngensu liwerun-kowego po miastach. Składka drogowa zaliczona została do specyalnych środków każdej gubernii i oddana pod bezpośrednie zawiadywanie rządów gubernialnych. W końcu każdego roku rządy gubernialne obliczają, ile składki drogowej winno wpłynąć z każdego powiatu, i obliczenie to komunikują właściwemu urzędowi powiatowemu. Rozkładu składki drogowej na wsie i miasta po-

a. o.

wiatu dopełnia urząd powiatowy, który przesyła obliczenie swoje kasie powiatowej do poboru. U-kaz z 5 marca 1879 r. postanowił, ażeby na rzecz funduszu drogowego pobierane było 10°/₀ °d świadectw na prawo prowadzenia przemysłów lub handlu, od patentów na fabryki i zakłady, zajmujące się wyrabianiem i przedażą napojów gorących, z wyjątkiem Warszawy. Drcgi ziemskie powiatowe czyli 2 go rzędu, winny być utrzymywane za pomocą powinności gminnej. Rozkładu tej powinności w pieniądzach lub naturze potrzeba dopełnić stosownie do art. 16, 24 i 26 Ukazu z 19 lutego (2 marca) 1864 r. o urządzeniu gmiu wiejskich, przez zebranie gminne, które może, jeżeli uzna to za stosowne, zamienić powinność w naturze na pieniądze. Skargi na uchwały zebrań gminnych co do rozkładu powinności drogowej winny być rozpoznawane przez komisarzy do spraw włościańskich w pierwszej instancyi z odwołaniem się do władzy wyższej. Nadzór nad wykonaniem powinności drogowej, tudzież nad należytem utrzymaniem dróg ziemskich 2-go rzędu, należy do wójtów gmin i burmistrzów pod ogólnym nadzorem naczelników powiatów. Drogi ziemskie 3-go rzędu, to jest wiejskie i polne, winny być utrzymywane kosztem gromad wiejskich lub właścicieli, przez których grunta przechodzą.—(Majewski „Drogi bite i zwyczajne w królestwie Polskiem, ich budowa, utrzymanie i warunki dalszego rozwoju* Warszawa 1889; Okolski „Wykład prawa admini-stracyjnegou T. I, 143; T. II, 398, 42).

Drogi wodne. Przedewszystkiem odróżnić wypada d. w. sztuczne od naturalnych. Do pierwszych zaliczamy kanały (ob.), do drugich jeziora, rzeki, morza i oceany. Tego rodzaju jednak rozróżnienie dróg wodnych daje tylko względne pojęcie o ważności samej drogi; są bowiem rzeki i kanały, po których zaledwie małych rozmiarów statki przepływać mogą, inne znów, jakkolwiek sztucznie wykonane lub uregulowane, nadają się do przepływu okrętów i parowców. Rodzaj więc spławności, t. j. możności przepływu pewnej wielkości statków wodnych po danej drodze wodnej, stanowi osobną kategoryę podziału. Oprócz rodzaju spławności, koniecznym warunkiem jest trwałość komunikacyi na danej drodze w zależności od warunków atmosferycznych. Nietylko rzeki, kanały, jeziora i morza, ale nawet i oceany nie zawsze są podatne dla żeglugi; ciągłość więc czyli trwałość połączenia wpływać musi i na ważność samej arteryi komunikacyjnej w ogólnem pojęoiu drogi. Na przestrzeniach jednak wodnych, odpowiadających wszelkim wymaganiom spławnej i trwałej komunikacyi, konieczną jest znajomość pewnego i bezpiecznego, a względnie najkrótszego, szlaku drogowego. Jest to konieczne na morzu i oceanie, t. j. na takiej drodze wodnej, na której kierujący statkiem traci możność upewnienia się każdej chwili, samym już wzrokiem, co do kierunku drogi, jej bezpieczeństwa, możność trzymania się jej bez zboczeń.—Dogodność dróg wodnych zależna jest wprost od rodzaju statku, na którym się drogę odbywa, od warunków atmosferycznych, podróży towarzyszących, a wreszcie od bezpieczeństwa samej drogi. Przy tak różnorodnych warunkach, jakie drogi wodne przedstawiają, nomenklatura ich może być bardzo rozmaitą;'pospolicie jednak rozróżniamy drogi wodne stałe od czasowo - spła-wnych, ze względu zaś na rodzaj żeglugi — morskie od rzecznych i kanałowyoh.

Drogi morskie. Oceany i morza przedstawiają przestrzenie wodne tak obszerne, a i tak głębokie, że umieszczenie na nich pewnych znaków, kierunek drogi wskazujących, jest niemożliwe. Możność więc wyszukania kierunku ściśle się wiąże ze środkami oryentowania się na wodach mórz i oceanów, ze znajomością geografii fizycznej i objawami meteorologicznemi, gdyż kierunki ta zależą od fizycznych własności samych wód i powietrza, a w szczególności od prądów morskich i wiatrów. Pierwotnie żegluga morska ograniczała się do wycieczek wzdłaż wybrzeży i w kierunku niektórych wysp. Gdy oddalono się od brzegów, je-dynemi drogowskazami dla żeglarza były gwiazdy i wypuszczone z okrętów ptaki. Te ostatnie przez długi przeciąg czasu służyły żeglarzom za zwiastunów oddalenia się od brzegów. Jeżeli wypuszczone ptaki na statek wracały, znaczyło to, że ląd był bardzo daleki, w przeciwnym razie kierowano statek w stronę lotu ptaków. Takiemi nie* pewnemi i niedókładnemi sposobami wyszukiwania drogi wodnej posiłkowano się na morzu do XII wieku po Chr. — Bez możności pewnego oryentowania się na ogromnych przestrzeniach wód nie mogły też isinieć stałe drogi morskie. Żegluga zależała od umiejętności budowy statku, kierowania nim i od okoliczności atmosferycznych, towarzyszących podróży. Posiłkowano się przeważnie pewnemi stałemi wiatrami, oddalając się jak najmniej od brzegów. Pomimo jednak tych warunków i danych wypadkowych, już w bardzo odległej starożytności korzystano z drogi morskiej, a niektóre narody słynęły z umiejętności odbywania śmiałych podróży morskich i zawdzięczały im swoją wielkość i potęgę. — Egipcyanie żeglowali przeważnie tylko po rzekach; jakie były ich statki wodne i sposoby kierowania onemi w XVII wieku przed Chr., pokazują mniej więcej rysunki dawnych pomników w Memfis. Historya wspomina o Hippalusie, który w 60 r. po Chr. odbył podróż z morza Czerwonego do Indyj przedgangesowych i z powrotem, posiłkując się wiatrami „monsuma-mi*. — Wybitne Stanowisko w starożytności pod względem umiejętnego budowania portów (ob.), mocnych statków morskich i wyszukiwania dróg na morzu zajmują Penioyanie. Już w r. 1100 przed Chr. śmiali żeglarze feniccy docierali do brzegów Prancyi i Anglii, a może nawet dopływali do morza Północnego. Prowadząc rozległy handel na wybrzeżach Morza Śródziemnego, wyszukiwali dogodnych portów i zakładali liczne kolonie (Kartagina 816 r.) Drogi fenickie handlowe prowadziły z Egiptu i portów Morza Czerwonego, do Nubii, Arabii i Indyi, gdzie miejscem portowem był Eziongobez. Inne drogi prowadziły do kraia nad Eufratem i odnogą Perską, w okolice morza

Czarnego i w głąb Azyi. Tyr, którego świetność handlowa w XII wieka przed Chr. najwyższej sięga potęgi, przetrwał do w. VII jako miejsce pośrednie handlu zamiennego pomiędzy dalekim Wschodem i Zachodem. Niewątpliwe świadectwa Herodota 'pozwalają uważać Fenicyan za śmiałych żeglarzy, którzy posunęli się daleko na południe oceanu Atlantyckiego, a według ówczesnych pojęć opłynęli ziemię per iploos Hannona(ob.) O wyprawach morskich Greków, którzy umiejętność żeglowania przejęli od Fenicyan, podaje Homer pewne wyjaśnienia w „Iliadzie*. Za czasów Temistoklesa Ateny były kwitnącem miastem portowem, a późniejsze prawa portowe i wodne Greków uszanowali nawet Rzymianie; wogóle jednak o wyprawach morskich, zarówno Greków, jak i Rzymian, w celu poszukiwania nowych dróg i nawiązywania stosunków handlowych, wiadomości bardzo są o-graniczone. Dowóz zboża z Sycylii i północnej Afryki powierzany był barbarzyńcom; handlem rzymskim zajmowały się narody Wschodu, a wyprawy wojenne szły przeważnie lądem stałym. Pochód Aleksandra W-go do Indyi, pierwsze początk floty wojennej pod dowództwem Nearcha, zburzenie Tyru i zmiana ogólna stosunków politycznych na Wschodzie nie pozostały bez wpływu i na żeglugę. Aleksandrya stała się głównym punktem handlowym, a droga do Indyi tak dobrze już była znaną żeglarzom, iż z różnych portów corocznie do 200 okrętów kierowało się w owe strony. Stosunki handlowe Rzymian wzmogły się za cesarstwa w miarę wzrostu zbytku i przepychu. Już za rzeczypospolitej zaczęto budować porty i kanały; Maryusz i Klaudyusz Drusus nie szczędzili na ten cel kosztów. Budowę okrętów przytem znacznie udoskonalono. Statki, do celów handlowych przeznaczone, zaopatrywać zaczęto w żagle, a galera (ob.) rzymska, w wiosła i żagle zaopatrzoua, była pierwowzorem późniejszych okrętów wojennych. W początkach Wieków Średnich najśmielszymi żeglarzami byli Normanowie, którzy na wątłych swoich łodziach, zaopatrzonyoh w oryginalne żagle, bez kompasu i znajomości astronomicznych, puszczali się na ocean Atlantycki, dopływali do Islandyi, Grenlandyi, a nawet brzegów kanadyjskich. Łodzie Normanów, zwane smokami (ob.), w późniejszych czasach były postrachem dla statków handlowych i nadbrzeżnych mieszkańców; na nich bowiem rozbójnicy morscy odbywali śmiałe swe napady, tamując swobodę żeglugi handlowej i niepokojąc słabo obwarowane miasta nadbrzeżne. Pomimo znacznego udoskonalenia budowy statków i portów w XIII wieku, pomimo śmiałych wycieczek pojedyńczych żeglarzy i znajomości pewnych dróg morskich, system żeglowania przybrzeżnego pozostawał zasadniczym aż do czasu wynalezienia kompasu (ob.). Twierdzą, że Ara bo wie już w IX wieku posiadali umiejętność posługiwania się igłą magnesową, pewne jeduak dane, odnoszące się do użycia kompasu w celach żeglugi, sięgają końca XIII i początków XiV-go wieku. Z tego okresu znane są mapy kompasowe z wytkmętemi drogami wodnemi, jakiemi po

siłkowali się Genueńczycy i Wenecyanie w wycieczkach do miejscowości handlowych: Brugii, Gandawy, Antwerpii. Jednocześnie z Wenecyanami wzrastać zaczęli w potęgę morską i Portugalczycy. Podwalinę do późniejszego wszeoh-światowego handlu, kolonialnej potęgi i historycznego znaczenia Portugalii położył Henryk II, zwany ceglarzem, który, obrawszy sobie rezydencyę na pobrzeźu Afryki, w Sagres, w pobliżu przylądka św. Wincentego, i uzbroiwszy pewną ilość okrętów, od r. 1433 —1460 odbywał podróże morskie, celem odkrycia nowych dróg i nieznanych przedtem krajów. On pierwszy, przy pomocy Antoniego Gonzalesa, Nuńo Tristana i Vallo Gonzalesa dał podstawę naukowej żegludze i urządził szkołę marynarki.—Wszystko, co się odnosi do wielkiej epoki odkryć nowych lądów w XV wieku, znajdzie właściwe pomieszczenie pod wyrazem żegluga (ob.); rozwój budowy statków wodnych znajdzie się pod szczegółowemi ich nazwami; pod wyrazem port (ob.) objaśnione będzie urządzenie i znaczenie przystani morskiej. Tu podajemy tylko treściwy rys powstania dróg morskich z uwzględnieniem uczestnictwa różnych państw i jednostek w usiłowaniach i trudach, któ*ych owocem jest dziś posiadanie komu-nikacyj morskich o wszeohświatowem znaczeniu. Pierwszą wielką żeglugę, na zlecenie Jana II króla portugalskiego, przedsięwziął Bartłomiej Diaz w r. 1486. Opłynąwszy zaohodnie brzegi Afryki, dotarł on do przylądka, który Jan II „Przy lądkiem Dobrej nadziei" nazwał. Cztery wyprawy Krzysztofa Kolumba, między r. 1492—1502, w celu wynalezienia nowej drogi morskiej do In-dyj wschodnich, były pierwszemi czynami żeglugi po nieznanych przedtem przestrzeniach oceanu Atlantyckego i doprowadziły do odkrycia wschodnich wybrzeży Ameryki w Aatyllach i na lądzie stałym. W pierwszej podróży swojej odkrył Kolumb wyspy San-Salwador, Kubę i Haiti; w drugiej, 1493 r., Gwadelupę i Jamajkę; w trzeciej, 1498 r., dotarł do stałego lądu przy uściu rzeki Orinoco; w czwartej, 1502 — 1504, zawitał na wybrzeże przesmyku Panama. Jednocześnie prawie z Kolumbem, jego przykładem zachęceni, Giovan-ni Caboto, Wenecyanin, wysłany przez Henryka VII kr. angielskiego, przepłynął w r. 1495 ocean Atlantyoki, docierając do północno - wschodnich brzegów Ameryki, i odkrył wyspę Newfoundland, a Amerigo Vespucci, Florentyjczyk, w r. 1497, wziął najpierw udział w wyprawie Ojeda, a później kilkakrotnie dopływał do brzegów wschodnich Ameryki północnej i środkowej. Petro Alvarez Cabreral, również Cabralem (ob.) zwany, wysłany przez króla portugalskiego, Emanuela, dla zbadania drogi do lndyj, zagnany został prądem morskim ku zachodowi, po wielu zaś trudnościach dotarł do brzegów wschodnich Ameryki południowej, odkrył Brazylię w 1500 i objął ją w posiadanie portugalskie. Również przez Emanuela portugalskiego wysłany do lndyj Vasco de Gama opłynął zachodnie i wschodnie brzegi Afryki, przebył ocean Indyjski i dotarł do wybrzeży Ma-labarskich r. 1497, a już w r. 1502, w czasie po-

wtórnej swej wyprawy do Indyj, z 20 wielkich okrętów, dał początek koloniom europejskim w tak upragnionej dla stosunków handlowych krainie azyatyckiej. Wreszcie Ferdynand Magelhaens v. Magellan, Portugalczyk, pozostający w służbie hiszpańskiej, wyruszywszy w r. 1519 z portu San Lucar, dotarł do południowych brzegów Ameryki, do cieśniny, którą od jego imienia Magielańską nazwano. — Te pierwsze, pewne drogi morskie ustaliły z czasem żeglugę po oceanach Atlantyckim i Indyjskim, a chęć posiadania bogactw nowo odkrytych krajów pobudzała państwa do wysyłania coraz to nowych wypraw. Powtórna wyprawa Magellana, przedsięwzięta w r. 1520, utorowała drogę po oceanie Spokojnym aż do wysp Rozbójniczych (Ladrones). Trzecia wyprawa tego śmiałego żeglarza przez cieśninę Makasarską z wysp Rozbójniczych i przez Ocean Indyjski do przylądka Dobrej Nadziei, a następnie wzdłuż za chodnich brzegów Afryki, była pierwszą podróżą morską naokoło świata, dokonaną wi r. 1521. Wkrótce po tern odszukano drogę do Chn, Japonii i Siamu i nawiązano stosunki handlowe z temi krajami. Tak śmiałe, a w skutkach tak płodne wyprawy pierwszych żeglarzy, torujących drogę do wszechświatowej komunikacyi morskiej, odbywały się jeszcze na statkach wodnych bardzo słabej konstrukcyi. Budowa okrętów w Wiekach orednich bardzo małe zrobiła postępy. Statki wodne były to wprawdzie ogromy, z drzewa budowane, zaopatrzone w dwa lub cztery maszty, uzbrojone w żagle zwyczajne i smocze, kilka pięter po nad powierzchnię wody wystające i pokryte płaską o-słoną, zwaną pokładem (ob.). Nie posiadały one jednak możności szybkiego posuwania się w kierunkach przeciwnych prądom i wiatrom; brakowało im silnego i wrażliwego steru, oraz wszelkich urządzeń, jakie w budowie statków hollenderskich od wieku XVI spotykamy. Kapitan okrętowy z'XV wieku, posiadający w rozporządzeniu kompas, był o tyle uzdolnionym kierownikiem statku, o ile, wła-snem nauczony doświadczeniem, wypracował sobie mapę drogi wodnej, lub od innego żeglarza ją dostał. Zdobycze naukowe Marcina Bebaima v. Bohemusa (ob.), PiotraNuneza (ob.). Gemma Fryzyusza, Halleya, Harrisona i Gerharda Mercatora, zastosowane do żeglugi, nadzwyczaj ułatwiły, nie tylko oryentowanie się na obszarach morskich, ale i możność przekazania potomnym kierunku tych dróg wodnych, które na nieznanych przedtem przestrzeniach przedsiębrane były.— W początkach XVI wieku inicyatywa wyszukiwania nowych dróg morskich komunikacyjnych wychodziła z Portugalii; stopniowo jednak, w miarę upadku wpływu i znaczenia Hanzy (ob.), Genueńczyków i Wenecyan, najbardziej wpływowych na wodach morza Północnego i Śródziemnego, silnie rozwijać się zaczął wpływ i znaczenie Hollandyi. W końcu XVI w. Lizbona i Amsterdam były dwoma ogniskami handlowemi w stosunkach komunikacyi morskiej. Hollendrzy, pomimo walki konkurencyjnej z Portugalią, )uż w r. 1602, przez zawiązanie kompanii Wschodnio-Indyjskiej dla handlu bollenderskiego, jak również kompanii budowy okrętów, która w krótkim przeciągu czasu do tak znakomitego wzrosła znaczenia, iż zagarnęła ją w wyłączny prawie monopol, doszli do wysokiego rozwoju potęgi morskiej. W pierwszej połowie XVII wieku posiadali 15 000 okrętów handlowych, 2 000—dla połowu ryb i 200—dla połowu wielorybów. Amsterdam stał się szkołą dla marynarzy (ob.) i ogniskiem handlu, a Hollan-dya nie tylko w wojnach morskich (1651—1654; 1665 — 1667), ale i pod względem prac zasłużonych dla żeglugi morskiej ludzi, jak: N i e u h o f, Walentyn, Baldaeus Schouten, Le Bruin i Dapper, nieśmiertelną zyskała sławę.

W końcu XVI i w pierwszej połowie XVII w., oprócz Amsterdamu, Rotterdam, Dordtrecht, Gro-ningen, Harlingen i Schiedam były najznakomit-szemi portami hollenderskiemi pod względem stosunków handlowych żeglugi wszechświatowej. — Potęga morska Anglii rozpoczyna się od Henryka VIII (1530), który przez wydanie praw dla żeglugi morskiej, urządzenie warsztatów okrętowych (ob.), budowę portów, latarni morskich i wyznaczanie komissyj nawigacyjnych rozbudził w narodzie zamiłowanie do podróży i znakomicie podniósł znaczenie handlu morskiego Anglii. Z czasów panowania Elżbiety słynny Franciszek Drakę (ob.) niepoślednie położył zasługi przez dokonaną podróż morską na około świata, oraz nowe odkrycia i podboje, jakich dokonał w latach 1573, 1580 i 1586/7. Pierwszy raz ogłoszone „Regiment for the sea“ w r. 1577 rozpowszechniły racyonalne zasady żeglugi morskiej. Cromwell, odebrawszy Hiszpanom Jamaikę i wydarłszy Hol-lendrom panowanie na morzu, podniósł i zapewnił znaczenie Anglii, jako państwa morskiego wobec całej Europy. W r. 1661 założono pierwszą angielską kompanię Wschodnio - Indyjską, która później rozwinęła znakomitą siłę kolonizacyjną.—Znaczenie Francy i w rozwoju komunikacyi handlowej morskiej rozpoczęło się za czasów Ludwika XIV, a głównie z inicyatywy Jana Colberta (ob,), który przez budowę portów handlowych, u-regulowanie stosunków nawigacyjnych, premiowanie budowy okrętów i zakładanie osad francuskich na dalekim Wschodzie niepospolite położył zasługi. Kompania francuska, zawiązana dla stosunków handlowych z Indyami Wschodniemi, nie była wprawdzie w możności wytrzymać konkuren-cyi z angielską; wpływ jednak tej kompanii na stosunki handlowe Indyj Zachodnich nie pozostał bez znaczenia.—Z upadkiem Hanzy znaczenie Niemiec, jako potęgi morskiej, wyrażało się w ruchliwością portów: Hamburga, Bremy i Lubeki, z których drogi morskie prowadziły do Anglii, Francyi, Hiszpanii; Portugaiii, Islandyi i Grenlan-dyi. Drogi wodne po morzu Północnem i Baltyc-kiem, z powodu rozpowszechnionego korsarstwa, wymagały odpowiedniego zabezpieczenia dla okrętów handlowych, a stąd i znaczenie portów niemieckich przez długi przeciąg czasu nie miało ważniejszego wpływu na komunikacyę wszechświatową. W podobnych warunkach pozostawała Da-

Użytkowanie idących szła-

nia i Szweęya.—Rossya sprawę żeglugi handlowej morskiej podjęła w czasach Piotra Wielkiego, wzorując się na Hollandyi. Stany Zjednoczone Ameryki północnej, zarówno jak i inne państwa nowej części świata, rozwijać zaczęły swoją potęgę morską dopiero w początkach XIX w. Wielka rzeczpospolita w stosunkowo krótkim przeciągu czasu, korzystając z nowych zdobyczy naukowych i wyników zastosowania pary do poruszania statków wodnych, zajęła pierwszorzędne stanowisko w rzędzie wpływowych na stosunki handlowo - morskie państw nowego świata. — Do historyi budowy statków wodnych należą nazwiska: Fitcha, Ramseya, Fultona, Jouffroy, Du-Quet’a, Pancto-na, Dallcry’a, Ericsohna (1836), Seydela, Ralhve-na i wielu innych; tu wspominamy je, ze względu na zmianę, jaka zaszła w początkach XIX stulecia w budowie statków wodnych, aby zaznaczyć przewrót, jaki z powodu nowej budowy statków zapanował w komunikacyi wodnej w ogólności a morskiej w szczególności. Budowa statków wodnych z żelaza, użycie maszyn parowych do wywoływania ruchu, budowa statków kołowych i szru-bowych, rozwój marynarki haudlowej i wojennej przez różne zastosowania nowych systemów budowy,—zmieniły w zupełności system dawniejszej żeglugi. W obecnym rozwoju komunikacyj wodnych morskich żaglowce służą jedynie już tylko do przewożenia towarów znacznego ciężaru a stosunkowo małej wartości, parowce zaś różnych urządzeń — do przewozu towarów wartościowych i obsługi ruchu pasażerskiego. Z otwarciem kanału Sueskiego (ob.), w r. 1869 drogi wodne z portów europejskich na wody oceanu Indyjskiego zmieniły swój kierunek; kanał ten skrócił drogę do Indyj Wschodnich z różnych miejsc portowych europejskich od 24 — 37 dni, wyłączając długą i mozolną drogę wzdłuż wybrzeży afrykańskich. Budowa kanału niemieckiego, otwartego w r. 1895, skraca drogę z portów morza Bałtyckiego od 1¹/g do 2 doi, będący zaś jeszcze w budowie kanał panamski otworzy bezpośrednią komunikacyę pomiędzy oceanem Spokojnym i Atlantyckim.—Mówiąc o drogach morskich, wspomnieć jeszcze należy o wyprawach do bieguna północnego i południowego. Drogi te nie przyczyniły się wprawdzie do rozwoju handlowego; nie mniej jednak, ze względu na trudności, jakie Bpotykali żeglarze, przebywając przestrzenie wiecznemi lodami pokryte, na zaznaczenie zasługują. Z wypraw do bieguna północnego znane są podróże Parrego (1819), który dotarł do 82% szerokości pół., Franklina Jana, który zginął wśród lodowców, dotarłszy do 77° szerok. pół. Clintocka, Croziera, Fitzjamsa, Nordensfcjolda i innych. Drogi w kierunku bieguna południowego odbyli Morrel (1823), Moore (1845), Biscoe (1831), Bilingshausen (1820), Ross (1843). Podróżnicy ci docierali do 70° szerok. południowej, W ostatnich latach wyprawy do bieguna południowego dość często są przedsiębrane; nowych jednak zdobyczy nauce nie dały.

Kanały i rzeki spławne. dróg wodnych wewnętrznych, kiem rzek spławnycb, przerzynających ląd stały, rozwijać się zaczęło jednocześnie z rozwojem ludzkości. Kierunek tych dróg jeBt niezmienny, a u-miejętność utrzymania się na wodach rzecznych, nawet na słabych łodziach, i kierowanie statkami wobec widocznych brzegów nie przedstawiało zbytnich trudności. Jedyną przeszkodą dla późniejszej żeglugi była niejednostajna głębokość i zmienny kierunek koryta rzek, posiadających dno ruchome, jak również zbyt gwałtowne spadki, często spotykane na rzekach, posiadających dno skaliste. Bez porównania więcej przeszkód do zwalczenia przedstawiała żegluga po większych jeziorach, które, stanowiąc komunikacyę wewnętrzną, pozostają nieraz w warunkach nawigacyjnych zarówno trudnych, jak żegluga morska. Przeszkody naturalne, na rzekach spławnyoh spotykane, w miarę zdobyczy umiejętności technicznych, oraz względnie do ważności danej rzeki, jako arteryi komunikacyjnej, usuwane były sposobem sztucznym przez regulacyę rzek (ob). Z postępem jednak rozwoju komunikacyi i stosunków handlowych naturalny kierunek rzek głównych i dopływów przedstawiał tę niedogodność, iż nie pozwalał na bezpośrednią łączność dwóch lub więcej dróg wodnych pomiędzy sobą, że nie stworzył sieci drogowej wodnej, jaka osiągniętą być może przy komunika-oyi lądowej. Niedogodności tej starano się zapo-biedz już w bardzo odległej starożytności przez sztuczną budowę dróg wodnych, zwanych kanałami (ob.). W Chinach budowa kanałów sięga VII wieku po Chr.; kanał cesarski, 250 mil długi, a od 60—800 metrów szeroki, łączący rzeki Pei-ho, Hoang-ho i Jang-tse kiang, stanowi główną ar-teryę handlu krajowego. Herodot wspomina, iż w Egipcie istniały dwa sztuczne i pięć naturalnych kanałów, łączących pomiędzy sobą deltę nilową. Maryusz w r. 104 przed Chr. połączył kanałem Rodan z zatoką Fos. Klaudyusz Drusus w 12 r. przed Chr., prowadził kanał dla połączenia R9nu z morzem Północnem. Karol Wielki (768 — 814) zbudował kanał dla połączenia Dunaju z Renem. Czasów rzymskich sięga budowa kanału, łączącego Dunaj z morzem pomiędzy Czernawodą i Kiistendże, jak i kanału łąoząoego Tyber z portem Ostia. Do właściwego artykułu kanały (ob.) należy klassyfikacya tych dróg wodnych, sztucznych, opisanie ich budowy i Bposobów odbywania po nich żeglugi; tu nadmienić tylko wypada, iż liczba tych D g jest bardzo znaczna, a jedna tylko Europa liczy 16 411 kilometrów większych kanałów, łączących pomiędzy sobą rzeki spławne lub porty z temi rzekami. Najwięcej stosunkowo kanałów posiada Francya, następnie Hollandya i Wielka Brytania. Budowa kanałów w Stanach Zjednoczonych w ostatnioh latach 50:ciu nadzwyczajnie rozwijać się zaczęła. Wogóle w Europie liczą 55 400 kilom, dróg wodnych rzecznych i jeziorowych naturalnych, 13 992 kilom, rzek kanali-zowanych i 16 441 kilom, kanałów sztucznych. Po dodaniu do tego 15 000 kilom, rzek czasowo spławnyeh, które właściwie do liczby dróg komunikacyjnych wodnych zaliczone być nie mogą, otrzyma

my, iż Europa posiada przeszło dwa razy więcej dró

dyjskich otwartą została w r. 1882 na linii Pali-

dowemi inne należą jeszcze do towarzystw prywatn

System Fella. Na przestrzeni pomiędzy stacya-mi B

bądź wskazanie warunków jej zastosowania, bądź też

w Niemczech dzieło D-a, które (1890 r.) ukazało si

nają ksylografię; zresztą księga, bujnemi ozcionka

wolnym, jak octowy, i wreszcie znajdujących się w

iela

/. Drzewo towarne.

Dualowie, Duallowie, Duali a, szczep murzynów af

Dabograd, ob. Dubowe Grjady.

5) „Mómoire sur le projet d’un nouveau recueil des

Duchowieństwo polskie, ob. Kościółpolski.

Dufresne, Du Fresne, Karol, ob. Du C a n g e.

Dum , w naukach przyrodniczych skrócenie nazwisk

Dnm fermline, ob. D u n - f e r m 1 i n e.

Encykl. Prwsi. Ilustr, Tesi 188. T, lT-ty.

S-a nie pozwala mu zostawiać bez oceny argumentó

dziej rozpowszechniających się, lecz wszechstron

Hi

Dusza wreligiichrzęść., ob.N i e śmi e r te 1 no ść. Dliszan, Ob. Stefan Silny.

Kondeusza, lub Anguien’*. D. wtedy stał się a-geu

Mą

Dyalogi moralne i pobożne, ob. Dramat. Dyamagnetometr, ob. Magnetyzm. Dyamagnetyzm, ob. Magnetyzm.

SPT

w wysokim stopniu ułatwia zdobycie języków romań

§1

Dyktatura. W państwie cywilizowanem, jakkolwiek

Jak widać z powyższego pojęcie D-u nie jest jednoz

Rzymianie na forum świątynię, zwaną aedes Castoris

67

A. G B.

!P

z niedowierzaniem. Za D-ą nabywanych uszkodzeń p

Dziennik praw- Zasadą prawodawczą jest, źe nikt ni

B. PłoBzczańskiego, walczyło na stanowisku do r. 1

wiadomościami zainteresować większą liczbę osób. P

Z5

Roscher przytacza, iż majątki ks. Esterhazych, ma

s. D.

A. S.

Uderzyliśmy w miecze! Pomnę on dzień sławy,

Dżakdżamuni — Dżaldessa.

Dżezair, po arab. Algier.

1+T +T2

Ebionici: 1) nazwa, którą sami sobie nadawali, i

iPHi

Edonkoben, miaBto w bawarskim Palatynacie Reńskim,

na nią godzą. O. I grudnia 1409 r. E. z czterema c

104

warski nabył je w r. 1812 i w gliptotece monachi

Liczbę hespów za największego nawet rozkwitu państ

*Pkn,PJ*^,P*j^ ,

■-

mm

V6* Vl8> 752 V

.Dziecię rodzi się tylko na to, aby je matce z u-

Dla żadnego okresu dziejów egipskich papirus tu-r

BU

jak i gdzie mogli, udzielali swego poparcia prąd

Eichstadt Henryk Karol Abraham (*1772 w Oschatz w

Eizenbnrg, ob. Eisenburg.

Edywid. w pierwszych dziesiątkach lat XIII go stul

Dróg sztucznych

Razem

Rzek ska nalizowa-nych

Kanałów

33 250 15 033 5 480 1 810 4 460 2 420 12 500 2 950 7 900

1 000 2 211

o « o co •N 00

230

260

100

3 080

380

770

800

5 440

3 400 400

520

2 900

800

25 000 11 960 5 250 1 450 1 000

850

3 660 2 030

Razem

my, iż Europa posiada przeszło dwa razy więcej dróg żelaznych, niż komunikacyj wodnych wewnętrznych. Na ważniejsze kraje Europy dróg wodnyoh wewnętrznych przypada:

Dróg naturalnych

Kraje na rzekach i jeziorach

Kilometrów

Rossy a Niemcy Austro- W ęgry Szwecya Hollandya Belgia Prancya Włochy Wiel. Brytania 4 200

55 400    13 992    16 411    85 803

Stosunek przestrzeni danego państwa do długości dróg wodnych wewnętrznych bardzo jest rozmaity. W Niemczech np. w ogóle na 100 kilm. przypada dróg wodnych 2.42 kilom., gdy pojedyncze kraje stosunek ten wyrażają w następujących liczbach: Prusy 2.69 kilom., Anhalt 3.72 kilom., Oldenburg 4.30 kilom., Saksonia 0.91 kilom., Ba-warya 1.69 kilom., Brunszwik 0.77 kilom.—Drogi wewnętrzne wodne naturalne posiadają tę wyższość nad innemi arteryami komunikacyjnemi, iż koszta przewozu, tak osób, jak i towarów, pozostają w stosunku prostym do kosztów utrzymania statku przewozowego i czasu trwania podróży. Kapitał zakładowy na wytworzenie danej drogi i utrzymanie jej zupełnie jest zbyteczny. Żadne też państwo nie bierze opłat od statków przepływających po drogaoh wodnych wewnętrznych naturalnych. Inaczej przedstawia się stosunek wydatków i dochodów państwowych przy regulacyi rzek i budowie kanałów. Inicyatywa prywatna przy budowie kanałów i ich eksploatacyi często ma miejsce, a znaczenie jej jaskrawo się wykazało przy konkurencyi dróg żelaznych z drogami kanałowemi w Anglii; regu-lacya jednak rzek, racyonalnie pojęta, przeprowadzoną być może tylko środkami państwowemi. Wydatki, w tym celu uczynione, nie pozostają wprawdzie bez wpływu na ogólny ekonomiczny dobrobyt danego kraju, w stosunku wszakże do korzyści, bezpośrednio z samej żeglugi osiąganych, nie mogą być brane pod uwagę. Prusy na utrzymanie dróg naturalnych i sztucznych, na re-gulacyę rzek i wydatki administracyjne, z tego tytułu pochodzące, wydały w r. 1894/5 przeszło 9 milionów marek, w ozem milion marek na regu-lacyę Wisły. Wydatek ten jest prawie normalny w budżecie państwowym. Dochody z komunikacyi wodnej wewnętrznej za przejazd przez kanały, szluzy i mosty wynosił 3.3 milionów marek w tym samym okresie ozasu. t To samo ma miejsce

w Rossyi i Austryi, gdzie wydatki, ozynione na u-trzymame komunikacyi wodnej wewnętrznej, nie przynoszą państwom żadnych procentów od wyłożonego kapitału, lecz podejmowane są w celach o-gólno-ekononomicznych. W Hollandyi, Belgii, Fran-cyi, a nawet Anglii, dochody otrzymywane z żeglugi w znacznej części pokrywają koszta eksploatacyjne.—Regulacya rzek (ob.), jako kwestya pierwszorzędnego znaczenia, nie tylko dla żeglugi, ale dla stosunków prawnych i ekonomicznych, tak pod względem technicznym, jak i finansowym, znajdzie odpowiednie objaśnienie pod właściwą nazwą. Rzeki spławne ważniejsze różnych krajów pod względem znaczenia nie tylko komunikacyjnego, ale i o-gólno geograficznego, pomieszczane są pod specyal-ną nazwą każdej rzeki. W ogólnym poglądzie na drogi wodne wewnętrzne uwzględnić- by należało jeszcze tylko pewne systemy tychże dróg, które, tworząc nieprzerwaną komunikacyę wodną pomiędzy odległemi morzami, znacznie się przyczyniają do rozwoju handlu wwozowego i wywozowego danego kraju. W systematach nieprzerwanej komunikacyi wodnej wewnętrznej pomiędzy danemi morzami czynnikami składowemi są: rzeki naturalnie spławne, jeziora, rzeki sztucznie uspławnione i kanały. Jako przykład tego rodzaju komunikacyi podajemy systemy wodne cesarstwa. Dla po-łąozenia morza Bałtyckiego z morzem Czarnem i Kaspijskiem istnieje 6 systemów wodnych, a mianowicie: Maryjski, Tychwiński, Wyżniewołodzki, Berezyński, Ogiński i Dnieprowo-buźański. Pierwsze trzy systemy łączą rzekę Newę, wpadającą do m. Bałtyckiego, z Wołgą, wpadającą do m. Kaspijskiego; system Berezyński łączy Dniepr z Dźwiną zachodnią; Ogińskiego—Dniepr z Niemnem, Dniepro-wo - buźański — Dniepr z Wisłą, t. j. m. Baltyokie z Czarnem. Morze Białe łączy się z morzem Czarnem za pomocą kanału księcia Aleksandra Wir-temberskiego, łączącego Dźwinę północną z Wołgą. System Maryjski prowadzi na3tępującemi drogami wodnemi: Z morza Bałtyckiego r. Newą, kanałami Piotra I i Aleksandra II, wzdłuż wybrzeży jeziora Ładoskiego zbudowanemi, rz. Wołchow, kanałem okalającym jezioro Ładoskie, tak zwanym Swirskim, dalej rzeką Świrem aż do kanału okalającego jezioro Oneskie, tej samej nazwy; dalej rzeką Wytegrą do kanału Maryjskiego aż do rz. Kowźy, następnie kanałem okolnym Biało-zierskim wzdłuż brzegów jeziora do r. Szeksny, wpa* dającej do Wołgi, która znowu wpada do m. Kaspijskiego. System Tychwiński prowadzi z morza Bałtyckiego taką samą drogą, jak Maryjski aż do r. Siazi, następnie wzdłuż tej rzeki i dopływem jej Tychwinką aż do kanału Tychwińskiego, który łączy Tychwinkę z r. Czagodoszczą, a następnie z Wołgą. System Wyżniewołodzki za pomocą kanału tegoż nazwiska łączy r. Twercę z r. Mstą, która za pomocą kanałów Wiszerskiego i Siwersow-skiego łączy się z r. Siazią, a następnie za po-mooą kanału Siaskiego z rz. Wołchowem, którą z rzeką Newą łączą kanały Piotra I i Aleksandra II. Twerca jest dopływem Wołgi. System Berezyński za pomocą kanału tejże nazwy łąozy

E. D.

Ułłę z Berezyną; pierwsza wpada do Dźwiny Zachodniej, druga—do Dniepru. System Ogińskiego łączy za pomocą kanału tegoż nazwiska Jasiołdę ze Szczarą, a tern samem—Dniepr z Niemnem. System Dnieprowo - buźański—łączy Pinę z Muchaw-cem za pomocą kanału Dnieprowo - bużańskiego, a tern samem Bug i Wisłę z Dnieprem. Oprócz powyższych systemów połączona jest jeszcze Wisła z Niemnem za pomocą kanału Augustowskiego pośrednio' przez Biebrzę, wpadającą do Narwi, i Czarnogożę, wpadającą do Niemna. W Finlan-dyi kanał SaimeńBki łączy r. Saimę z zatoką Fińską. Z powyższego wnioskować można, jak liczne są systemy wodne we Francy i, posiadającej przeszło pięć razy dłuższą linię kanałów, lub Anglii, gdzie linia ta jest trzy razy dłuższą. Po brzegach rzek spławnych i kanałów, nie posiadających dostatecznie głębokiego koryta, budowane są często specyalne drogi lądowe, zwane holowniczemi. Drogi te, względnie niezbyt szerokie, mało lub wcale nie ubijane, służą za ścieżki dla ludzi lub za tor dla koni i wołów, używanych jako siła pociągowa czyli holownicza dla statku. Linę odpowiednio umocowaną na statku przerzuca się na brzeg rzeki, do przerzuconego końca przymocowane są linki cienkie, służące do zaprzęgu koni lub wołów. Na rzekach południowej Rossyi, przeważnie zaś na Wołdze, holowanie statków bardzo jest rozpowszechnione, a za siłę pociągową służą ludzie, stanowiący najbiedniejszą klassę nadbrzeżnych mieszkańców, bez różnicy płci, lub też bez dachu pozostający nędzarze. — Bibl. Du Sein „Histoire de la marinę de tous les peuples" (Paryż 1863); Geleich „Studien iiber die EntwickelungB gesehichte der Schifffahrt* (1882);Friedrichsohn „Ge-scbichte der Sohifffahrt,‘ (1890); Raineri „La marina mercantile germauica“ (Rzym 1892); Reveiller „La conąuóte de i’Oceanu (Paryż 1894); Kurs „Ta-bellarische Nachrichten iiber die schiffbaren und die flossbaren Wasserstrassen im Deutschen Reich" (Berlin 1894); „Statistik der Scheepvaartbewegiug op de Rivieren en kanalen in Nederland“ (Haga); „Annuaire de 1’Association mutuelle du commerce et de 1’industrie" (Bruksella).

Drogi Żelazne (Eisenbahn, Railway, Railroad, Chemin de fer). Pojęcie, określone tą nazwą, nie jest jeszcze w zupełności ustalone. Ogólnie, D-ą ż-ą nazwać można każdą drogę, opatrzoną w szyny żelazne (ob.), rozstawione na pewnej stałej szerokości, po których toczyć się mogą wozy, posiadające obręcze kołowe z bandażami (ob.). Tego rodzaju określenie wyklucza jednak zupełnie siłę pociągową, która, przez zastosowanie do loko-mocyi machin parowych, nadała D-m ż-m to znaczenie, jakie mają obecnie. Uczeni niemieccy, jak Ulrich („Archiv fur Eisenbahnwesen* 1884), Haus-hofer („Grundziige des Eisenbahnwesens* 1875), Sax („Die Verkebrsmittel” 1879), wreszcie v. d. Leyen i inni, pojmują pod nazwą D-:g ż-ych tylko drogi, których siłą pociągową jest machina parowa. Pojęcie to określiło prawo niemieckie z d. 17 marca 1879 r., pojmując pod nazwą D-g ż-ych, tylko takie drogi, które posiadają tór (ob.) szy

nowy, żelazny, i poruszane są siłą ruchomej machiny parowej, zwanej parowozem. W Anglii, Francy i i Belgii koncessye, wydawane na D i ż-e, nie określały do r. 1845 tak ściśle siły pociągowej, szczególniej przy budowie kolei fabrycznych, kopalnianych i podjazdowych, tern bardziej, że warunki techniczne, finansowe, handlowa, geograficzne i inne, przy nadzwyczaj szybkim rozwoju Dróg komunikacyjnych żelaznych, wytwarzały dla nich jeszcze inne, specyalne nazwy, i tak: a) Ze względu na cele komunikacyjne wyróżniano: D. ź. użytku ogólnego, prywatne, fabryczne, rolne i t. d.; b) Ze względu na cele i pobudki budowy rozróżniano D. ż. wojskowe i handlowe; c) Ze względu na prawo własności oddzielano D. ż. państwowe od prywatnych; d.) Ze względu na ważność samej budowy, dzielono D. ż. na: g ł ó w -ne, transwersalne, końoowe, konkurencyjne, łączące, podjazdowe równoległe, sąsiednie, drugorzędne, lokalne, wicynal-U6 i t. p.; e) Pod względem technicznym wyróżniano drogi żelazne: j edno, dwu, trzy i więcej-torowe, nadziemne i podziemne, zbudowane na słupach, zębate, drutowe, parowe, powietrzne, wodne, konne, wreszcie górskie i na względnie płaskim terrenie zbudowane. Znawca stosunków komunikacyjnych, Weber, wykazał, iż zbyt subtelna klassyfikacya D-g ź-ch w interesach państwowych jest prawie szkodliwą, są bowiem kraje, w których D. ż., pod względem technicznym konstrukcyi bardzo niewyszukanej, pod względem prawnym są bardzo ograniczone; przynoszą jednak nadzwyczajne korzyści pod względem finansowym i handlowym,—i odwrotnie. W miarę rozwoju dróg żelaznych i coraz większego doświadczenia ekonomicznego, uczeni kolej owcy coraz bardziej ścieśniają ramy klassyfikacyi, ograniczając się do dwóch, trzech, a najwyżej czterech podziałów, jakkolwiek każde niemal państwo i dziś jeszcze z odmiennego stanowiska zapatruje się na ważność dróg żelaznych. Przeważnie wyrobiło się jednak pojęcie, iż pod nazwą D-i ż-ej rozumieć należy dwie nieodłączne części składowe, a mianowicie: tór szynowy żelazny i siłę pociągową parową. Składniki te, dając elementarne pojęcie o całości, zależnie od historycznych warunków rozwoju D-g ż-ych danego państwa, jak również od warunków geograficznych, handlowych i przedsiębiorczości finansowej, wytwarzają klassyfikacye, niejednolite wprawdzie, ale dążące do jak najprostszego pod względem praktycznym podgatunkowania. Ostatni lat dziesiątek, obfity w kongresy przedstawicieli D-g ż-ych, normując interesy ogólno - państwowe w tym kierunku, wpływa i na ujednostajnienie nomenklatury klassyfikaCyjnej, jak dotąd, bardzo jeszcze różnorodnej.

Historya Dróg żelaznych. Pierwowzorem D-i ź-ei był stały i wygodny tór drogowy, o którym, po mijając niepewne wiadomości z czasów odległej starożytności, wspomnieć należy z danych, zaczerpniętych z dzieła o górnictwie Grzegorza Agricoli, sięgających połowy XV wieku. Autor ten opisuje, iż górnicy wyoiosywali sobie w drodze przewozo-

ł

!

■    ,v.;:v -•

i

*A

.

V

V&

fi

12    l

I    Sh

V* ^

«

r-

X

\

/

*

-

' ; -

'•, •. - li

:

%

■i

«|

■ <?.

>

I

■i

i

*

i

• -r*

■ ■

ri

i

ą

•'•• • *’*'    ’ je- v' '    .*./ ..    •

/

■:

!•:

;

\

i

:

wfc

•w

—

Epy

Do art. Drogi żelazne (str. 24.)

Wielka En cykl. Ilustr. “ tom XVII.

10

12

14

J.6

18

20

22

26

28

30

32

34

3G

30

40

42

40

45

50

35^-ij    60

65

JSD

ro

»iśaii

.

iaaęms^S

-y

MAPA KOLEI EUKpFT ŚRODKOWEJ*

G\p5

Wolyła.

Mkfllsh

ES*

Podzia.ł'ka 1'- 5,000,000

&&

■fflwtgoród, 'ftorarn Jf u

As)C

:■

Cdtó?

yy.' s.

54

•U,

•jrtoi

KSES/MW

—_'.----t::¹ ~ r - k

mmamĘimsw

~~rfi    iąp

fjpedil

X§«

D,

fruder ido.

r t;

Hasto:

OsSa-Sflj

rn»a.

W*

p&rsraufcj

\V?irłoę*tk

,0m

Pi,

«er»

moc

rl.

[<*

ro^

■■Sito

MB

§518^

'e-

rtosKBpS - -ipsgjgagp^sTi:: Kto

^kii^ltoEto

r<gg^f^g|[

mśwT

HB

jmmmrn ,

Hlv1

.TK

i,

...... ^ (»£p

OPE

r«</,

v W

psk

■»

y-fe

JESBs

«ta

trsor

&

kii

ISWWŁ

iww

■

[OSKWi

||®i|ggigg|g§

Wi¹''*

ói>ęrv^ve,c

TnJTi

EU*<

Gn?ćbio

f a&źs3

lóĄiJ

ilensb ^'N. UZdou/au'

Jfcjrcswml

Ljv£śniJS"5‘'"x

1 Pjfnonu,s 1 j I Zoramy

55

- -A

4iP

•W ;

Cfc

isnui

es

°f(j

Se

Ld

■ii

Ę^Siwstif

•totoi.. Dy ™-

52

JVbj

MF£1

fe.

lii

‘*lejnpk<

lister

^ k-r jV/y AĘ

J y _-• ę. rSp. ;

■Hi

ES

—to ■ tol

Strelf\ (‘itralsupA)

MMKtbnj

GD AŃ!

Gbczi

ky

NI

•sćhef¹

■>—

;i

JHdeur °

tzhAslc -p[

i.ia*

07>€

JjZeai

Teirtr*

W!

(or9

® UJvai\jf₍yPOW⁰

Ozem,ige

sk

rrto

2I»U

Głuduhr

* (A>

{Woroneż,

Pyij

fc<

fS{

Ci

Slei

r-Uf,

o;

mmsMM

AV

/ ^&;

•TScfeii

~_S;-_^rr    - ■ i¹*

ukowi

(Luby!

9    \ ftyismu

iecpv

Olo/i

?\

soyUbsi

v6

JL

?fxrAm.

Swicrz

(bcTcw-

Chj^rfahp

=ęr

erni)

Saraiow

.WntMyrto

50

EjS |

PI

■ ■■

-- j

r-

LG

SZCfcEJ

ćptjród'

:W

Oldcnw

►J'e3ixejx

^erdiT

rrwiiluTc f}' X ipin

|?a

{*

5'Cierhoand''

(1^0-OśfrMs*⁰'

Huikń^

yapj/

s^4to?aZ&r

Bul&i

'Se&ptlZŻtęrroc

?słcnv

Soreptaj

o.

•kra,

{;

«IW

■sk

icn.

idsbcj

fc

twgpj

»■>';

™2E=

l- :.-I'I-/.

TV

GmUną

ił

hedlce

^«cni

1F5/C

fer7

'rl'

iw-

Mcojapcl

iZow

'A

Udii

ffi

istrzy⁷¹

'ozu a?>

Hfei

Imnsa^ik

itrct

Kutno

'fereJp⁰

v?>

0 Je & sa^yk

■OLnlrfu.rl

6a/cfn.

LrjfóMH

-■ i

..

iter XN

>ŁH

-fc

.W

Jekataywrdur

45

aroćęy*¹

50

ęo

—Y'\

""i

i jfltatbckftf !

H alb ey bt.

lęszno

i ó&i Jfotusikt

tosawyg

~Stasrropol

ib

.' . I

«

>;r_    - - -

/vr

j5

“'CW

oesl V. BJ,

ranfrs

»e\

e.

ka.ssel n

'6ttł»xgen

;r>a'

ńeZrf'

s?

rar*zz

:a

LZ

[i.

'JJzin

®iAe&»

A®«'

Ty

50

Le,

Pil

r/x'

I',

wis

plonie / y

url

»c^

Pn*N

AKicN5

ira.

Ul

lemc!

ttoJunM

SriA‘J"'n‘e"l

ru

$ęlś»l

:\

ie]

i<'j

'i

5y]

mm.

’ei

^Łó Ci

IjCr-

>Te*ii

^•SeAoi

(rj

i 'ASN&S

I

____/ ... ’«feciid»i

i Z'

s-wij-',

Idi

,lS‘

ipii

,-r'j

■t

mnfzu.

'AdtUnfei

‘»'g

•oi

,C

•s

/>

i idi

/7

essiso

^•>yra>

ien®T^

kl

'tunwP°x

V.

i,a«

a»c*f'i,CA

»ta<

tGA

iawa

także

cal

’«2a

48

W|

fzno

L^Uf,

I!

'ej>

■DoZl

7*.

’f/y

■keittl

fa

l*ri*5a>i

i

■ terr

e.

\.

e*\s

55

yiemJSrod

pKcp

Vkóv--

B^rttyów

JEŻ

})$us&&a'

SiU\Ot

enn

’s

"s

'<*■ Ferie

i''

ia)

W:

tutti*

's.

fescLe

ryg

gt 1

48

iwjcrwicej

Zi

lencĄ

som&

?t«r

ii

o.

ol

W|

•trai

jKrt*

Grrdi/ut

«*»

St

nĄhyna

,it

4t

Tl'aye

igrj

Iks

To,

8 loj

■>

Aux

eifre

mu,,.

'tftfile

'b

lUing.

'AAg'»l

til.:

&C7łW

\cr<

*S

'c

tej

►z¹

;ch(

5BCZttwau»'

jlorutszetc

*>

S«

<7

FOda^o

Byndłń

Ł&2fe°1

rktł*⁸

rofJrt-

e5i

/V

frgany"'

■s

pa^cą¹¹^

3?^³y

£X

AL

°n>fiuĄ

■tu

y**ouL

• ■nimb. / I

9f%ńd£r

W¹

^Av

^pooiui,

;ge₃

fcbTzrtj

-ł;

Dii

rVers\

Je

Ol

ftf-

roj

AToŁxiJn A ^

,cfcr<

/i

Sr}

fhdąw

/FcLdkirdtiS' /

s*"

f)

.7

fi.

Limu

ri?_

l£mZ'/rz/

lostimik,

iudioltttnrfen

ce

J/ramżng f--3

fcfyeustadj • Senverr41<^^

S^UKlab]

jWjCtatytyra

Aspi

KL&

bud

TT

ci.

hi

'Sc

e«

•ec*|

B^r/

Ml“rCZC ą

0*

51 om

?5Y

v?

Ol

dr^^Ogr*

>rT

X--'

Pr*, terenner

Druk.

A

Lienz

iT<

\oji

^dec

AV<

ry(r>

ec^i

A'

■^ara'

f Hul-*¹

⁵jKl»aseT

yo9

Vas^vC^\ \

X>‘

46

C»ab»^

■poród’

tog

rrf

Łim

GnnnatJ

mon

r‘

hiHat

o'

S*ir.Wil

Ol

^Goihorrdti

A..

rtó

IgJDy

ourtu\t

-J.

?ea.

C^I

*fc

la

dV a&9

ęr

tv6^

'?/

/ Vaz tdDmhy

6ed-

j\ral

cy?e

Cle,

•iit

"tdZlc

4-

*,■

^=>~4==^~j

fi

"*LDC

-W y)

w.

St.

u]

4A

GzficUę, '<

ie.

ile

>ry

^rSiUu,

yv‘⁻p⁼^'~C-kf-—

ln,tt

'rycLent. r~

in.e

iGj

w£

—*?Cze

B.T.^yy

l0 *ie*°

fG3^

o.

_

Ł'

,!>

'e¹

JLoverc

't'ak> /

Oh

/ublono

Za^rad

flmnw

ZdtJUŹ

\S«2*£

Slalufo

^otn*

iDaA

M.CJ,

,l4'

to

Jti

lii*,

eroi

Yyei

Sf

Pakr as.'

^lowy

-^eroea^^W

LŁBe^CT*UJr

lV-^r raTtys

/wy /

B"

Flojei

,4

f||

»««jo

'N

r_-_—:-—,-rEŁ^-- =_ .:

_.J

iii

=SSn»-

*n.

CAhoi'g

Palence

EJ

lej

ftftt

a'

Mi

nu

K/f, mtua

Pł

a"

T*

.■'2J55YA.. k

w

«/*

44

Jugulin(' \

rtm

■to¹

5r<x/i^tŁ

Śs»#c

łHibmf

[onta,.

4lai$

»ćc

izz(

rim

Par,

kTru/c

4'

a*c*

\>W

S.Sel

'<yc

Goi

Oe mu

Mo-

«UaX!\ elunart/ '

°CŁ0psj

Otncare

Ta

(K.

,Ujrne

'^s

r^KSL.

Seóv£,

ŁI-1-.nt⁵

Pt

Al,

Ir I,

ls

Pa/

₇/

m§

^waezuc

olo«

K;«ra

42

-\.

Lu.

■UJC.

'-S

Nv.v

''^pk^n

Wt

y t*"***®*

' zat ,,,w...

ii

SRA

\n, 'tera

o,

ifLO

■/

10,1

f - -}

: v A--

■■

'r«

'^Gasptc \

Zftiisa

yadyk

sil

Audi i

.StybejriJc

iEBAJEWO —

JilS*

BK

5j

10

M_,J

isa

C,i

4-

Kw-aMK-imB

>Ut

\. (

Jjgpffi

<;fey-

mMtM

^uę*ca

X-

raKBK

iW

HA

Jy* s

za o

fekf F“

res

., ■

h-------

|

J a i -L

| ,.wl ? C/,:

jŃCTirt/.

iJPcSCCuk

'

.......

Mo&tfr

uf*

tt aXOJ-

.(SofldJ

SarankbB

er u

Tćrrri,

tligno

Tcri

Kieti

Ji

-4

•2

**a

Ot.V

/"■-

*»

......- 3kkv?Ł_______________ m

reeft.

ZTM

SolirumeL

4jJXSi

40

rP^llci

ł

1U o u

rt 1

Cefrocjw

Otello,

IW

A~~

ffi#?

ag

i -7 Mi-vA>y

7* '

Syk    A

=rr K7 .

Tofgl

SUądjof------

_a

'BatóSl

V.

•oA

Potarł

SseSrika)

W®

ADfffw<‘>ya

w®

'O

:Kx -_ k

Vidah/h

<k>

&>

40

yy|L

"le

■-

i. . ■    ' 7

.-.--a-- .

i;3JX==

yłvriłtno

xPansUln

mmsSStl

18

20

śiK

22.

24

26

28

30

32

, Salemu

Ltcce.

vl ,

[yfy'

Kfcy

34

38

40

42

44

Jlo3BOJieHo HennypoK). BapmaBa 6 Iroua 1896 r.

linie Z tUthm. jwciĄ^óto pospitszrrych

^_____3__Ig

opMile yeogr. ijo_    ~ t?o Kilometry

20

Lini»\i ruchem.poaąęjów rmęjscoym-h.

IN aklud jyędrow iaw Warszawie.

W drukami Art. Saturnina Sikorskiego, Nowy-Świat 47.

-. .

____________., ■■___

jp©!Lv 7v

* %

o

tn

U

h

%

%

*

-

*

'1

•f

i^sK*

__~________:_

.

5 2_________>■. - Vv

(

wej wązkie i nie głębokie rowki, w których swobodnie toczyć się mogły przednie kółka wagoników, w zakrętach zaś, zwrotach i miejscach, w których rowki łatwiej się ścierały, kładli listwy z twardego drzewa, lub podkładki metalowe. Jars, opisując w r. 1785 kopalnie w Newcastle, przedstawia tory, zbudowane tamże wyłącznie z drzewa. Na odpowiednio wyrównanym gruncie, w odległości 2— 3 stóp, układano beleczki wpoprzek kierunku drogi, do tyoh zaś przybijano belki drewniane podłużne, w jednakowych od siebie odległościach. Wagony, przeznaozone do biegu po tak urządzonym torze, miały przednie koła nieco więcej rozstawione, tylne zaś zaopatrzone w występujący brzeg na swym obwodzie, który, zachodząc po za kant wewnętrzny podłużnej belki, zabezpieczał wagony od zsuwania się z tak ułożonego toru. Rzeczą wypadku była zamiana toru drewnianego na metalowy. Reynolds, współwłaściciel wielkich pieców hutniczych w Coalbrokdale, zagrożony zawieszeniem robót w giserni z powodu spadku cen na surowiec, postanowił, w celu dalszego utrzymania produkcyi fabrycznej, wytwarzać szyny z żelaza lanego i zastąpić niemi używane do owego czasu belki drewniane. Szyny Reynoldsa miały formę sztaby, zagiętej z jednej strony, grubej l¹/* cala, szerokiej 4 cale, długiej 5 stóp. Był to pierwowzór metalowego toru drogowego, który w zastosowaniu praktycznem pożądane wydał rezultaty, pobudzając Curra, Ou-trama i Jessopa do dalszej pracy w tym kierunku. Zmieniały się ulepszone formy szyn torowych, materyałem pozostawało jednak żelazo lane. Prawdziwie już wielkiej doniosłości na drodze postępu w dziejach torów kolejowych były próby Nicsohna. Budując tory kolejowe w warsztatach Taylora w Ayr i Hopesa w Pukie, Nicsohn używać zaczął sztab prostokątnych z żelaza kutego, jako szyn. Gdy doświadczenie przekonało, że ruch wagonów po szynach, projektowanych przez Nicsobna, zabezpiecza je od rdzewienia, żelazo kute rywalizować zaczęło z łanem, a w krótkim przeciągu czasu, bo już w r. 1820, wyrugowało je w zupełności. Odtąd materyał na szyny kolejowe blizko przez lat 30 nie ulegał zmianie; wykształcały się tylko formy szyn, które, z powodu nowego motoru pociągowego, wymagały coraz większych udoskonaleń. Robert Stephenson projektował szyny, w przecięciu formę biszkoktu posiadające, obecnie we Prancyi używane; Stevens (1830) projektował formę szerokostopową, u nas i w Niemczech spotykaną, zwaną inaczej Vignolle’a; później warunki techniczne pozwoliły na użycie Btali do wyrobu szyn; wszystkie te jednak ulepszenia są wypływem czasów późniejszych. W r. 1813 wygłoszona teorya przez Hedleya i Blacketa o „dostatecznem tarciu gładkich kół wagonów o szyny", poparta szeregiem doświadczeń w kopalniach Wyłam, jak również użycie żelaza kutego do budowy szyn przez Nicsohn a, rozwiązały wteo-ryi główne zadanie jakości toru, który, jako żelazny, o mniej więcej udoskonalonych formach, istniał i znaczne oddawał usługi w kopalniach angielskich, niemieckich i francuskich, a także w Sta-

Encyk’. Illułtr Powoź. Zess. 129 T 17-ty.

nach Zjednoozonyoh do r. 1820. W tym czasie w Anglii istniały nawet w miejscaoh portowych' koleje konne na torach źelaznyoh.

Niezależnie od pracy w tym kierunku pomiędzy latami 1760 — 1829 umysły teohników zajęte były wynalezieniem ruchomego motoru parowego. Pierwsi 9avery i Robinson pracowali nad zastosowaniem siły pary do wprowadzania w rneh wozów zwyczajnych; próby jednak w tym kierunku spotykamy dopiero w r. 1769, kiedy to Francuz Cu-g n o t zbudował wóz, siłą pary poruszany, a dla dróg zwyczajnych przeznaczony, i z nim popisywał się na ulicach Paryża wobec księcia Choiseula i innych dostojników. Wóz Cugnot’a poruszał się z prędkością 2J/a mil ang. na godzinę. Kierowany nieumiejętnie, zbudowany niedbale, parowóz ten dwa razy ulegał rozbioiu, a jako niebezpieczny, odstawiony został do arsenału, i dziś znajduje się w Con-servatoire des Arta et Mótiers. W kilkanaście lat po próbach Cugnofa, Simington, rodem Szkot, przedstawił Collegium Edynburskiemu model parowozu, zaprojektowanego dla dróg zwyczajnych, ale prób rzeczywistych nie wykonał. Ważnym wynalazkiem był parowóz, zbudowany przez 01iviera Eva nsa w Marylandzie. Próby wypadły tak pomyślnie, iż wynalazca, przewidując możność rozleglejszego zastosowania, uzyskał patent na swój wynalazek w Filadelfii (1790 r.). W rok później ulepszył tę swoją maszynę parową, przeznaczając ją, jako motor parowy, do toru żelaznego. Dziwnym zbiegiem o-koliczności pierwsze rozwiązanie d-g ź-ch nietylko nie znalazło w Ameryce uznania, ale, przeciwnie, natrafiło na takie przeszkody ze strony kompanij, zajmujących się eksploatacyą kanałów, że Evans w r. 1809 zaniechał dalszych starań rozpowszechnienia swojej idei, a maszynę do innego przeznaczył celu. Pomimo niechęci, z jaką zainteresowana publiczność w rozwoju komunikacyi przyjmowała maszyny parowe, do tego celu przeznaczone, jednostki ciągle pracowały nad wprowadzeniem tego rodzaju lokomocyi; do takich należą w tej epoce czasu MurdockiRead, a nawet Watt nie był wolny od tej myśli. Próby jednak wypadały niepomyślnie, przeważnie z tego względu, iż wynalezione parowozy przeznaczone były dla dróg szosowych. Wybitnego znaczenia w historyi d-g ź-ch jest osobistość Treyithicka (ur. 1771 w Illogan, w Korn-walii). On pierwszy ideę, przez Evansa wprowadzoną, uważać zaczął jako warunek niezbędny dla rozwoju d-g ź-ch, a nierozerwalny związek pomiędzy maohiną parową i torem żelaznym, propagował i przeprowadzał we wszystkich swoioh projektach. Pierwszy model machiny wybudował w r. 1797 i wysłał go do Londynu, gdzie po dziś dzień znajduje się w muzeum Kensington. Parowóz, zbudowany podług tego modelu, odbywał próby w Com-born w r. 1801, na co Trevithick otrzymał patent w r. 1802. Następne próby z ulepszoną maszyną odbywał w Plymouth, a zachęcony powodzeniem, w r. 1803 wyjechał do Londynu. Tu jednak nie znalazł chętnych, którzyby z materyalną przyszli mu pomocą. Wybudował machinę znacznie już ulepszoną, nie miał jednak środków na zupełne jej wy-

ko-’ozenie i nie mógł znaleźć toru, po którym kur-sować-by mogła. Zruinowany materyalaie, wyjechał do Coalbroockdale, gdzie zdołał namówić tamtejszą kompanię do wybudowania parowozu, mają-oego kursować na egzystującym już torze kolejowym. Nie czekając wykończenia machiny, w r. 1804 wyjechał do PenydarraD, gdzie konkursową wykonał pracę, mającą mu zapewnić 500 f. ster-iingów. Parowóz Trevitbicka, odbywając próbę konkursową, ciągnął po torze kolejowym 5 ładownych wagonów i 17 osób, poruszając się z prędkością 9 mil w cztery godziny czssu. Świetny ten rezultat w dalszem zastosowaniu praktycznem wielkie napotkał trudności. Lokomotywa psuła się bezustannie, a szyny żelazne pękały pod ciężarem maszyny. Powołany przez Blacketta, właściciela kopalni Wyłam, zbudował Trevithick tamże d-ę ź-ą do transportowania węgla, pomiędzy Wyłam i Tyne; ma-•hina jednak okazała się za słabą jako siła pociągowa, i za kosztowną do eksploatacyi. Nie zrażony niepowodzeniami, przybył powtórnie do Londynu i tu na skwerze Easton zbudował tor żelazny, zamknięty, owalnej formy, o promieniach od 50 — 100 stóp. Po tym torze zaczął kursować nowy parowóz z wagonikiem, przezwany ,Niech złapie, kto może“. Publiczność za szylinga podziwiała nowy wynalazek, doświadczając wrażeń lokomooyi nowego systemu. Parowóz poruszał się z prędkością 15 mil ang. na godzinę, ale ta właśnie szybkość była powodem nieszczęśliwego wypadku wykolejenia się pociągu, wypadek ten zaś zmusił Trevithi-cka do ucieczki z Londynu i odebrał mu energię lo dalszych prób i wynalazków, Trevithick w hi-storji d-g ż-ch, pomimo stałych niepowodzeń, bardzo ważne zajmuje stanowisko. Idea możności zespolenia machiny parowej z torem żelaznym była przez niego z taką niepohamowaną energią propagowana i zastosowywana w praktyce, że nie zamarła z jego ucieczką z Londynu. Przyczyny niepowodzeń zachęcały do nowych doświadczeń: zasada pozyskała już raeyę bytu. Blenkinsop, upatrując przyczynę wykolejenia się parowozu Trevithi-cka w niedostatecznem tarciu pomiędzy kołami machiny i szynami, w r. 1812 zaprojektował machinę parową ruchomą, posuwającą się po trzech szynach, z których dwie zwyczajnego typu, a trzecia zębata. D. ż. ułożoną została z Midleton do Leeds i jakkolwiek zupełną przedstawiała rękojmię bezpieczeństwa, bieg jej przecież był tak wolny i wstrząsający, iż dalszego naśladownictwa nie znalazła. Wynalazki Brunthona, Gomperta i Ty n dal a mogą być wspomniane tylko ze względu na oryginalność pomysłu w kierunku wstecznym.

Kiełkującą teoryę użycia kół zębatych do rozwiązania kwestyi d-g ź-nych rozstrzygnął Hedley. Wspólnie z Blackettem w r. 1813 zbudował on parowóz o sile pociągowej 10 koni, który, biegnąc po torze żelaznym zwyczajnym, wydał znacznie lepsze rezultaty, niż zastosowanie konnej siły pociągowej. ⁵arowóz swojego wynalazku zaprowadził i w kopalni Wyłam, a pomimo późniejszych ulepszeń, fun-kcyonował on jeszcze do r. 1862. Już dzięki zdobyczom Hedleya wynalazek parowozów, poruszają

cych się po torze o szynach żelaznych, wyszedł był z dziedziny eksperymentów i zajął miejsce sobie przynależne, stając się przedmiotem badań spe-cyalistów: potrzeba było tylko genialnego człowieka, który dałby lokomotywie taką konstrukcyę, jaka ze względu na szybkość biegu, siłę pociągową i prostotę budowy, okazałaby się najwłaściwszą do eksploatacyi d-g ż-ych. Konstruktorem takim był Jerzy Stephenson. Młodość wielkiego inżyniera zbyt jest prozaiczną, aby tam szukać pobudek rozwoju późniejszego geniuszu. Ubóstwo, graniczące z nędzą, i ciężka fizyczna praca były stopniami, po których przechodził, zanim otrzymał stanowisko dozorcy machin w kopalni Killingwortb. Ciekawość jednak i chciwość wiedzy była powodem, iż w r. 1813 przybył do miasta rodzinnego, Wyłam, aby zobaczyć d-ę ż-ą, przez Hedleya zbudowaną na tych samych szynach, po których przebiegał parowóz Trevithicka (Stephenson pełnił przy nim obowiązki zamykacza drogi w czaBie i przejazdu pociągu). Przy szczupłych wiadomościach naukowych, ograniczających się umiejętnością czytania i rachunku, dzielny człowiek posiadał wysoki dar spostrzegawczy, rozwiniętą pomysłowość i praktycz-ność. To, co widział w Wyłam, tak silne na nim wywarło wrażenie, iż, pomimo ograniczonych środków i zasobów wiedzy, rozpoczął budowę parowozu. Pierwsza lokomotywa, którą zbudował w roku 1814, jakkolwiek pod względem rezultatów przewyższała wszystkie przedtem znane, gdyż pociągowa jej siła była 30 ton, a sam parowóz biegł z szybkością przeszło 6-ciu kilometrów na godzinę, nie zadowolniła przecież ani wynalazcy, ani też wymagań praktycznych. Badając przyczyny wadliwości kon-strukcyi i pracując nad ulepszenien pierwszego swego dzieła, Stephenson wpadł na szczęśliwą myśl spożytkowania pary zużywanej do podsycania paleniska. Wynaleziona przez niego dmuchawka, zastosowana do nowej lokomotywy, wydała najlepsze rezultaty. Nie małe też zasługi położył Stephenson, ulepszając ówczesny tor żelazny. Forma szyn, na którą otrzymał patent w r. 1815, odpowiadała warunkom największej wytrzymałości materyału; szyny projektowane były jednak z żelaza lanego. W r. 1820 Birkenshaw wynalazł sposób walcowania sztab żelaznych kutych w formy przez Stephensona projektowane, i znacznie się przyczynił do zapewnienia torom drogowym odpowiedniej wytrzymałości, pozwalającej na śmielsze konstrukcyę lokomotywy. W r. 1823 Stephenson wspólnie zPea-cem założył pierwszą fabrykę lokomotyw, przeznaczoną przeważnie do zasilania kopalni węgla, a gdy wspólnik jego otrzymał w r. 1825 budowę drogi ze Stocktonu do Darlingtonu, Stephenson zaprojektował ułożenie toru żelaznego i użycie lokomotywy swego wynalazku, jako siły pociągowej. Rezultat był nieoczekiwany. Lokomotywa ciągnęła 34 wagony, częścią osobowe, częścią towarowe, i biegła z szybkością 20 — 24 kilometrów na godzinę. Ten świetny wynik odbytej próby nakłonił zarząd drogi do przyjęcia parowozu jako motoru, lecz tylko do przewożenia wagonów towarowych. Była to pierwsza zdobycz, ale jeszcze nie całkowita. U-waźano nowy wynalazek za możliwy w danych o-kolicznościach, ale nie za lokomocyę, służyć mogącą do użytku powszedniego. Cztery następne lata usilnych starań dla wywalczenia lokomotywie prawa obywatelstwa — to niezaprzeczenie największa zasługa Stephensona. W walce tej używano wszelkich środków, jakie ciemnota, nieuctwo, zawiść, u-pór i interesy prywatne w rozporządzeniu swojem posiadają, aby zachwiać i zniszczyć tak świetną zdobycz na drodze do postępu. Potrzeba było człowieka tak popularnego, energicznego, a przytem przeświadczonego o prawdzie w propagowanej przez siebie idei, jak Stephenson, aby się nie zachwiał przed naciskiem silnej oppozycyi, odparł nieuzasadnione zarzuty i całkowite odniósł zwycięstwo. Gdy zaprojektowano budowę drogi torowej żelaznej z Liverpoolu do Manchesteru, a Stephenson lokomotywę swoją zaproponował jako najpraktyczniejszy motor, oppozycya była tak silną, iż oparła się o parlament, gdzie z tern większą walczono nienawiścią, im śmielej i dowodniej przedstawiał Stephenson słuszność swego żądania ze względu na warunki ekonomiczne. Gdy sprawa jego w parlamencie upadła, prosił o naznaczenie komissyi rzeczoznawców, lecz i tutaj inżynierowie, jak: Vignol-le, Erikson, Wood i inni, w danych okolicznościach nie poparli jego sprawy. Kwestya stała się krytyczną. Usunąć obsługiwanie lokomotywą tak ważnej linii, jak Liverpool - Manchester, znaczyło to odłożyć kwestyę d-g ż-ych jeszcze na długi okres czasu. Stephenson, pokonany, szukał jeszcze drogi przekonywającej w rezultatach fiuansowych. Przekonywające musiały być argumentacye użyteczno ści nowego motoru, gdy, pomimo tak ogólnej oppozycyi, zarząd drogi zdecydował się ogłosić konkurs na lokomotywę, mogącą ewentualnie posiadać racyę bytu na nowobudującej się linii komunikacyjnej. Premium konkursu stanowiło 550 funtów sterl., a warunki były następujące: Loko motywa ważyć miała nie więcej, jak 6 ton, działać pod ciśnieniem 3% atmosfer; siła pociągowa wynosić powinna nie mniej od 20 ton, prędkość ruchu 17 kilometrów na godzinę. Takie były wymagania w r. 1829. Z czterech lokomotyw, które stanęły do konkursu w d. 6 października, lokomotywa Stephensona, zwana ,Rakietą", tak świetne odniosła zwycięstwo, iż przeszła nawet oczekiwania sędziów. Ważąc zaledwie Al/₂ tonny, biegła z szybkością przeszło 24 kilom, na godzinę, a siła jej pociągowa była 13 ton. Lokomotywa utrzymała się na drodze Liverpool - Manchester, a rezultat eksploataoyi sprawił, iż poprzednia niechęć, brak zaufania i konkurencya zmieniły się w uznanie dla twórcy parowozu, który za życia widział jeszcze gorączkowy pośpiech w budowie d-g ż-ych, od roku zaś 1830 żadne inne współzawodniczyć z niemi już nie mogły.—Z rozwojem prędkości jazdy po d-ach ż-ych, szyny nawet z kutego walcowane żelaza okazały się słabemi, prędko się ścierały, tern bardziej, że i waga lokomotyw znacznie wzrastać zaczęła. Wyrabiano szyny, posiadaj ącer wierzchnią część główki stalową, a z rozwojem fabrykacyi stali szyny z tego materyału

w wyłączne już weszły użycie. Ulepszone konstruk-cye parowozów współzawodniczyły z rozwojem torów. Wraz z budową d-g ź-ch zjawić się musiała potrzeba silnych i długich mostów, spotykać sig musiały coraz to nowe trudności wykonywania robót technicznych, które wywołały nowe teorye, a z niemi i nowe systemy. W krótkim stosunkowo czasie, po wybudowaniu linii Liverpool-Manch e-s t e r, umiejętność budowania d-g ż-ych stała się nauką, wymagającą już tak obszernych wiadomości, iż specyalizować ją zaczęto. To, co dziś widzimy przy zastosowaniu elektryczności do celów techniczno-handlowych, jest illustracyą gorączkowego ruchu w pierwszych latach budowy d-g ź-ych, o tyle jednak słabą, o ile elektro-technika nie zdoła zmienić tak gruntownie całego ustroju życia e-konomicznego, jak tego dokazały d-i ź-e. W r. 1851 zwalczono i ostatnią trudność w budowie d. ż-ch, a mianowicie przejścia przez miejscowości górzyste. Stosując nowe parowozy, zmieniając dotychczasowe spadki i wzniesienia, budując tunele i wiadukty, ukończono w tym roku pierwszą drogę górską przez Semering, leżący na 878 metrów nad poziomem morza. Konstruktorem tej kolei był inżynier Ghegi, konstruktorem zaś nowego typu parowozów—inżynier Engert.—W obecnym rozwoju budowy d-g ż-ch prawie że niema przeszkód naturalnych, któreby większym lub mniejszym kosztem samej budowy pokonane być nie mogły, a dowodem tego podziemne koleje Londynu, nadziemne Londynu i Berlina, przejścia przez S-t Gothard i Mont - Cenis, d-i ż-e Stanów Zjednoczonych, kolej Panamska i tyle innych wielkich dzieł naszego wieku. Upłynęło zaledwie 65 lat od budowy pierwszej drogi żelaznej, a potrzeba budowania coraz to nowych linij wzrasta tak niepomiernie, iż komunika-cye kolejowe pod tym względem wszelkie inne przewyższają, chociaż koszta budowy jednego kilometra drogi żelaznej zwykle są większe, niż jakiejkolwiek innej. Anglia w przeciągu tego okresu czasu wybudowała przeszło 42 000 kim. dróg żelaznych, Francya—-41 000, Niemcy—przeszło 50 000, a w tym stosunku wzrastała budowa w innych państwach, ogarniająo sieciami dróg żelaznych nie-tylko Europę i Amerykę, ale i pozostałe części świata. Przyczyną tego rozwoju jest wyższość i dogodność komunikacyjna drogami źelaznemi, u-wydatniająca się pod bardzo wielu względami. Pewność podróżowania drogami źelaznemi jest większą, niż bitemi, lub wodnemi. Statystyka wykazuje, iż na 13 — 16 wypadków śmierci, spowodowanych podróżą wodną lub końmi, przytrafia się jeden wypadek na drogach żelaznych. W Anglii bezpieczniej jest jeździć drogami źelaznemi, niż spacerować po ruchliwych dzielnicach większych miast, na których 7 — 8 razy więcej ginie ludzi od przejechania, niż w całej Wielkiej Brytanii jest wypadków śmierci wskutek nieszczęść na drogach żelaznych. Z bezpieczeństwem złączona jest taniość i wygoda. Podług Saxa koszta przewozu ludzi drogami źelaznemi, w stosunku do komunikacyi drogami bitemi lub wodnemi, zmniejszyły się o 58%, przewóz zaś towarów kosztuje

207 mi-

76°/₀ mniej niż przed 05 laty. W Anglii, przy istnieniu trzech klas na drogach żelaznych, przejazd pasażerów za jedną milę angielską kosztuje: w I klasie -—3.3 pensa, w II klasie — 2.4 pensa, w III klasie — 1.1 pen&a. W Niemczech, również przy istnieniu trzech klas, przejazd za milę, jednego pasażera kosztuje, w I kl.—6 silbgr., w II — 4 silbgr., w III — 3 silbgr. Jest to taryfa przeciętna; na niektórych kolejach ulega ona zmianom, np. na kolejach Sasko - Bawarskich wypada: dla I kl. — 8 silbgr., dla II kl. — 5 silbgr., dla III kl. — 3 silbgr., na kolei zaś z Bonn do Kolonii, gdzie są cztery klasy, przejazd jednego pasażera na milę kosztuje: w I kl. — 3.2 silbgr., w II kl. — 1.9 silbgr., w III kl. — 1.2 silbgr., w IV — 0.8 silbgr. — W Austryi, przy istnieniu również czterech klaB, koszta od pasażera za przejazd jednej mili wynoszą: w I kl. — 18 kr., w II kl. — 12 kr., w III kl. — 9 kr., a w IV kl. — 6 kr. Również tani jest i przewóz towarów i wynosi: w Niemczech za centnar i milę — 6 pfenigów, a tylko dla niektórych towarów od 10 — 18 pfenigów; w Austryi—od 2.5 kr. do 1.33 kr. Prze-cięciowo za przejazd pasażera na jedną milę pobierają w Anglii na drogach żelaznych 1% pensa, a na drogach bitych przy siedzeniu wewnętrznem 4'/a pensa, przy zewnętrznem zaś — 2*/₂ pensa. Fracht towarowy wynosił na tonnę i milę na drogach żelaznych od 3.8 pensów — 1.9 pensów, na drogach bitych od 12.8 pensów — 11.7 pensów, na kanałach od 3 pensów — 2¹/i pensów. Oprócz bezpieczeństwa i taniości przejazdu po drogach żelaznych, ważną rolę odgrywa jeszcze wygoda, terminowość komunikacyi i szybkość. Zaprowadzenie różnych klas w wagonach dróg żelaznych; urządzenie wagonów sypialnych, restauracyjnych, a nawet całych pociągów, z niezwykłym przepychem; dalej możność korzystania z pociągów nadzwyczajnych, spacerowych, pocztowych, pośpiesznych, błyskawicznych it. p.—zapewniają wygodę pod każdym względem, a wprowadzenie biletów okólnych na różne drogi czyni komunikacyę nie-tylko wygodną, ale i łatwą. Co do szybkości, Picard („Traitó des chemins de fer“ Paryż 1887), podaje następujące dane, dotyczące prędkości biegu dyliżansów osobowych we Francyi. W wieku XVII dyliżanse przebiegały 2 kilometry na godzinę, w XVIII — po 3, w r. 1814 — po 4, w r. 1830— po 6, a w 1848 — po 9 kilom. Transport towarów odbywał się z prędkością od 3 — 4 kilometrów na godzinę. W Anglii stare dyliżanse pocztowe jeździły z prędkością 7.5 kilometrów na godzinę, później prędkość ta około r. 1835 wzrosła do 15 kil. — W porównaniu z tą szybkością loko-mocyi konnej, która wyższą tu jest od rzecznej i kanałowej, prędkość pociągów na drogach żelaznych jest następującą:

dla towarowych—od 20—30 kilm. na godz.

Terminowość komunikacyi również bardzo wybitne zajmuje miejsce, w porównaniu dróg żela

znych z innemi. Jakkolwiek przy ekspedycyaoh pocztowych dawnych, konnych i wodnych, liczono się zawsze z czasem, komunikacya jednak prawidłowa zależną była od bardzo wielu okoliczności wyjątkowych, dla towarów zaś określała się pełnym ładunkiem, możnością wyjazdu w daną porę, stanem dróg i t. p. okolicznościami. Towary, podlegające zepsuciu, prawie że nie możliwe były do ekspedy-cyi na bardziej oddalone przestrzenie. — Wszystkie te okoliczności, albo w zupełności, albo też w znacznej części, ustępują przy komunikacyi drogami źelaznemi. Pociągi wychodzą o czasie oznaczonym, bez względu na ilość pasażerów i ładunków, porę roku i stan pogody, i obowiązane są przybyć do miejsca oznaczonego na czub z góry określony, i komunikacya trwa bez przerwy podług raz określonego planu. Usterki pod tym względem mogą się wydarzać tylko na drogach źle administrowanych, lub w wypadkach szczególnych. Okoliczności powyżej przytoczone musiały w znacznej mierze nie tylko wpłynąć na zwiększenie się ruchu towarowo - pasażerskiego, ale i przyczynić się do znakomitej oszczędność i.—We Francyi dane statystyczne wykazują, iż pomiędzy rokiem 1814 i 1855 przejeżdżało pocztą przecięciowo rocznie do 710 000 osób, natomiast w r. 1855 przejechało drogami źelaznemi 32.9 milionów osób, czyli bli-zko 46 razy więcej, niż przecięciowo pocztą: obecnie liczba osób, korzystających z dróg żelaznych, wynosi we Francyi rocznie — 226 milionów, czyli 318 razy więcej, niż dawniej przecięciowo pocztą. W Anglii w r. 1840 przejechało kolejami 40.6 milion, osób, w roku 1854    111.18 milionów,

a w roku 1887    733.6 milionów. Największa

ilość osób, przewiezionych kolejami źelaznemi do r. 1834, wynosiła 31 milionów rocznie.—W Niemczech, jako rażący przykład, można przytoczyć następujące dane. Na ożywionej linii komunikacyjnej pomiędzy Norymbergą a Fiirthem, przejechało pocztą w r. 1833 osób 180 000, a w r. 1838 koleją 500 000 OBÓb. Pomiędzy Berlinem i Poczdamem, przed otwarciem drogi żelaznej, kursowało kilka 6-o osobowych omnibusów, które rzadko były pełne, od roku zaś 1839, gdy zaprowadzoną została komunikacya kolejowa, było przejezdnych pasażerów rocznie przeszło 600 000. — Na kolejach państwowych pruskich przewieziono w r. 1844 osób 4 miliony, w r. 1859 — 9.2 mil., w r. 1879 — 114.4 milionów, a w roku 1889 lionów. Takiź sam wzrost stwierdzono i co do transportu towarów, przeważnie surowych, a statystyczne dane pod tym względem, poczer* pnięte z prac Freycinefa, Engela, Launhardta i Flaohata, wykazują tak znakomity przyrost roczny, iż przewyższa on o wiele dane, odnoszące się do ruchu pasażerskiego. Na dowód oszczędności samego przewozu, Perdonnet wyliczył, iż z zaprowadzeniem dróg żelaznych zaoszczędzono na kosztach przewozu 500 milionów franków. Pi-card oblicza oszczędność za rok 1883 w zakresie ruchu osobowego na 400 mil. fr., a towarowego — na 2 — 2Y₉ miliardów franków. Engels dla Prus za rok 1878 znalazł oszczędność na ruchu

doohodzącą do 127 mil. mar., na towarowym—do 1 773 mil. mar. Rohr, przyjmując opłatę drogową przecięoiowo po 5 pfenig. za osobę i kilom., a 1.4 pfeniga za centnar i kilometr towarów, oblicza, że Niemcy zaoszczędziły w r. 1873 — 2¹/₂ miliarda marek, a w r. 1889—5 miliardów marek. Picard oblicza również, iż oszczędność na czasie przez zaprowadzenie dróg żelaznych wyniosła we Francyi w r. 1883, w porównaniu z dawną komunikacyą,

wiek powyższe dane procentowe nie w zupełności za przyczynę miały budowę dróg żelaznych, ważna jednak część tego wzrostu handlowego staje się pośrednim lub bezpośrednim wynikiem nowych komunikacyj. Pewność i akuratność dostawy są w stosunkach handlowych czynnikiem tak ważnym, iż dziwić się nie można, że zadosyć-uczynienie tym warunkom przez komunikacyę stałą i szybką, gwarantującą jakość dostawy, wzrastał także znakomicie i sam handel. Lecz nie do

i tania komunikacya wpłynęła i na rozwój o-światy. Możność zaznajomienia się z obcą cywi-lizacyą przy dostępnych warunkach podróży, szybkie rozpowszechnianie wiadomości naukowych, łatwe i stałe dostarczanie książek i gazet dla szerszego ogółu, zwiedzanie muzeów i zbiorów, scentralizowanych po większych miastach, ułatwione zbieranie się częstsze kongresów naukowych i urządzanie wystaw powszechnych, wpłynąć musiały dodatnio i na cywilizacyę. Dla nauk technicznych drogi żelazne były nową szkołą i sposobnością rozwinięcia zdolności umysłowych. Coraz to nowe bowiem wymagania ulepszonych lokomotyw, śmiałych mostów i wiaduktów oraz tuneli, wyrodzić musiały wytężoną pracę w kierunku technicznym. Specyalna też technika kolejowa, mechanika, metalurgia i meteorologia znakomite w ostatnich czasach uczyniły postępy. Wreszcie i wojskowość niepoślednie odniosła korzyści z nowych dróg komunikacyjnych. Łatwość przerzucania znacznej ilości wojska na dalekie odległości w stosunkowo krótkim czasie, wojska zdolnego do akcyi natychmiastowej; ułatwiony i zapewniony dowóz żywności do miejsc ufortyfikowanych; szybkość wykonywania mobilizacyi i pośpiech w wydalaniu z placu boju chorych, oraz zabranych w niewolę; wreszcie możność przewożenia armat i ładunków wojskowych bez dawniejszych zachodów: wszystko to wyrobiło drogom żelaznym tak ważne stanowisko, iż budowane są specyalne drogi strategiczne, do celów jedynie wojskowych przeznaczone. Przy dawnych marszach armia posuwała się z średnią szybkością 4 kilom, na godzinę, czyli na dobę bez wypoczynków 96 kilom.; obecnie można przewieźć w przeciągu doby pewną partyę wojska na odległość 700 kilom., czyli 7 razy większą. Zdaje się, jakby to szybkie transportowanie wojsk przerwało na wieczne czasy długotrwałą wojnę. Koleje w czasie wojennym mają gotową organiza-cyę wojskową, a prawie wszystkie linie komunikacyjne zostają na wyłącznych usługach wojska. Zarzucają drogom żelaznym, że są przyczyną rozszerzania się epidemii z powodu łatwego przenoszenia jej przez podróżnych; jest to złe nieuniknione, wypływające z ułatwionej komunikacyi i powiększonego ruchu. Drogi żelazne z temi wypadkami walczą przez wprowadzanie odpowiednich środków dezynfekcyjnych (ob. Dezinfek-cya); jeżeli jednak złemu zaradzić w zupełności nie mogą, przyczyniają się również w znacznej mierze do nadzwyczaj łatwego korzystania

17 milionów dni 24-o godzinnych, co rozkłada się na 10 — 11 godzin oszczędzonego czasu na każde- tego tylko ogranicza się wpływ dróg żelaznych na go mieszkańca rocznie. Engels, obliczając powyż- stosunki społeczno - ekonomiczne. Prędka, łatwa szą oszczędność dla Niemiec na gotówkę, wnioskuje, że przez zaprowadzenie dróg żelaznych Niemcy zrobiły oszczędności na komunikacyi do r. 1878 ni mniej ni więcej, jeno 955 miliardów marek. Takie warunki nowej komunikacyi musiały wywrzeć znakomity wpływ na rozwój życia ekonomicznego. Śmiało powiedzieć można, iż w przeciągu ostatniego pół wieku na drodze rozwoju oświaty, przemysłu i handlu zrobiono więcej, niż przez po* przednie osiemnaście wieków. Stosunki zmieniły się w zupełności, działalność ludzka się ożywiła.

Przejawia się to nie tylko w miastach, ale i na całej linii dróg żelaznych. Bezpośredni stosunek pomiędzy producentem i konsumentem, łatwość dostawy produktów na główne rynki zbytu, regulowanie ich cen bez względu na stan dróg w ogóle i urodzaj w danej miejscowości, możność obudzenia konkurencyi, zniżenie cen na produkty surowe, możność taniego ruchu dla sił roboczych i wzrost ludności w miejscowościach, przez które przechodzi droga żelazna: oto konieczne następstwa istnienia tychże dróg; niezależnie zaś od tego podniesienie się wartości gruntu w miejscowościach; przez które przechodzi linia kolei, obudzenie ruchu fabrycznego i górniczegó jest prostem następstwem budowy i eksploatacyi dróg żelaznych.

Największy jednak wpływ wywarły drogi żelazne na ożywienie ruchu finansowego i handlowego. Wielkie przedsięwzięcia wymagały wielkich kapitałów, a znaczne zyski pobudziły do życia uśpione i nagromadzone zapasy oszczędności, powstały nowe walory w formie akcyj i obligacyj dróg żelaznych (wysokość kapitału tych dróg podana będzie poniżej przy kosztach budowy i eksploatacyi dróg żelaznych poszczególnych państw Europy). Zakwitła nowa gałąź zarobkowania, zarówno dla ludzi zajętych przy budowie, jak i eksploatacyi. Pod względem handlowym znikła potrzeba utrzymywania wielkich zapasów artykułów handlu; rozwinęła się produkcya bogactw krajowych, do budowy dróg żelaznych niezbędnych, jak ziemi, budulcu, piasku, gliny, żwiru; stacye kolejowe pomnożyły ilość bufetów i restauracyj; powstały nowe hotele, przez napływ większej ludności wywołane, a ilość fabryk wzmogła się znakomicie. Pomimo udogodnionej komunikacyi, ruch kołowy nie zmniejszył się, przeciwnie — wzrósł znacznie, choć w odmiennym, niż poprzednio, kierunku. Obliczają, że od czasu zaprowadzenia dróg żelaznych handel w Anglii wzrósł o 316%, we Francyi—o 210%, w Belgii—o 470%, a jakkol-

i porady lekarskiej i z miejscowości leczniczych, \ roku 1851 wydano tylko 25 milionów funt. sterl. Drogi żelazne są wprawdzie przyczyną pośrednią Ustanowiona w r. 1854 taryfa przewozowa dla powiększania się zbytku; samej budowy jednakże dróg żelaznych i kanałów zażegnała w części tych dróg za rzecz zbytku uważać nie można. przesilenie, które trwało jeszcze do roku 1873.

Wszystkie państwa ucywilizowane w krótkim W tym peryodzie czasu rozpoczęły Bię fuzye, t. j. przeciągu czasu przyszły do przekonania, że po- łączenia drobnych towarzystw dróg żelaznych siadanie jaknajrozleglejszej sieci dróg żelaznych w wielkie kompanie, które łatwiej mogłyby kon-przyczynió się może tylko do wzrostu dobrobytu kurować z towarzystwami kanałowemi. Ten je-krajowego. Do budowy przystępowano wszędzie dnakże zwrot w gospodarstwie wywołał nową spe-z gorączkowym pośpiechem, czego dowodem, że kułacyę budowy małych linij dróg żelaznych. U-w lat 15 po wybudowaniu drogi Liverpool - Man- zyskiwano koncessye, a nawet budowano linie, nie chester,    w celach eksploatowania ich, lecz w nadziei, że

Anglia posiadała otwartych dróg Żelazn, około 3 200 kilometrów, buduj, się około 6 400 kilometrów Stany Zjednoczne    „    „    „    „    5 300

Francja    „    „    „    „    1000

Belgia Niemcy Inne państwa

600

3 200

„    9    600

„    9    600

„ 1 000 „ 13 000 2 700

Razem otwartych dróg żel. około 13 300 kilometrów, budując, się ok. 42 300 kilometrów

W latach następnych rozwój budowy dróg żelaznych nieustannie wzrastał, jakkolwiek wszystkie państwa przechodziły pewne okresy większej lub mniejszej gorączki budowlanej i chwile zastoju.

Jakie były tego powody i jakie zachodziły zmiany w poglądach na różnego rodzaju systemy wydawania koncessyj, jakie są szczegółowe statystyczne dane kosztów i eksploatacyi dróg żelaznych, wszystkie te zjawiska, czysto lokalne, dają się skreślić w następujących wyjaśnieniach:

Anglia. Pierwszy bill, zatwierdzający budowę dróg żelaznych, wydano w r. 1826, a głosy były tak podzielone, iż zatwierdzenia dokonano w izbie niższej tylko 47 głosami przeciw 41. Warunki techniczno - prawne pierwszej drogi w świecie spisane były na 111 stronicach in folio. Otwarcie tej kolei parowej nastąpiło 17 września 1830 roku.

Drugą z kolei drogą żelazną była linia Liverpool-Birmingham (1831), a trzecią Londyn-Birmingham (1832). Od r. 1836 zaczyna się peryod spekulacyjny. Towarzystwa akcyjne, otrzymujące kon- W r. cessyę na budowę dróg żelaznych, korzystając ¹⁸³⁰ zbudowano dróg żel z monopolu, regulowały dowolnie stosunki eksploatacyi, a następstwem tego było pierwsze prawo ńo r* państwowe, wydane d. 14 sierpnia 1838 r., regulujące stosunki kolejowe. Prawo to znane jest pod nazwą „Act to provide for the conveyance of the mails by railways* i uzupełnione zostało przepisami z r. 1840 i 1842. W r. 1844 nastąpiło przesilenie, które trwało do r. 1846. Akcye wo projektowanych dróg żelaznych nie znajdowały nabywców. Przyczyną tego była walka konkurencyjna towarzystw kanałowych z towarzystwa- 1880    „

rai dróg żelaznych. Współzawodnictwo to wypa- s 1885    „

dlo na niekorzyść dróg żelaznych, które, oparte na i 1890    „

względnie małym kapitale zakładowym, przy nieznacznej długości linij, nie mogły mierzyć się sku- Z powyższych 32 297.45 kilometrów dróg że-tecznie z bogatemi kompaniami kanałowemi. Po- laznych przypada na właściwą Anglię i księstwo mimo, że do r. 1847 było otwartych 9 397 mil Walii 22 717.47, na Szkocyę 5 087.65 i na Irlan-(15 120 kil.) dróg żelaznych, któryoh budowa kosz- dyę 4 492.33 kilom. Największą przecięciowo ilość towała 252 milioDy funtów sterlingów, dalsza bu- kolei zbudowano w r. 1863, a mianowicie 1 240.54 dowa postępowała bardzo leniwo, i na te cele do kilometrów, najmniejszą w r. 1891, bo tylko 209.17

je wielkie towarzystwa z korzyścią dla sprzedających powykupują. Taki stan wyjątkowy nie wykazał też i energii budowlanej, przybywało bowiem rocznie do ogólnej sieci dróg żelaznych od 400—500 mil ang. Od r. 1859—1869 wybudowano 5 143 mil, a od r. 1869—1889 tylko 4 798. Drogi żelazne angielskie budowane są względnie kosztownie, główną zaś tego przyczyną jest wybór jaknajkrótszego kierunku, powodujący zawsze znaczniejsze wydatki na roboty ziemne, mosty i tunele. Wszystkie budynki dróg żelaznych angielskich, z wyjątkiem stacyjnych, są piękne i bogate; nie można tego powiedzieć o taborze kolejowym. Punktami przecięcia w sieci dróg żelaznych są wielkie miasta i ogniska handlowe. Co do sto-suuków geograficzno - politycznych wyróżnić należy drogi żelazne angielskie, irlandzkie i szkockie. Stopniowy rozwój dróg żelaznych w Wielkiej Brytanii tak się przedstawia:

mil. ang.

95 =

kilom.

152.85

no-

»•

mil. ang.

293 =

1 435    „    2    308.91

6 621    „    10 653.19

8 335    „    13 441.01

,    10    433    „    16    786.70

„    13    289    *    21    382.00

„    15 537    „    24 999.03

„    16    658    „    26    802.72

„    17    933    „    28    854.20

„    19    169    „    30    842.92

„    20 073    „    32 297.45

kilom.

471.44

mmmmmm

kilom. Pod względem stosunku ilości dróg żelaznych do przestrzeni i zaludnienia, najbardziej z trzech krajów wyróżnia się Szkocya, gdzie na 10 000 mieszkańców wypada 8.4 kilom, dróg żelaznych, a na 100 kil. przestrzeni — 10.3 kilm. d. ż. Najdłuższą linią jest d. ż. „Great-Western", mająca 3 999.91 kilom.; następnie zaś „London and North Western", z 3 020.09 kilometrami. Kapitał użyty; na budowę d. ż. do r. 1890 wynosił 897 472 026 funt. sterling., z czego na Anglię i Walię przypada 740 033 907 funt. sterling., na Szkocyę 120 139 597 funt. sterling. i na Irlandyę 37 298 522 funt. sterl. Kapitał ten wzrastał stopniowo w następujący sposób:

w r.    1840    za biletami płatnemi 40 650 000 ludzi

Odpowiednio też wzrastał i ruch towarowy: w r. 1858 przewieziono towarów 73 124 296 ton .    1871

, 1881 „    1890

169 364 698 „ 247 045 000    „

303 106 816    „

Odpowiedni kapitał, użyty na budowę d. ź. w pewnym 5-letnim peryodzie, nie zostaje w stosunku prostym do długości linij, wybudowanych w tymże okresie czasu, a to z powodu, że zarówno trudności techniczne, jak i większy przepych w budowlach, koszt 1 kilom, linii dr. ż. ciągle prawie powiększały, i tak przecięciowo:

71

w r. 1825 bud. 1 kil. kosztowała 1 585 funt. st. „    1830    *

.    1840    „

n v)

1850

Kapitaliści angielscy nie uważali interesu budowy d. ż. za korzystny pod względem finansowym, a kweBtya ta, połączona z konkurencyą kanałową, była największą przeszkodą dla normalnego rozwoju tego rodzaju dróg w Anglii. Najwyższy procent z akcyj d. ż. wyniósł 5y₃% i przypadł na r. 1845, najniższy był w r. 1867, wyniósł bowiem tylko 3.91%. W roku 1890 wzrósł już do

4.1%.

Powyższe statystyczne dane rzucają zaledwie słabe światło na rozwój budowy dróg żelaznych w Anglii; bardziej interesującemi będą wyniki powiększenia się ruchu pasaźersko-towarowego. Jak gwałtownie ruch ten wzrastał, dowodzą następujące dane: Nie licząc osób biorących udział w budowie drogi, oraz jadących za biletami bezpłatne-mi, przewieziono:

Największą ilość produktów, ekspedyowanych kolejami żelaznemi w Anglii, stanowią bogactwa krajowe kopalniane, które wynoszą około 75% o-gólnego przewozu. Największe d o chody daje przewóz passażerów klasy III. W roku 1890 dochód z passażerów, podróżujących I klasą wynosił 3 193 691 funt. sterl., Il-ą kl. — 2 645 705 funt. st., Ill-ą klasą — 21 142 847 funtów sterliugów. Koszta eksploatacyi dróg żelaznych w Anglii, ze względu na warunki wyjątkowe, dotyczące zarówno kosztów budowy, prędkości biegu, jak i stosunków komunikacyjnych, są odmienne, niż w innych państwach Europy. Stosunek procentowy nie wypada na korzyść przezorności gospodarstwa angielskiego; jednakże wysokość wydatków, ze względu na korzyści ekonomiczne, w zupełnóści jest usprawiedliwioną. Eksploatacya d. ż. w 1860 kosztowała 13187 368 funt. sterling. przy dochodzie brutto w tymże roku 27 766 622 funt. sterlingów, co stanowi około 50%, wydatek względnie wysoki. Stosunek dochodów do wydatków tak się przedstawia:

r. 1860 Dochód 27 766 622 f. Wydatek 13 187 368 f. s. „ 1865    »    35 890 113 u

„ 1870    „    45 078 143 „

„ 1875    „    61237 000 *

„ 1880    „    65 491625 „

„ 1885    ,    69 555 774 „

„ 1890    79 948 702 „

Powyżej przytoczone dane dochodów i wydatków na eksploatacyę tłómaczą wspomniany już zastój w budowie d. ż. i przesilenia kolejowe. Ostatnie lata dają rezultaty korzystniejsze, a d. ź. angielskie w obecnym swym stanie stoją na najwyższym sczeblu rozwoju, nie tylko pod względem technicznym, ale i ekonomicznym, zależnym od szybkości komuni-kacyi, z którą rywalizują tylko koleje amerykańskie. Jakkolwiek kompanie angielskie budowały d. ź. w wielu państwach Europy i Azyi, do specyalnie jednak angielskich zaliczyć należy d. ż. indyjskie. „Bombay - Baroda and Central India Railway" stanowi główną sieć tychże dróg. Długość ich wynosi 519 mil. ang. = 835.59 kilom.; oprócz tego linij pobocznych 162.61 kilom. Linie te łączą miejscowości: Bombay-Agra-Delhi-Surat-Baroda-Ah-medabad. Koncessya na budowę tych dróg wydaną została w r. 1855. Część ich otwarto w r. 1860 Dalszy rozwój dróg indyjskich sięga r. 1871. Następnie znaczniejsza droga w posiadłościach in-

17149 073 „ „ 21715 525 , „ 33 220 728

33601124 36787957 „ „ 43 188 556 . „

Y) »

10

52

dyjskich otwartą została w r. 1882 na linii Pali-Godra. Kapitał zakładowy na budowę dróg żelaznych indyjskich wynosił 9 693 500 funt. sterl.; a dochodu było w. r. 1888—679 347, wydatków zaś—264489 funtów sterlingów.

Francya. Ruch budowlany dróg żelaznych we Francy i rozpoczął się później, niż w Anglii, jakkolwiek koleje konne oraz poruszane za pomocą machiny stałej, a przeznaczone do użytku kopalni, znane były we Francyi już przed r. 1826. W sześć lat po pierwszym billu angielskim dla dróg żelaznych, na których motorem była ruchoma machina parowa, wydano we Francyi koncessyę na budowę takiegoż systemu drogi pomiędzy Lionem i St. Etienne. Pierwsza ta linia komunikacyjna przeznaczona była wyłącznie dla ruchu pasażerskiego, a jakkolwiek pożądane wydała rezultaty, nie przemogła jednak ogólnego uprzedzenia do bezpieczeństwa ruchu nowym sposobem lokomocyi. W r. 1835 sposobem próby zbudowane zostały jeszcze trzy linie, a mianowicie: Paryź-Rouen, Paryż-Hawr i Paryź-St. Ger-main, niezależnie od linij przeznaczonych dla ruchu towarowego: Montbrison-Montoud (16 kilom,) i Alais-Beaucaire (72 kilom.). Thiers, ówczesny minister robót publicznych i handlu, widząc rezultaty ekonomiczne, osiągane przez nową komunikaeyę, usilne czynił zabiegi, aby rząd wyznaczył odpowiednie summy na studya dla nowych dróg żelaznych, a popierając przedstawione projekta prywatne, przyśpieszył ukończenie w r. 1837 linij Montpellier-Cette (27 kilm.), Paryź-Wersal (35 kilom.), Miihl-hausen-Thann, Bordeaux-La Teste i Epiu du Centre, a nadto uzyskał zatwierdzenie projektów linij z Paryża do granicy belgijskiej, z Paryża do Bor-deaux i z Lionu do Marsylii. W r. 1838 wydano koncessyę na budowę dłuższej linii Bazylea-Stras-burg (139 kil.), jak również Paryż-Dieppe i Paryż-Orlean. Wpoczątku r. 1839 Francya posiadała około 500 kilom, dróg żelaznych eksploatowanych i blizko 600 kilom, linij koncessyonowanych lub w budowie będących; ale wraz z gorączką budowlaną przyszło i pierwsze przesilenie kolejowe: kompanie nie są w możności dokończyć budowy dróg rozpoczętych, a państwo drogami pośredniemi zaczyna przychodzić im z pomocą; pomimo, że prawo z d. 3 Sierpnia 1839 r. uczyniło znaczne ułatwienie w warunkach budowy i rachunkowości, przesilenie to trwa jeszcze przez lata 1840 i 1841. Państwo zaczyna dawać zapomogi na budowę dróg żelaznych, a nawet przy wydawaniu koncessyj towarzystwom prywatnym określa swój współudział w kapitale zakładowym. Ten Dowy rodzaj udziału kapitałów państwowych w interesach prywatnych, mających jednak za zadanie ekonomiczny rozwój kraju, wydał jaknajlepsze rezultaty, a późniejsze gwarantowanie dochodów dróg żelaznych przez państwo i udział jego w eksploataoyi dróg tego rodzaju przeprowadzone zostały we Francyi pomiędzy r. 1839 a 1842. Do r. 1842 czternaście towarzystw, bądź środkami prywatnemi, bądź też ze współudziałem państwa, zbudowało 638 kilom, dróg żelaznych, a kapitał, użyty na budowę wynosił 179 mil.fr. W tej summie państwo uczestniczyło tylko z kwotą

3 230000 fr. W r. 1842, d. 11 Czerwca, wyszło nowe prawo, uznające budowę dróg żelaznych za jeden z czynników rozwoju ekonomicznego. 01-tąd państwo, proponując samo nowe sieci dróg żelaznych, przeznacza na budowę z kapitałów rządowych 125 mil. fr. i zachęca jednocześnie departamentu i gminy, aby współdziałały w kosztach budowy nowoprojektowanych linij, których długość do r. 1847 wynosiła 4 133 kilometrów. Pomimo jednak tak silnej zachęty rządowej, budowa dróg żelaznych do r. 1848 postępowała stosunkowo leniwie. W r. 1842 było zbudowanych 638 kilom.; w tymże roku dobudowano jeszcze 27 kil.: tak, że długość linij zostających w eksploataoyi wynosiła 665 kilom.

w 1847

Pomimo więc współdziałania i zachęty państwa, wykonano zaledwie połowę programu; przeszło 2 000 kilom, konceBsyonowanych pozostawało w dziedzinie projektu. Rok 1848, z powodu wypadków politycznych, jest czasem zastoju w budowie d. ź-ch; w. r. 1849 i 1850 nie wydano żadnej koncessyi, a do r. 1842 wybudowano wszystkiego 607 kilometrów, czyli przecięciowo od r. 1847 po 100 kilom, rocznie. Panowanie Napoleona III stanowi pewien zwrot ku lepszemu w kwestyi budowy dróg żelaznych. Zwrócono głównie uwagę na niezbędną potrzebę łączenia drobnych towarzystw kolejowych w większe towarzystwa akcyjne, a tem samem na unormowanie warunków ruchu, taryf przewozowych i warunków eksploataoyi. Działalność na tem polu, kierowana doświadczeniem angielskiem, w krótkim czasie wydała rezultaty bardzo korzystne. W r. 1846 było we Francyi 93 towarzystw kolejowych, a w roku 1855, pomimo nowych koncessyj, tylko 24. W r. 1857 liczba ta spadła nawet do 11-u, w r. 1859 było jedynie 6 wielkich kompanij. Dla rozwoju dróg żelaznych, oprócz pewnych ulg w wypłacie procentów od kolei subwencyonowanych przez rząd, przedłużono i moc wydanych nowych koncessyj do lat 99. Ruch w budowie dróg żelaznych pomiędzy rokiem 1852—1858 znacznie się ożywił, a widać to z następujących danych: W r. 1852 było wybudowanych linij d. ź. 2 628 kilm.; w tymże roku zbudowano nowych linij 316 kilom. Razem więc z końcem 1852 r. było 2,944 kilom.

W r. 1853 zbud. 190 kilom, razem więc 3134    kilom.

Na budowę] tych dróg żelaznych użyto kapitałów prywatnych 3.2 miliardów fr. i kapitałów państwowych—775 milionów fr.; razem około 4 miliardów franków. Stosunek kolei rzeczywiście zbudowa-

Drogi żelazne.

nych do koncessyonowanych we Francyi zwykle jest połowiczny. Do r. 1858 było koncessyonowanych kolei 16174 kilom., a zbudowanych 8 767 kilom.; pomiędzy latami 1842 i 1847 stosunek zachodził mniej więcej tenże sam. Dla wykońozeuia d. ź., na które wydane zostały koncessye do r. 1858, potrzeba byłoby kapitału zakładowego około 2 miliardów fr. Rok 1858, wskutek przesilenia handlowego, sprowadza nowy zastój w budowie d. ż. Państwo, tak dla unormowania dochodów, jak również dla określenia wysokości gwaraneyi rządowej, prawem z d. 11 czerwca 1859 r. koleje wszystkich towarzystw rozdzieliło na dwie kategorye, a mianowicie: na drogi żelazne nowych sieci (nouveau reseau) i starych sieci (ancien reseau). Tylko pierwsze koleje miały prawo korzystania z sub-wencyi rządowej w razie niedogodnych warunków eksploatacyi, i to do wysokości 4°/₀; dla starej sieci oznaczony został pewien dochód normalny (revenu reserve), składający się z określonego kapitału %-°weg° na dywidendę od wypuszczonych akcyj 2°/₀ na kapitał amortyzacyjny i 1.1 % od kapitału zakładowego. Według prawa z r. 1859 rozdziału dróg dokonano podług następującej normy i ilości dróg zbudowanych.

Stara

sieć

Nowa

sieć

Razem

Paryż-Orlea'n Paryż- Liou- m Śródz. D. północna D. wschodnia D. zachodnia D. południowa Inne towarzystwa

Razem

1761

1849

2 220 2 488

970

601

975

1359

1114

1195

796

844

265

7811

Do końca roku:

1860

„ zachodnia

„ południowa 3 017    „ ; reszta przypada na

pozostałe 35 mniejszych towarzystw. Dróg ź. lokalnych było koncessyonowanych 4 366 kil., otwartych zaś 1 798 kilom. Rok 1876 tworzy nowy peryod w stosunkach dróg żelaznych. Projekt, wypracowany przez Freycinefa, miał za zadanie rozwiązać następujące kwestye, odnoszące się do dróg żelaznych we Francyi: 1) wykup linij małych bompanij i utworzenie z nich sieci dróg żelaznych rządowych; Prawa z r. 1860, z d. 1 sierpnia, i z r. 1861, z d. 2) wypracowanie projektu sieci kolei żelaznych 2 lipca,rozblasyfikowały jeszcze linie dróg żelaznych we Francyi w ogóle; 3) Wejście w stosunki z wielkiemi ze względu na ważność ruchu i użyteczność kompaniami dróg żelaznych dla uregulowania do-publiczną. Do wybuchu wojny w r. 1870/71 chodów państwowych. Pierwsza kwestya rozwiązaną Francya posiadała otwartych do użytku publicznego: została kategorycznie; wykupu drobnych linij kolei

1861

1862

1863

1864

1865

1866

??

1867

1868

1869

Głównych linii 17440 kilometr. Handlowych Lokalnych

293

w r. 1872

1873

1874

1875

4 359 kilom.

Towarzystwa

w kilometrach

3 981 4337 1571 2 334 2 309 1640

265

8 636 | 16 437

Kapitał zakładowy, użyty na budowę tych dróg, obliczony był na 5 750 milionów fr. W r. 1860 dane koncessyę na pierwszą linię dróg żelaznych w Algieryi; między 1862—63 powstały kompanie t. z. kolei drugorzędnych.

kilom.

1859 było zbudow. lub budujących się 16834

„ 22 370 - 23 568

24 181 24 978

33

196

* ; nadto było rozpoczętych lub koncessyonowanych 8 059 kil. — Stosunek ten po wojnie dość znacznie się zmienił; kolej wschodnia musiała ustąpić w Alzacyi i Lotaryngii 841 kilom, dróg ż-ch, dochody na kolei Luksenburskiej „Wilhelma" przeszły do Niemiec i budowa d-g rozpoczętych i koncessyonowanych pozostawała w zastoju. Jedynym objawem poważniejszego znaczenia było wydanie koncessyi dla dróg Tunetańskich d. 23 sierpnia 1871 r. Dopłaty dla kolei subwencyono-wanych stały się zbyt uciążliwemi dla państwa; Gambetta przeto w r. 1872 wniósł do izby projekt wykupienia kolei pozostających pod zarządem towarzystw prywatnych. Zbyt śmiały wniosek ten musiał być cofniętym ze względu na stan finansów państwowych; sama idea jednak w późniejszych czasach nie tylko we Francyi znalazła właściwe zastosowanie. Stosunki z drogami żelaznemi, które wskutek zmiany granicy państwowej utraciły część eksploatowanych linij, załatwione zostały przez wydanie koncessyi na nowe drog;, które w latach późniejszych wykończone zostały wraz z dawniej konces-syonowanemi. Pomimo trudnych warunków finansowych, Francya czyniła nadzwyczajne wysiłki, aby sobie zapewnić dogodne warunki komunikacyjne, przewidując w tem podniesienie dobrobytu ekonomicznego, i po wojnie w lat parę ruch budowlany d. ż. z nową rozpoczął się energią.

W końcu 1871 r.. pomimo utraty zna znej długości dróg alzackich, było czynnych 17 633 kilom,

18 535 kilom.

W końcu r. 1875 stosunek dróg żelaznych, otwartych i koncessyonowanych przedstawiał się, jak następuje. Linij głównych (d'interet generał) było ostatecznie koncessyonowanych 26 426 kilometrów, z tej liczby 19 746 kilm. otwartych. Sześć głównych towarzystw miało koncessyonowanych 23 030 kilom., a mianowicie:

Droga ź. północna 2170 kilom. Paryż Orlean

Paryż-Lyon-M. Śród. 7 124 B Droga wschodnia 3125    „

3235    „

prywatnych dokonano podług oceny 200 000 fr. za kilom, drogi, i myśl wykupu, niegdyś przez Gam-bettę rzucona, weszła w życie na mocy prawa z d. 15 marca 1878 r. Prawo to daje pierwszy początek drogom żelaznym państwowym francuskim. Organizacyę im nadano w d. 25 maja t. r. Ogólna summa, którą rząd zapłacił towarzystwom prywatnym, przejmując drogi, wynosiła 500 mil. fr. Dla załatwienia drugiej kwestyi wniesiono do izby d. 4 czerwca 1878 r. projekt ogólnego programu potrzebnych dla Prancyi dróg żelaznych. Kolosalny w swem zadaniu ten projekt (Freycinefa) określa długość linij głównyoh na 39000 km. z przybliżonym kosztem dobudować się mających po 200 000 fr. za km., za całość 3 miliardy fr. Na wykonanie wyznaczono 10 lat i corocznie państwo miało dawać kredyt na te cele do wysokości 400 milionów fr. Projekt ten zatwierdziło prawo z d. 17 lipca 1879 r. Na pierwszy rok postanowiono budowę 181 linij głównych, długości 8 868 kilom. Trzecią kwestyę załatwiono dopióro w r. 1884. W tym najwaźniejczym okresie rozwoju dróg żel. we Francyi wyszły koncessye na budowę dróg na wyspie Róunion (1878), w Indyach franouskich (1879), oraz w Kochinchinie i w Senegalu (1881). Stopniowy rozwój budowy tak się przedstawiał:

do r. 1876 było otwartych d. ź. 22 494 kilom.

Do wykończenia całkowitego programu Freycineta pozostawało jeszcze 10000 kilom. Przełom handlowy, który nawiedził Francyę w r. 1883, ułatwił z jednej strony uregulowanie stosunków z wielkiemi kompaniami, z drugiej jednak zmusił rząd do oddania kompaniom c^kowicie lub częściowo budowy kolei pozostających jeszcze z programu Freycineta. Budowa szła bardzo pośpiesznie, co widać z następujących danych. W r. 1883, wyłączając koleje algierskie i tunetańskie, których otwarto 1602 kil. w samej Francyi było d. ż-ych:

W 6-ciu wielkich towarzystwach 25 303 km.

Rok

Linie główne (d’intśret - gó-nóral)

W ogóle frank.

na 1 kil. fr.

W innych towarzystwach Dróg ź. rządowych „ lokalnych „ fabrycznych

Razem

29717    „

Rozwój w następnych latach tak się przed

stawia:

do r. 1884 było otwartych dróg żel. 31 224 kilom.

1885

1886

1887

1888

1889

T>

Długość dróg Żelazn., którym wydane były koncessye, wraz z długością już otwartych, wynosiła w tym czasie 46 920 kilom., ogólna więc sieć dróg żelaznych francuskich o wiele przewyższyła projekt Freycinefa, który w swoim czasie wielu członków izby i senatu oraz publicystów uważało za wygórowany i niewykonalny. Kapitał zakładowy, użyty w danym peryodzie czasu na budowę dróg żelaznych, w ogóle i w szczególności na 1 kil. drogi, przedstawia następująca tablioa: (ob, tablicę pomieszczoną u spodu kolumny).

W początku r. 1890 kapitał zakładowy, użyty na budowę dróg żelaznych we Francyi, wynosił przeszło 14 miliardów franków. Najdroższą była budowa dróg: Paryż - St. Cloud (2.3 mil. fr.), Paryż - St Germain (1.6 mil. fr. za kilometr).

Stosunek dochodów i wydatków przedstawiają następujące dwie tablice, w których dochód oznaczony jest ryczałtowo i w stosunku do 1 kilometru drogi dla dróg głównych, lokalnych i Algieryi z Tu-netanią (ob. str. 35 szp. 1-sza).

O wielkości i stosunkowym rocznym przyroście ruchu pasażersko - towarowego wnioskować można ze statystycznych danych, zebranych od roku 1885 —89 włącznie. Dotyczą one wyłącznie posiadłości francuskich w Europie i wzięte są summa-rycznie ze wszystkich kolei, bez uwzględnienia podziału na linia główne i lokalne. I tak przewieziono: (ob. str. 35 szp. 2-ga od góry).

Linie lokalne

Linie Tunetanii i Algieryi

W ogóle frank, na 1 kil. fr.

W ogóle frank.

na 1 kil. fr.

1830

1840

1850

1860

1870

1880

1889

6 493 000 145 978 000 1 363 049 000 4 725 519 000 8 168 284 000 10 185 021 864 14 050 083 407

170 868 335 582 452 840 500 638 468 365 429 204 423 181

141 085 953 339 816 844

135 961 115 349

192 855 398 22o 516 906 591 563 412

295 338 220 241 197 319

'Sb

żelazne.

35

Na 1 kilometr

Dochód Wyda-fr. tek fr.

Ogólnie

Wydatek

fr.

Dochód

fr.

Drogi żelazne Algeryi i Tunetanii

7    772

8    340 7 161

12 168 948 21 721 608 21 994 803

Stosunek % stanowi od 7G%— 90%.

9 339 11 812 7 458

10 120 489 15 337 638 21 118 005

Na 1 kilometr

Dochód Wyda-fr. tek fr.

Ogólnie

Wydatek

fr.

Dochód

fr.

Drogi żelazne linij lokalnych

5 864 5 087 4 345

16 269 389 9 809 308 12 857 804

Stosunek % stanowi od 75%— 91%-

7 729 5 683 4 773

12 344514 8 780 867 11 705 365

Na 1 kilometr

Wydatek fr.

Dochód

fr.

O g ó’l n i e

Wydatek

fr.

Dochód

fr.

Drogi żelazne linij głównych

31 924 716    15    456    405    36 485    i 7 664

95 618 168    44    764    f 89    32 802    15 357

267 399 525    111    953    673    53 087    22 226

418 287 341    187    879    823    45 630    20 495

578 521 714    268    189    262    43 738    20 276

634 015 401    312    815    007    40 788    20    124'

862 835 691    440    297    860    44 575    22 746

1 061 270 155    538    444    500    45 964    23 320

1 058 096 626    587    703    834

1 159 367 744    598    761    623

Stosunek//,, stanowi od 41.87%-55.54%.

35 460 i 9 696 | 35 224 | 18 192

Rok

1845

1850

1855

0911

1865

1870

1875

1880

1885

1889

ton. tow.

222 295 822 osób i 77 133 425

224    925 649

225    977 601    „    * 79 480 783

233 760 150

253 478 850    „    „ 89 856 527

Siła pociągowa i przewozowa w końcu roku 1889 przedstawiała 9 871 parowozów, 23 179 wagonów pasażerskich i 256 612 wagonów towarowych. Oprócz tego w Algieryi i Tunetanii było 279 parowozow, 642 wagony osobowe i 5 578 wagonów towarowych. W tymże roku zajętych było urzędników, oficyalistów i robotników na drogach żelaznych francuskich 242 672, a mianowicie: w posiadłościach francuskich w Europie—235 352 osoby i w Algieryi i Tunetanii —7 320.

Niemcy. Dość liczne znaj dujemy wzmianki, źe w Niemczech jeszcze w r. 1814 projektowane były przez Baadera w Bawaryi drogi żelazne, Han-schel w r. 1822 miał zaprojektować drogę z Frankfurtu nad M. do Bremy, Amsberg zaś (1824) — linię Hannower-Brema-Hamburg. Jakiemi miały by<5 te drogi, bliższych wyjaśnień nie znajdujemy i właściwiej należałoby rozumieć pod niemi tory żelaz* ne, po których wozy ciągnione byłyby siłą koni, niż drogi żelazne. Podobne komunikacye rozwijały się w tym czasie w Anglii i Francyi: nic też dziwnego, że je i w Niemczech projektowano. Pewniejsze wiadomości sięgają loku 1832, w którym to czasie Fryderyk List, .profesor komunika-cyi“, powróciwszy z podróży naukowej po Ameryce, z początku zaprojektował drogę żelazną pomiędzy Dreznem i Lipskiem, a następnie wypracował projekt dla sieci kolei Saskich. Pierwszą jednak koleją w Niemczech była linia z Norymber-gi do Fiirth, otwarta d. 7 grudnia 1835 r., długości 6.04 kilom.; budowa jej kosztowała 300 000 mk. Próbna ta linia nie wzbudziła wielkiego zainteresowania w świecie przemysłowo - handlowym; w r. 1837 zbudowano dróg żelaznych tylko 14.10 kilom., a do r. 1839 wszystkiego 221.54 kilometrów. Następnie ruch w budowie znacznie się ożywił: przybywało rocznie od 200—500 kilometrów, a w r. 1845 długość linij dróg żelaznych wynosiła już 2 308.98 kilom. W latach następnych statystyczne dane przedstawiają następujący rozwój dróg żelaznych w Niemczech:

w r.    1850    było otwartych d. żel. 6 047.70 kilom.

Pod względem więc rozrostu sieci dróg żelaznych Niemcy wyprzedziły Fraucyę w tym okresie czasu, do którego statystyczne dane wszystkioh państw są doprowadzone, a najwięcej linij otwarto po wojaie francusko - niemieckiej, od 1870—1875,

w r.

1885

1886

1887

1888

1889

„    75 401 8 48

„ 84 740 377

zbudowano bowiem w tym czasie 8 296.51 kilom., oprócz linij przejętych w Alzacyi i Lotaryngii. Pierwszego połączenia z kolejami zagranicznemi dokonano w r. 1843 przez zbudowanie linii Akwizgran-Herberthal-Mecheln. W którym roku otwartą została pierwsza droga żelazna w danem państwie związku a później cesarstwa Niemieckiego, jaką była jej długość, i o ile rozwinęła się budowa do r. 1889—objaśnia następująca tablica:

prywatne z zarządem państwowym i prywatne z własnym zarządem. Stosunek ilości jednych do drugich w odpowiednich okresach czasu wykazuje następująca tablica:

Lata

Drogi żelaz ne państwowe

Rok

otwarcia pierwszej dr. żel.

Długocć w kilom.

Nazwa państwa

Otwarto d. ż" do r. 1889 kilom.

□rogi żelazne prywatne z zarządem państwowym

Drogi żelazne prywatne z własnym zarzą> dem

Razem

Kilometrów

kilom.

1835

1837

1838

1838

1849

1840

C OS 00 —i (M U3

co OS-H    CO

—' — —

1840

8.3

1842

144

1842

1845

1846

81.4

l>-

00 00

i-H I

to os CS

1847

29 1

1847

24.7

1851

9.6

1858

99.2

1859

1859

1864

OS co co

o»n

lO r—

co co 00 00

t—l t-H

1871

00 OS CO 00 1-1

(-> i-*

oo co

-i -i

O 00

r- co

Kr. Bawarskie Kr. Saskie Ks. Brunszwickie Kr. Pruskie Ks. Anhalt W. ks. Badeńakie W. ks Hesseńskie Wolne miasto Hamburg Ks. Sasko-Altenburskie Kr. Wirtemberskie W. ks. Meklenburg -[Szweryńskie Wolne miasto Brema Ks. Sasko-Koburg Go [iha

W. ks. Sasko-Wejmar-[akie

Ks. Schaumburg-Lippe Wolne miasto Lubeka Ks. Sachsen-Meyningen Ks. Reuss młod. linii W. ks. Oldenburskie W. ks. Mbklenburg [Strelitz

Ks. Reuss star. linii Ks, Szwartzburg- Son-[dershausen Ks. Szwartzburg - Ru-[dolstadt Ks. Lippe-Detmold Ks. Waldeck

5 344 49 2 134 83 426.99 24 047.99 247.57 1 401.59 912 78 37.91 16463 1 460.79

888.94

44.99

174 76

311.28 24 32 46 90 195.21 56.96 399.12

182 32 35 35

78.65

OS o o (M M os <0 OS os CO CM

W wykazie powyższym nie są zamieszczone d. ź Aizacyi i Lotaryngii, które przyłączone zostały do Niemiec po wojnie francusko-niemieckiej, a o których powyżej wspomniano. Rozwój dróg żelaznych niemieckich nie podlegał tak znacznym wpływom postronnym, jak w innych państwach, lecz odbywał się prawidłowo i wzrastał stopniowo; wyjątek stanowi okres po r. 1870. Przyczyna tej normalności rozwoju leży w tern, że przeważna ilość dróg żelaznych niemieckich zbudowana jest z funduszów państwa i państwowej ulega admini-stracyi. Wyłączając drogi wązkótorowe, pozostające przeważnie w rękach prywatnych i przeznaczone dla celów handlowych, wszystkie drogi żelazne niemieckie podzielić można na 3 kategorye, a mianowicie: Drogi żelazne państwowe,

1838

1840

1845

1850

1855

1860

1865

1870

1880

1885

1889

11.8

46.8

140.50

548.90

583.6 2 092 4

4    024 5

5    229.1

6    747.1 8 595.2

22 325 3 32 568.04 35 280.02

501.3

565.3 1 366.6

1    570.7

2    996.7

3    737.5 462 79 103 94

128.7 502.1 1 720.4    2 304.00

3 450 6    6    044.30

3    699.2    8    289.00

5    064 4    11    660.10

6    448 5    14    806.30

8Ó99.4    19 694.30

7    644 8    33 707.50

4    240 23 37 271.06, 4 748.7o 40 082 72

Tablica powyższa nie potrzebuje wywodów porównawczych, jasno bowiem wykazuje: dążność rządu do skupowania dróg prywatnych po r. 1870, dalszy rozrost przeważnie tylko dróg żelaznych państwowych, a stąd i przewagę, jaką posiadają Nietnoy na wypadek mobilizacyi. W żadnym państwie zagarnięcie w rę?e rządowe najważniejszych dróg komunikacyjnych nie dokonało się względnie z taką łatwością i szybkością, jak w Niemczech. Państwo, posiadając w rozporządzeniu sum ny zaczerpnięte z indemnizacyi wojennej od Francyi, znacznej części ich użyło na wykup kolei prywatnych i budowę nowych a własnych swoich dróg. Ope-racya ta odbywała się w przeciągu lat 15. W r. 1885 kolei państwowych było 8 razy więcej niż prywatnych; obecnie stosunek ten jest jak 10:1. Również ciekawe są wywody, odnoszące się do ustosunkowania sieci dróg żelaznych względnie do przestrzeni i liczby mieszkańców w Niemczech. Powyżej, mówiąc o kolejach francuskich i projekcie sieci d. ż., przez F.eycinetfa opracowanym, zauważono, o^rłe zasada projektu z góry obmyślonego, dla zaspokojenia potrzeb strategicznych i przemysłowo handlowych, przyczynia się do dobrobytu krajowego; obecnie zobaczymy jak zadanie to rozwiązane zostało w Niemczech. Dnia 1 marca 1889 r. było otwartych w Niemczech 40 082.72 kilom, kolei o jednakowej normalnej szerokości, 818.64 dróg żelaznych wązko- torowych i około 600 kilometrów dróg żelaznych fabrycznych, różnych typów. Pomijając dwie ostatnie kategorye, stosunek długości d. ż w kilometrach w pojedyń-czych państwach związku niemieckiego do każdych 100 kilm. przestrzeni i 10 000 mieszkańców, tak się przedstawia:

co

Państwa i prowincje

na 100 kil. kwadratowych przestrzeni

na 10 000 mieszkańców

i 199 506 652 ton ładunków. Jak szybko wzrastał ruch pasażersko - towarowy, widać z następującej tablicy:

Przewieziono osób

Przewieziono towarów

przypada w km. d. ż.

roku

w Alzacyi i Lotaryngii * Prusach „ Bawaryi Saksonii „ Wirtembergii „ Badeńskiem „ Hessyi

„ ks. Meklenb.-Szweryńsk. v Sasko- W ej marskiem » Meklenburg-Strelitz a Oldenburskiem , Brunszwickiem „ Sasko-Majningeńskiem , Sasko-Altenburskiem » Sasko-Koburg Gotha Anhalt

9.09

7.04

14.24

7.49

9.29

11.88

6.68

8.66

6 22

6 21

11.57

7.93

12 44

8.93

8.4

8.27

9.71

6.45

7.21

8.64

9.38

15 28

9 74

18.35

11.47

11.03

8.86

9.95

8.61

1855

1865

1875

1885

1889

wszystkiego milionów

na kilometr

wszystkiego milionów ton

na kilometr

ton

OJ to to

O CT> W CD

3 800 5 800 7 600

7    400

8    500

to

2 000

„ Scbwartzburg- Rudolst:

Sondersaus

10.54

3.22

9.12

9.57

3 52

10.44

Waldeck

i, Reuss star. linii „ młod. „

„ Lippe Schaumburg ,    , Detmold

* Lubece , Bremie Hamburgu

Dla całych Niemiec stosunek ten wypada:

0.88

1.73

11.17

6.90

7.16

2 41

15.75

17.60

9 25

7.40

6.0!

CO en O' t— CC bO

8.33

Koszta budowy d. ż. niemieckich do końca r. 1889 wynoszą 9 582 760 858 marek, czyli na 1 kilometr — około 240 000 marek. Po dołączeniu wydatków na zakup ziemi i studya, ogólny koszt wyniesie 10075415 088 mar., czyli na kilom. — 252 000 mar. Koszt ten, względnie do ilości i jakości budynków stacyjnych, mostów, tuneli i wiaduktów, jest bardzo umiarkowany. Wyłączając koleje miejskie i podmiejskie Berlina, Hamburga i Bremy, których koszt, z powodu wyjątkowych warunków, do porównania z innemi się nie nadaje, najdroższą była budowa drogi z Akwizgranu do Maestrichtu (i kilom, kosztował 954 725 mar.) i Zit-tau - Reichenberg (1 kilom. 409 308 mar.). Drogi żelazne niemieckie posiadają na swych liniach 439 tunelów, których ogólna długość wynosi 155 575 mtr., a mianowicie: jednotorowych—długość 24 809 m. i dwutorowych — 130 766 metr. Stacyj d. ż. z większemi dworcami kolejowemi jest 3 903. Wiaduktów 330, ogólnej długości 46 845 metr. Mostów jest 11456, z których 338 dłuższych, niż 39 m. w świetle. Komór celnych jest 78. Ogólna długość szyn kolejowych wynosi 68 496.15 kil. W r. 1888/9 przewieziono kolejami niemiec-kiemi 339 864 460 osób, 177 655 ton bagażu

Ogólny dochód z dróg żelaznych niemieckich wynosił w r. 1888/9—1 120 614 437 marek, z czego przypada na ruch pasażerski—309 922 534 m., na towarowy — 810 691 903 marki. Najwyższy dochód z ruchu pasażerskiego przyniosła d. ż. Ludwika (43 022 mar. na kilometr) W tymże roku wydatki stanowiły w okrągłych liczbach 634 miliony marek, która to suma rozkłada się na wydatki poszczególne jak następuje:

Na utrzymanie biur i wyna* Marek grodzenia osobiste Wydatki rzeczowe Utrzymanie drogi Koszta transportu Utrzymanie w porządku budynków i odnawianie taboru

Powiększanie lin j drogowych

Za przejazd po cudzych drogach

Użycie obcej siły pociągowej i wagonów

302 821 145 40 353 925 68 782 976 123 698 078

74 268 914

czyli

48.26%

6.43%

10.96%

19.71%

11.84%

127%

1.13%

2 511 993    0.40%

Wydatki stanowią 54.2% ogólnego dochodu. W tymże roku d. ź. niemieckie zatrudniały przy eksploatacyi 301 855 osób, w tern 168 029 robotników i w warsztatach — 53 534 osób, w tern 5 041 robotników.

.7 970 250

13 391 313

Austro-Węgry. Pakta historyczne stwierdzają, iż tory kolejowe komunikacyjne, zarówno dla przewozu pasażerów^Jak i towarów, na stałym lądzie Europy najpierw zbudowane były w Austryi. Do takich należała droga pomiędzy Dunajem a Mołda-wą, na którą koncesyę wydano 1824 r. Pr. Rittero-wi v. Gerstner. Długość tych linij, dochodziła do 7 mil (Budziejowice — Trojern 1827); ruch na nich był bardzo ożywiony, rozgałęzienia i przedłużania torów wzrastały z każdym rokiem, należałoby więc oczekiwać, że zmiana motoru i korzyści stąd płynące wkrótce po wynalazku Stephensona ujawnią się na drogach austryackich. W rzeczywistości było jednak inaczej, i gdy dom bankierski S. M. v. Rothschilda otrzymał w dniu 4 marca 1836 pierwszą koncessyę na budowę D-i ż-ej Wiedeń - Bochnia, zawiązanie towarzystwa przyszło do

skutku z taką trudnością, a rozpoczęcie budowy na | chwili i uznania tej partyi, która zręczniej intere-takie natrafiało przeszkody przez brak zaufania do nowego rodzaju komunikacyi, że pierwsza kompania dróg żelaznych austryackich utrzymała się tyl ko dzięki powadze kapitału Rotbschilda. Pierwszą część drogi żelaznej Wiedeń-Wagram otwarto 1838 r., linię Wiedeń-Lundenburg-Briinn—1839r. Kon-cessyj względnie wydawano dosyć, budowa jednak postępowała bardzo powolnie, D. 11 grudnia 1841 r. wyszło rozporządzenie budowania Dióg źryeb państwowych, które powstrzymało w części inicya-tywę prywatną, nie przysparzając państwu nowych sieci dróg rządowych. W r. 1846 było wszystkiego w AuBtro- Węgrzech 985 kilom. d. ż., z których na same Węgry wypada 35 kilom. Do roku 1854 powstawały linie D-g ż-ch państwowych, prywatnych przez rząd gwarantowanych i niegwaran-towanych, ruch jednak budowlany był wciąż bardzo mało ożywiony. Warunki koncessyi, wydawanej na lat 50, nie zachęcały prywatnych przedsiębiorców;

sy swe obrabiać umiała. Walory kolejowe, nietylko dróg prywatnych, ale nawet przez rząd gwarantowanych, przedstawiały kurs tak nizki lub chwiejny, iż tranzakcye zupełnie prawie ustały. Do tego przesilenia kolejowego przyłączyło się i ogólno-państwowe, i powstrzymało na czaB dłuższy budowę dróg żelaznych w Austryi. Do końca r. 1876 wybudowano wszystkiego około 2 000 kilom., tak że sieć ogólna w tym roku wynosiła 10 780 kilometrów. Taki sam zastój budowlany panował i w latach od 1876 do 1886; w tym okresie zbudowano wszystkiego 3 000 kilom., a sieć ogólna kolei austryackich w roku 1886 wynosiła 13 821 kilom. Stosunki te również dały się odczuć także i na Węgrzech:

W r.

bil.

kil.

1873 było d. ż-ych państwow. 946 prywatn 5 273 1870 1880

1 669

5 002

2 603 4 357 4619

4 444 4 663 4 734

1885

1886

Razem do końca 1886 r. — 9 353 kilom.

Z powyższej tabliczki widać, iż na Węgrzech już około r. 1876 rozpoczął się skup kolei prywatnych, w Austryi zarządziło go prawo z d. 25 maja 1889 r; tu postępował on tak gwałtownie, iż w r. 1892 było już tylko 975 km. d. ż. prywatnych i przemysłowych. Na Węgrzech w tym okresie czasu na 12 144 kilom, ogólnej sieci było 9 810 d. ż-ych państwowych i 2 334 kilom, prywatnych. Różnicę tak wybitną stanowią przeważnie d. ż. wi-cynalne, których Austrya prawie wcale nie posiada. W r. 1890 ogólna sieć dróg żelaznych Au-stro-Węgierskich wynosiła 26 559 kilometrów, Summa ta na pojedyńcze kraje, przy uwzględnieniu przestrzeni i zaludnienia, rozpada się w następujący sposób:

D-i ź-e państwowe kosztowały bardzo drogo i nie przynosiły dochodu. Ruch budowlany nie powiększył się nawet po wydaniu prawa, przedłużającego koncessye na nowobudujące się drogi do lat 90.

Na Węgrzech budowano wyłącznie koleje prywatne, i w r. 1856 było wszystkiego w Austryi

1    790 kilometrów d. ż., do użytku otwartych, a na Węgrzech 659 kilom., razem 2 449 kilom.: w r. zaś 1886 w Austryi—3 960 kilom., na Węgrzech—

Powierz

chnia

Nazwa kraju monarchii

Długość linii d. i w kilometrach

Ludność

2    158 kilom., razem 6 118 kilom. — Po wojnie austryacko-niemieckiej, która wykazała korzyści, jakie z D. ź. osiągnięte być mogą dla celów wojennych, państwo dokładało wszelkich starań, aby nietylko budować linie rządowe, ale zachęcać do tego kompanie prywatne. Okres od r. 1867—72 był najpomyślniejszym, w tym bowiem przeciągu czasu zbudowano półtora raza więcej linij dróg żelaznych, niż przez poprzedni okres trzydziestoletni. W r 1872 było otwartych w Austryi około 9 000 kilom., a na Węgrzech 5 359 kilom., razem przeszło 14 000 kilom.; przez pięć zatem lat zbudowano w Austryi 6 200 kilom., a na Węgrzech — 3 201 kilom. W r.

Austrya właściwa

Węgry

Galicya

Szląsk

Salzburg

Styrya

Karyntya

Kraina

3447630 17 444 3H 9 6607 816 605 649 173 510 1282 708 361008 498 958 695 384 928 769 5 843 094 2 276870 646 591 527426

31808 248886 78 496 5147 7152 22428 10327 9 955 7 966 29 288 51948 22 221 10451 12832

2440.3 11 251 2

2 705.9 427.4

224.2

1086.3 416.9 266 8

299.2 750.6

4623.7

1636.1

304.8

125.9

1867 otwarto na Węgrzech pierwszą drogę żelazną państwową, 125 kilom, długą, budowa jednak linij tej kategoryi mało się rozwijała; do końca r.

1872 wybudowano wszystkiego 603 kilom., wtedy gdy kolei prywatnych było 4 756 kilom. Oprócz tego na Węgrzech rozwijać się zaczęła budowa dróg wicynalnych, przy tańszej eksploatacyi i samej budowie, a przyczyniając się do powiększenia sieci D. ż. węgierskich, znakomicie wpływała na Btosunki ekonomiczne kraju. W Austryi D. ź. tej

Tyrol

Czechy

Morawia

Razem

26 559 3

kategoryi, ze względu na ubóstwo finansowe wielu Prowincyenadbrzeż. prowincyj, w skład państwa wchodzących, nie znalazły odpowiedniego rozwoju, państwo zaś i kom panie prywatne uważały za korzystniejszą dla siebie budowę dróg, stanowiących całość jednoli- Bukowina tą z ogólną siecią, już istniejącą. — Gorączkowa Dalmacya budowa D-g ż ch wywołała w AuBtryi w r. 1873 pewnego rodzaju spekulacye giełdowe i frymarki.

Kapitał zakładowy wydany na budowę d. ż. austryackich, wynosił w końcu 1890 r. summę

Wyjednywano sobie koncessye, aby je zbywać z korzyścią, podtrzymywano sztucznie kurs obligacyj dróg żelaznych lub zniżano go, stosownie do potrzeb

5 960887 088 flor., który to wydatek rozkładał się bardzo nierównomiernie, tak pod względem czasu budowy, jak również i pojedynczych kierunków d. ź. Linie pierwszych w państwie komunikacyj kosztowały przeeięciowo od 160—170 tysięcy za kilom.; później cera budowy kilometru spadła (od 67 do 85 tysięcy florenów), wreszcie, gdy warunki techniczne wymagały budowy kosztownych mostów, tunelów i wiaduktów, wydatki na budowę jednego kilometra wzrosły do 224— 244 tysięcy fl. Przecię-ciowo licząc, kilometr kolei austryackich kosztuje około 215 000 fl. Kapitał zakładowy kolei węgierskich wynosił w r. ]892 fl. 1090 328 456, z czego wypada na linie główne—962025 956 fl. a w tern 75.3°/₀ na koleje państwowe i 24.7°/₀ na prywatne, i3 28 302100 fl. na linie wicynalne, a wtem: 13.3°/₀ na państwowe, 7.5°/₀ na komitatowe, 12.4°/₀ na gminne i 66.8% na prywatne. Dochody i wydatki kolei austryackich za przeciąg czaBU od r. 1840—1890 wzrastały w sposób następujący:

Lata

Dochody fl.

Wydatki fl.

1840

1850

1860

1870

1880

1890

617551 11813223 57J24026 120412284 185145308 243801160

617551 7253 077 23 448 025 63 955 264 105 662 022 130847956

nakźe debaty nad nową lokomooyą przeprowadzono w izbie w d. 11 marca 1834 r. Pierwszą zaś drogą żel., zatwierdzoną przez senat w d. 1 maja 1834 r., była linia Bruksella-Malines, której część otwarto do użytku publicznego w r. 1835. Następną linią była droga Gandawa-Courtrai do graaicy francuskiej, z rozgałązieniami do Tournai, Namur i Luksenburga.—Budowa dróg żelaznych w Belgii zyskała odrazu prawo obywatelstwa, a popierana przez rząd, przeważnie też na koszt rządu uskutecznianą była. Zrozumienie dogodności i korzyści z nowych dróg komunikacyjnych, których do r. 1840 otwarto dla użytku publicznego 323.5 kilom., pobudziło kapitały prywatne do wzięcia udziału w budowie d. ż. Oferty na koncessye, czynione przez przedsiębiorstwa prywatne, były jednak przez rząd ignorowane, a po zaciętych walkach parlamentarnych otrzymały racyę bytu dopiero w r. 1842. Zaangażowanie nowych kapitałów gwałtownie podniosło i ruch budowy: w przeciągu niespełna lat 10 wydano 23 koncessye na drogi żelazne, z których:

7 linij bez żadnej gwarancyi rządowej (prywatne); 6    „ z zupełną lub częściową gwarancyą rządową;

5    „ bez gwarancyi, ale z zarządem państwowym;

5    „ wyłącznie rządowych. Po 25 latach pierw

szej drogi żelaznej Belgia posiadała 1714 kilom, d. ź., z których 745 kil. państwowych i 969 kilom, prywatnych. Stosuuek zwiększania się sieci d. ż. w latach następnych tak się przedstawia:

Dochód z kolei Węgierskich za rok 1890 wynosił 86 882 543, wydatek zaś—47 040 259 florenów. Ruch na kolejach ąustryacbich i węgierskich w r. 1890 przedstawia następująca tablica:

w r. 1870 państw. 863 km. prywat. 2431 km. „ 1880 „

„    1890

2 586    „

3 200 *

1350    *

1245    „

Przewieziono w r. 1890.

w Austryi

na Węgrzecn

Osób

Pakun

ków

Towa

rów

Osób

Pakun

ków

Towa

rów

ton

ton

ton

ton

Milionów

74.924

0.171

84.200

29.163

0.062

21.286

Dla ruchu osobowo-towarowego drogi żelazne austro-węgierskie posiadały:

. Lokomotyw 5 950;

Wagonów osobowych 11 296;

Wagonów towarowych 135 264.

Belgia. W stosunku do rozległości terrytoryalnej, Belgia w rzędzie państw europejskich ma największą ilość d. ż., jakkolwiek względnie do czasu budowy pierwszych linij nie wyprzedziła innych krajów stałego lądu. Pierwsze projekta budowy d. ź. sięgają roku 1830, podjęte przez inżynierów Simonsa i de Riddersa, poparte następnie przez nadkomiesyę handlu i przemysłu w. roku 1833, pierwsze jed-

Peryod czasu pomiędzy r. 1870—1880 jest epoką wykupu dróg prywatnych, a stąd też i stosunkowego zmniejszania się długości linij d. ż., przez rząd niegwarantowanych.—Warunki budowy i eksploa* tacyi d. ź. określone zostały przez prawa z lat 1835, 1851, 1856, 1869 i 1882. Na zasadzie przepisów, prawami temi objętych, d. ż. belgijskie, oprócz kategoryj poprzednio wymienionych, dzielą się jeszcze na główne i drugorzędne. Wszystkie koleje główne są dwutorowe (dwie pary szyn). Z 3 200 kil. kolei państwowych jest 1 333.5 kilom., czyli 41.67% dwutorowych, a z 1245 km. dróg prywatnych jest 202.15 kilom-, czyli 16,23% dwutorowych. Odległość pomiędzy szynami na wszystkich drogach jest jednakową i wynosi 1.5 met. Drogi główne stanowią % całej sieci dróg belgijskich, a pad względem prędkości biegu pociągów, taryf przewozo wych i t. p. posiadają wyłączne przywileje. Największa prędkość biegu na liniach głównych wynosi 100 kilom, na godzinę. Taryfa przewozowa na kolejach belgijskich jest bardzo umiarkowaną i stanowi na kolejach rządowych: w I klasie'— 0.0756 fr., w II—0.05 fr., w III—0.03 fr.; na prywatnych zaś: w l klasie — 8 cent. w II—6 cent. w III—4 cent.—na milę (lieu), stanowiącą 5 kilom. Taryfa towarów zależna jest od ich klasy. W r. 1887 ruch towarowo-osobowy był następujący:

Przedmiot

przewozu

Drogi żelazne

państw. prywatne

Razem

Osób

Pakunków oso bowych cetna-rów metryczn Towarów zwy czajnych ton Towarów pośpiesznych cetna rów metrycz nych

Zwierząt sztuk

Przewieziono 54064304    14765172

68829470

242 418

100 563

343981

22984175

14079 647

3706S822

3182 628 53951

960827 L80 218

4143 455 234169

Liczby powyższe świadczą o wielkości ruchu osobowo - towarowego, względnie do zaludnienia i rozległości kraju.

Stosunek dochodów do wydatków z tegoż roku tak się przedstawia:

Dochód

| Wydatek

Drogi żelazne

Drogi żelazne

na drogę z Amsterdamu do Arnheim. Wybudowanie tej drugiej linii i ruch, jaki się rozwinął na nowej drodze komunikacyjnej, był jednocześnie rozwiązaniem zadania, dla jakiego celu przeważnie d. ż. w Hollandyi budowane być powinny, a rozwiązanie to i po dziś dzień pozostaje w swojej sile. We wszystkich krajach d. ź. większe osiągają korzyści z przewozu towarów, niż pasażerów; w Hollandyi rzecz raa się wręcz przeciwnie. Po drogach żelaznych hollenderskich towary przewożone są w tak stosunkowo nieznacznej ilości, iż eksploataCya opiera się prawie wyłącznie na ruchu pasażerskim i bagażowym. Stąd też i charakter dróg nieco odmienniej się przedstawia, Do r. 1863 budowa d. ź. bollen-derskich powierzaną była kompaniom prywatnym z pewną subwencyą państwową; od r. 1863 nie-tylko budowa odbywać się zaczęła na koszt rządu, ale spełniał się i stopniowy wykup d-g ź-ch prywatnych, tak, że do r. 1884, z wyjątkiem d. ż. lokalnych, drugorzędnych, znaczna część linij, jakkolwiek posiadała oddzielne zarządy, w których zasiadali akcyonaryusze, pozostawała jednak pod bezpośrednim nadzorem rządowym, regulującym stosunki taryfowe, rachunkowe i bezpieczeństwa publicznego. Stopniowy rozwój dróg żel. hollenderskich przedstawia następująca tablica:

pań- pry-stwowe watne

Razem

pań- pry-stwowe watne

Razem

Drogi żelazne główne

123137917 36782120 160920037 66 541 Ot 5 18738478 85279483

Lata

Drogi

żelazne

Razem

Państwowe Prywatne

lokalne

Czysty zatem dochód na pokrycie procentów od kapitału zakładowego i zysk wynosi dla kolei państwowych 53.6%, dla prywatnych 50.9%.

Hol landy a. Wyjątkowe warunki, w jakich pod względem komunikacyjnym znajdowała się Hollan-dya, nie tylko nie sprzyjały rozwojowi dróg żelaznych, ale stawały mu na przeszkodzie. Kraj, gęstemi poprzerzynany kanałami, nie przedstawiał terrenu podatnego do budowy d. ź. Liczne mosty, jakie budować należało w tym wypadku, nadzwyczaj podnosiły koszt budowy linii; z drugiej zaś strony wybudowane mosty wstrzymywałyby komuni-kacyę po kanałach, nawet w wypadku, gdyby projektowane zostały jako zwodzone. Okoliczności te w związku z ogromnemi kosztami, jakie przedstawia budowa znaczniejszych gmachów, niezbędnych dla d-g ź ch, zapewne na długi przeciąg czasu odwlekły by inicyatywę prywatną, gdyby rządność króla Wilhelma I nie stała się silną pobudką do zaprojektowania i wystudyowania dróg tego rodzaju w kraju. Już w r. 1832 król Wilhelm I rzucił myśl połączenia d-ą ż-ą Amsterdamu z Kolonią przez Amers-foort; namysły jednak, studya, wogóle prace nad rozwiązaniem zasadniczego pytania: czy d. ż. pożądane są dla Hollandyi? przeciągnęły sprawę na cztery lata. D, 1 czer. 1836 r. wydano pierwszą w kraju koncessyę towarzystwu prywatnemu na lat 33 na budowę drogi z Amsterdamu do Haarlem, a w dwa lata poźnif j drugą koncessyę, z subwencyą rządową,

Kilometrów

za-

1839

1843

1853

1863

1865

1870

1876

1881

1885

1890

60.70

280.22

836.62

907.17

986.97

1.282.72

1.899.32

16.87

101.37 209.59 425.82 496.42 585.15

790.37 983.54

986.61

987.61

8.7

140.58

245.61

16.87 101.37 209.59 486.52 776.64 1421.77 1697.54 1979 21 2409 91 2631.64

Ta względnie niewielka długość linij dróg żelaz. wymagała jednak kapitału 449 911746 fi., a w tej summie udział państwa wynosi 225677 565 fl. Co do kostów budowy jednego kilometra, są one nader rozmaite. Najtaniej kosztował kilometr drogi Meppel-Groningen (50 209 fl.), najdrożej kilometr drogi Rotterdam-Zwaluve (812653 fl.). Eksploatacya dróg żelaznych hollenderskich bardzo słabo się opłaca. Kapitał państwowy przynosi zaledwie 1%%, kapitały prywatne, lokowane w akcyach kolejowych, od 2—3%. Pomimo jednakże względnie małego dochodu, osiąganego przeważnie z ruchu pasażerskiego, drogi żelazne hollenderskie pod względem wygody i obsługi nie ustępują niemieckim. Odnosi się to przeważnie do dróg państwowych,

prywatne bowiem pod względem szybkośoi biegu i urządzeń stacyjnych wiele pozostawiają do życzenia. Publiczność jeździ przeważnie III klasą. W r. 1890 z ogólnej ilości podróżujących przejechało: I klasą—7%, II klasą—22°/₀, a III 71°/₀. Z ogólnego dochodu z tegoż roku przypada na I klasę — 15°/₀, na II—35°/₀, na III — 50°/₀. Porównawcze dane co do ruchu osobowo-towarowego, przedstawione w zestawieniu dochodów i wydatków, widoczne są z następującej tablicy:

r. 1881

r. 1885

r. 1890

Było otwartych dróg żelaznych kilom.

Przewieziono pasażerów I kl.

II kl.

III kl.

Za biletami ulgo-wemi Razem

Przewieziono towarów ton Dochód z ruchu pasażerskiego i towarowego Wydatki przewozowe

1979.21

2 409.91

2631.64

1331000 4037 000 10 325 000

1585000

4981000

12381000

1372000

4293000

14122000

jak Jura Simplon (960 kilom.) ze spadkami 27°/ Gotharda (226 kilom.) z takiemi samemi spadkami i z tunelem długości 14998 metr. Droga zachodnia (50 kilom) ze spadkami 5°/₀₀ Otliberg (10 kilom) ze spadkami 70° (₀₀. Z trudności w komunikaoyach wyniknęła konieczność budowania większej ilości stacyj, i na wspomnianych powyżej 21 liniach, długości około 3 000 kil., znajduje się stacyj przeszło 660. Oprócz powyższych linij głównych o torze normalnym, ma Szwajcarya: 418 kilom, dróg żelaznych o szerokości toru 1 met., stanowiących 17 linij komunikacyjnych; 14 kilometrów o szerokości toru 0.75 metra; a nadto około 60 kilometrów dróg żelaznych z szynami zębatemi, pomiędzy któremi najwybitniejsze są Rigi—7 kilom długa, ze spadkiem 250°/oo, Pilatus—5 kilom, długa, ze spadkiem 480°/00 i Wengernalp—18 kilom, długa, ze spadkiem 250°/₀o* Do ogólnej sieci komunikacyjnej dróg żelaznych szwajcarskich nie są włączone koleje poruszane siłą wody, linowe, elektryczne i powietrzne, które w oddzielnym artykule opisane zostaną. Stopniowy wzrost budowy dróg żelaznych szwajcarskich od r. 1844 przedstawia się, jak następuje:

1 141 000

16 834U00

5390000

florenów

23203000

11538000

551 000

680000

194980U0

20467000

Lata

6168 000

6684000

Drogi

żelazne

normal.

kilom.

florenów

25417 000

florenów

25405000

1844

1847

Lata

Drogi

żelazne

normal.

kilom.

Lata

Drogi

żelazne

normal.

kilom.

1.86

1864

13 845 000

14912000

1854

1859

Szwojcarya. Warunki geograficzne nie sprzyjały wczesnemu rozwojowi d. ż. w tym kraju; koszta budowy linij bezpośrednich komunikacyj z powodu napotykanych trudności technicznych były tak wielkie, że ani związek państwowy, ani prywatne towarzystwa nie występowały z inicyatywą. Wprawdzie w r. 1844 zbudowano w Szwajcaryi małą odnogę późniejszej kolei Bazylea-Strasburg, wynoszącą 1.8 kilometra, a w r. 1847 część linii Zii-rich-Baden, wynoszącą 23.3 kilom.; ale pomimo całego zainteresowania się rządu związkowego i wypracowanych projektów dla sieci dróg szwajcarskich w r. 1849, ruch budowlany rozpoczął się właściwie dopiero w r. 1852. D. ź. Szwajcaryi ciekawe są głównie ze względu na trudności techniczne, jakie przy wykonywaniu projektów przełamywać musiano. Żaden kraj nie ma tak różnorodnych systemów, tak różnych szerokości torów, tak długich i licznych tunelów, tak wielkiej ilości wiaduktów, tak wielkich spadków, ilości krzywych względnie do długości sieci d. ż., jak Szwajcarya, co za najlepszy służyć może dowód, iż technika osiągnęła w tym kraju najznakomitsze rezultaty. W końcu r. 1892 Szwajcarya miała 3 368.2 kilometrów dróg żelaznych, oprócz linij, zbudowanych przez zagraniczne przedsiębiorstwa i wynoszących 61.7 kilom. W ogólnej liczbie znajduje się 2 973 kilom, dróg o szerokości toru normalnego (1.435 m.), stanowiących 21 linij komunikacyjnych, pomiędzy któremiznajdująsię takie,

En sykl. Powsi Illuitr Zesz,l:9. T 17-ty.

1861

25.19

38.45

940.19

1082.61

1870

1875

1885

1886

1301.5 1366.0 2 005.0 2 890.0 2 927.0

1887

1888

1889

1890

1891

2961 3010 3142 3243 3 323

Kapitał, użyty na budowę dróg ż. szwajcarskich, w końcu r. 1891 wynosił 980 630 901 fr. Koszt budowy jednego kilometra największy był na drodze przez Gothard, a mianowicie 932 042 fr. za kilometr, najmniejszy zaś na drodze Waldenburskiej, 28 929 fr. Dochód z ruchu pasażerskiego w tym samym roku wyniósł 37 155 295 fr., a osób przewieziono wszystkiemi kolejami 34 841000. Przewieziono w tymże roku pakunków i towarów 9 673 000 ton, z czego osiągnięto dochodu 52 080 335 fr. Ogólne wydatki w r. 1891 wyniosły 57 298 357 fr., co w stosunku do dochodu stanowi 60.83°/₀* Drogi żelazne szwajcarskie miały wr. 1891—815 parowozów, 2 188 wagonów osobowychi 10 280 wagonów towarowych. Z dochodów ruchu pasażerskiego za tenże rok przypada na jeżdżących 1 klasą—9.47⁰/₀* II klasą — 30.84°/₀. III klasą—59.69°/₀. Największy dochód z ruchu pasażerskiego daje droga ż. Rigi (w r. 1891—52 255 fr.na kilom.), jednocześnie jednakże największe ponosi wydatki. Drogi żelazne szwajcarskie posiadają' 228 tunelów, z których największy, Gotharda, liczy, j. w., 14 998 m. Najdłuższy wiadukt (333.8 met.) znajduje się na drodze Jura-Simplon.

Włochy. Rozwój budowy dróg żelaznych w dzi-siejszem Królestwie Włoskiem rozpatrywany być

lir

253 566 600 259 797 120 105 630 000

1 267

2 069 1 530

musi oddzielnie w kaźdem z państw, obecnie jedną całość od r. 1861 stanowiących, nietylko bowiem potrzeba budowania nowych dróg żelaznych, ale i sposób wypełnienia zadania był różny w różnych częściach niejednolitego pod względem zarządu państwowego Królestwa Włoskiego. — W królestwie Obojga Sycylii idea budowy dróg żelaznych kiełkować zaczęła bardzo wcześnie. Pierwszą koncesByę wydano dnia 19 czerwca 1836 r., a sieć nowo budować się mających linij ogarniała bardzo obszerne terrytoryum. Do wykonania brakło jednak niezbędnych kapitałów, a pierwsza linia, z Neapolu do Portici, otwarta została w końcu 1839 r. (8 kilom, długości), i zbudowana z funduszów kapitalistów francuskich, — W dalszym rozwoju znalazły już D. ż. środki państwowe, gdy jednak administracya rządowa niekorzystnie wpłynęła na finanse państwowe, nietylko zaczęto wydawać koncessye (1855) na budowę dróg żelaznych na długi okres czasu eksploatacyjnego, z małym względnie udziałem gwarancyi rządowej; ale nadto ustąpiono towarzystwom prywatnym większą część linij, zbudowanych za fundusze państwowe. Lom-bardya, Wenecya i Włochy środkowe również wcześnie powzięły zamiar budowania dróg ż-ych. Opracowanie projektu linii z Medyolanu do Wene-cyi rozpoczęto w r. 1837. Koncessye, przy współudziale kapitałów prywatnych i rządowych, wydane zostały w r. 1840. Koszta budowy obliczono na 50 000 000 lir, drogę jednak wraz z odnogami zbudowano zaledwie w r. 1851. W Toskanii rozpoczęto tudowę w r. 1841 linią z Livorno d(> Pizy, koncessyę dano na lat 100 Towanystwu kolei austryackiej Leopolda. Sardynia mało się zajmowała rozwojem dróg żelaznych do r. 1853. Pierwsza odnoga linii Turyn - Alessandria - Genua otwartą została w r. 1848 i zbudowaną na koszt rządowy. Od czasu wstąpienia do ministeryum Ca-voura ruch budowlany silniej się rozwinął. Towarzystwa prywatne dopuszczono do udzie łu w budowie i eksploatacyi, a w krótkim przeciągu czasu, bo niespełna w lat 7, Sardynia posiadała już blizko 10 razy dłuższą sieć dróg żelaznych, niż królestwo Obojga Sycylii, w którem początek budowy o wiele był wcześniejszy. Najpóźniej zaczęto budować d-i żelazne w Państwie Kościelnem. Pierwszą koncessyę wydano w r. 1856, a pierwszą linię z Rzymu do Civita Yecchia ukończono d. 24 kwietnia 1859 r. Do chwili zjednoczenia Narodu Włoskiego, rozwój dróg żelaznych Półwyspu Apenińskiego przedstawiał się, jak następuje: Sardynia miała zbudowanych 850 kilom. d. ź. w tern państwowych — 276 kilom. —Towarzystwo dróg Wiktora Emanuela — 170 kilom, i 12 towarzystw prywatnych — 404 kilom. Toskania posiadała otwartych d. ż. 257 kilometr., eksploatowanych przez różne towarzystwa prywatne. Lombar-dya, Wenecya i Emilja —.522 kilom. d. ź., pozostających pod zarządem królewsko-prywatnego, Towarzystwa dróg lombaidzko-weneckich i Włoch centralnych. Państwo Kościelne — 10J kilom. d. ż., zarządzanych przez Towarzystwo d. ż. rzymskich Królestwo Obojga Sycylii — 99 kilom. d. ż-ch,

z których państwowych—44 kilom, i prywatnych— 55 kilom. Razem do czasu zjednoczenia Włoch na półwyspie było otwartych d. ź. 1 829 kilometrów. W r. 1861 rozpoczęła się gorączkowa budowa, przeważnie przez towarzystwa prywatne. Rozwój sieci d. ź. popiersi głównie Covcur, nietylko ułatwiając wydawanie koncesyi, ale pobudzając do ini-cyatywy kapitały krajowe. W r. 1864 sieć kolei włoskich wynosiła już 3 396 kilom. Łatwość jednak otrzymywania koncessyj i interes prywatny budowania tylko takich dróg żelaznych, które odpowiednie przynosić mogły dochody, nie zgadzały się z interesem państwowym. W sieci d-g ż-ch włoskich nie bjło jednolitości i łączności. W r. 1865 przez wykupy i ustępstwa udało się państwu wytworzyć z bardzo znacznej ilości towarzystw prywatnych cztery wielkie grupy, a mianowicie: górno-włoską, rzymską, zachodnio-włoską i Palabryj-sko - sycylijską; towarzystwa te, przez rząd gwarantowane, otrzymywały też koncessye na dalszą budowę d-g ż-ych we właściwych swoich obrębach, lub też łączyły się wspólnie przy większych przedsiębiorstwach. W tym stanie rzeczy zbudowano do r. 1870—6 233, do r. 1875—7 709, do r. 1879 — 8 340 kilom. Taki rozwój nie odpowiadał jeszcze rzeczywistym potrzebom państwa. Dekretem rządowym z d. 20 lipca 1879 r. na budowę nowych sieci d. ź. postanowiono assygnować 1 260 000*000 lir, z których 169 398 817 lir na poprawę dróg już istniejących, przeszło miliard na budowę nowych sieci i 119 568 084 lir towarzystwom prywatnym na budowę linij, prowadzących do arteryj głównych. Dopuszczono do współudziału i kapitały prywatne, a nowo projektowaną sieć rozdzielono na 4 kategorye:

kil.

do I zaliczono 1 153 z koszt, budowy 430 000 000 do II do III do IV

Razem nowych dróg żelaznych 6 019 kilom. Trzy pierwsze kategorye miały być budowane przez lat 21, ostatnia—przez lat 15.—Przy wykonywaniu jednak projektu rządowego z r. 1879 okazały się wielkie jego niedokładności. Preliminowane sum-my były wręcz niewystarczającemi, a budżet państwowy nie pozwalał na assygnowanie znaczniejszych sum na drogi żelazne. W roku 1888 z całej projektowanej sieci wykonano zaledwie 1 642 3 kilom., a mianowicie dróg I kategoryi — 291.6 kilom , II — 536.6 kilom. III — 762.2 kilom, i IV kategoryi — 51.9 kilom., niezależni od drobnych odnóg, zbudowanych na drogach już istniejących. Pomiędzy latami 1888 i 1890 budowano z gorączkowym pośpiechem i zdołano otworzyć przeszło 3 000 kilometrów projektowanych w r. 1879 Bieci, pomimo tego jednak jeszcze w r. 1891 pozostawało do wykończenia blizko 1100 kilometrów, a o-gólna sieć dróg żelaznych włoskich w r. 1891 wynosiła 13 277 kilometrów. Koszt na wykończenie całości określono w r. 1892 na 390.5 milionów

, Adryatyckie na sieci d. ź. Sycylijskich na d. ż. Weneckie

140

768

— 111185 18U    „

243 033 218 lir.

lir., i prawem z d. 10 kwietnia t. r. postanowiono wnosić rocznie do budżetu państwowego po 30 milionów lir, aż do zupełnego wykończenia zadania, nakreślonego w r. 1879. Z ogólnej długości dróg żelaznych włoskich, które ze względu na znaczenie dzielą się na główne, drugorzędne i prywatne, wypada:

na d. ż. Śródziemnomorskie 4 832 kilometry

5 210    —    .    — 781

*    Sardy ńskie

*    różnych towarzystw 1 546    —    „    —

Razem, jak wyżej ...    13 277 kilometrów, ot

wartych do r. 1891. — Podług statystycznych danych za r. 1891 budowa otwartych do użytku publicznego d. ż. bez taboru wynosiła 3 963 milionów lir, czyli przecięciowo za kilometr 298 486 lir. W r. 1888, przy długości sieci 12 587 kilometrów, wypadało na 10 000 mieszkańców 4 16 kilom., a na 100 km. kw. —4.39 kilom. d. ż. Na kolejach włoskich istnieją 4 klasy wagonów osobowych, a dochód z r. 1888 wynosił:

Z przewozu pasażerów — 100 580 634 lir. „    „    pakunków — 31 267 395 „

•    „    towarów

Razem

Ogólne w y d a t k i w tymże roku wyniosły 165 364 975 lir. Ta bór dróg żelaznych włoskich w końcu r. 1890 wynosił 2 592 lokomotywy, 7 640 wagonów osobowych i 45 766 wagonów towarowych. Na służbie przy d. ź. znajdowało się w tym roku 84 375 u-rzędników i 15 310 robotników. Ogólna ilość osób przewiezionych drogami żelaz. włoskiemi w r. 1890 wynosi 49 330 000, czyli na kilometr 3 919 osób. Z tej ogólnej liczby osób wypada: na I-ą klasę — 4.8%, H*ą — 25.8%, na Ill-ą —69.02% i na IV-ą — 0.3%.

Rossya. Projekty budowy dróg żelaznych w Ros syi posiadały tego samego propagatora, co i w Prusach, Austryi i Saksonii. Był nim Gerstner (ob.), inżynier niemiecki. W r. 1835 przedstawił on cesarzowi Milkołajuwi I projekt sieci dróg żelaznych rossyjskich, nawet bardzo rozległy, który jednak z niedowierzaniem przyjęto. Ostry klimat, wielkie zaspy śuieźne, względnie małe zaludnienie, o-gromne koszta budowy i wiele innych, nieuzasadnionych już, obaw—utrudniały wielce Gerstnerowi możność przeprowadzenia opracowanego projektu bez poparcia sfer wpływowych, te zaś uważały zadanie nie tylko za przedwczesne, ale i za niemożliwe do wykonania. Pomimo przeszkód wszakże Ger-etner w d. 21 grudnia 1835 r. otrzymał pozwolenie na utworzenie Towarzystwa Akcyjnego z kapitałem 3 milionów rubli w celu zbudowania d-gi ź-ej pomiędzy Petersburgiem, Carskiem-Siołem i Pa-włowskiem. Kapitał z łatwością zebrano, towarzystwo otrzymało zatwierdzenie w d. 21 marca 1836 r. i rozpoczęła się budowa pierwszej kolei w Rossyi, o szerokości toru 1.82 m., a otwarcia jej dokonano d. 30 października 1837 r. Początkowo, jako motoru, używano koni i dopiero od 1 kwietnia 1838 r. linia, 25 wiorst długa, obsługiwaną była wyłąoznie za pomocą siły parowej. Gdy pierwsze lody przełamane zostały, z większem już zaufaniem do nowej lokomocyi udzielono pozwolenia towarzystwu prywatnemu na budowę drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej, z odnogą do Łowicza; długość tej d-i wynosić miała 325 wiorst przy szerokości toru 1.435 metra. Gospodarstwo jednak towarzystwa wykazało swoje niedołęstwo już w r. 1842. Brak kapitałów groził bankructwem, i rząd w r. 1843 sam podjął się dalszej budowy. Część linii od Warszawy do Grodziska otwarto w r. 1845, odnogę ze Skierniewic do Łowicza w r. 1848, ale pomimo użytych na budowę 4 milionów rubli funduszów państwowych, dalsza budowa przez rząd i eksploatacya już otwartych linij okazały się również niepoźądanemi. Wówczas losy drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej oddano nowemu konsorcyum, które z kapitałem 10 milionów rubli wytworzyło dwa towarzystwa akcyjne: d-i ż ej Warszawsko-Wiedeńskiej i d. ż. Warszawsko Bydgoskiej. Konces-syę wydano na lat 75. Linia z Warszawy do Granicy austryackiej otwartą została w r. 1859, a z Warszawy do Aleksandrowa w r. 1863. Jednocześnie ze staraniami o uzyskanie pozwolenia na budowę drogi Warszawsko - Wiedeńskiej przez Towarzystwo prywatne, minister Abaza przedstawił w r. 1838 cesarzowi Mikołajowi I projekt budowy d i ż ej z Petersburga do Moskwy, której długość wynosić miała przeszło 600 wiorst. Ze względu na ważność kornunikacyi droga ta budowaną być miała na koszt rządu. Ukaz w tym przedmiocie nosi datę 1 lutego 1842 roku, a specyalnie sprowadzony z Ameryki radzca techniczny, major Whisiler, w ostatecznie zatwierdzonym projekcie przyjął szerokość toru 1.524 m. Część linii od Petersburga do Kołpina ukończono w r. 1847, całą zaś linię—w r. 1851.—Koszta budowy były bardzo wielkie; ogólnie obliczają, że wiorsta kosztowała 124172 ruble, biorąc jednak w rachubę uzupełnienia, ogólny koszt budowy ustanawiają na 92 miliony rubli. Pomimo tak znacznych wydatków przy budowie dróg żelaznych kosztem funduszów państwowych, rząd, nie mając dostatecznej gwaran-cyi, że towarzystwa prywatne rozwiążą ekonomiczniej kwestyę budowy dróg, postanowił i czwartą z kolei drogę', a mianowicie Petersbursko - Warszawską, budować z funduszów państwowych. Ukaz, zatwierdzający budowę, wydanym został roku 1851. Budowa drogi od Petersburga do Dyuabur-ga postępowała dość śpiesznie; wydano na nią 18 milionów rubli, gdy kampania krymska przerwała dalsze prace. Państwo do roku 1857 miało otwartych do użytku publicznego d g ż-ch 1 092 wiorsty. Wypadki wojenne nie tylko wykazały niedostatek dg ź-ch w Rossyi, ale, ze względu na nieprzewidziane wydatki państwowe, zniewoliły rząd do zainteresowania w budowie kapitałów prywatnych. Okoliczności te tłómaczą fakt, że już 28” st. 1857 r. zatwierdzonem zoBtało „Główne Towarzystwo d. ź-ch rossyjskichM, z paryskim Credit mobilier na czele, które wzięło na siebie budowę d-i ź-ej Petersbursko - Warszawskiej i podjęło się budowy

do końca roku

136

284

356

»)

467

937

979

1857

1859

1860

1861

1862

1863

7)

1864

1865

1866

1867

1868

1869

1870

1871

1872

1873

1874

1875

1876

1877

1878

1879

1880

1881

linii z Moskwy do Niższego Nowogrodu, z Moskwy do Teodozyi i z Orła do Libawy. Towarzystwo, przez rząd gwarantowane 5°/₀ dochodem, wyłożyło na budowę dróg projektowanych i rozpoczętych 110 milionów rubli; do r. jednak 1861 nie było w możności wywiązać się z zadania, a brak kapitału budowlanego budził obawę likwidacyi. Rząd przyszedł z pomocą towarzystwu przez zmianę warunków kouces-syi, którą przedłużono do lat 85, i przez uwolnienie tow-a od budowy limj Moskwa Teodozya i Orzeł-Liba-wa. Koszt budowy dwu tych linij skompensowano długiem, jaki przyjęło Towarzystwo w summie 18 milionów rubli, włożonych w budowę drogi Petersbursko - Warszawskiej, a na dokończenie przedsięwziętej budowy assygnowano jeszcze 35 milion, rub. Drogi: Petersburg-Warszawa i Moskwa-Niźszy Nowogród oddane zostały po użytku publicznego 1862 r. Niepomyślne rezultaty budowy dróg żelaznych na koszt skarbu, jak również nieoczekiwane niepowodzenia ze strony głównego towarzystwa d-g ź ych rossyjskich, zniewoliły rząd do oddawania konces-syj prywatnym towarzystwom, przez rząd gwarantowanym do 5.5l/₁₀°/₀ dochodu, a nawet do 5¹/₅% na przeciąg czasu od 75—85 lat. Sieć d. ż. rozszerzała się jednak powoli, a dopłaty rządowe drogom gwarantowanym, na r. 1868 przewidywane, urosły już do 30 milionów rubli. Próba zaangażowania drobnych kapitałów nie wydała pożądanych rezultatów i nowe koncessye na d-i ż-e otrzymywały zwykle albo nowo wytworzone kompanie, albo częściej zarządy tych dróg, których przedłużeniem miała być nowa linia. Wyjątek stanowi droga Wołgo-Dońska, zbudowana na koszt wojska dońskiego. System d-g ź-ch prywatnych, przez rząd gwarantowanych, był przeważający w Cesarstwie, a jakkolwiek rząd z wielkim wysiłkiem dopłacał towarzystwom gwarautowane dochody, dla powiększenia jednak funduszu kolejowego uważał za właściwe oddać kolej Mikołajewską (z Moskwy do Petersburga) głównemu Towarzystwu, co też nastąpiło w r. 1868. Taki stan rzeczy trwał do r. 1881. Przecięciowo sieć dróg żelaznych rossyjskich powiększała się o 1 000 wiorst rocznie; bywały jednak lata, jak 1871, kiedy przyrost wynosił 2 263 wiorBty. Sszczegółowo przyrost ten przedstawia się, jak następuje:

1838 b^ło otwartych d. ź. wiorst 25

1845 1847 1848 1850 1851 1853

1 092 1 250 1 490 1 952 3 203 3 270 3 360

„ 10 120 „ 12 752 , 13 266 „ 15 254

*    17 012

*    17 741 „ 18 261

*    19 368 s 20 545 „ 21 102 , 21 2<0 , 21262

Kok 1881 był wyjątkowym w 43 letnim okresie budowy dróg żelaznych w Cesarstwie: otwarto bowiem wszystkiego w tym roku tylko 22 wiorsty nowych linii, t. j. mniej, niż w pierwszym roku ich istnienia. Pomimo jednak tak względnie rozległej sieci d-g ź-ch w Cesarstwie, większość towarzystw prywatnych nie tylko nie mogła obpjśó się bez gwarantowanej przez rząd dopłaty, ale dla podtrzymania lub powiększenia taboru, rozszerzenia głównych stacyj, ułożenia drugiej pary szyn, zamiany szyn żelaznych na etatowe i t. p., uciekać się musiała do subwen-cyi rządowej.—Długi kolejowe rosły niepomiernie. Georgiewskij oblicza je wraz z °/₀ na r°k 1887 na sumę 950 352 491 rubli. Taki stan gospodarstwa musiał zniewolić rząd do stopniowego skupu niektórych przynajmniej d. ź ; kierowano się przy-tem, bądź stanem finansowym towarzystwa danej drogi, bądź też względami ważności linii pod względem strategicznym. W r. 1881 przeszła pod zarząd państwowy droga do -Krzywego Rogu, później Jekateryneńską zwana; w tymże roku wykupiono d-ę ź-ą Charkowo-Mikołajewską, w r. 1882 — Tambo-wsko-Saratowską, w [885—Muromską, w tymże roku—Pudłowską, w 1886 — Uralską, w r. 1887— Rjazsko-Wiaziemską, Rjazsko-Morszańską i Morszań-sko-Syzrańską, w r. 1889 — Kaukaską, w r. 1890 —Tambowo-Kozłowską, w r. 1891 — Libawo Rom-neńską, Kursko - Charkowsko-Azoweka, w r. 1892 —Warszawsko- Terespolską, w r. 1893 — Bałtycką, Orenburską, Rysko-Tukumską i inne. W okresie czasu od 1881 do r. 1891 powstające linie nowych dróg żelaznych budowane były częścią z funduszów rządowych, częścią zaś bez żadnych gwarancyj ze strony rządu; koncessyj na d-i ź-e gwarantowane wydano stosunkowo bardzo niewiele. Do pierwszej kategoryi należą: d. ź. Poleskie strategiczne, Psków-Ryga, Brześć-Chełm, Siedlce-Małkinia, Rźew-Wń źma, Samara, Złotouść-Czelabińsk; do drugich: Wapniarka-Humań (163 w.), Koziatyn-Chrystynówka (163 w.), Chrystyuówka-Szpoła (119 w.), Zmierzynka-Mohylew (113 w.) i Mohylew-granica austryacka (Nowosielica), wreszcie Rjazań-Kazań (1 779 w.). W końcu 1892 r. towarzystwa prywatne posiadały 19 460 wiorst, koleje państwowe 11 885 wiorst. Stopniowy rozwój cd r. 1881 do 1891 przedstawia się, jak następuje:

do koń r. 1881 było otwart dr. ź. 21 262 wiorst.

— 1882 „

1883

1884

Y)

1885

1886

1887

1888

1889

1890

1891

rt

*)

27    238 27 361

77

i)

W końcu r. 1891 koleje rządowe posiadały 14 linij d-g ż-ch ogólnej długości 9 977 wiorst, a towarzystwa prywatne — 34 linie d-g ź ch, ogólnej

długości 17 384 wiorsty, wtedy, gdy koncessyonowa-nych linij już w r. 1882 było 60. Redukcya ta tłómaczy się skupem i przyłączaniem linij mniejszych do większych towarzystw i wytworzeniem linij, noszących nazwę krańcowych punktów komu-nikacyi. Tak zlały się drogi Tambowo-Kozłowska i Tambowo-Saratowska w Kozłowo-Saratowską, Pe-terhofska zlała się z Bałtycką, wiele linij weszło do składu kolei południowych i t. d.

Następująca tablica wskazuje wszystkie d ż. otwar~ te w cesarstwie do końca 1891 r.; ich skład i długość; czyją są własnością, włącznie po rok 1895; kiedy na nie wydaną została koncessya; kiedy nastąpiło otwarcie, i jak podług konćessyi określany był koszt budowy jednej wiorsty w lub. metal.:

Nr

Nazwa drogi żelaznej

Długość

wiorst

Rok

wydania

konćessyi

Rok

otwarcia

drogi

Koszta

budowy

wiorsty

Rządowe drogi źel.

<N CO ^ O

Bałtycka

Baskuczańska

Charkowo Mikołajewska Doniecka

Główne towarzystwa ros-syjskich d. ż.

Jekateryneńska Kaukazkie drogi

Mikołajewska Petersb.-Warsz. Moskwa N. Now. Putiłowska

00 <M CO c—

1 03 L

667

609

1 049

426

31

1868/70

1872

68 015

1868

1870

1842

1861

1857

1870

1865

1871

58 000

1847/51

1853/62

1862

1880

1877

124 172 69 4«6 68 321

111 111 r.k.

71 623

00

Kozłowo - Saratowska

Tambowo - Kozłowska Tambowo - Sa-

68

1868/9

1869

68 919

rat.

360

1868

1871

81 630

--OCOOO^iOjjjt^cobSH O CD

Sosnówka-Be-kowo (Pryw.)

Kursko - Charków. - Azów.

CO rH CD

Libawo - RomieÓ3ka Liwieńska

Łozowo - S iwastopolska Moskiewsko - Kurska Murom ska Orłowsko-Grjaska Orłowsko-W iteb3ka Poleskie drogi Psków- Ryga Samara - Złotoust’ Syzrań - Wiaźma Uralskie drogi

1 207

1868/9

1869/71

1869

1871/4

68 000 71 330

57

644

512

106

289

488

1414

365

753

3 280 1 016

<X 00

r“H rH

1877

43 500 37 000 53 400 114 408

1867/8

1867/8

1868

93 000 12 295 f.s.

1872

1875

1874

43 400 29 633

64 965

to

OJ

Warszawsko - Terespolska Warszawa-Brześć Brześć-Chełm Siedlce-Małkinia

199

107

62

1864

1867

52 582

Nr

Nazwa drogi żelaznej

Długość

wiorst

Rok

wydania

koncessyi

Rok

otwarcia

drogi

Koszta

budowy

wiorsty

Prywatne drogi ź.

i—I CM CO •'T O

<35

Borowicka Carsko'Sielska Dyńeburg - Witebsk Fastowska Grazi - Carycyńska

Grazi- Borysoglebsk Borysoglebsk - Carycyn Wołga-Don.

Iwangrodzko - Dąbrowska

00 iO ^

CM CM ^ CO CM CO

oo oo oo oo

-J 05 60 —1 CC_Oi to

1877

1838

1866

1876

59 132 65 741 10 696 f. s. 36 305

Ci CO CO

452

1868

1870

1869/70

1871

1861

1882

1862

1884

Kozłowo-Rostowska

780

1866

1869

00 Ci O

Kursko - Kijowska

Łódzka

Mitawska

rH

05 CO r— co CM CM

1866

1865

1867

1870

1866

1868

11

Moskiewsko - Brzeska

1032

1868

1871

68 323 60 000

65    635 r.k. 59 023

58 620 75 120 10 270 f. s. 49 000

66    300 42 000

53 290

CM

Moskiewsko -Jarosław -sko - Woło-godzka

Moskwa - Jarosł.

-Kostroma

Jarosław-Wołog.

CO CM

cd a

CO i—l

1859/68

1862/71

1870

1872

61 224 22 448

CO Ttł »o    CO

H rt H    iH

Moskiewsko - Rjazańska

Nadwiślańska

Nowogrodzka

243

507

157

1859/63

1862/4

1874

1877

1870

1871

{Ostażków-Rźew Nowotorzyńska J Rźew-Wiaźma (rządowa)

127

116

1868/72

1870/74

76 530 35 798 24 377 kr. 55 000 kr.

Ir- OD 05 o — CM —< r-t H <#M CM CM

to

CO

Obojańska Orenburska Południowe drogi Ryga - Tukum Rj azańsko-Kozło wska Rybińsko - Bałogodzka

Rysko-Dyne -burska

Ryga Dynaburg Ryga-Bolderaa (rządowa)

Szuj sko - Iwanowska Warszawsko - Wiedeńska

Włady kaukaska

to

O OO W Tf 05 O t-COOCOiOOOOHH

CO CM CM

iO t-

i—I CO O

t^®o

1-1 OJ

ziemska

1874

wązko-

1877

torowa 41 905

1865

1868/9

1858

1870

1867/8

1857/65

1872

1816

1870

1861

1873

1868

1859/63

1875

75 965 69 000 67 400 241 160

8 953 f. s. 84 600 41 623

Terespol-

W dziesięciu guberniach królestwa Polskiego zostały zbudowane następujące d. ź. do r. 1895: Warszawsko-Wiedeńska, z punktami krańcowemu Warszawa- Granica i odnogą Ząbkowice - Sosnowice, ogólnej długości 302.9 wiorst. W a r -szawsko-Bydgoska, stanowiąca linie Skierniewice, Aleksandrów i Aleksandrów - Ciechocinek, ogólnej długości 155.2 wiorst. Warszawsko-Terespolska z odnogami: Warszawa - Brześć, Brześć - Chełm i Siedlce - Małkinia, ogólnej długości 868 wiorst. Nadnarwiańska ze stacyami gra-nicznemi Małkinia - Łapy, długości 134 wiorsty. Nadwiślańska, linie: Warsz.-Kowel (do Lubomia, Warszawa-Mława Iłłowo, Iwangród*Łuków, ogólnej długości 442.8 wiorsty. Iwangrodzko - Dą-

browska z liniami: Iwangród - Dąbrowa, Koluszki - Ostrowiec, Strzemieszyce * Sosnowice, Strze-mieszyce-Granica, Dąbrowa górnicza-Gołonóg, ogólnej długości 452.5 wiorst. Petersbursko - War -sza wska od Warszawy do Łap, długości 141 wiorst i od Kowna do Wierzbołowa, dług. 81 w. Fabr.-Łódzka od Koluszek do Łodzi, 26 w. i część dr. Brz.-Grajewsk. od Ossowca do Prostkiepik, w, 27.

Razem, nie licząc d-i O bwodowej, jako służą-tylko do połączeń z głównemi staoyami, pod Warszawą, oraz dróg fabryk i kopalni, jest w królestwie wiorst 2 130.4; zatem 1 wiorsta drogi przypada na 52.5 wiorst kwadratowych i na 4136 mieszkańców. Drogi: Warszawsko ska i Petersbursko - Warszawska są obecnie rzą-

.50 417 857 rub. met. i 332 984 616 rub. kred. Razem kapitał budowlany stanowił 1 622 039 451 rub. met. i 588 586 454 rub. kred.,

27 361 wiorst

453    ^

1826 * 1343    ,

I    klasą 568 555

II    * 2872312

III    * 37184585

towarów i pakunków 864 30 L ton

15 725

307385 1843 858

151162

140

dowemi inne należą jeszcze do towarzystw prywatnych i mają gwarancyę rządową.

Pod względem szerokości toru linie dróg żelaznych w cesarstwie dzielą się na 4 kategorye. Największą szerokość po nada d. ż. Carskosielska (1.824 m.), położone z lewej strony Wisły mają szerokość 1.435 met., z prawej zaś— 1.51 metra. Pomiędzy temi ostatniemi są i tak zwane wązko-torowe, na których szerokość toru wynosi 1.06 met. Koszt budowy d. ź. w państwie do i*. 1891 przeszedł już 2 miliardy rubli, a mianowicie wypuszczono walorów kolejowych:

Akcyj 242 554 235 rub. met. i 136 041 500 rub. kred.

Obligacyj 1 329 067 359 rub. met.

118 960 338 rub. kred.; nadto na wykończenia i subwencye wydano towarzystwom d. ż.

a po strąceniu niewypłaconych jeszcze sum i zamianie rubli kred, na metal. —2 013 045 969 rubli metalicznych, czyli na wiorstę —73 673 ruble met.

Rozwój d. ż. finlandzkich, jak i transkaspijskich, pozostawał w odmiennych nieco warunkach, niż w cesarstwie i w gub. królestwa. W Fin-landy i d. ż. budować zaczęto względnie późno; do r. 1862 W. księstwo posiadało zaledwie 107 kilometrów dróg otwartych, a jakkolwiek kraj w podobnych, jak Hollandya, znajduje się warunkach, posiadając znaczną ilości rzek, jezior i kanałów, komunikacya jednak wodna, ze względu na ostry klimat, jest utrudnioną w zimie, a często i niemożliwą, i dla tego, pomimo trudności terrenu, rozwój d. ż., choć zwolna, corocznie postępował. Do roku 1870 otwarto 485 kilom., w r. 1875—kilometrów 645, w r. 1885—kilom. 1 181, w końcu zaś 1889 było otwartych wszystkiego 1 823 kilom. Wszystkie prawie d. ż. budowane są na koszt rządu i są jednotorowe, przy szerokości toru 1.525 met. Koszta budowy do końca roku 1889 wynoszą około 140 000 000 fr. i stanowią wydatek wiorstowy od 107 000 fr.—50 000 fr. za wiorstę. Sieć dróg ż. finlandzkich składa się z 6-ciu głównych linij: Petersburg-Helsingfors, Hango-Hyvingi, Wasa, Te-mesfors, Uleaborg i Sowolaks.— Droga żelazna Transkaspijska odUzun-Ada do Samarkandy, 1 343 wiorsty długa, budowaną była z funduszów państwowych i zostaje pod zarządem wojskowym. Budowa rozpoczęta w roku 1880-ym i miała początkowo charakter czysto strategiczny; do roku 1881 doprowadzono ją do Kizil-Arwa-tu. Starcie z Afganami 1885 r. było powodem przedłużenia tej linii aż do Samarkandy; gałąź tę ukończono zupełnie dopiero w r. 1888. Szerokość toru wynosi 1 525 metra. Z całej długości 1 343 wiorst przeszło 600 wiorst ułożonych jest w pustyni, nie posiadającej wody, i na terrenie lotnego piasku.

Włączając długość linij d. ż. finlandzkich i trans-Łaspijskich do ogólnej sieci dróg w cesarstwie i królestwie, otrzymamy następujące dane:

do r. 1891 wybudowano w cesarstwie i gub. królestwa dobudowano w r. 1892 Długość d. ż. Finlandzkich w 1892 *    „ Transkaspijskich ,

Razem w r. 1892,—30 983 wiorst

co wynosi na każde 100 wiorst kwadratowych powierzchni—0.612 wiorst d. ż , a na 10000 mieszkańców—3,087 wiorstd.ż.—Ruch osobowo-towarowy na d. ż. w cesarstwie i gub. królestwa tak się przedstawia: W 1891 przewieziono w cesarst. i gub. królestwa osob 47 942 765, a m anowicie: płatnych

2477 372 bezpłatnych 4 839 941 wojska i więźniów Pakunków 10 92 5 776 pudów Towarów 4308 479 087 pudów

W r. 1889 na d. ż. finlandzkich przewieziono pasażerów 2208 249 osób, a mianowicie:

I klasą

II    „

III    3

W r. 1891 na d. ż. Transkaspijskiej przewieziono osób 203530 i towarów 11877 207 pud. Razem w Cesarstwie, gub. królestwa i W. księstwie, a także na drodze Transkaspij skiej przewieziono osób w r. 1891 przeszło 50 000000, a towarów i pakunków wszelkiego rodzaj i przeszło 4500000000 pudów Dochód z dróg żelaznych w tymże 1891 r. wynosił: Z ruchu pasażerskiego w cesarstwie i gub. królestwa—rs. 50 682 642; w W. K. Finlandzkiem— fr. 4 635 329, z towarów rożnej prędkości i przeznaczenia w cesarstwie i gub. królestwa 296 087 345 rs. w W. K. Finlandzkiem 6 204 270 fr.

Wydatki na utrzymanie drogi i koszta remontu, opłata procentów, pensye urzędników i zapłata robotnikom wynosiły w cesarst. i gub. królest. w 1891 rs. 177 651101a w W. K. Finlandzkiem—6 428132 fr.

Tabór dróg żelaznych składał się:

W r. 1891 z 7 262 lokomotyw

8 376 wagonów osobo w.

towarow. 103 rezerwoar. dowody do nafty

W tymże roku d. ź. zatrudniały:

Urzędników stałych 175972 osób tymczasowych 12 314    „

Robotników    80 378    *

Względnie do warunków teohnicznych, d. ż. cesarstwa, z wyjątkiem niektórych linij dróg finlandz-

kich, dróg Kaukazkicb, niektórych południowo zachodnich i transkaspijskiej, przedstawiają terren nadzwyczaj dogodny do budowy i z tego względu Bpadki na kolejach są niewielkie, a krzywizny o znacznych promieniach. Pod względem budynków stacyj łych d. ż. Cesarstwa mało posiadają gmachów, które mogłyby rywalizować z dworcami za-granicznemi. Kuch przeważnie umiarkowany i dla zwykłych pociągów osob. nie przechodzi 30 w. na godzinę w biegu; ze względów jednak, iż znaczna część d. ż. w cesarstwie przecina miejscowości niezbyt zaludnione, podróżni mają sposobność korzj -stania ze swobodnego miejsca w wagonach i długotrwałych przystanków na stacyach kolejowych.

Szwecya i Norwegia Budowa d. ź. w tych krajach, jakkolwiek dość wcześnie podejmowana, weszła jednak wżycie dopiero w roku 1854 Pierwsze linie budowane były przez towarzystwa prywatne, * a mianowicie w Szwecyi przez towarzystwo, na czele którego stał niestrudzony propagator d. ź., hr. v Rosen, otrzymawszy od rządu 4°/₀-ą gwarancyę, w Norwegii zaś przy pomocy kapitałów angielskich. Pierwszą linią w Szwecyi była Koping Orebro, o-twarta 1856, w Norwegii zaś Chrystyania-Eidsvold, otwarta 1854 r. Od tego czasu budowa d. ż. zaczęła postępować na półwyspie Skandynawskim bardzo pośpiesznie i już w r. 1874, względnie do rozległości kraju, Szwecya z Norwegią posiadała siec dróg żelaznych, tak znaczną, źe nie ustępowała porównawczo innym państwom europejskim. Szwecya zawdzięcza to głównie Nilsowi Ericsonowi, który pomiędzy latami 1855 — 62 był dyrektorem wszystkich dróg państwowych. System budowy inny był w Szwecyi niż Norwegii. W pierwszym z tych krajów jednocześnie z budową, przez rząd podejmowaną, rozwijały się towarzystwa d. ź. prywatne, które w końcu 1891 r. posiadały sieć prawie dwa razy większą, niż drogi rządowe; w Norwegii budowano wyłącznie tylko d. ż. państwowe, jakkolwiek fuu dusze na budowę dostarczane były państwu zarówno przez osoby prywatne, jako też i gminy. Stopniowy rozwój d. ź. w Szwecyi i Norwegii tak się przedstawia:

70°/₀ dróg szwedzkich jest 1.435 m., jakkolwiek pozostałe 30°/o posiadają najróżnorodniejszą szerokość torów: 1.217 m., 1.188 m. 1.09 m., 1.06 m. 0 89 m. a nawet 0.6 m.—Normalna szerokość toru dróg norweskich wynosi 1.067 m. do rzędu tych należą wszystkie pierwszorzędne, ogólnej długości 592 kilomet., reszta jest wązko-towarowa, o rożnej, podobnie jak w Szwecyi, szerokości toru. Koszta budowy d. ż. Szwedzkich wynosiły do r. 1892 okrągłe 568 milionów koron, z tego zaś wypada na koleje rządowe 280 milionów koron i na prjwatne—288 milionów koron; Norweskich zaś— 129 milionów koron. O ile budowa plantu drogi na kolejach półwyspu przedstawiała pewne trudności, nie szczędzono nakładu, aby wykonać to dobrze a nawet kosztownie, natomiast budowle stacyjne są bardzo skromne, liczba urzędników i oficyalistów ograniczona, a pociągi zatrzymują się tylko na pierwszorzędnych stacyach na czas dłuższy, aby korzystać można było z bufetów. Ruch osobowy odbywa się przeważnie 3-cią klasą; 1-a klasa znajduje się tylko przy pociąg, kuryerskich. Taryfa przewozowa jest bardzo nizką. Ruch osobowo-towarowy za rok 1891 tak się przedstawia:

Przewieziono

osób

P.zewieziono

towarów

Szwecya

Drogi ż. państwowe

Drogi z. prywatne

4760000

8880000

3000000 7900000

ton

ton

Norwe-

gia

Razem

4334255

1337498

ton

17 974 255

12 237498

z w e c y a Otwarto dróg żelaznych

Norwegia Otwarto dróg Żelazn.

Lata

państwo

wych

prywa

tnych

Lata

państwo

wych

1856

32

kil.

1860

1865

CO 00

1870

1875

1880

1885

1890

1892

1118 1513 1956 2 385

2    613

3    030

SI

Sf

Sf

5    405 „ 5 662 _

1854

1862

1875

1878

1880

1888

Wszystkie linie główne d. ż. szwedzkich są państwowe. Z małym wyjątkiem wszystkie d. ż. Szwe-cyi i Norwegii są jednotorowe. Szerokość normalna

DocŁody za rok 1880 wynosiły w koronach

|'2l 972 R7-»[25 426 204| 9262000 | 56 660 778 Wydatki za tenże rok stanowiły koron

115 277 372\l3027383j 6 510 000| 34 809 75 5

Dania rozpoczęła budowę dróg żelaznych w ks. Sglezwig-Holsztyńskiem w r. 1844, a pierwszą liną była komunikacya pomiędzy Altoną i Kielem (106 kil.). W r. 1847 otwarto linię Kopeuhaga-RosVild, przedłużoną w r. 1856 aż do Korsdr. Geograficzne warunki kraju nie sprzyjały rozwojowi budowy dróg żelaznych; budowano zwolna, przeważnie za pośrednictwem kapitałów prywatnych. Towarzystwa d. ż. projektowały i uzyskiwały kon-cessye na linie, znajdujące się w okolicach pod względem handlowym najkorzystniejszych, i wytworzyły sieć na wyspach Seeland, Falster i Laland; rząd czynił n kłady na budowę dróg w Jutlandyi i na wyspie Fionii. Tego rodzaju system mieszany trwał do r. 1883. Za rządów ministra Estrupa rozpoczęło się skupowanie dróg żal. prywatnych i tak szybko postępowało, iż w r. 1889 rząd był już w posiadaniu 1551 kilom., towarzystwa zaś prywatne miały tylko 404 kilometry, gdy w roku

7 623 575 koron, 100 654

6 276 576    „

Względnie do ilości, w tymże roku przewieziono 8 713 780 osób i 1 418 267 ton towarów. Ogólne wydatki wyniosły w pomienionym roku 12 416 316 koron.

1883 stosunek był odwrotny. Skup d. ż. od towarzystw prywatnych z tem większą następował łatwością, że w ogóle interes kolejowy w Danii nie należy do procentujących i, podobnie jak w Hollan-dyi, bardzo małe przynosi zyski. Otwartych d. i. w r. 1889 było w Danii — 1 955.7 kilom., a stopniowy rozwój tak się przedstawia:

w r. 1863 było otwartych d. ż. państwowych i prywatnych

, 1868 •    1878

, 1881 „    1889

Od tego czasu do r. 1894 włącznie nowych linij zbudowano 300 kilom. Obecnie d. ż. prywatne istnieją wyłącznie na wyspach Laland i Fal-ster; w innych dzielnicach do towarzystw prywatnych należą tylko małe odnogi, z których najdłuższe na Fionii, od Bogense do Faaborg.

Kapitał, wyłożony na budowę d. ż., wynosił do r. 188§,—150 664 484 koron. Ruch towarowy jest niewielki; komunikacye wodne w tym względzie mają przewagę nad d. ż., w każdym jednak razie ruoh ten stosunkowo jest większy, niż w Hollandyi.

Dochód z kolei duńskich w r. 1889 wynosił ogółem 14 849 099 koron, z czego przypada: od pasażerów z pakunków z towarów

Tabor d. ź. państwowych i prywatnych w końcu r. 1889 liczył 250 lokomotyw, 756 wagonów osobowych, 240 pocztowych i 3 625 towarowych. U-rzędników i pracowników było zajętych w tymże roku na d. ź. 6 285 osób. Pomimo cieśniny, oddzielającej Danię od półwyspu Skandynawskiego, istnieje bezpośrednia komunikacya pomiędzy lądami stałemi, a mianowicie od Helsingoru (Dania) do Helsingborga (Szwecya). Wagony z lądu są wsuwane na specyalnie urządzony statek parowy i na przeciwnej stronie znów przez machinę parową kolejową na tór drogi żelaznej przeprowadzane.

Hiszpania. Pierwsze konce3sye na budowę d-g ź-ych w Hiszpanii wydane zostały w latach 1843 i 1844 r., pierwsze zaś linie, Barcelona - Mataro i Madryt-Aranjuez, otwarte były w r. 1848. Pierwsze te drogi budowały towarzystwa prywatne z pewną subwencyą państwową; stan tego rodzaju budowy trwał do r. 1851. W tym czasie finansista hiszpański, J. Salamanca, zaproponował rządowi skup niektórych linij prywatnych i dalszy rozwój d-g ź-ych sposobem przedsiębiorstwa na koszt rządowy. Projekt ten zyskał zatwierdzenie, państwo wypuściło pewną sumę papierów °/o"yc^ d-g laznych, wykupiło linię Madryt - Araujuez za 15 lionów fr., a Salamanca wraz z innymi przedsię-

t m«ykl Bown Iluttr Zeu. 199. T 17-ty,

biorcami przez dłuższy czas budował d. ź. w Hiszpanii. W ten sposób powstało do roku 1876 przeszło 7 000 kilometrów dróg żelaznych, która to ilość, budowana przez przedsiębiorców i bez uwzględnienia sieci komunikacyjnej, a zarządzana przez u-rzędników państwowych, nie dawała pożądanych rezultatów praktycznych, ani finansowych. W dniu 23 listopada 1877 r. przeprowadzono prawo, na zasadzie którego z istniejących już i mających się jeszcze zbudować d-g ź-ch utworzono sześć głównych sieci, a administracyę powierzono nowoutworzonym towarzystwom kolejowym, które, jako dłużnicy państwowi, podlegając kontroli rządowej, zobowiązywały się do wnoszenia określonych °/₀ od szacunku administrowanych przez siebie sieci d. ż. W tym czasie powstały cztery wielkie towarzystwa: Hiszpańsko - północne, Madryt - Śarragosa, Andaluzyjskie i Tarragona-Barcelona; oprócz tego istniało jeszcze 66 towarzystw mniejszego znaczenia, fun-kcyonującyoh samodzielnie, lub wydzierżawiających swoje d. ż. towarzystwom większym i zamożniejszym. W końcu 1890 r. w administracyi czterech powyżej przytoczonych towarzystw znajdowało się więcej, niż ⁴/s ogólnej sieci dróg żelaznych hiszpańskich, wynoszących 10 002 kilometry. Rozwój był powolnym; w jednym tylko peryodzie czasu od 1860 do 1865 r. otwarto więcej, niż 2 000 kilometrów, w latach od 185 0—1855, 1855— 1860 i 1880 — 1885 po 1 000 kilometrów, w innych zsś pięcioleciach średnio po 500 kilometrów, a mianowicie:

w r.    1848    było otwartych d-g ź-ch 48.3 kim.

Szerokość torów d-g ź-ch hiszpańskich wynosi 1.672 m. Względnie do przestrzeni i zaludnienia, wypada 1 kim. d. ż. na 4671.8 kilometrów □ powierzchni, a 1 626 mieszkańców. Kapitał, użyty na budowę dróg żelaznych do końca 1890 roku, uwzględniając straty kursu wypuszczonych akcyj i dopłaty rządowe, wynosi blizko 3 000 000 000 pesetas. Ruch towarowo-osobowy, podług sprawozdań z r. 1890, przedstawia się, jak następuje: Przewieziono osób 25 809 006, towarów zaś — 11 446 848 ton. Dochód z przewozu pasażerów wynosił 69 158 856 pes., a z towarów wszelkich kategoryj — 124.123,913 pes. Razem całkowity dochód wyniósł 193 282 769 pes. Wydatki w tymże roku dosięgnęły summy 86 808 453 pes. Taryfy d. ź. są różne dla różnych towarzystw, a odnosi się to nietylko do ruchu osobowego, ale i do towarowego. Tabor d. ż. składał się w r. 1890 z 1 674 lokomotyw, 4 868 wagonów osobowych i 32 921 wagonów towarowych.

4 879.711

2 645 629

5.358.129

Portugalia. Pierwsza d. ż., od Lizbony do Ba-dajoz otwartą została w r. 1854. Dalszy rozwój postępował bardzo zwolna i podejmowany był zarówno z funduszów państwowych, jak i z prywatnych, a względnie do szerokości toru budowano linie szeroko- i wązko-torowe. W dzisiejszym stanie d. ż. portugalskie posiadają trzy główne sieci: północną, południowo - zachodnią i środkową; dwie pierwsze stanowią drogi ż. państwowe, ostatnia należy do towarzystwa prywatnego, noszącego nazwę królewskiego - portugalskiego towarzystwa d. ż., któ re wraz z towarzystwem d. ź. Beira-Alta posiada prawie ²|₃ d. ż. portugalskich. Ogólna długość linij d. ź. w r. 1891 wynosiła 2 331.4 kilometra, z czego przypadało na d. ź. państwowe szer.-torowe 815.5 kilom., na takież same wązko-torowe —90.4 kilom., na szerokotorowe prywatne—1 321.3 kilom., i prywatne wąskotorowe — 104.2 kilom. Kapitał zakładowy, użyty na budowę tych dróg, wynosił w końcu 1891 r. okrągłe 35 milionów fr. Szerokość normalna d. ż. portugalskich jest taką samą, jak i hiszpańskich (1.67 m.); wązkotorowe, nawet fabryczne, nie przechodzą normy szwedzkiej. Co się tycze dochodów, wydatków i ruchu na d. ż. portugalskich, statystyczne dane z r. 1891 tak się przedstawiają:

Przewieziono osób

Przewieziono towarów—    1 134.400 ton

Milrejsów

Dochód z przewozu pasażerów wynosił 2 712 500 „    —    towarów

Razem

Wydatki ogólne wynosiły 2 751.506 Tabor składa się z 270 lokomotyw, 998 wagonów osobowych i 3 953 wagonów towarowych.

Turcy a Europejska, Bul gary a, Rumunia, Serbia i Grbcya. W krajach Półwyspu Bałkańskiego budowa dróg żelaznych bardzo późno rozwijać się zaczęła. Do czasu wybicia się Rumunii, Serbii i Bulgaryi na niepodległość Turcya mało się interesowała d. ź., a pierwsza linia, Kiistendźe - Czernawoda w Rumunii, otwartą została 4 października 1860 r. W dziewięć lat później otwarto linię w Bulgaryi Ruszczuk-Warna. Odosobnione te drogi, pozbawione łączności z istuiejącemi w innych krajach Europy komunikacyami kolejowemi, nie miały wielkiego znaczenia, dając jedynie połączenie m ędzy portami morza Czarnego i przystaniami Dunaju. Dopiero w końcu 1869 r. Porta wydała koncessyę Towarzystwu prywatnemu, na którego czele stal baron Hirsch, na budowę całej sieci dr. żel. tureckich, wynosić mających 2 500 kilometrów. Towarzystwo zawiązało się pod nazwą: „Soeiófó impóriale des chemins de fer de la Tur-quie d’Europe*, a rząd, oprócz poręczenia dochodów, zobowiązał się dawać towarzystwu subwen-cyę 14 000 fr., na każdy nowo budujący się kilometr d. ż. Różne były losy tego towarzystwa, które, względnie do zmieniających się wpływów i wypadków politycznych, z większą lub mniejszą energią posuwać mogło wykonanie ogólnego pro-

jektu. Towarzystwo do r. 1890 zbudowało następujące linie: Adryanopol - Dedeagacz, 149 kilom, długości, Tyrnowa-Jamboli —- 105 kilom., Adryanopol-Konstantynopol — 250 kilom. Saloniki-Uskiib-Vranja — 450 kilom., i Uskiib - Mitrowica — 119 kilom. W r. 1890 wydano koncessyę * towarzystwu niemieckiemu na linię Salonika -Monastyr (125 kil.), a w 1892 zatwierdzone towarzystwo pod firmą „Compagnie des chemins de fer de jonction Salo-nique - Constantinoplew zbudowało linię Salonika-Dedeagacz (300 kilom.).—W Serbii i Bulga-r y i towarzystwa austryacko - węgierskie i belgijsko-francuskie już w r. 1870 opracowały projekty linij Belgrad - Carybrod i Carybrod - Bellówa, które, razem z projektowaną przez towarzystwo Hirscha linią Bellowa-Tyrnowa, zapewnić mogły stałą komunikacyę Europy zachodniej z Konstantynopolem; wykonanie jednak tych projektów rozpoczęło się dopiero po roku 1878. Budowa, popierana przez rząd austryacki, wkrótce przerwaną została. Umowa z nowem towarzystwem francusko-belgijskiem stanęła w r. 1881; właściwie jednak budowa rozpoczęła się dopiero w r. 1883, a całkowity projekt wykonany został jednooześnie ze zbudowaniem dróg bułgarskich w drugiej połowie 1888 r. Ogólna długość d. ź. tureckich do r. 1894 wynosiła 2 027 kilom., serbskich — 540 kilom., a bulgarskioh — 838 kilometrów, nie licząc linij drugorzędnych i wązkotorowych, budowanych w celach fabrycznych. W Rumunii, pomijając linię Czernawoda-Kiistendźe, otwartą została w r. 1869 linia Bukareszt-Dźyurdźewo (69.8 kl..), i część linii Bukareszt - Czernawoda. Linie te budowane były na koszt rządu i wynosiły około 170 kilom. W tymże roku, w celu zbudowania całej sieci linij rumuńskich, wytworzyły się dwa towarzystwa kolejowe: austryacko - angielskie, na którego czele stał Ofenheim, i pruskie, z Dr Strousbergiem, jako założycielem. Obydwa towarzystwa otrzymały kon-cessye rządowe, a mianowicie: pierwsze na dwie linie długości 222 kilom., drugie na trzy linie ogólnej długości 852 kilom. Kompania austryacko - angielska wywiązała się z zadania w r. 1871; towarzystwo zaś Strousberga, cierpiąo coraz więcej na brak kapitałów, zawiesiło w końcu roboty, które, oddane innemu towarzystwu, ukończone zostały w r. 1879. W tym samym roku długość linij rumuńskich wynosiła 1386 kilom. Od tego czasu wzrost d. ż. powiększał się ciągle przez budowę linij drugorzędnych, przeważnie dla połączenia z punktami krańcowemi węgierskiemi. W r. 1884 było otwartych linij 1597 kilom. Pomiędzy rokiem 1886 —1887 otwarto nowych linij 412 kilom., tak, że ogólna długość wynosiła 2 350 kilom., z końcem zaś roku 1894 wzrosła do 2 604 kilom. Grecy a, ze względu na położenie geograficzne, jak również stosunki polityczne, a głównie z powodu finansowego położenia kraju, najpóźniej rozpoczęła budowę d. ż., nie tylko na półwyspie, ale w ogóle w Europie. Wprawdzie kosztem kapitałów angielskich istniała już w r, 1869 zbudowana, 10 kim. długa, droga z Aten do Pireus, kosztem 6 milionów frank.; właściwie jednak jako erę rozkwitu

Wagonów towarowych

1 856

624

8 860 1 014

Lokomo-

220

a> oo

230

418

832

93

46

254

d. ź. greckich uważać należy rok 1881. Sieć dróg greckich składa się głównie z pięciu linij, budowanych przez towarzystwa prywatne, zagraniczne i krajowe, i rozpada się, według projektu ministra Trykupisa, na sieć attycko - peloponeską i tessal-ską. Do końca r. 1892 wybudowano 918 kilom., w budowie znajdowało się 500 kilometrów. Projektowanych d-g ź. było w roku 1892—370 kilometrów. Wszystkie prawie d. ź. greckie są wązko-torowe, odległość pomiędzy szynami wynosi 1.00 metr. Co się tyczy kapitałów zakładowych, na budowę dróg półwyspu Bałkańskiego użytych, dochodów i wydatków, oraz ruchu pasażerskiego i towarowego, to dane za rok 1890 objęte są wykazem następującym:

* W Turcyi Europ, było otwartych d. żel. kilm.:

1    498, w Greeyi 708, w Rumunii 2 493, w Serbii 540; użyto kapitału na budowę drogi: w Turcyi Europejskiej 189 969 000 fr., w Greeyi 76 000 000 fr., w Rumunii 536 322 426 fr., w Serbii 100 778 519 fran.; dochody wynosiły: w Turoyi Europejskiej 12 984 953 fr., w Greeyi 5 234 160 fr., w Rumunii 39 526 814 fr., w Serbii 5 096 454 den.; wydatki wynosiły: w Turcyi Europejskiej 5 986 151 fr., w Greeyi 3 653 600 fr., w Rumunii 25 171 441 fr., w Serbii

2    700 000 den.; przewieziono osób: w Turcyi Europejskiej 2 449 942, w Rumunii 2 906 862, w Serbii 339 073; przewieziono towarów ton: w Turcyi Europejskiej 9 076 784, w Rumunii 3 080 988, w Serbii 279 256.—Koszt budowy 486 kilometrów dróg żelaznych bułgarskich do r. 1890 wynosił 44y₂ miliona franków. Taboru było:

Wago-

, _ nów oso-^ bowych

w Turcyi Europ. „ Greeyi „ Rumunii , Serbii

„ Bulgaryi

Ameryka pod względem ruchu budowlanego dróg żelaznych nie dała się wyprzedzić Europie i już w r. 1887 pierwszorzędne zajęła stanowisko, miała bowiem 290155 kilom. d. ź., wtedy, gdy w 4-eh pozostałych częściach świata było w ogólnej summie zaledwie 257 717 kilom. W późniejszych latach ruch gorączkowo się wzmagał, tak, źe w niektórych państwach amerykańskich, jak w Meksyku i Brazylii, w okresie 1880—1888 długość linij d. ż. wzrosła od 2—5 razy. W Meksyku było w r. 1880—1 129 kilom. d. ż., a w r. 1888—6 562 kil., w Brazylii w r. 1881 — 3 200 kilem., a w r. 1888—7 929 kilom. Najwięcej budowano w Stanach Zjednoczonych i tu wpływ d. ż. na stosunki ekono-miczno-polityczne najsilniej się przejawił. Warunki budowy były odmienne, niż w Europie, pomimo, że trudności techniczne w wielu krajach nie były łatwiejsze do pokonania. Ameryka budowała kilometr d. ż. przeoięciowo kosztem do 75 500 marek — 164.000 mar., posiadając linie, wznoszące się na 3 753 metr. po nad powierzchnię morza (Peru, linia z Limy do Chicli 139 kilomet. długa), albo przechodzące przez krainy puste, nie zaludnione, pozbawione wody. Nigdzie stosunki konkurencyjne budowy tak jaskrawo nie występują, jak w Stanach Zjednoczonych, gdzie łatwość otrzymania kon-cessyi na budowę i sposób eksploatowania linii d. ź. na zupełnie innych oparte są zasadach, niż w Europie; nigdzie też jednak siecie kolejowe nie przedstawiają tak mało jednolitej całości, jak w Ameryce, gdzie na każdej niemal linii istnieją inne warunki taryfowe, inna prędkość biegu pociągów i inne udogodnienia dla pasażerów. Z wyjątkiem Brazylii, Peru i Argentyny, gdzie d. ź. są państwowe, przeważna liczba d. ź. amerykańskich znajduje się w rękach prywatnych kompanij, które, często współzawodnicząc pomiędzy sobą, wytwarzają kilka odnóg równoległych pomiędzy ruchliw-szemi miejscowościami, a szybszą komunikacyą i niższemi taryfami wywalczają sobie racyę bytu. Pomimo względnie niewysokich kosztów budowy dróg żelaznych amerykańskich, z któremi zaledwie szwedzkie i finlandzkie porównane być mogą, ani tabor kolejowy, ani też budowle techniczne nie ustępują europejskim; przyczyna tego przeważnie leży w tern, iż terren, zaj mowany pod budowę drogi, kosztuje bardzo tanio, źe d. ź. amerykańskie są szlakami, około których puste i bezużyteczne przestrzenie stopniowo zaludniać się zaczynają, wtedy, gdy w środkowej i zachodniej Europie d. ź. przechodzą przez kraje mocno zaludnione i przez miej -soowości w wysokiej kulturze będące. Stosunek ten wybitnie przedstawia się w Stanach Zjednoczonych, które wydały do r. 1887—35 500000 000 mar. na budowę d. ź., posiadając zaledwie 2.7 kilometr, na 100 kil. kw. przestrzeni i 41 kil. na 10 000 mieszkańców. Wzrost stopniowy d. ź. w różnych państwach amerykańskich tak się przedstawia:

Siany Zjednoczone jednocześnie z Anglią rozpoczęły budowę dróg żelaznych w latach 1829 i 1830 r. Pierwszą była linia Baltimore-Ohio (Maryland), a w końcu 1830 r. istniały już cztery linie, ogólnej długości 64 kilom. Największy ruch budowlany przypada na 10-leoie 1859—1870, w tym bowiem okresie zbudowano około 43000 kilometrów. Stopniowy rozrost tak się przedstawia:

końca r. 1830    było otwartych d. ż.

co stanowi około 287 000 kilom., przyjmując milę angielską=1.61 kilometra. Sieć dróg żelaznych Stanów Zjednoczonych nie przedstawia żadnej równomierności w stosunku do przestrzeni. Jedne z linij są zbyt długie, bez żadnych rozgałęzień, inne znów zbyt zbite w pewnej miejscowości. Punkta pierwszo -

Zabitych

Rannych.

544

3617

1513

143

Razem

5 674

rzędne, jak Chicago, S-t. Louis, Cinoinnati, mają kilkanaście rozgałęzień, w różnych kierunkach idących. Z ogólnej długości d. ż. pięć większych grup, jak New-England, Pacific, Środkowa, Wschodnia i Zachodnia, posiadają w swoim zarządzie 133 606 mil. ang., co jednak nie przeszkadza temu, że ogólna ilość towarzystw d. ż. wynosi 1 500. Tak wielka ilość towarzystw wyłącznie prywatnych wynika z wyjątkowych okoliczności, w jakich dokonywa się budowa d-g ż-ch w Stanach Zjednoczonych. Każdy ze stanów, jeżeli tylko projektowana linia d. ź. po za granice jego nie sięga, wydaje pozwolenie samodzielnie, bez względu na to, w jakich stosunkach ogólnej komunikacyi projektowana linia pozostawać będzie do całości sieci całego związku. Dla otrzymania pozwolenia cd Stanu na budowę drogi dostatecznem jest utworzyć kompanię z 10 osób, określić w podaniu cel przedsięwzięcia, wysokość kapitału zakładowego (,Stoch), ilość mających wypuścić się akcyj (Shares) i projekt przedstawić do zatwierdzenia władzom Stanu. Sprawa eksploatacyi w całem znaczeniu tego słowa, zarówno jak i sposób budowy, pozostawione są przemyślności towarzystwa, które, korzystając z wypadkowych a dogodnych dla przesiębiorstwa okoliczności, podlega też jednocześnie i wszelkiego rodzaju walkom konkurencyjnym. Towarzystwa prywatne d. ż., działające w takich warunkach, nie zawsze mają możność zadosyć pczynić przyjętym zobowiązaniom, a z tego powodu sprzedaże linij d. ż. z wolnej ręki, lub przez publiczną licytacyę, wydzierżawianie dochodów lub posiłkowanie się taborem innych dróg żelaznych, są w Stanach Zjedno -czonych na porządku dziennym. W przeciągu 10 lat, od r. 1876—1886, sprzedano tym sposobem 36 696 mil. ang. d-g ż-ych, zbudowanych kosztem 2152189 700 dolarów, a należących do 373 towarzystw prywatnych.—Koncessy a w pojęciu europej-skiem, czyli tak zwany w Stanach Zjednoczonych „Charter", wymagany jest jedynie od towarzystw, które projektują przeprowadzenie linii d.ż. pizez kilka stanów przechodzącej. W tych warunkach sprawę rozstrzyga kongres w drodze prawodawczej, a postanowienia jego zobowiązują stany zainteresowane na zasadzie wydanego prawa drogowego (Bight of way). Jeżeli państwo, a ewentualnie stany, przychodzą towarzystwom d. ż. z pewnego rodzaju rękojmią lub pomocą, ta ogranicza się do warunkowej, lub bezwarunkowej używalności tych przestrzeni, do stanu danego należących, które dla celów budowy są potrzebne. Każdy ze stanów posiada obszerne i nie zaludnione przestrzenie i uważa za rzecz korzystną dla ogólnych interesów gospodarstwa wewnętrznego ustąpić towarzystwom d. ź. pewne obszary ziemi, nawet bez wynagrodzenia, aby w przyszłości, korzystając z udogodnień komunikacyjnych, parcelować i drogo sprzedawać przyległe do d. ż. grunta. Do r. 1889 w Stanach Zjednoczonych do rozporządzenia towarzystwom d. ż. oddano 757 000 kilom, kwadratowych przestrzeni ziemi i wody bez żadnego wynagrodzenia, a gospodarstwo tego rodzaju jeszcze i obecnie daje pewne korzyści. Ciałem, posiadają-cem nadzór nad stosunkami kolejowemi i bezpieczeństwem publicznem w oddzielnych stanach, są

tak zwane „State Raił road Commissions*, które jednakże żadnego nie mają wpływu na rozkład jazdy, taryfy, wygody publiczności i t. p. Taryfy na d. ź, Stanów Zjednoczonych są tak rozmaite, iż w jednych okolicach, pokrywając zaledwie koszta ekaploatacyi, są jeszcze zbyt wysokie, aby podnieść przemysł miejscowy; w inoych znów, przy braku linij konkurencyjnych, a wypadkowem zwiększeniu się ruchu osobowego lub towarowego, zbyt są wygórowane. Szybkość biegu pociągu stanowi o największej zalecie danej linii d. ź., i rzeczywiście pociągi na d. ź. Stanów Zjednoczonych biegną najprędzej na świecie. Niektóre z nich posuwają się z prędkością 110 kil. na godzinę, a prędkość 50 i 60 kilometrów jest pospolicie normalną dla ruchu osobowego. Przy powyżej opisanych warunkach budowy, eksploatacyi i szybkości biegu, statystyka wypadków musi również odmiennie się przedstawiać, niż na d. ż. europejskich. Dane z r. 1879/80 wykazują następujące liczby wypadków śmiertelnych i kalectwa na wszystkich drogach żelaznych Stanów Zjednoczonych:

Podróżujących Urzędników i robotników 923 Osób przypadkowych 1475 2 541

Podróżujący na d. ż. Stanów Zjednoczonych ma prawo korzystać tylko z jednego miejsca i może zabrać pakunek ręczny takiej tylko objętości, jaki po nad głową na półce lub wieszadle pomieścić zdoła. Od r. 1887 istniejące stosunki pomiędzy Stanami i towarzystwami d. żel. zaczęły się przyoblekać w pewne formy prawne, które nie pozoBtały bez wpływu i na bezpieczeństwo publiczne. Dalsze prace i postanowienia kongresu przypadły na r. 1889; w obecnym zaś rozwoju dróg żelaznych, jakkolwiek Stany Zjednoczone, ze względu na odrębne stosunki polityczne i warunki miejscowe, nie mogą być przyrównane do żadnego z państw europejskich, w każdym jednak razie, przynajmniej pod względem unormowania taryf i nadzoru nad towarzystwami, w celu wytworzenia tylko takiej sieci, jaka jest niezbędną dla interesów ekonomicznych kraju, przejawiać się zaczyna pewien kierunek, zbliżony do zasad, w Europie przyjętych. Przedewszystkiem kierunek ten zwrócony jest do ujednostajnienia toru drogowego, celem umożliwienia komunikacyi tranzytowej. Towarzystwa prywatne, nie krępowane warunkami budowy, przyjmowały szerokość toru najwygodniejszą dla warunków eksploatacyi, z czego wynikło, iż w Stanach Zjednoczonych istnieją linie d. ż. o następujących szerokościach: 1.678 m , 1.515 m., 1.474 m., 1.449 m , 1.068 m., 0.915 m., 0.763 m. Przy tak różnorodnym systemie torów, wytworzenie ogólnej sieci państwowej napotyka na niezwalczone trudnośoi, nie dająo tych korzyści, jakie z dróg żelaznych osiągnięte być mogą dla celów handlowych; stra- . ta bowiem czasu i koszta przeładowywania są, na- _ * wet w obec nizkich taryf przewozowych, jeszcze zbyt niekorzyatnemi dla stosunków handlowych.

Wobec zmiennych warunków finansowych licznych towarzystw prywatnych d. ż. w Stanach Zjednoczonych trudno jest przytoczyć pewne liczbowe dane, odnoszące się do kosztów budowy, dochodów i wydatków. W przybliżeniu kapitał użyty na budowę d. ż, w Stanach Zjednoczonych w końcu r. 1887 wynosił 8 miliardów dolarów, czyli 35.5 miliardów marek, co przecięciowo dawałoby 164 000 marek na koszta budowy jednego kilometra. Dane statystyczne z pięciu głównych grup d. ż., o których powyżej wspomniano, za r. 1886 tak się przedstawiają:

1 832 kilom

Dochód

netto

CO T* o o o co

<M    CO

QO

00

CD

CO

t> ao

brutto

Dolary

a CN

Ci CO

00 o a CO co co o

t>

>o

00

CD

CO

7!

Długość d. ż. eks-ploatow.

Długość

•z p

mile ang. mile ang.

L-

co o a

co

-r

co    co

O    CO

t-

t-

Kapitał zakładowy

Dolary

CO Ci

r*.

r.

I-

CO

00 CO

Nazwa

gftpy

.5

Na drogi państwowe „    * subwencyonowane 2 324    .

prywatne

Koszt budowy dróg państwowych wynosił 374 433 389 marek, czyli przecięciowo za wiorstę po 204 000 marek. Największa ilość dróg żel. prywatnych ma tor o szerokości 1 m. Państwo, oprócz subwencyi pieniężnej, przychodzi towarzystwom prywatnym d. ź. z pomocą, oddając pod budowę grunta i materyały budowlane, własność państwową stanowiące.

Chile. Pierwsza linia d. i., z portu Caldeva do Copiapo, otwartą została w r. 1852. W r. 1887 ^ było otwartych 2 695 km. (2 871 w r. 1893), z których 1 098 km. dróg państwowych, i 1 597 kilom, eksploatowanych przez 15 kompanij prywatnych. ^ Szerokość toru d. ż. państwowych wynosi 1.68 m., prywatne są wązko - torowe. W r. 1887 wydaną zostdła koncessya na budowę drogi przez Kordyle-rę, a w r. 1888 towarzystwom północno - amerykańskim powierzono budowę 1 175 kilometrów no-5 wych dróg państwowych. Koszt budowy 1 kilometra wynosił przecięciowo około 170 000 marek.

Kolumbia rozpoczęła budowę d. ż. w r. 1855 budową linii z Colon do Aspinvall. Linia ta, długości 77 kilometrów, w r. 1882 wykupioną została przez Towarzystwo budowy kanaiu panamskiego. Do roku 1890 zbudowano 229 kilometrów dróg Żelazn., wyłącznie z funduszów towarzystw prywatnych. Linie te, różnej szerokości toru, w żadnym pomiędzy sobą nie zostają związku. W r. 1892 było 388 kilometrów.

Meksyk. Warunki polityczne i finansowe nie sprzyjały rozwojowi tak kosztownych przedsięwzięć, jak d. z.; to też pierwsza budowa rozpoczętą została dopiero w r. 1872. Późniejszy jednak okres czasu znacznie lepiej się przedstawia. W r. 1875 o było otwartych już 526 kilom., w r. 1880—1 113 oj | kilom., w r. 1885—5 200 kilom., w końcu r. 1890 — 8 000 kilom., a w czerwcu 1895 — 10106 km. Najważniejszą pod względem ruchu jest linia Cen-tralno-Meksykańska, długa 2 148 kilom., następnie zaś — Narodowo-Meksykańska, długa 1163 kilom. Argentyna rozpoczęła budowę d. ż. w r. 1862 M linią z Buenos-Ayres do Belgrano. Do r. 1880 — zbudowano 1 338 km., do r. 1889—7 256 km.; w r. 1893 było już 13 961 km. Koszta do r. 1889 wynosiły około 660 mil. marek. Ruch pasażerski w 1889 r. liczono na 8 milion, osób, towarowy zaś — na 4 mil. ton. Stosunek wyd. do doch. stanowi 56.6°[₀.

Peru. Linia d. ź. z Limy do portu Callao była pierwszą w kraju, a zbudowano ją w roku 1851. Bardziej ożywiony ruch budowy d. ż. rozpoczął się za prezydenta Don Manuela Pedro. W r. 1874 długość d. ż. peruwiańskich wynosiła 552 kilom., a w roku 1875, wraz z drogami gospodarczemi, 2 600 kilometrów. Do roku 1894 - go zbudowano dróg żelaznych użyteczności publicznej 1 489 km.

Z posiadłości angielskich w Ameryce, w Kanadzie budowę rozpoczęto w roku 1837 - yrn linią Grand Trunk Railway; do roku 1887-go było już

3 773

iO

CO

CO

oo

co

Ci

CM

00

00

co

•r

co

co

00

*7

OO

o.

CO

Ul

en

sS

Brazylia miała pierwszą drogę żelazną, 16 kilom. długą, zbudowaną przez towarzystwo prywatne, w r. 1856 (Petropolis). Dalszy rozwój do r. 1881 postępował zwolna, bądź to środkami pań* stwowemi, bądź też z inieyatywy towarzystw prywatnych, przez rząd subwencyonowanych, wreszcie wyłącznie funduszem prywatnym. Tych trzech kate-goryj dróg żelaznych, o zmiennej szerokości toru, pomiędzy 1.60 m. i 0.60 m., zbudowano przez ćwierć wieku 4 850 kilom. W następnych latach prawie corocznie przybywało nowych liuij po kilkaset kilom., tak, że w r. .1887 było otwartych do użytku publicznego 7 929 kilom, i linij projektowanych 1 371 kilom, (w r. 1894 — 6 000 kilom.). Z tej ogólnej długości d. ź. przypada:

4 708 km. Linia powyższa znajduje się w związku z d. ż. Stanów Zjednoczon. i, ze względu na panującą w Stanach dowolność taryfową, nie posiadała dostatecznie określonych warunków eksploatacyjnych; dopiero je w roku 1888 uregulowano. Wszystkich dróg żelaznych w Kanadzie w roku 1893 było 24 172 kilometry.

Boliwia do roku 1887 miała otwartych 70 kilom. d. ź.; pierwsza linia zbudowaną została w r. 1870 (Autofogasta- Salar).

Kuba. Linia d. ź. z Hawany do Guanajay rozpoczętą została w r. 1887 (288 kilom,). Obecnie sieć d. ź. wynosi około 1 700 kilometrów.

Cosią Rica miała w r. 1893 trzy linie dróg żelaznych, ogólnej długości 258 kilometrów.

Uruguay. Pierwszą linię, z Montevideo do Las Piedras, ukończono w r. 1866; dalszy rozwój następował prawidłowo i bez przerwy, i do końca r. 1893 otwarto 1 602 kim., a 307 jeszcze budowano.

Paraguay, w r. 1891 miał d. ź. 252 kilometry. Pierwszą linię, długości 72 kilometrów, otwarto w 1863 r. z Anuncion do Itangua, a następnie w 1888 r. przedłużono aż do Villa Rica (80 kilom.).

Jamajka. Już w r. 1845 posiadała linię d. ż. z Kingston do S-t Angel, 25 kilometrów długą, i tę w roku 1869 przedłużono o 18 kilom, do Harbour; w r. 1893 było 153 km. d. ź.

Na Porto Rico Hiszpania budować zaczęła w r. 1888— 546 km. d. ź.; w 1892 wykończ, było 18 km.

Wenezuela zaczęła budów. d. ż. w r. 1886, miała w r. 1887 293 km., w r. 1894—620.

Si. Domingo i Haiti mają od r. 1866 linię d. ż. od Samana do St. Jago, 80 km., ogółem 115 km.

Martynika w r. 1891 miała 194 km. dr. żel.

Mcaragua rozpoczęła budowę w r. 1880 linią od Corento do Cbuiandega, przedłużoną w r. 1884 do Leon-Viejo, z odnogą do Granady, ogólnej długości 160 kilometrów.

W Honduras jest 135 kilom. d. ż.; budowę rozpoczęto w r. 1871.

Gugtema/a w r. 1894 miała 240 km. otwartych, 290 projekt.; budowę rozpoczęto w 1884 r.

Saivador w r. 1894—88 kil. d. ź.; budowa rozpoczęta w r. 1882 przez kompanię francuską.

Na Newfoundiand w r. 1893 było 391 km. dróg żelaznych; budowano je od r. 1882, łączą one: St. Johns,^_St. GeOrg-Bai, Harbour Grace i Placentia.

Ecuador. Sieć d. ż., długa 161 kilom. Pierwsza linia zbudowana w roku 1886 z Jaguachi do Puerste de Chimbo (69 kilom ).

Guyana angielska, od roku 1864 linia d. ż., 34 kilom, długa.

Trinidad (ang.) od r. 1878 linia d. ź., długa 87 kilometrów.

Azya. Drogi żelaz. azyatyckie, z wyjątkiem wschodnio-indyjskich, bardzo późno rozwijać się zaczęły. Na przeszkodzie stały: nizka kultura ludów, tę część świata zamieszkujących, uprzedzenia do wynalazków europejskich i koszta, z jakiemi budowa przy dostawie głównych przedmiotów z Europy lub Ameryki połączoną była. Stopniowy rozwój kolei azyatyckich tak się przedstawia:

łndye wschodnio. Propagatorem budowy d. ź. indyjskich był lord Dalhousie (ob.), późniejszy gubernator indyjski, który powziął rozległy projekt połączenia pomiędzy sobą siecią d. ż. wszystkich handlowych punktów indyjskich i w tym celu zawiązał towarzystwo akcyjne, przeważnie z kapitalistów angielskich złożone. Budowę rozpoczęto w r. 1852 linią, idącą od Howrah do Kalkuty i Bombaju. Stopniowo kompania angielska wypełniała program lorda Dalhousie i w r. 1873 wykonała już 9 107 kilom., dróg żelaznych, oddanych do użytku publicznego. Rząd angielski pragnął dalszą budowę prowadzić kosztem kraju; gdy jednak odpowiednie kapitały miejscowe zawiodły, kompania, do jej niegdyś rozpoczęcia powołana, otrzymała znowu przedsiębiorstwo i w roku 1875 doprowadziła sieć ogólną dróg indyjskich do 9 797 km. W r. 1880 miały już łndye 14 672 km., w 10 lat później 27 352, a w r. 1894—29 772 km. Rząd angielski stara się upaństwowić istniejące już linie (ma 22 216 km.), a na nowobudujące się daje towarzystwu sute subsydya.

Azya Mniejsza i Syrya, Pierwszą linię d. ż., zbudowaną od Smyrny do Aidinu, otwarto w r. 1886. Pięć towarzystw angielskich uczestniczyło w dalszym rozwoju i do roku 1894 wybudowało ogółem 1 667 kilometrów, 830 zaś miało jeszcze w budowie. Najnowszy projekt sieci strategiczno-handlowych, opracowany przez Presta, jakkolwiek zatwierdzony, nie wszedł jednak w życie; ogarnia on całą prawie Azyę Mniejszą, wytwarzając sieć, mającą ogólnej długości 6 364 kilometry.

Persy a. W r. 1888 d. 25 czerwca otwartą została w kraju pierwsza d. ż., łącząca stolicę państwa z Szach - Abd-ul - Azimem w okolicach Teheranu, i budowaną była przez perskie towarzystwo kolei i tramwajów kapitałami zagranicznemu Ważniejszą jednak, niż linia poprzednia, 18 kilometrów długości mająca, była d. ź. z portu Mach-mudabad do Amolu, 40 kilometrów długa. Dalszy rozwój dróg perskich jest bardzo słaby.

Chiny. Rząd długo się opierał wprowadzeniu d. ż. do Państwa Niebieskiego, a kompania angielska, która zbudowała 11 - kilometrową kolej z kopalni węgla pod Kaipingiem (1880 roku), napotykała ną różne przeszkody w prowadzeniu na niej ruchu. W roku jednak 1886 rząd nie tylko przejął na własność drogę zbudowaną, - ale przedłużył ją o 90 km. do Taku, następnie do Tien -tsinu, w r. 1891 nawet do Lin - hsi, a podczas wojny 1894 miał już d. ź. do Szang - hai-Kuanu, nad m. Zółtem wewnętrznem. Oprócz tego wychodzi kolej z Wuczangu w środkowych Chinaoh.

Japonia, przyswajając sobie cywilizacyę europejską, zapragnęła także posiąść i drogi żelazne i budowę ich powierzyła kompaniom angielskim. Warunki geograficzne w kraju nie sprzyjały wprawdzie tego rodzaju komunikacyi, a stąd też i budowa bardzo wolno postępowała. Do roku 1875 otwarto wszystkiego 64 kilometry. W dalszym rozwoju zainteresowało się państwo i z 935 kilometrów, zbudowanych do r. 1888, było 500 kilom, d. ź. rządowyoh, a 435 kilom, prywatnych. Przy

„Wielka Encykl. Ilustr.“ tom XVII.

?£■

#1

l\

' ł'AL

X*y/*

i/

(v

rx

a®

\,

r)

/7

Iv

Jfc-Vr

v*Ss£ f; /

&1 P&P.A⁴ )A>JŁ

y7\\&

ji%m

<£_

l -s

^ «rf>

fitv

•Af

5>    J

i    o

J?*

5Sp

"Ą

7M

'Ir'

'i^

V/ r ^

Ir, -V r"

;s

hwp' •

4

e _ri u

Pp/

V.

m%w

1»

siri.

.-4 «r.„ _ /    n^3Ć>,V //r CO

gP'"

/^"p

W druk. Art. Saturnina Sikorskiego, Nowy-Swiat 47,

Jc:

'l

la-

V.

>z

Lii.

%-c7:

i-.

"v

£/ \

es

<c

-£i

r"

Ki A    t .•

i /PI r--4F' i ..v

u i

i

«#

t ,p>-

J*

Do art. Drogi żelazne (str. 55).

MAPA

KOLEI ŻELAZNEJ

%|4

fi 4 %*

«Mk

Syberyjskiej

kola 'zbuzLowanas.

„ projeldowarui

v'

fl

O.

s.

»wmp

im^mk

FStólfD^ W..--"\frr Ś*T

:p

7 ■*

C?-

a.

ks

krN$

J&,

kj

Li

SL--

■V W

..0 C

|r?-

X°/

?,

SISS.

■ ^ ¹ /•RpW'

i.

<>>

A'

r/i

.*■

:-t

c -«

jP m

r"

is

^03B0JieH0 I|eH3ypoio. BapmaBa 6 Ikihh 1896 r.

!

i

Część od Czelabińska do Obi,

wiorst 1 328 ma kosztować » od r. Obi do Irkucka

wiorst 1 754    „

„ od Irkucka do st. My-sowska

rs.

22 310 820

53 309 817

117 555 835

18 738 582

17 661 051

Rs. 350 210 482

wielkiej cywilizacyjnej energii rządu japońskiego budowa postępowała tak szybko, że d. 30 września 1894 było już 1 146 km. d. ź. państwowych i 2 454 km. d. ż. prywatn.; w budowie 1 109 km. Od r. 1895, wraz z pozyskaniem Formozy przez traktat w Szymonoseki, ogólna rozciągłość d. ź. japońskich znacznie się zwiększyła.—Formoza. Pierwsza linia d. ź. na tej wyspie zaprojektowaną została w roku 1888 od Kelungu na północy do Tajwanu na południu; budowę rozpoczęto w r. 1891.

Indye francuskie i portugalskie: w pierwszych tylko jedna linia drogi żelaznej, od r. 1879, łącząca port Pondichery z koleją zachodnio-indyjską, długości 12 km.; w drugich w r. 1892 km. 82.

Birma: jedna linia drogi ź-nej, łącząca Mende-le (Mandalay) z Rangunem.

Malakka: dwie linie dróg żelaznych, zbudowane przez Anglików: pierwsza w r. 1885, długości 13 kilometrów, łącząoa Theipeng z portem Weld, dru-ga_w r. 1886, długa 32 kilom., od Kuala - Lumpur do Bukid Kuda.

Sumatra ma (1895) 280 kilom, dróg żelaznych, w tern od Olehleh do Kalla - Radża 80 km., z przedłużeniem tej linii do portu Padang; 33 km. znajdują się jeszcze w budowie.

Jawa względnie do swej rozległości ma długie linie dróg żelaznych na wschodzie i zachodzie, wynoszące 1 467 km.; 296 km. jeszcze w budowie.

Indo-Ch/ny franc. W Kochinchinie 71 km. z Sai-gonu do Mytho. O Annamie, Kambodży i Tonkinie nie ma pewnych wiadomości.

Ceylon: 309 km. dróg żel. (1893). Pierwsza linia zbudowaną została w r. 1867 pomiędzy Ko-lombo i Kandy.

Syberya. W ogromnych posiadłościach Państwa Rossyjskiego w Azyi do roku 1891 nie budowano dróg żelaznych, jakkolwiek projekty budowy sięgają roku 1857, ich zaś urzeczywistnieniem zajmowali się Romanow, Dool i Collins. W roku 1862 Towarzystwo Morisson, Horn et Comp. przedstawiło rządowi projekt drogi żelaznej syberyjskiej, który jednakże nie uzyskał zatwierdzenia. Podobny los spotkał projekta Rachela (1862) i Bogdanowicza (1866), jak również Lubimowa (1869).

Studya i wybór kierunku zajmowały uwagę, zarówno władz rządzących, jak i przedstawicieli miejscowych sfer handlowych, fabrycznych i przemysłowych, a zatwierdzenie tak kolosalnego projektu, któryby zadość czynił wszystkim wymaganiom, przeciągnęło się do r. 1891. W dniu 29 marca 1891 r. zatwierdzono przecież ostateczne projekt budowy d. ź. syberyjskiej, a jako punkt wyjścia wyznaczono stacyę drogi żel. Czelabińsk, ostatnią z najdalej na wschód wysuniętych w granicach Cesarstwa Rossyjskiego. Za punkt ostateczny obrano Wła-dywostok, port morza japońskiego. Linia drogi, mająca z odnogami 7 112 wiorst, projektowaną zo stała w następującym kierunku: Czelabińsk, Kur-gan, Petropawłowsk, Omsk, Kainsk, Krzywoczekow, z pozostawieniem Tomska w odległości 80 wiorst, do Krasnojarska; stąd na Kansk, Niżnyudinsk do Irkucka, a po obejściu jeziora Bajkalskiego na Wierchnyj Udinsk i Czytę do Stretienska i Szył-kina. Dalszy kierunek do Chabarowki, wytknięty zrazu w dolinie rz. Amuru na granicy chińskiej, nie jest jeszcze stanowczo zdecydowany. Od Chabarowki linia d. ź. projektowaną jest na południe przez Grafskoje do Władywostoku. Budowę drogi rozpoczęto dnia 24 maja 1891 roku z dwóch punktów krańcowych, t. j. od Władywostoku i od Czelabińska, i do obecnej chwili doprowadzono już do Tomska i do Chabarówki. Ukończenie całkowitej linii projektowane jest na rok 1904. Koszta budowy obliczono w następującym stosunku:

47 361 479 73 272 898

wiorst 292

od st. Mysowska do st. Stretienska wiorst 1009 od Stretienska do Chabarowki wiorst 2 000 od Chabarowki do Grafskoje wiorst 347 od Grafskoje do Władywostoku wiorst 382

Razem 7 112 wiorst Przeciętna cena wiorsty rs. 49 242

Afryka bardzo jest jeszcze ubogą w sieci d. ź., jedynemi państwami w tej części świata, które korzystają z większej ilości dróg komun, parowych, są: Kraj Przylądka, Algierya, Tunetania i Egipt. Ogólna długość d. ź. afrykańskich w r. 1894 przenosiła już pewno 12 000 km. Szczegółowo:

Egipt. Inicyatywa budowy d. ż. wyszła od Anglików, a pierwsza linia, od Kairu do Aleksandryi, otwartą została w 1855 r. W r. 1857 przedłużono budowę do Suezu, i w tym stanie rzeczy ogólna sieć dróg egipskich, wynosząca 354 kilometry, dalej się nie rozszerzała, aż do r. 1863. Za panowania Izmaela Paszy, wielkiego zwolennika d. ż., budowano drogi z prawdziwą energią, i w r. 1894 Egipt miał sieć dróg żelaznych, wynoszącą 2 027 kilometrów.

Massaua, zajęta przez wojska włoskie w r. 1885, ma drogę żelazną, 27 kilom, długą, z Mas-saua do Saati, zbudowaną kosztem rządu włoskiego, oraz linię z Abd- el-Kader do Arkiko. W r. 1895 projektowano nowe linie, wzdłuż wybrzeża.

O d. ż. Tunetanii i Algieryi uczyniono wzmiankę przy d. ź. fraucuzkich; tu chyba nadmienić tylko wypada, iż długość tych dróg 31 grud. 1894 wynosiła 3 302 kilom. Senegal, stanowiący również kolonię francuzką, miał w roku 1894 dróg Żelazn. 396 kilometrów, a zbudowana sieć dalej się nie rozszerzała.

Ogólna sieć d. australskich, podług danych statystycznych za rok 1893, wynosiła 20 328 kiiom., przeważnie wąskotorowych, budowanych i eksploatowanych przez t-stwa prywatne.

W Państwie S£ongo budowana jest droga od Matadi do Leopoldville, 360 km., 150 otwart. (1894).

W kolon, portugalskich, w Angoli zbudowano do r. 1891 km. 428, we wschodnich zaś posiadłościach 370 km.; tam budowano jeszcze 89 km., tu projektowano 550.

K r. Przy lądkowy już w r. 1863 miał otwartą linię d. ż., od Capetown do Wellington. Następnie sieć rozwijać się zaczęła we wszystkich kierunkach do znaczniejszych punktów handlowych i przemysłowych, i w obecnej chwili kolonia posiada największą w Afryce sieć dróg żelaznych. W 1888 roku było 2 795 kilometrów, w 1893—3 928 kilometrów. Rozwój nie ustaje.

Natal. Kolonia ta już w r. J860 miała d. ż., do portu z DTJrban, długości 3 km., do r. 1888 rozszerzyła swoją sieć do 350 kilom.; w r. 1893 było 642 kilometry.

Oprócz powyższych dróg żelaznych, są jeszcze d, ż. na wyspie św. Maurycego, zbudowane przez Anglików, ogólnej długości 167 (1893) km., i na wy- \ spie Reunion, staraniem Francyi, dług. 126 km. i

Australia, względnie do obszaru, zaludnienia i interesów handlowych, wykazała wielką energię ś w budowie d. ż„ przeważnie w południowo -wschodniej części, i tak:

Wreszcie na wyspie Tahiti jest d. ż,, dł. 4km.

Powyżej podane wiadomości, odnoszące się do rozwoju dróg żelaznych, są zaledwie słabem streszczeniem wielkiego ruchu przemysłowo-finansowego, jaki zapanował w całym niemal świecie w stosunkowo krótkim przeciągu czasu,—ruchu, który przejawia się z coraz większą energią, i w chwili obecnej stanowi o kwestyach żywotnych interesów zarówno pojedynczych państw, jak i protfincyj.

Podług danych statystycznych

Europa ma d. ż.    około    230 000    kilom.

Australia (z Tahiti)„ Afryka „    ,    .

Razem

652 000 kilom.,

Przecięciowo budowa jednego kilometra wypada po 150 000 marek; według tego kapitał użyty na budowę d. ź. w przeciągu lat siedemdziesięciu, wy-Nowo-południowa Walia miała pierwszą nosiłby około 100 000 000 030 marek. W rzeczy-linię otwartą w r. 1855 z Sydney do Paramatta, j wistości obliczają ogólny wydatek na budowę dróg zbudowaną przez towarzystwo prywatne. Stopniowo | żelaznych na 130 miliardów marek, do roku 1875 wybudowano dalszą sieć nadbrze- I Literatura. Ogólna: Cancrin „Oekonomie źną, wynoszącą 703 kilometry; a gdy przezwycię- | der menscblichen Gesellschaft" (1845); Knies „Die żono warunki techniczne i przebyto Alpy austral- Eisenbahnen und ihre Wirkungen“ (Brunszwik skie, dalszy rozwój d. ż. postępował bardzo szybko, 1853); Jacąumin „De l’exploitation des chemins

1    do r. 1887 zbudowano 3 219 km., a do 1893 3 920. de fer“ (Paryż 1867); Haushofer „Grundziige des

(Londyn 1847); Franqueville „Du regime

Wiktory a wjednym czasiez Walią,miała pierw- Eisenbahwesens* (Sztutgart 1875); Wagner aDas szą swą d. ż. w r. 1854, wprawdzie tylko 4-o ki- Eisenbahnwesen ais Glied des yerkehrswesens** lometrową; ale w latach następnych rozwinęła ta- (Lipsk 1877); Sax „Die Verkehrsmittel in Volks-ką energię, iż w r. 1887 dług. wszystkich jej linij und Staatswirtschaft* (Wiedeń 1879); Engel „Das wynosiła 3 025 km,, a w r. 1893 sieć, łącząca pomię- Zeitalter des Dampfes" (1880); Foville „La trans-dzy sobą najwaźn. punkta handl. i przemysł., miała formation des moyens de transport et ses consó-już 4 720 km. dług. Również gorączkowo podjęto ąuences economiąues et sociales* (1880);Picard„ Trai-budowę d. ż. w Południowej Australii, w któ- te des chemins de fer* (Paryż 1887); „Archiv fur rej pierwszą linię, z portu Adelaidy do City of Ade- Eisenbahnwesen" (1884).—Specyalna: JohnFran-laida, otwarto w r. 1856; w r. 1887 było już 2 286 cis „A history of the Eaglish Railways 1824 — km., oddanych dla użytku publiczn., a w r. 1893—    1845“

2    947 km. W Kraju Królowej (Queenslaod) des Travaux publics en Angleterre* (Paryż 1875); do r. 1887 było otwartych d. ż. 2 642, a do 1893 Cohn „UnterBuchungen iiber die englische Eisen-r. — 3 787 kilom. Znacznie słabsza działalność bahnpolitik* (Lipsk 1875); Kemmann „Bemerkungen przejawia się w Australii zachodniej, gdzie zur englischen Eisenbabnstatistik* (1890); Cremier ogólna ilość d. ż. w r, 1893 wynosiła 1 125 km.; „Les chemins de fer franęais" (Paryż 1848); Dołączą one miejscowości portowe z sąsiedniemi miasta- meur „Les chemins de fer franęais“ (Paryż 1860); mi handlowemi. Mało dróg żel. jest iw Taśma- Picard „Les chemins de fer franęais" (Paryż 1884); ni i, gdzie do r. 1887 zbudowano 488 kilom. d. ź.; Perdonnet „Notions genśrales sur les chemins de tu wszakże w ostatnich latach ruch budowlany fer; statistiąue, histoire, exploitation, accidents* znacznie się ożywił i w r. 1893 było 753 km. (Paryż 1862); Humbert „Traitó complet des che-

Drogi żelazne w wymienionych powyżej kra- mins de fer“ (Paryż 1891); Scharrer „Deutschlands jach są przeważnie wązkotorowe, przeznaczone J erste Eisenbahn mit Dampfkraft* (Norymberga więcej do ruchu towarowego, niż pasażerskiego, 1836); Chatelier „Les chemins de fer d’Allemagne“ i ze względu na budowę należą do rzędu budowa- j (Paryż 1845); Sax „Die Eisenbahnen" (Wiedeń nych z oszczędnością. Oprócz powyższych, istnie- j 1879); A. v. Meyer „Geschichte und Geographie ją jeszcze w Nowej Zelandyi drogi, budowa- i der deutschen Eisenbahnen* (Berlin 1890); V. Roli ne od r. 1866, których ogólna długość w r. 1893 ’ „Eacyklopadie des gesammten Eisenbahnwesen* (7 wynosiła 3 276 kilometrów.    i tomów, Wiedeń 1893); Konta „Eisenbahnjahrbuoh

Btrade ferrate italiane“; Lampugnani „Constituzio-ne generale della amministrazione ferroviaria ita-liana“ (Turyn 1887); „Memoria sobre el estado de los ferrocarrites" (1890); Gostkowski Roman .,Teorya ruchu kolejowego, zastosowana do praktyki* (Lwów, 1883, 2 tomy. Wydanie niemieckie

E D.

der ósterreichisch-ungarisohen Monarchie⁴* (Wiedeń 1868—1892); Haberer „Gesohichte des Eisenbahu-wesens“ (Wiedeń 1884); Kupka „Die Eisenbahnen Oesterreich - Ungarns 1832 — 1867“ (Lipsk 1888); J. G. Bloch „Wpływ dróg żelaznych na stan ekonomiczny Rossyi⁴⁴ (5 tomów, Warszawa 1878— 1880); Georgiewskij „<J>HeaHCOBBi5i OTHomema npa-BHTeJIBCTBeHHHKT. H UaCTHHXB JK. OÓmeCTBB

bb Poccin" (Petersburg 1887); Gintl „Mittheilungen iiber russische Bahnen⁴⁴ (1889); „Renseignements statistiąues sur l’ótat et l’exploitation du rćseau des chemins de fer Russes pour 1’annóe 1890“ (Petersburg 1892); Dr A. Geigy „Einige Erorterun-gen iiber das schweizerische Eisenbahnwesen“ (Bazylea 1874); Dietler „Die schweizerische Eisen-bahnfrage“ (Zurich 1877); Stampili „Die schwei-zerischen Eisenbahnen* (Bern 1878); „Relazione statistica sulle construzioni e sull’ esercizio delle

Wiedeń 1891).

Drogi żelazne różnyoh systemów. Pracę niezbędną do poruszenia ciężaru martwego lokomotywy przy systemach ogólnie znanych i rozpowszechnionych, wzrastającą z nachyleniem gruntu i wymaganiami szybkiego przewozu, uważać należy za bez-pożyteczną. W tej okoliczności leży poważny zarzut i kardynalny brak systemów ruchu na drogach żelaznych parowych. W systemach odmiennych, mniej lub więcej zbliżonych do typu zasadniczego, stosując jako siłę poruszającą powietrze zgęsz-czone (system Mękarskiego), wodę gorącą (system Lamm & Prancą), parę przegrzaną (system Serpollet), elektryczność, gaz, naftę lub benzynę, natron (system Honigmana), ammoniak (system Mac Mahona), starano się przedewszystkiem o zastąpienie samej silnicy (machiny) o dużym ciężarze martwym konstrukcyą lżejszą, najczęściej połączoną ściśle z wagonem (wagonmotor), a następnie usunięto ciężki materyał opałowy, węgiel, sto-sująo mny, lżejszy i tańszy. Zastanawiająo się nad drogami żelaznemi różnych systemów, zwrócimy jeszcze uwagę na drogi żelazne konne (lub w ogóle o sile pociągowej zwierzęcej), na d. 1 i n o w e, stosowane zarówno w przemyśle, jak też w krajach górskich, a nakoniec opiszemy trzy metody dróg żelaznych, stosowanych w praktyce dla przezwyciężenia znacznych spadków.

Drogi atmosferyczne pneumatyczne, w których powietrze odgrywa rolę motoru, co do ich istoty, rozróżnić należy w sposób następujący: Kolej pneumatyczna przedstawia rurę o tak znacznych rozmiarach, że w jej wnętrzu cały posuwający się pociąg pomieścić się może, atmosferyczna zaś ma na zewnątrz pociągu rurę, w której nagromadzone powietrze służy do posuwania wagonów. Drogi żelazne atmosferyczne powstały niemal równocześnie z drogami parowemi i początkowo nawet poważnie z niemi konkurowały; szczególnie w okresie 1840—1848 najznakomitsi inżynierowie poświęcali pracę i starania swoje dla udoskonalenia pomysłów i typów dróg atmosferycznych. Po 1848 r. jednak poznano braki dróg atmosferycznych w ogóle. W obecnej chwili niema ich prawie wcale; przebudowano je na drogi parowe. Wielkie zalety dróg atmosferycznych i pneumatycznych, których się do złudzenia spodziewano, nie ziśoiły się, a nawet oczekiwane oszczędności na urządzeniu, konserwacji, eksploatacyi projektowanych dróg, w porównaniu z drogami parowemi, zawiodły: przeciwnie, wydatki na wszystkich punktach przewyższyły koszta ruchu na drogach żelaznych parowych. Dopiero w ostatnich czasach spostrzegamy nowy zwrot ku drogom pueumatycznym, jednakże tylko w przypadkach całkiem wyjątkowych, szczególnie przy przejśoiu bardzo stromych pasów gór—i w tych okolicznościach Bpodziewaó się należy pomyślniejszych niż dotychczas wyników.

Historyczny rozwój dróg atmosferycznych przedstawia się jak następuje: pierwszą myśl drogi atmosferycznej powziął, jak się zdaje, inżynier duński, Medhurst, w roku 1810. Postawił on sobie za zadanie: przewożenie listów i paczek w rurze szczelnie zamkniętej za pomocą rozrzedzonego powietrza; wyobrażał sobie, że przesuwanie wózka odbędzie się zupełnie identycznie z ruchem tłoków przy machinie parowej. Po próbach i doświadczeniach Med-hursta wystąpił inżynier angielski, Vallanee, z podobnym pomysłem, tylko na większą zakreślił go skalę. Jego droga miała przewozić pasażerów i towary, a wybrał sobie na nią przestrzeń pomiędzy Londynem a Brighton; projektował tunel, a raczej rurę z żelaza lanego; wewnątrz kursowałyby wozy, a przytwierdzony do nich tłok miał posuwać tabor w kierunku wytkniętym. Przed wykonaniem tak kosztownego przedsięwzięcia urządzono próby. Rurę tunelową zastąpiono tymczasowo cylindrem z drzewa o średnicy 2 m. Zbytecznem byłoby szeroko objaśniać, że próba ta się nie udała i pomysł cały, jako nie praktyczny, nie dający się wcale urzeczywistnić, zarzucono. W ostatnioh dopiero czasach przenoszenie ruchu za pomocą zgęszczonego lub rozrzedzonego powietrza stosuje się nie w jednym tylko kierunku, a sam fakt, niezmiernie charakterystyczny, że pomysł racyonalny przez wadliwe przeprowadzenie prób lub też przez stan chwilowy mało rozwiniętej techniki może upaść, ażeby po 80 lub 100 latach na nowo ńię pojawić w formie udoskonalonej, zasługuje na zaznaczenie.

Drogi z /okomocyą za pomocą powietrz* zgęszczonego posiadają dla nas i tę jeszcze stronę zajmującą, że jest to wynalazek naszego rodaka, M ę k a r-s ki ego (obaoz), który pierwsze próby rozpoczął przed 20 laty za granicą, a mianowicie w Paryżu -1875, następnie w Nantes, w Londynie, we Prancyi na przestrzeni Vincennes-Ville do Evrard (63 kil.), a otrzymawszy wyniki pomyślne, rozszerzył swoją działalność na Szwajcaryę, gdzie wykonał tramwaj w Bernie. Najnowsze roboty Mękarskiego są w Tulonie i w Toledo (w Ameryce). Myśl zasadnicza Mękarskiego jest następująca: W centralnej stacyi, przy pomocy pary lub siły wodnej, zgęszcza się

powietrze atmosferyczne do 25 lub 30 atmosfer, i gromadzi się w zbiornikach stalowych, z takiem przeznaczeniem, ażeby następnie skorzystać z zapasów, doprowadzając je stopniowo do lokomotyw łub wagono-motorów. Powietrze z tych zbiorników dostaje się do tłoków mechanizmu poruszającego i działa przez ekspansyę (obacz). Zalety systemu Mękarskiego są następujące: prosta forma motoru, łatwość w zwalczeniu dużych wyniesień, taniość utrzymywania motoru, spokojny ruch, znaczna chy-źość, brak wszelkich dymów i gazów, możność pry-czepiania wozów dodatkowych w razie potrzeby. Braki tegoż Bystemu: nie zupełny wyzysk wysokiego naprężenia, nadmierne martwe obciążenie przez zbiorniki, konieczność obracania motoru na stacyach krańcowych.

Nie wiele różni się od systemu Mękarskiego pomysł pp. Lam m i Franc q, którzy zamiast powietrza zgęszczonego stosują wodę gorącą. Podług powyższego systemu buduje „Compagnie continentale d’exploitation des locomotives sans foyer” w Paryżu machiny, a raczej silnice parowe, lecz bez paleniska. Siłę poruszającą machina otrzymuje na sta-cyi ze zbiornika wody przegrzanej, o temp. +200° Celsiusza. Wytwarzająca się z wody para przegrzana ma na początku 15 atmosfer ciśnienia. W miarę zużywania się pary w cylindrach, woda przegrzana wytwarza nową ilość pary, przy końcu biegu zniża się temp. wody do -f 135°, a ciśnienie pary opada do 3 atm. W roku 1893 wspomniane towarzystwo ogłosiło sprawozdanie o otrzymanych wynikach przy stosowaniu silnie bez paleniska.—Ciekawy bardzo szczegół wyraża stosunek do Zarządu „Towarzystwa tramwajowego Paryża i departamentu Sekwany*. Zaprowadzając nowe silnice systemu Lamm i Francq,a, Towarzystwo tramwajowe orzekło, że premia będzie wypłaconą tylko wtedy, jeżeli okażą się oszczędności przy eksploatacyi, wynikające z zastosowania nowych urządzeń. Po 3-ch latach okazało się, że istotnie oszczędności są, i odtąd Towarzystwo tramwajowe wypłaca rocznie 15 000 fr. fabryce.

Ważną bardzo innowacyą od niedawnego czasu zaprowadzono przez użycie do lókomocyi pary przegrzanej systemu S er po 11 et’a. Stosuje on od grud. 1893 do powozów tramwajowych w Paryżu przyrząd, który dotąd już okazał się bardzo odpowiednim i dał rezultaty zadawalniające. Zasadą systemu Serpollefa jest użycie rurek, o przekroju półksiężycowym; średnica rurek 45 mm,, otwór dla wody 1V₃ mm., grubość ścianek 12 mm. (ob. fig. 3 i 4) Gdy woda wejdzie w ciasną szczelinę, zamienia się natychmiast na parę, gdyż powierzchnia ogrzewalna jest duża, a para przegrzana o temperaturze 250° do 300° działa bezpośrednio na tłoki machiny. Przez proste wytwarzanie pary i bezzwłoczne jej zużytkowanie odpadają wentyle, klapy bezpieczeństwa, wodowskazy, a nawet manometry, albowiem rurki próbowane na ciśnienie 300 atmosfer, wytrzymują faktycznie 15 do 25 atm., eksplozya zatem, z nadmiaru pracy rur, jest wykluczoną. Zarzuty czynione systemowi Serpollefa, były następujące: 1) zanieczyszczenie otworu osadem kamienia kotło

wego, 2) psucie się rur skutkiem wysokiej temperatury, 3) możliwe uszkodzenie części mechanizmu przez parę przegrzaną. Jednakże praktyka przekonała, że zarzuty te mają tylko pozory słuszności; w rzeczywistości ani zanieczyszczenia, ani uszkodzenia po 18 - miesięcznem doświadczeniu nie stwierdzono.

fi

Fig. 3. Przekrój rurki systemu Serpollefa w naturalnej wielkości.

Fig. 4. Kzut poziomy.

Drogi żelazne*konne. Powstanie dróg żelaznych konnych sięga kilkuset lat wstecz. Geneza ich wiąże się ściśle z przemysłem górniczym, a drogi żelazne konne służyły zarówno w samych kopalniach, jak też do przewożenia produktów od kopalni do ramp ładunkowych, położonych przy traktach bitych lub wodnych. Drogi żelazne konne uważać należy za wynalazek amerykański. Niemcy jednak roszczą sobie pretensyę pierwszeństwa dla tego pomysłu, przypisując inwencyę górnikom niemieckim. Drogi konne najprostszego typu budowane były z drzewa, na podkładach podłużnych, zarówno

jak poprzeczny oh, koła zaś wózków na obwodzie nie posiadały występu w tych razach, gdy poruszały się na longrynacb wprost. W niektórych zaś wypadkach na obwodzie kół stosowano fl a nsz ę, wzmacniając longrynę łatą, co i w naszych czasach się praktykuje, przez okucie narożnika lon-gryny żelazem kątowem. W roku 1738 konstruktor tramwajów, Outram, używa po raz pierwszy toru żelaznego, a stąd nazwa Outramway, skrócona następnie na wyraz „tramway*, obecnie powszechnie używany. Na początku bieżącego stulecia w Niemczech, zarówno jak i Austryi, znajdowały się pokaźne sieci tramwajów konnych do przewozu tak osób, jak ciężarów, np: linia Budziejo-wice-Linz, Linz-Gmunden; na Węgrzech linia Press-burg-Tyrnawa; we Prancyi S-t EtienneAndrócieu-se, w Ameryce Quinq-Boston. W naszych czasach wszystkie linie wspomniane przerobiono na drogi żelazne parowe. Urządzanie dróg żelaznych konnych, od chwili zaprowadzania trakcyi parowej straciło pierwiastkowe doniosłe swoje znaczenie. Natomiast, ograniczając się do ruchu miejscowego, wewnątrz miast zyskały tramwaje w środku naszego stulecia nowe i bardzo poważne pole rozwoju. Drogi żelazne konne, czyli koleje miejskie, w okresie nowoczesnym rozwijają się najpierw w Ameryce (1858 Nowy Jork) i Anglii. Niemal wyłącznym ich celem jest przewóz osób. Zasługę przeszczepienia dróg konnych do Europy przypisują Anglikowi Mr. Trains. On to pierwszy rozwinął działalność swoją w Anglii. Niemcy zawdzięczają inicyaty wie Duńczyka Moliera swoją kolej konną w Berlinie (1863). Kolej konna w Warszawie powstała w roku 1866; umowa zawarta została pomiędzy Rządem Królestwa i Prezesem Rady Zarządzającej Towarzystwa Głównego dróg żelaznych rossyjskich, hr. Baranowem, w dniu 7/19 grudnia 1865, dla połączenia dworców na prawym brzegu Wisły położonych z dworcem Kolei Wiedeńskiej. Była to właściwie jedna tylko linia, przecinająca przedmieście Pragę, a dalej przez most Aleksandryjski, Nowy Zjazd, Kraków. Przedm., Królewską i Marszałkowską dochodziła do rogu Alei Jerozolimskich. Dopiero w 1881 r. kompania belgijska otrzymała koncessyę na budowę i eksploa-tacyę sieci tramwajowej, której długość w roku 1896 wyuosi 24 wiorsty. Zalety kolei konnych, szczególnie w miastach średniej wielkości, są bardzo poważne. Dostarczenie regularnej i taniej lokomocyi dla ludzi biednych lub średnio zamożnych wymienić należy na pierwszem miejscu; przy ruchu powozów, w małych odstępach czasu, drogi żelazne konne lepiej czynią zadość wymaganiom publiczności, aniżeli omnibusy. Niedogodności tramwajów konnych, w porównaniu do nowych systemów kolei miejskich, są następujące: 1) zanieczyszczanie ulic nawozem końskim; 2) uszkadzanie powierzchni ulic kopytami, 3) nieunikniony stuk przy uderzeniu o bruk twardy, 4) długość konia łącznie z wozem przedstawia w ulicach wązkich pewną przeszkodę dla ruchu innych pojazdów, 5) zatrzymanie powozu, a szczególnie puszczenie go w ruch na przystankach, w miejscach naohylonych lub w krzywiznach, wymaga ^nadmiernego wytężenia Biły konia, 6) prze-przęganie koni na przystankach krańcowych i strata czasu stąd wynikająoa jest również niedogodnością tego sposobu lokomocyi. Przeciętna ilość kilometrów dziennie dla konia tramwajowego wynosi 26 (Berlin); pierwsze towarzystwo tramwajowe w Petersburgu podaje 31 km.; przeciętna szybkość jazdy 9 km. na godzinę. Przytaczamy jeszcze kilka danych charakterystycznych o tramwajach Warszawskich: Ilość koni w 1894 r. 519, ilość kilometrów przebieźonych przez konie 41 32 083; średni dzienny przebieg konia 22.5 km; ilość wa-gono-kilometrów 3 809 308; średni przebieg woza dziennie 94.5 km.; ilość pasażer, w 1889 11 826 494; w 1894 15 435 950; dochód całkowity w 1889 1681 000 fr. w 1894 2 182 000 fr.; rozchód całkowity wciągu 1889 r. 1211000 fr.; w 1894 1352000 fr.; dochód na jeden wagon—km, 1889 0.53 fr., w 1894 0.57 fr.; rozchód 1889 0.385, fr. w 1894 0.354 fr.

Drogi żelazne z motorami gazowemi. Pierwsza myśl stosowania gazu do poruszania "wozów na drodze żelaznej sięga 1885 roku. Inżynierowie BanksiBanes w Australii byli pierwsi, którzy się urzeczywistnieniem lokomocyi za pomocą silnie gazowych zajęli. Przy próbach każdy wóz zaopatrzony był w 2 motory, o sile po 3 7* konia, szybkość jazdy wynosiła na przestrzeni poziomej 15 kilom, na godzinę, wzniesienia 20⁹/₀o udało się przezwyciężyć bez trudu, chyźość jednak w tych warunkach zmniejszała się do 7V₂ kilom. Następnie wiadomo o próbach dokonanych w Dreźnie w 1893 r. przez inżyniera Liihringa, na przestrzeni od warsztatów wspomnianego wynalazcy aż do linii tramwajowej, prowadzącej z Dresden-Neustadt do Grossenhain. O próbach tych, jako też o konstrukcyi Bumago wagonu i motorów sprawozdania specyalistów (nad-inźynier K e m p e r w Dessau i profesor Gostkowski we Lwowie, obacz „Schilings Journal fur Gasbeleu-chtung & Wasserversorgung“) brzmią bardzo przychylnie. Myśl użycia gazu do lokomocyi zasadza się przedewszystkiem na zgęszczeniu do 6 atmosfer. Zachodzi nawet pewne podobieństwo pomiędzy użyciem powietrza zgęszozonego do lokomocyi, a gazu, jednakże podobieństwo to wychodzi na korzyść gazu, dla tego, źo energia, nagromadzona przy jednem i tern samem ciśnieniu, jest 13 do 17 razy większą dla gazu, aniżeli dla powietrza atmosferycznego; wyższość wynika stąd, że przy stosowaniu gazu ciśnienie może być zmniejszone, a zbiorniki mogą być o wymiarach dogodniejszych. Koszt stacyi do zgęszczania gazu, z oałem urządzeniem wewnętrznem, wynosi około 8 000 rubli, 8-konny motor przy pomooy transmissyi porusza kompressor, zgęszczający na godzinę 60 metrów kubicznych gazu do 8 atmosfer ciśnienia. Gaz doprowadza się z przewodów ulicznych rurką 100 mm. średnicy. Z kompressora gaz przeprowadzonym zostaje do 2 zbiorników, umieszczonych pod dachem, o pojemności 11.2 metrów kubicznych i z zapasu korzystają wagony poruszane gazem. Liihring urządza w swoich powozach 10 małych zbiorników, o pojemności 1.3 mstra kub. Ponieważ gaz zebrany zostaje pod ciśnieniem 6 atmosfer, więc ilość gazu równa się 1.3 X 6    ^7.8 .metr. kub.

!(

•---FBI

Ip

li

ife_ __

PI

hmk!

li

•TH

ip

::r

i mt

V_v*

[m

i:

”'131

WIS

"/•-

B5

Fig. 5. Widok wozu tramwajowego (otwartego), poruszanego siłą gazu podług systemu Liibringa.

~aj,,:z‘L |

«|Łps

KilH

jgs

ll§s}

SZJL'*¹'

ńiki« iJHUWi UWMI

iSiSi

p2

^g5555^^g|p

&!3f ”

,.v,

•/l

V.

iii

4Hi

--

Jpii

filii

iii.

mmm

S>|r

fis

■f.

§flpsś® ~

Fig. 6.^Widok Btacyi do zgęszczonego gazu podług systemu Liibringa

Przśnoszenie siły na osie kół, rozwiązano, zdaniem prof. Gostkowskiego, w sposób genialny. Równocześnie niemal zLuhringem inżynierowie szwajcarscy, Gillieron i Amrein w Vercy, zajęli się tą samą sprawą i zbudowali 5 kilom, długą linię z Neufchatel do S-t Blaise. W Ameryce, a mianowicie w Chicago, od dłuższego czasu już kursują na liniach ulicznych powozy, poruszane gazem, systemu I. S. Connelly, a przedsiębiorca główny tramwajów w Chicago, Jerkes, zadowolony widocznie z osiągniętych rezultatów, nabył wszystkie patenty i prawa .Connelly-Motor-Companyna stan Illinois. W ostatnich 2 latach miasto Dessau (42 500 mieszkańców) zaprowadziło u siebie ruch gazowy, dając mu pierwszeństwo przed trakcyą elektryczną. Linia, o torze normalnym, posiada obecnie 4.4 kilom, długości, spadki 1 : 30 (33 %o)> promienie minimalne krzywizn 12 metrów. Powozy, o 6 000 kilog. wagi, mają 12 miejsc siedzących, 15 stojących; 3 zbiorniki pod podłogą mieszczą w sobie 0.8 metr. kub. gazu, o 6 atmosf. ciśnienia początkowego. Zapas wody chłodzącej 300 litrów. Szybkość jazdy dozwolona 12 kilom, na godzinę. Próby z hamulcami przekonały, że przejście z największej chyźości do zupełnego zatrzy- : mania ruchu wynosi 2 metry. Ilość zużytego gazu na kilometr wynosi 0.473 metra kub. (Cena gazu w Warszawie 1 rs. 75 kop. za 1 000 stóp kub. czyli 6 kop za metr. kub.), zależy od warunków miejscowych, a przedewszystkiem od tego, czy towarzystwo tramwajowe posiada własny gaz lub nie. W Dessau koszt budowy na 1 km. wynosi 73 OjO marek. Kapitał nakładowy jest więc stosunkowo umiarkowany, gdy się uwzględni, że wydatek na sta-cyę centralną i przewody, pochłaniające, przy tramwajach elektrycznych, znaczną część kapitału budowlanego, przy tramwajach gazowych może być zaoszczędzony. Nieprzyjemnie przy tramwajach gazowych odczuwa się w chwili hamowania lub postoju, również jak i w chwili puszczania powozu w ruch, wstrząśnienie całego wagonu. Ruch ten tłómaczy się tern, że maszyna na przystankach nie ustaje; pracuje dalej i wywołuje swoją bezużyteczną pracą wspomniane, niepożądane wcale, wstrząśnienie. Wozy nie zmieniają dowolnie szybkości swego ruchu, albowiem silnice gazowe mają ilość obrotów unormowaną. Jest to poniekąd zaletą systemu, albowiem prowadzący pociąg nie może nadać mu chyźości nad normę, co w pewnej mierze wpływa na bezpieczeństwo samej jazdy.

Nafta i Benzyna. Towarzystwo „Daimler Mo-toren Gesellschaft* w Cannstadt zajęło się w ubiegłych latach konstrukcyą silnie naftowych i benzynowych, i niemal na każdej wystawie przedstawia swoje urządzenia dla dróg żelaznych, kolejek podjazdowych i tramwajów. Machina, niezmiernie proBta, zajmująca mało miejsca, składa się z pionowego cylindra, z aparatu do odparowywania nafty i nakoniec z lampy, która w chwili danej zapala mieszaninę powietrza atmosf. i gazu naftowego lub benzynowego. W roku 1890 w Prate-rze Wiedeńskim, a następnie w 1892, otwarto drogę żelazną naftową, długości l¹/* hm. Wozy, lekkie, o 12 miejscach, poruszane były silnicami o 8 koniach parowych. Szybkość jazdy dochodziła do 12 km. na godzinę. W r. 1892 ustawiono dwie nowe machiny o sile 4 koni. Wozy miały już 15 miejsc siedzących i 8 stojących. Droga żelazna naftowa ułożoną była w spadku 30°|ą₀, a posiadała najostrzejszą krzywiznę 20 m. promienia. Maksymalna szybkość jazdy wynosiła 16 kilom, na godzinę. W ostatnich czasach wspomniane T-two buduje machiny o sile 10 koni, odległość osi wynosi 4 m., pudło wagonowe ma 6.74 dług., 2.9 szerok. i 2.23 wysokości w świetle nad podłogą. Ilość miejsc siedzących 30. Do poruszenia machiny używają benzyny; machina ma 2 cylindry, przenoszące ruch na koło rozpędowe. Dalszy ruch przenosi się za pomocą kół zębatych. Waga próżnego wozu 8 660 kg.; całkowicie ładowny waży 11 310 kg. Przeciętnie zużywa się 4 do 4l/a kg. benzyny na godzinę przy 25 kilom, chyźości, czyli na jeden km. 0.17 kg., co przy cenie 2 rs. 60 za pud, wynosi około 3 kop. za kilometr.

Natron. Honigman w Grevenburgu koło Akwisgranu obmyślił i stosuje do dróg miejskich silnicę nowego całkiem UBtroju. Pomysł swój opiera na znauej właściwości natronu. Wiadomo, że roztwór natronu posiada tę własność, że przy pewnym stopniu zgęszczenia i parowania przyjmuje w siebie parę wodną, wytwarzając jednocześnie wysoką temperaturę. Można zatem parę zużytą korzystnie skondensować, a przez wytwarzanie się przy tej sposobności ciepła—wodę zamiesić w parę. Lokomotywa Honigmana, zbudowana na powyższej zasadzie, ma kocieł napełniony wodą i parą, jako część konstrukcyi wewnętrzną; zewnętrzną zaś składa drugi kocieł, napełniony skoncentrowanym roztworem natronu. Parę zużytą Honigman prowadzi do naczynia zewnętrznego, tam zaś moeno ogrzany ług bez paleniska i ognia wytwarza tak wysoką temperaturę, że woda w kotle wewnętrznym zamienia się na parę. Rzecz naturalna, że przy tym systemie niezbędna jest sta-cya stała, z installacyą kotłową, dostarczającą wody gorącej, a przy niej przyrząd do odparowywania, skąd otrzymuje się ług skoncentrowany. Pierwsze próby wykonano na kolei normalnego toru Akwisgran - Jiillich, i to z dobrym skutkiem. Na kolei miejskiej Aachen - Burtscheid dokonano również prób, a lokomotywa pracowała w ciągu 4 godzin. Na drodze żelaznej Minneapolis - Lyndala-Minneatoka zaprowadzono również lokomotywy Honigmana. Zdania co do wartości pomysłu dotąd przynajmniej się różnią. Wadą systemu jest duży ciężar martwy machiny, koszt i nietrwałość kotła, wytwarzanie się twardej masy przy ochładzaniu ługu. Natomiast podnoszą zalety, zasadzające się głównie na prostooie założenia i eksploatacyi. O dalszem rozpowszechnieniu się pomysłu Honigmana dotąd nie wiele wiadomo.

Użycie ammoniaku jako siły poruszającej. Towarzystwo amerykańskie w Nowym Yorku „Rail-way Ammonia Motor Company*, wprowadziło w najnowszych czasach innowacyę pomysłu Mac-Mahona, a mianowicie motory ammoniakowe. No-

wość zasadza się na tym zadziwiającym fakcie: że am- z projektem kolei na Rigi, znaleźli się chętni do moniak bezwodny już pod ciśnieniem jednej atmosfe- finansowego urzeczywistnienia przedsiębiorstwa, ry, czyli zwyczajnego powietrza, wrzeć zaczyna przy Jeszcze w 1868 r. Riggenbaoh, wspólnie z przyja-temperaturze—39°C; przy temperaturze zaś+27°C ciołmi: Na effem z St Gallen i Zschokke m z Aa-wytwarza ciśnienie 10.5 atmosfer. Z tej własno- j rau, zabrali się do wystudyowania najlepszego kie-ści skorzystał Mac Mahoń, a silnica jego zupeł- runku projektowanej drogi. W 1869 r. rozpoczęto nie podobna jest do silnie parowych, z tą jednak roboty ziemne, a w 1870 cała linia, 5 320 m. dłu-korzystną różnicą, że nie zawiera wcale ognia, gości, była o tyle ukończoną, że w 1871 r., przy zaś gaz po spełnionej robocie nie wydobywa się początku sezonu kuracyjnego, prawidłowy ruch po-na zewnątrz, lecz powraca do zbiornika, zawiera- ciągów mógł być rozpoczęty (fig. 7, 8, 9). Kolej wyjącego wodę podgrzaną, i tam zostaje absorbowany; woda bowiem ma tę własność, że może pochłonąć parę ammoniakalną w ilości 1 700-krotnej kubiczności własnej. Koszt ruchu przy użyciu motoru opisanego wynosić ma jedną kopiejkę na wa~ gono kilometr.

System Riggenbacha.

Fig. 7. Przekrój.

Drogi żelazno zębate. Tarcie sztucznie zwiększone i myśl podstawowa o zastosowaniu kół zębatych przy budowie parowozów sięgają r. 1804.

Zbudowana przez Trevethika w tym roku lokomotywa opiera się na wzmiankowanych zasadach.

Fig. 8. Przekrój podłużny.

mil

I¹

i!

TT

..

*gS

W.

jgig

W roku 1811 Blenkinsop z Leeds otrzymał patent na machinę poruszającą się za pomocą koła zębatego i środkowej szyny zazębionej. Pierwszą próbę z taką lokomotywą wykonano 12 sierpnia 1812 roku na przestrzeni 5.6 kilom, długiej, pomiędzy kopalniami w Middleton i Leeds. Pociąg składał się z 30 ładownych węglarek, a szybkość jazdy wynosiła 5.2 km. na godzinę. W r. 1814 Blackett, właściciel kopalni w Wyłam, przekonaw-Bzy się, że waga lokomotywy już jest dostateczną do wywołania niezbędnego tarcia pomiędzy kołami i szyną, myśl o dalszem stosowaniu kół zębatych zarzucił. Wzniesienia 30 do 40°/₀₀ starano się przezwyciężyć środkami możliwie najmniej skomplikowanemu, nie bacząc na olbrzymi koszt budowy i niepomierne wydatki na eksploatacyę w połączeniu z Wysokiem niebezpieczeństwem ru-chu.(/W roku 1853 szwajcarski mechanik, N. Rig-genbach, zbadawszy dokładnie przyczyny złego, wynalazł sposób usunięcia go. Uzyskawszy we Francyi w roku 1862 patent na swój wynalazek, na eksploatacyę dróg górskich, przy pomocy kół zębatych i środkowej szyny zazębionej, a nieco później patenty w Austryi i Stanach Ameryki Północnej, Riggenbach pracował bezustannie nad udoskonaleniem swoich pomysłów. Rysunek i modele przedstawił on w roku 1868 na dorocznem zebraniu inżynierów i budowniczych szwajcarskich.

big 9. Rzut poziomy.

chodzi z Vitznau, przystanku parostatków na jeziorze Czterech Kantonów; po wzniesieniu 250 %o koleją szybko dochodzi do połowy góry, tunelem 75 m. długości i mostem, śmiało rzuconym przez Schnur-tobel, prowadzi dalej do przystanku i stacyi wodnej Freibergen, następnie do Staffelhohe. Jest to pierwsza część kolei górskiej Rigi. Drugą część zbudowali wspólnie Zschokke i Riggenbach do Kulm, najwyższego szczytu góry, 1 750 m. nad

Oceną pomysłu zajęło się grono profesorów politechniki w Zurychu; lecz opinia rzeczoznawców nie bardzo brzmiała zachęcająco, szczególnie wobec nadziei pokładanych w pomysłach inż. W e-11 e g o (o których niżej), łatwiej dających się w praktyce urzeczywistnić. Niemal równocześnie z Rig-genbachem i Wetlim, inżynier amerykański Marsh wystąpił z podobnym pomysłem, a poparty duchem przedsiębiorczości amerykańskiej, pobudował w pobliżu Bostonu, na Mount Washington, kolej zębatą o pochyłości 330°/₀₀. Fakt urzeczywistnienia kolei zębatej w Ameryce odbił się korzystnie na tych sferach szwajcarskich, które zajęte były pracami Riggenbacha, a gdy mechanik ten wystąpił

poziomem morza. Bezpośrednie połączenie Vitz-man-Ku)m wynosi 7 kilom., zaś różnica poziomu 1 310 metrów. Następne poważne urzeczywistnie-nienie praktycznego pomysłu Riggenbacha posiadł Wiedeń, a mianowicie kolej na Kahlenberg; długość 5 kilom., wzniesienia od 30 do 100°/₀₀; otwarcia dokonano dnia 7 marca 1879 roku. Po tych dwóch pomyślnie urzeczywistnionych próbach powstało w Szwajcaryi międzynarodowe Towarzystwo kolei górskich, dążące do wyeksploatowania pomysłów Riggenbachą. Cały szereg nowych dróg, jak np. na Schwabenberg w Budapeszcie, druga kolej na Rigi, z Arth wychodząca, droga z Rorschach do Heiden i inne świadczą o doniosłości pomysłu mechanika szwajcarskiego.

tą i Culmann oświadczył, że jest to konstrukcya najbardziej wykończona z pośród wszystkich innych tego rodzaju, i zalecił Bystem cały do prób na większą skalę.

W 1871 roku Harlacher, naówczas profesor nauk inżynierskich w politechnice Pragi Czeskiej, ogłosił broszurę, zalecającą system. Dzięki usilnym staraniom Wetlego, w 1871 udało mu się zawiązać towarzystwo dla urzeczywistnienia swojego pomysłu na kolei, prowadzić mającej od Wa-

System Wetlego

Hg. 10. Rzut pionowy.

////

—i

BU

fi

\\\

Fig., 11. Rzut poziomy.

densweil, na lewym brzegu jeziora Zurychskiego (stacyi kolejowej linii Zurych -Glarus), ku Eiusiedeln, znanej miejscowości odpustowej. Długość projektowanej linii 17 km., lecz tylko przestrzeń 10 kilometrowa, a mianowicie część dolna, otrzymać miała system Wetlego — pozostałe zaś 7 kilom., położone na Wysokiem płaskowzgórzu, w poziomie 850 m. nad morzem, nie wymagały systemu nadzwyczajnego. — W 1874 ukończony został oddział

System Wetlego. W roku 1888 szwajcarski inżynier W e 11 i wystąpił z nowym projektem budowy dróg górskich. Myśl jego zasadnicza jest ta, żeby pomiędzy parą szyn głównych, i w ich poziomie, umieścić na podkładach szereg zbiegających się ku sobie, pod stałym kątem nachylenia i w stałych odstępach, odoinków szyn — czyli zębów. Kąt nachylenia ku osi toru 25°. Przestrzeń pomiędzy szynami zewnętrznemi zajmuje ciało, symetrycznie w kształcie strzały ułożone. Każdy ząb następny rozpoczyna się prawie w końcu poprzedniego, w przekroju poprzecznym; przy końcu jednej pary zębów mamy zawsze 4 szyny (ob. fig. 10 i 11). Koło składa się z walca żelaznego, o długości cylindra, równej szerokości toru zewnętrznego; na powierzchni walca zawinięte są zęby, które przy obrocie walca od wij aj ą się zgodnie z położeniem szyn środkowych. Lokomotywa Wetlego porusza wzmiankowany walec i wytwarza tym sposobem ruch całego pociągu. Jak ważną rolę odgrywa w danej konstrukcyi ślizganie się cylindra po torze, widocz-nem jest na pierwszy rzut oka. W r. 1869 rada związkowa Szwajcaryi zażądała opinii specyalistów, profesorów politechniki w Zurychu. Zdania uczonych co do wartości systemu, co do zalet jego i wad, były podzielone. Profesorowie Zenner i Veith, z wydziału mechanicznego, ograniczyli się wyłącznie do zbadania konstrukcyi toru i walca i przyszli do tego przekonania, że w porównaniu z formami, w użyciu do owego czasu będącemi, pomysł W e 11 e g o oznaoza postęp i bezwarunkowe ulepszenie pod względem bezpieczeństwa i jednostaj-ności ruchu. Dalej orzekli, że użycie konstrukcyi przez tarcie będzie stosunkowo nieznaczne, że pomysł sam w wysokim stopniu jest oryginalny i zasługuje na to, by go w praktyce bliżej zbadano. Profesor Pestalozzi utrzymywał, że konstrukcya daje się urzeczywistnić, robił jednak zastrzeżenie, że co do kosztów zarówno budowy, jak i eksploa-tacyi, na razie zdania swojego wypowiedzieć nie może, albowiem brak dotąd wszelkich danych zasadniczych. Profesor Culmann pierwszy zwrócił uwagę na niepewność systemu i na niezbadane dotąd prawo ślizgania się kół zewnętrznych, na nierównomierny rozdział pracy kół zewnętrznych i wewnętrznych, na ewentualność spełniania całej pracy przez koła wewnętrzne, a wynikające stąd parcia boczne na części składowe toru. Zresz

404 m. długości i na nim odbywały się liczne próby systemu Wetlego, Na krótkiej tej przestrzeni piętrzyły się już rozmaite trudności, zależne od spadku i krzywizn ostrych, a nagromadzone wyniki tych prób i doświadczeń pozwoliły na pewne wnioski, odnoszące się do racyonalności systemu. Należy przyznać, że rezultat, nie bacząc na braki dostrzeżone w konstrukcyi parowozu, wypadł, co do toru, zadawalniająco. Dalszem urzeczywistnieniem budowy zajęła się, stosownie do zawartej u-mowy, potężna kompania Nordostbahn w Zurychu. Pod koniec 1876 roku ukończono budowę i rozpoczęto jazdy próbne. Przy pierwszych dwóch próbach, ku Wadensweil, wyskoczył walec zębaty, wznosząc się po nad szyny wewnętrzne, chwytanie więc zębów za szyny ustało, a parowóz toczył się w dół—na kołach zwyczajnych, rzucany to w prawo to w lewo, gruchocąc szereg szyn wewnętrznych, dopóty, dopóki walec nie wpadł powtórnie w miejsce właściwe, chwytając zębami za szyny wewnętrzne. Po naprawieniu szkód w dniu 30 listopada 1876 r. przystąpiono do dalszych prób, które jednakże za-. kończyły się tragicznie; śmierć i kalectwo kilku osób, biorących udział w próbach, odstraszyły od dalszego badania systemu; na razie więc pomysł Wetlego pogrzebany został pod gruzami i szczątkami zniszczonego toru i taboru.

Dzieło to, oprócz swej ogromnej wartości pod wzglądem specyalnym, daje zarazem pojęcie o rozwoju nauk matematycznych, mechaniki, hydrauliki i nauk inżynierskich w Niemczech w XVIII wieku. W rozdziale 17-ym autor pomieszcza rysunek powietrznej drogi linowej w Gdańsku, zwanej na-

System Fella.

. .t

:::

Tx

Fig. 12. Rzut pionowy.

iii

-- -

y®

,r

ii”

i i

i¹

ilu m/W

lęH.n

: -ci

Fig. 13. Rzut poziomy.

ówczas „Die Danziger Machinę", zbudowanej w r. 1644 i służącej podczas robót fortyfikacyjnych do przewozu ziemi z góry Bischofsberg w poprzek rzeki i szerokiego rowu, do miejsca, gdzie sypano wał. Konstruktor tej drogi linowej, podług nota-

System Fella. Na przestrzeni pomiędzy stacya-mi Busa i St. Michel, na długości 77 kilm., zastosowano system powyższy w przejściu przez górę Mont Cenis, na spadkach 8°/₀o* Linia ta posiadała charakter tymczasowy, a z chwilą przebicia samego tunelu, 25 grudnia 1870, szlak górny stracił zupełnie swe znaczenie. Samo działanie machiny Fella zasadza się na zwiększeniu adhezyi (ob.). Machina tendrowa, zbudowana ze stali, waży w czasie działania 17 ton, posiada 2 osie, o rozstawieniu 2.10 m.; każde więc koło przyjmuje ciśnienie 4.25 ton. Średnica koła 0.71 metra. Dla zwiększenia siły pociągowej nad normę zwyczajnych parowozów umontowano jeszcze 2 pary połączonych pomiędzy sobą kół poziomych, dotykających szyny środkowej, nieco wyżej umieszczonej, aniżeli szyny zewnętrzne. Na dołączonym rysunku fig. 12 i 13 mechanizm cały jest uwidoczniony. Próby i doświadczenia z roku 1865 przekonały, że olbrzymia masa pracy przy tym systemie się marnuje, że kombinacya kół poziomych i pionowych niszczy w wysokim stopniu tak wewnętrzne, jak i zewnętrzne szyny, i że przy tym systemie ilość zużytego węgla większą jest od systemów pokrewnych dla dróg górskich, od 20 do 40°/₀-

Koleje wiszące i linowe. Zastosowanie liny przy przewozie ciężarów znane było w odległej przeszłości", mianowicie w Chinach i w Indyach. Podług badań prof. F. Eżicha z Wiednia, pierwsza wzmianka o powietrznej kolei wiszącej znajduje się w książce z XV wieku p. t. „Feuerwerksbuch”; tamże znajdujemy rysunkowe objaśnienia do budowy kolejki. Drugi, nieco późniejszy, dokument, nosi tytuł „Theatrum machinarum hydrotechnica-rum“ Jakóba Leupold, z roku 1774, przedstawiający już dość szczegółowo budowę dróg wiszących.

tek Leupolda, zwał się Adam Wyce. W naj- du gazowego po drugiej stronie rzeki. W danym nowszych czasach Bleichert w Lipsku nadał kole- wypadku szło głównie o ułatwienie i udogodnienie jom wiążącym niebywałe przedtem znaczenie w prze- przewozu węgla od stacyi do zakładu gazowego, myślę, zastępując niemi drogi żelazne parowozo- zaś koksu—w kierunku odwrotnym. Linia łamie się we, tam, gdzie budowie tych dróg nie sprzyjały 2 razy: pierwszy raz przy stacyi ładunkowej, pod silne spadki, drogi publiczne, rzeki lub przepaści, kątem 135 stopni, drugi raz przy rzeca,pod kąteml22 Pierwsza droga wisząca w Rossyi pobudowaną została od stacyi Pokrowskaja, na d. ż. Moskiewsko-Niźegorodzkiej, do przestrzeni leśnych Chary tonowa. Długość tej drogi wynosiła' 9 wiorst. Linę wprawiała w ruch machina 25 - konna, a ilość dziennie przewożonego drzewa wynosiła 10 sążni kub. Wagoniki ładowne przymocowane były do jednego, próżne—do drugiego końca, i gdy ładowne wózki biegły w dół, próżne podnosiły się ku górze; szybkość ruchu regulowano za pomocą hamulców. Do dziś dnia za granicą urządzają podobne kolejki hamulcowe (Bremsbergbahn). W r.

Zakład gazowy.

**

o°

lAOOO

s-

✓9

^—('".'KW

3- ■

5-

3- •

1834 po raz pierwszy wprowadził linę drucianą inżynier niemiecki Albert, tak dla dróg wiszących, jak i dla przyziemnych. Szczególnie w krajach górzystych: w Tyrolu, Szwajcaryi i Sabaudyi, przy eksploatacyi przestrzeni leśnych, drogi linowe rozwinęły się bardzo. System dróg wisząoych lub napowietrznych znany był w Europie w XV w.

■X.

A,

N/

Stacya Kiichengarten.

Fig 14.

stopni; zarówno przez szosę, jak też przez rzekę rzu^ cono mosty, ten drugi ma 52 m. w świetle. Wagoniki do przewozu węgla, o pojemności 240 kg. każdy, przewożą dziennie 200 do 300 ton (12 000 do 18 000 pudów). Jako motcr służy machina 4-kon-na. Wózki, przybywające do zakładu gazowego,

Znacznie później, bo w XVII w., znajdujemy wskazówki historyczne o używaniu liny w okolicach Gmunden (w Austryi) do podwożenia materyałów leśnych po płaszczyźnie mocno pochyłej, przy-czem ruch wykonywało koło wodne. W drugiej połowie zeszłego stulecia w angielskich kopalniach węgla natrafiamy na rozległe użycie samodziała-jących dróg linowych. Mechaniczne urządzenie ich składało się z bloka, pomieszczonego na szczycie płaszczyzny pochyłej, i z liny, narzuconej na bloku lub walcu. Z powodu wadliwej budowy droga ta w dalszym ciągu przestała być czynną. I w Moskwie pobudowana droga linowa, systemu Mosoło-wa, dla wywózki nieczystości z miasta, również przestała funkcyonować, gdyż spodziewanych po niej usług nie osiągnięto. W Szwajcaryi lokomo-cya na drogach za pośrednictwem liny rozwinęła się bardzo, szczególnie dla transportów drzewa, kamieni i t. p. Jako pierwszych inicyatorów w tym kierunku wymieniają leśniczych szwajcarskich, ITran-kenhausera i Striibina. Szło w danym wypadku o przewiezienie kloców, należących do Kóniga, ze znacznej pochyłości leśnej, w poprzek urwiska rzeki Trubach, do tartaku. Długość liny 950 metrów, średnica 25 mm., ilość drutów 36. W ostatnich czasach pobudowano szereg tramwajów linowych, np. z Lozanny do Oucby nad jeziorem Ge-newskiem, w Zurychu—od dworca do szkoły politechnicznej, w Territet na szczyt sąsiedniej góry Glion i t. d., działających, dzięki stosowaniu wyborowych materyałów i przyrządów, z całą dokładnością. Dla bardziej poglądowego objaśnienia kolei linowej z szeregu wykonanych prac wybraliśmy przykład połączenia zakładu gazowego w Han-nowerze. Z placu sytuacyjnego (fig. 14), widać jakie jest względne położenie dworca kolejowego w Kiichengarten do żwirówki bardzo ożywionej, kursują po kolejce fabrycznej naziemnej, długości Limmerstrasse, do rzeki lhme i do samego zakła- 550 m., i dochodzą, w miarę potrzeby, bądź do ma-

Encykl. Illuitr Fowgz Ze*z 130. T. 17-ty.

1.00

W*

T*

\l-

CCI

osk

Fig 15. Profil podłużny drogi linowej w Hannowerze.

Zoo

ocę

A 5o

500

<—

?c

rc

7'ffl

co a

550

6-

gazynów, bądź do gmachów, w których mieszczą się retorty, pozostawiając ładunek swój w jednem lub drugiem miejscu. Koszt przewozu obecnie wynosi 60 fenigów za 1 000 kg., gdy tymczasem dawniej, przy transportach końmi, nakładając sporo drogi, ten sam transport kosztował markę, a prócz tej nadwyżki 40°/₀- Uwzględnić wypada jeszcze, że przez transport wozami po drodze bitej okazywa-

i) ś!

,_-5

Cv

<-----

ii

i,

......>

AS

-o

fi-

o

8-

IM---- -

(5*

SC.

ła się strata stała i brak, z powodu przeładunku, wpływu wiatru i innych okoliczności, wynoszący 2 do 3°/₀ na samym towarze. W fig. 14 przedstawiono profil drogi podłużny, od stacyi ładunkowej do zakładu gazowego, z pokazaniem maksymalnego nachylenia drogi 1:25.2 (0.04); zaś fig. 15 i 16 dają pojęcie o ufiroju drogi łącznie z taborem, w widoku przekroju i w najdrobniejszych szczegółach konstrukcyjnych.

Drogi elektryczne dla obdugi ruchu miejskiego są nabytkiem nowszych czasów. Postępowo stosowano najpierw siłę pociągową zwierzęcą (konie, muły), a tam, gdzie taki sposób lokomocyi nie wystarczał, jak np. w dużych miastach, lub dla zadość uczynienia przewozowi mas, korzystano z siły pary, lokomotywy dla dróg miejskich, przewożących całe pociągi. Dopiero w ostatnich latach, za przykładem Ameryki północnej, gdzie w 1893 na 19 661 kilom, dróg miejskich było już 12 394 km. z eks-ploatacyą elektryczną, i to wyłącznie niemal z nad-ziemnem prowadzeniem prądu, zdecydowono się i w Europie na ten ulepszony i wielce dogodny sposób lokomocyi dla miast, tem bardziej, że inne metody, o jakich była mowa, naówczas przynajmniej nie wywalczyły sobie jeszcze równouprawnienia, tak pod względem technicznym, jak również i ekonomicznym. Drogi elektryczne i system eksploatowania ich podzielić należy na 2 kategorye. Pierwsza zasadza się na wytwarzaniu prądu w sta-cyach centralnych i prowadzeniu energii wzdłuż przewodów, bądź pod powierzchnią ulicy, „bądź też nad ziemią; z energii tej korzystają wozo - motory na całej drodze swojego przebiegu (ob. fig. 17). • Druga charakteryzuje się tą okolicznością, że każdy wóz posiada swój własny zbiornik elektryczności, „akkumulator*, jest zatem niezależnym od stacyi centralnej i przewodów, jakkolwiek ładowania tych akkumulatorów przed rozpoczęciem ruchu w odpowiednio urządzonych stacyach dokonać należy. Po przebyciu drogi 25 kra. wozy akkumulatorowe dawniejszej konstrukcyi wyczerpywały swój zapas całkowicie; nowsze ulepszenia na tem polu każą oczekiwać, że skuteczność jednego ładunku da się rozszerzyć do 40 km., a nawet i więcej. Ponieważ jednak wóz na drogach miejskich przebiega dziennie około 1-20 km., to dwukrotne ładowanie i przerwa w ruchu przy stosowaniu akkumulatorów są pierwszą niedogodnością danego systemu. Pod względem ekonomicznym koszt akkumulatorów, ich ciężar martwy, szczególnie na drogach o silnych spadkach, a następnie zużycie naczyń, stanowi drugi szkopuł dla dalszego ich rozwoju, przynajmniej w danej chwili. Prowadzenie prądu podziemne, konieczność budowy spec. kanałów, potrzeba wzorowego utrzymywania tych kanałów w czystości i znacznie zwiększony koszt całej installacyi—nie przemawiają, dotąd przynajmniej, za tym systemem, jakkolwiek posiada i on niezaprzeczanie swe zalety (u-rządzenia w Budapeszcie). Największą ilość dróg elektrycznych pobudowano z przewodem prądu po-nad ziemią. Jako zasadnicze zalety dróg z trakcją elektryczną, w porównaniu z drogami źe-laznemi konnemi, wymienić należy: 1) dogodne puszczenie powozu w iuch, 2) dokładne regulowanie szybkości jazdy, 3) szybkość w powstrzymaniu wozu i wysoki stopień bezpieczeństwa dla przechodniów, 4) zmniejszenie długości zajętej przestrzeni,

5) ochrona bruku miejskiego, 6) zwiększenie czystości ulic, 7) łatwość w przezwyciężaniu silnych wzniesień, 8) możność zwiększenia cbyżośoi jazdy na liniach obwodowych, 9) łatwość doczepiania wozów pomocniczych. Z punktu ekonomicznego drogi

f!

Fig. 16

miSii

'fo?

li#

g.

1°,

12

o O OOP 0 Ol

e.

!lW

¹ L-L.

o O o O o o o O o]

o o oj;

°(

=r=6kr......., jo

°i ......

o!    ....... °.

°!

°i

°:

r 'r>-*

jot

-J^ól

•o

■ !

?!

Widok.

Oi|

'OJ

Ni

Konstrukcya drogi linowej w Hannowerz;

Przekrój.

.0.0 o <

elektryczne przedstawiają te korzyści, źe eksploa- j na przechodzi pewną normę, natenczas miejsca tacya jest mniej kosztowną, a następnie, że koszt sztucznie osłabione topnieją pod działaniem siły prą-ruchu jednego wagonu kilometra o tyle się zmniej- du, następuje chwilowa przerwa, obawa zaś roz-sza, o ile iuoh potężnieje. Schematycznie przed- , grzania lub pożaru jest wprost wykluczoną, stawiamy system dróg elektrycznych z górnem pro- | Do powrotnego prowadzenia prądu już zużytego wadzeniem prądu, jak następuje (ob.    fig. 17). Prąd    |    służą szyny, dla tego głównie, że z    powodu znacz-

wytwarzamy przy pomocy machiny    parowej, tur-    |    nego przekroju swojego stawiają    prądowi mały

bin etc. w punkcie A. Od szczotek dodatnich (+) | tylko upór. Na złączeniach pomiędzy szynami prąd idzie w kierunku strzałek do przewodów i prąd powrotny przebiega nietylko po łaszach, lecz górnych B; za pomocą rolek kontaktowych G prąd I korzysta z blaszek specyalnie umocowanych pod przechodzi do powozów, a raczej do silnie, pod pu- ■ jedną i drugą szyną. Tam gdzie szyny spoczywają dłem wagonu pomieszczonych w D, i powraca, po ; na drewnianych podkładach, izolacya ich od ziemi spełnieniu zamierzonej pracy, przez szynę E do u- jest prawie całkowitą; od staranności tej izolacyi jemnej (—) szczotki machiny dynamo. Do urzą- zależy w dalszym ciągu sprawa tak zwanych błądzeń drogi z trakcyą elektryczną należą: 1) kon- Łających się prądów, a łącznie z nią obawa Btrukcya toru, 2) stacya centralna,    wytwarzająoa    niszczenia rur wodociągowych    i gazowych,

siłę, 3) przewody prądu, 4) powozy.    Konstrukcya    !    o których pomówić wypadnie. Również wspomnieć

toru nie wymaga specyalnych dodatków po nad to, należy o oddziaływaniu prądu silnego na prąd co dla dróg parowozowych uznano za najlepsze i słabszy (telefony-telegrafy) i podkreślić zarzut, powszechnie zastosowano. Stacya centralna zawie- czyniony tramwajom elektrycznym, jakoby z ich ra koiły, machiny parowe, dynamomachiny i całe ! winy powstawać miały zaburzenia w przewodach urządzenie niezbędne do wytwarzania prądu i po- tak ważnych, jak telegraf i telefon, co więcej, że miarów jego natężenia. Machiny dynamo pracują przez zerwanie drutów, po których przechodzi prąd

ls

OJ

□□□□na

Fi?. 17. Droga żelazna elektryczna z przewodem nadziemnym.

kładność wyników naukowych wręcz traci wszelką wartość. Na czynione zarzuty odpowiedzieć przede-wszystkiem można faktem codziennie niemal zwiększającej się sieci dróg elektrycznych. Jak w danej konstrukcyi specyalnej, tak Diemal we wszystkich innych, obawiać się należy złych, lub, conaj-mniej, niepożądanych skutków, tam, gdzie albo wykonanie jest wadliwem, albo też materyał użyty co do jakości swojej pozostawia niejedno do życzenia. Spadanie drutów telegraficznych wskutek wpływów atmosferycznych jest moźliwem, lecz do zetknięcia

o sile 600 wolt. Napięcie prądu do wysokości 600 | wysokiego napięcia, i przez zetknięcie tych 2 prze-wolt otrzymuje się w machinach dynamo stale, . wodów powstaje obawa poważnych szkód lub nie-wyźszego napięcia otrzymać niepodobna, a w tej j szczęśliwych wypadków wewnątrz naszych mieszkań, okoliczności mieści się wielkie bezpieczeństwo, a ra- ! Nakoniec dotknąć jeszcze wypadnie wpływu prądu czej podstawa, usuwająca wszelkie niebezpieczeń- wytworzonego w stacyach centralnych—na labo-Btwo i obawy jego przy wprowadzaniu trakcyi ele- ratorya fizyczne i stacye, podlegające, według ktrycznej. Sposoby regulowania prądu i wstrzy- czynionych zarzutów, takim zaburzeniom, źe domywania go w granicach dowolnych zbliżone są w działaniu swojem do wentyli bezpieczeństwa przy machinach parowych. Jeden z tych sposobów, w najnowszych czasach powszechnie stosowany, podajemy: Po przewodnit ach nie powinien przechodzić prąd wyższego napięcia (Ampóre) aniżeli z góry określony. Gdyby jednak wypadek taki nastąpił, to należałoby się obawiać rozgrzania drutu, co dałoby sposobność do pożaru przy okolicznościach sprzyjających. Bardzo prostym środkiem zabezpieczającym są cłowiane ochronniki (Bleisicherun-

gen). Można bowiem w pobliżu stacyi centralnej j z przewodami dróg elektrycznych dopuszczać nie w jednym, lub, w miarę potrzeby, w kilku punk- ! należy, a wtedy i złych skutków być nie może. tach przewodu, osłabić sztucznie siłę przewodni- j Jeżeli w miejscach krzyżowania się jednych drutów ka. Jeżeli w takich punktach energia elektrycz- ! z drugiemi przedstawimy sobie po-nad przewodami

tramwajów, w wysokości 40 do 50 centymetrów, bądź siatkę m talową, bądź daszek z listewki drewnianej, w takim razie zetknięcie się jest wykluczone Wypadki ujemnego wpływu na sieć telefoniczną w istocie niejednokrotnie stwierdzono; jednakże wina podobnych nieprawidłowości leży w wadliwej installacyi drogi żelaznej i chęci wprowadzenia oszczędności, tam, gdzie ekonomia nie jest na miejscu. Tam, gdzie powstają drogi z trakcyą elektryczną, obowiązkiem inżyniera jest niedopuścić do tych zaburzeń i przed powstaniem ich, łącznie z Zarządem telefonów, określić sposoby przeciwdziałające. Zaburzenia powstać mogą bądź 1) przez indukcyę brakom według systemu Mc. Cluera. Kwestya błąkających się prądów podziemnych pozostaje w ścisłym, co do natury swej, związku z uwagami powyższemi. Prąd powrotny za pomocą szyn do sta-cyi centralnej powinien napotykać opór minimalny. Zdolność prowadzenia prądu przez szyny nie jest idealna i w znacznej ilości wypadków nie czyni zadość wymaganiom: stąd powstają straty natężenia w przewodach, a w nich szukać należy przyczyny powstawania prądów błąkających się podziemnych. Syst. Thomson-Houston (Abakanowicz) uwzględnia tę okoliczność bardzo skrupulatnie, łączy szyny pomiędzy sobą drutem miedzianym, wytwarza tą

‘fi

/,

^J[BES *E53 jT7    >    rjl

EE3

lj

I'"

nn

IrUlnl

ł. \

P-

-f

ZA

^ =J

f_

Fig. 18—19. Sposoby umocowywania na masztach żelaznych przewodów dla tramwajów elektrycznych

przy pojedyńczych i podwójnych torach.

silnego prądu na przewody prądu słabszego, 2) bądź przez przejście bezpośrednie silnego prądu w całości albo też cząstkowo. Oba rodzaje, a szczególniej drugi, występują w tych okolicznościach, gdzie dla telefonów do prowadzenia prądu powrotnego przeznaczono ziemię, to znaczy, że prąd, zamiast całkowitego koła przewodników metalów., posiada zaledwie jego połowę. Z chwilą założenia brakującego przewodu metalicznego dla prądów powrotnych U3tają wszelkie skargi, a prawidłowe działanie telefonów odtąd nie cierpi już od wpływu silniejszych prądów drogi elektrycznej. System zabezpieczenia zawdzięczamy pracom elektro-techników amerykańskich, albowiem tam po raz pierwszy zaradzono drogą ściślejsze zetknięcie się pomiędzy szynami a łącznikami i zmniejsza opory na złączeniach szyn do minimum. Co do oddziaływania prądów elektrycznych na stacye doświadczalne, to przytaczamy konkretny wypadek, który się wydarzył w Królewcu. Ministeryum oświaty zażądało, ażeby przed wydaniem koncessyi na tramwaj elektryczny zbadano, czy i o ile okaże się wpływ szkodliwy przewodów tramwajowych na pomiary elektryczne w gmachu uniwersytetu Królewieckiego. Z polecania ministra powierzono naukowe zbadanie taj niezwykle zajmującej sprawy prof. D-rowi Siabamu, ówczesnemu rektor, politeohniki w Charlottenburgu. Wyniki j tej ekspertyzy zasługują na to, ażeby o nich w krót-

kiem streszczeniu wspomnieć. Zdaniem d-ra Słabego Na zasadzie tak pomyślnej ekspertyzy wydano kon-pomiary dokonywane w celach nauczania, przy cessyę na budowę tramwaju elektrycznego w Kró-których idzie głównie o nabycie pewnej wprawy lewcu i od r. 1894 mieszkańcy korzystają a ulep-i obeznanie się ze strony praktykantów z przyborami szonej lokomocyi, bez szkody dla nauk ścisłych, mierniczemi, nie wymagają wielkiej ścisłośoi. Ażeby wyrobić sobie pojęcie o rozwoju dróg z trak-Owszem, doskonałą ma sposobność ucząca się j cyą elektryczną do roku 1894, w którym to czasie młodzież poznać wpływy i obliczyć błędy w do- j Stany Zjednoczone Ameryki północnej posiadały już świadczeniach, pochodzące z wiadomego źródła. Ina- j gotową sieć 12 394 km., gdy tymczasem ogólna dłu-ozej rzecz się ma z badaniami profesorów i ich po- | gość egzystujących wogóle tramwajów sięgała tam mocników. Przy tych badaniach każda przeszkoda od* liczby 20 000 km., przytoczymy tablicę, wykazują -działywa ujemnie. Jednakże dzisiejsza nauka posiada cą działalność 3*ch towarzystw Berlińskich, a miano-już sposoby budowania przyrządów i ukształtowania wicie: Allgemeine Elektricitatsgesellschaft, Siemens metody badania w taki sposób, ażeby błędy usunąć, i i Halske i Union; pomijamy poważne firmy in. miast.

TABLICA DRÓG ELEKTRYCZNYCH

zbudowanych w ostatnich latach przez 3 główne Towarzystwa w Berlinie.

Nr. bieżący

Miejscowość

Długość Szerokość Maksymal- Minimum ne nachylenie

Rok wykonania toru km. toru mm.

promienia

l—l I—“ ►—¹ h- I—* I—‘ h*-* h-‘

-4CiO<rf».C«tOl-‘OCOaO-JIC5C7'lł5>*C»9fcOI-‘

WWCCOJMMtOWtOtOtOtOtOtO

05

Halla

Geza

Halla (rozszerzenie)

Kijów

Wrocław

Essen

Chemnitz

Chrystyania

Dortmund

Essen (rozszerzenie)

Lubeka

Kijów (rozszerzenie)

Plauen Królewiec Altenburg Szpan dawa Genua

Gross Lichtenfelde

Frankfurt n. M. Offenbach Moedling pod Wiedniem

Budapeszt

Genua

Drezno Blaschwitz Loschwitz Hanower Barmen Bukareszt Lwów Miihlbausen Bochum

Barmen (rozszerzenie)

Brema Remscheid Hamburg Gotha Er furt

Bruksella

1891

1892

1892

1892

1893

1893

1893

1894

1894

1894

1894

1894

1894

1894

1894

1894

1894

1891

1893

1884

1883/5

1889

1891

1892

1893

1893

1894

1894

1894

1894

1894

1894

1892

1893

1894

1894

1894

1894

7.73

9.45

4.59

3.00

13.65 12.00 14 80

1 000 1000 1000 1 512 1 435 1 000

915

6.50

10.50

6.C0

9.87

7.00

3.5

2.94

4.8

6.55

15.5

3.6

6.7

4.5

12.8

2.0

6.0

12.0

1.7

5.43

8.5

4.0

7.8

2.4

14.0

8.4

70.0

26

10.5

300

1 435 1435 1 000 1 100 1512 1 000 1 000 1 000 1000 1 000

©0©iO©CO©0©0©'^94T*rH©94 (M CT fi CS n CO

rf CO 04 i-h

1: 10

1 : 32 1 : 66

1 : 62.2

1435 1 000 1 435 1000 1 000 1435 1000

1 : 12.5 1 : 20 1 : 26 1 : 5.39 1 : 34 1 : 14.7 1 : 34.8 1 : 51 1 : 15.7 1 : 50 1 : 9.4 1 : 20 1 : 25 1 : 16.7

1 : 16

O OO 94 iOMOO^iOOCOO)OXOOOOO O CO COCO 94 WHHlOHrtHHlNWHrtHH 94

Prócz powyższych installacyj oddanych już do ruchu, znajduje się poważna ilość w budowie, jak up. Monachium, Elberfeld, Wiesbaden, Liśge, Elbląg, Bazyleja,Serajewo, Berlin, oprócz tego wiele miast wielkich i średnich blizkich jest urzeczywistnienia projektów d-g ż-ych, a przedewszystkiem Wiedeń. Ze względu na zmniejszający się koszt eks-ploatacyi za wagon kilm. przy trakcyi elektrycznej od 3 do 6 kop , na łatwość przezwyciężenia spadków (jak np. w Kijowie 1 : 9.5 lub we Lwowie 1 : 14.7, w Genui 1 : 12), na możliwą do osiągnięcia większą szybkość jazdy i łatwość przewiezienia mas, przypuszczać należy, że w niezbyt odległej brazić sobie maszynę o 3-ch kołach; przednie z nich czyli koło kierujące, obracane na osi parowozu, posuwa się po szynie; 2 koła boczne poruszają się wprost na powierzchni żwirowanej; wozy przyczepione do parowozu mają 4 koła, 2 z nich na osi podłużnej posuwają się po szynie, 2 boozne na osi poprzecznej—po drodze lub bruku. Przez posuwanie się kół na żwirówce zwiększa się adhezya, a z nią siła pociągowa machiny, waga zaś nie ulega niekorzystnemu powiększeniu; przy równych więo warunkach i równej wadze machiny siła pociągowa się zwiększa, i w tern leży motyw główny pomysłu Larmanjafa. Jednakże zalety osiągnięte dla

Jji

At

ksJi

m. :

;t>.

■ III,. — I

...ś£

eiAłi

g%g^

«»

ąn: *

mi:!!

RiWfes’ rxz~*m*

SB

yafnim, n

i i!

111

i    8

ii

i .'i

vc\^' .'i«; ’? *

Fig. 20. Stacya tramwajów elektrycznych na Kreszczatiku w Kijowie.

przyszłości przemiana trakcyi zwierzęcej na elek- j machiny stają się wadą dla wagonów, do niej przy-tryczną znajdować będzie coraz szersze zastosowa- ! czepionych. Dla poprawienia konstrukcyi starał się

Em: S.

nie.

L., ażeby główny ciężar parowozów spoczywał na osi podłużnej i przenosił się na koła tamże obsa-Drogi Żelazne jednoszynowe. Inżynier Lar- dzone. Ażeby zdać sobie sprawę z ważności wpły-manjat pierwszy zbudował lokomotywę o sile 3ch wu tarcia przy lokomocyi, nadmienić wypada, że koni parowych i odbywał z nią przejażdżki po Pa- tarcie wozów zwyczajnych na drogach bitych wy-ryźu w roi u 1867, na ulicach makadamizowanych. raża się liczbą ł[₂₅, na drogach żelaznych — ¹/₂₆₉, Szybkość jazdy wynosiła 10 km. na godzinę, po- j w systemie Larmanjat dochodzi do ¹|₂₃₀ obciążenia cbyłośoi do przezwyciężenia 26°/₀₀ i krzywizny o pro- całkowitego osi. Po raz pierwszy na większą ska-mieniu 5 m. Trudności, spowodowane nierówno- lę urzeczywistniono pomysł Larmanjafa w Alzacyi, ścią drogi, były powodem do założenia jednej szy- na początku 1869, a mianowicie pomiędzy Raincy ny w powierzchni drogowej. Dla zrozumienia zna- i Montfermeil, długość toru 5 km. Urządzenie tej czenia tej drogi jednoszynowej należy wy o- kolei we Francyi przedstawiało koszt następujący:

E. S.

jeden kilom, toru 10 000 franków, lokomotywa 20 000    „

wagon osobowy 3 500    „

Podług prób, dokonanych na przestrzeni poziomej, parowóz przebiegał z chyźością 15 km. na godzinę z ciężarem 14 000 kg., na wzniesieniach 1:13 chyżość wynosiła 6.6 km., ciężar poruszany 10 000 kg. Opinia pana Morandićre, znanego inżyniera francuskiego, co do wartości i praktyczności pomysłu, brzmi jak następuje: „Na pierwszy rzut oka system ten wydaje się zadziwiająco korzystnym, zagłębiając się jednak i badając rzecz gruntownie, nie trudno się przekonać, że koszt drogi Larmanjafa wypadnie nie mniejszy, jak drogi wązkotorowej, tak że zaleta taniości upada. Rozkładając obciążenie ciężaru, spoczywającego na jednej szynie, na 2-ie, łatwo się przekonać, że profil może być do połowy zredukowany; kubiczność drzewa, wymagana dla drogi Larmanjafa, starczyłaby zupełnie na pokłady dla zwyczajnej kolei wązkiego toru, tak samo ma się rzecz z balastem. Co jednak jest ujemną stroną pomysłu Larmanjafa, to koszta eksploatacyitt, dlatego więc Morandióre systemu Larmanjafa nie zalecał. W istocie, kolej z z Raincy do Montfermeil dawno już nie istnieje, innych zaś projektów na zasadzie opisanego pomysłu we Francyi nie urzeczywistniono. Natomiast zbudowano w Portugalii linię od Lizbony do Torres Vedras i pierwszy dystans 20 km. otwarto w roku 1870; brak jednak szczegółowych z tej d-i danych. Podobnie rzecz się miała z pomysłami zbliźonemi do systemów Gou-dal de S-t Pierre i Geofroy. Co do tego drugiego systemu wspomnieć należy, że pierwszą próbę wykonano na dodze bitej rządowej Pouilly - sou3 --Charlieu, gdzie założono szynę tylko na wzniesieniach 1:40, Pomysłowe i dowcipne bardzo urządzenie kryje szynę i zanurza ją pod powierzchnią i dopiero z chwilą zbliżenia się pociągu, szyna automatycznie się podnosi. D-i jednoszynowe zastosowano w przemyśle, w kopalniach soli w Hall, w Iscbl; do tego typu dr. jednoszynowych zaliczyć-by należało i urządzenie, w modelu na wystawie politechnicznej w Moskwie 1872 roku, a następnie w Wiedniu 1873 jako „gruzokat” przedstawiane, kió-re jednak, pomimo opatentowania, nie znalazło praktycznego zastosowania.

Drogi żelazne (prawo). Nadzwyczajny rozwój dróg żelaznych, ioh wpływ na wszystkie niemal czynniki gospodarstwa społecznego, mnogość różnorodnych stosunków, przez nie wytworzonych—wszystko to wyrodzić muśiało przekonanie, iż ogólne normy prawne, zamknięte w kodeksach powszechnych, nie mogą w obszernej tej dziedzinie uczynić zadość wymaganiom i potrzebom. Piętrzące się tu i owdzie przeszkody przy stosowaniu zwykłych przepisów prawa handlowego czy cywilnego, zniewoliły prawodawców do zajęcia się specyalnem ustawodawstwem kolejowem. Uznano, że należy wydać szeregi odrębnych przepisów, któreby regulowały prawa i obowiązki dróg żelaznych. Pierwotnie, wobec niedostateczności kodeksów cywilnych i handlowych, usiłowały same drogi żelazne

Bzeregiem przepisów zapełaió tę lukę. Lecz próby, w tym kierunku przedsięwzięte, nie mogły odpowiedzieć celowi. Sądy, słusznie zresztą, nie choia-ły tego rodzaju instrukoyom nadawać charakteru prawa; oczywiście, iż, o ile te ostatnie zmieniały lub uzupełniały obowiązujące przepisy kodeksowe, musiały pozostać martwą literą w stosunku do obowiązków osób trzecich; jedynie zaś te tylko rozporządzenia zyskiwały obywatelstwo, które na drogi żelazne względem publiczności pewne obowiązki wkładały. Tak było z początku we Frań-cyi, tak było przeważnie u nas i w Cesarstwie, aż do chwili ogłoszenia specyalnej ustawy kolejowej. — A jednak nie mogło ujść uwagi tak teoretyków, jak i praktyków, że wtłoczyć w przepisy o przewożących lądem i wodą całokształt stosunków prawnych, przez koleje wytworzonych, jest rzeczą prawie niewykonalną. Prace nad spe-cyalnem prawodawstwem kolej owem przedsięwzięto w Europie Zachodniej równolegle z olbrzymim wzrostem dróg żelaznyoh. — U3my dziesiątek bieżącego wieku jest właśnie okresem najbardziej spotęgowanej na tern polu działalności. W dniu 10 czerwca 1870 r. wydany został regulamin ruchu dla dróg żelaznych, związku północno-niemiec-kiego; w dniu 11 maja 1874 roku, w zastosowaniu się do art. 45. Konstytucyi pań. Niemieckiego, ogłosiła Rada związkowa ogólny regulamin dla wszystkich dróg niemieckich (Betriebs - Reglement fur die Eisenbahnen Deutschlands). Nadano mu moc obowiązującą od d. 1 lipca 1874 r„ a doty-ozy on przewozu osób, pakunków ręcznych, zwłok ludzkich, zwierząt oraz towarów. Co do znaczenia prawnego tego regulaminu nadmienić należy, co następuje: 1) przepisy jego, sprzeczne z o-gólną ustawą handlową, nie mają mocy obowiązującej. 2) w tych wszystkich wypadkach nawet, gdzie sprzeczność ta nie zachodzi, przepisy regulaminu posiadają charakter norm nie prawnych, lecz jedynie umownych. 3) wobec tego regulamin sprowadza się, ze względu na istotę rzeczy, do rozporządzenia, skierowanego do dróg żelaznych, mającego na celu zawieranie umów przewozowych wedle warunków, w regulaminie wy łuszczonych. Regulamin składa się 70 artykułów, zamkniętyoh w 4-ch rozdziałach. Rozdział I obejmuje postanowię' nia ogólne (§1 — 6), Rozdział II dotyczy przewozu osób, pakunków, zwłok ludzkich i zwierząt (§§ 7 — 45), Rozdział III omawia transport towarów (§ 46 — 70). Wreszcie w Rozdziale IV znajdujemy przepis, iż cały regulamin wydrukowanym zostaje w czasopiśmie centralnem dla państwa Niemieckiego (Central Blatt fur das Deutsche Reioh). Regulamin ten w identycznych wyrazach wydany został dla Austryi, gdzie nosi tytuł: „Betriebsre-glement fur die Eisenbahnen der im Reichsrathe yertrettenen Konigreiche. — We FranCyi po dziś dzień nie istnieje, nie tylko specyalna ustawa kolejowa, lecz nawet ogólny regulamin w tern znaczeniu, w jakiem go w Niemczech lub w Austryi spotykamy. Przepisy kodeksów cywilnego i handlowego muszą być na tern polu stosowane; to też zadanie praktyki francuzkiej polega na godzeniu ogólnych norm prawnych ze stosunkami, przez koleje wy-tworzonemi, oraz na wyjaśnieniu istotnego znaczenia taryf, a także przepisów, wydanych przez drogi żelazne. Stąd też jurysprudencya francuska posiada wiele wspólnego z tym stanem rzeczy, jaki w Królestwie aż do ostatnich czasów trwał nieprzerwanie.

Z państw europejskich najd iskonalszy stosunkowo kodeks kolejowy posiada Sz wajcarya. D. 18 maja 1874 r. przedstawiła odpowiedni projekt rada zwiąskowa zgrom, narodowemu. W dniu 19 marca 1875 r. zatwierdziła go Rada Stanów, a w d. 20 marca 1875 r. stał się on prawem, dzięki zatwierdzeniu przez głosowanie powszechne. Co szczególniej zaleca tę robotę ustawodawczą, to jej nadzwyczajna zwięzłość. Składa się na nią 56 artykułów, zawartych w 3-ch działach. Pierwszy obejmuje przepisy ogólne (3 artykuły), drugi dotyczy przewozu pasażeiów (4 artykuły), trzeci wreszcie traktuje o przewozie towarów, i ze swej strony dzieli się na siedm rozdziałów następujących: 1) zawaroie umowy o przewóz (7 artykułów), 2) prawa i obowiązki pod względem wykonania umowy transportowej (20 artykułów); 3) udział kilku dróg żelaznych w kontrakcie przewozowym (5 artykułów); 4) prawo zastawu, drodze służące (5 artykułów); 5) stosunki specyalne co do przewozu pakunków pasażerskich (3 artykuły), i 6) o sile większej, oraz o ograniczeniu samowoli pod względem odpowiedzialności prawnej (4 artykuły). Bez bliższego nawet rozbioru pojedyńczych przepisów tego prawa dostrzedz można zasadniczą jego zaletę, iż nie wychodzi ono po-za granice ustawy, regulującej stosunki transportowe. Cała treść ustawy sprowadza się do omówienia pojedyńczych faz kontraktu przewozowego. Natonrast zwraca na siebie uwagę szczegół, iż kodeks kolejowy szwajcarski nie wspomina o odpowiedzialności za wypadki z ludźmi. Zresztą taż sama uwaga stosuje się do regulaminów niemieckiego i austryaokiego. Usprawiedliwienie takiego stanu rzeczy kryje w sobie przeprowadzona ogólnie zasada, iż odszkodowanie za wypadki w tej sferze opierać się winno na przepisach prawa, zawartych w kodeksach lub prawach specyalnych, tego przedmiotu wogóle dotyczących.

Daleko obszerniejszą, znacznie liczniejsze regulującą stosunki, jest ustawa kolejowa, obowiązująca w Cesarstwie Rossyjskiem oraz w guberniach Królest. Polskiego. Zatwierdzoną ona została w dniu 12 (24) czerwca 1885 r., a jednocześnie powołano do życia nowę instytucyę państwową, — radę do spraw kolejowych. — Jak głosi art. 1 specyalnej instrukcyi dla tej władzy, wchodzi ona w skład ministeryum komunikacyj, sfera zaś jej działalności sprowadza się do rozpoznawania, a w pewnych razaoh i wprowadzania środków dotyczących oudowy, eksploataoyi oraz gospodarstwa dróg żelaznych. Rada zostaje pod prezydenoyą ministra komunikacyj lub jego towarzysza, i składa się z dyrektora departamentu dróg żelaznych, prezesa zarządu dróg skarbowych, dwóch człmków z ramienia ministeryum komunikacyj, członków od ministeryum skarbu, sprawiedliwości,

Eucykl. Fown. Iluttr Ze«z. 130. T. 17-ty.

spraw wewnętrznych, dóbr państwa i rolnictwa, wojny oraz kontroli państwa — po jednym od każdej z tych władz centralnych, wreszcie z dwóch przedstawicieli prywataych dróg żelaznych, dwóch przedstawicieli handlu i przemysłu i dwóch rolnictwa i górnictwa.

Wedle pierwotnego tekstu ustawy z m. czerwca 1885 r. do attrybucyj rady należą: 1) projekty nowych praw, tyczących się urządzenia, eksploata-cyi tudzież gospodarstwa dróg żelaznych, — a to przed wniesieniem tych projektów do rady państwa; 2) przedstawienia względem uzupełnienia, zmiany oraz uchylenia rozporządzeń, obowiązujących co do przedmiotów, wyszczególnionych w u-stępie l-szym, — również przed wniesieniem tych projektów do zatwierdzenia na drodze prawodawczej; 3) przepisy i instrukcye, wydawane w drodze administracyjnej w rozwinięciu przepisów, obowiązujących drogi żelazne — w tych razach, gdy rozpoznanie tych przepisów oraz instrukcyj powierzone zostało radzie kolejowej przez ogólną ustawę dróg żelaznych; 4) taryfy kolejowe oraz taksy opłat dodatkowych, pobieranych przez drogi żelazne w tych granicach, w jakich zatwierdzenie taryf i taks do rządu należy; 5) przedmioty i sprawy, należące do kompetencyi rady w myśl ustawy kolejowej; 6) wszelkie kwestye, tyczące się budowy, eksploatacyi i gospodarstwa dróg żelazny oh, których rozpoznanie przez radę uznanem będzie za pożyteczne ze strony ministra komunikacyi, lub też inuych zwierzchników wyższych dekasteryj. Wszelkie kwestye rozstrzyga rada kolejowa prostą większością głosów. W tych razach, gdy przedstawiciel danego ministeryum nie zgodzi się z zapadłą w radzie opinią, kopię decyzyi w danej sprawie komunikuje się właściwemu zwierzchnikowi. Postauowienie rady w sprawie, niekwalifiku-jącej się do rozstrygnięcia przez władze wyższe, uważa się za ostateczne i ulega wykonaniu, — jeśli na opinię rady zgodził się minister komunikacyi, i jeśli nadto powzięta została jednogłośnie przez wszystkioh obeonych na posiedzeniu członków rady, lub też jeśli w ciągu miesiąca właściwi naczelnicy zwierzchnich dekasteryj nie zameldują swoich zarzutów przeciwko zapadłym decyzyom. W razie niezgodzenia się ministra komumkacyj lub też któregokolwiek z naczelników zwierzchnich dekasteryj na uchwałę, przez radę powziętą, dana kwestya, o ile wymaga prawodawczego załatwienia, wniesioną zostaje do rady państwa, w przeciwnym razie do komitetu ministrów. — Takiem jest w krótkości stanowisko rady kolejowej. Jej attrybucye w kwestyach taryfowych inną przybrały postać z chwilą oddania całej tej sprawy w ręce władz państwowych, jak to zobaczymy poniżej. W każdym razie zaznaczyć należy, że od chwili wprowadzenia powszechnej ustawy dla dróg żelaznych rada kolejowa zabierała często bardzo głos w przedmiotach, związanyoh z prawem transportowem, organizacyą kolei i t. d. Różne też przepisy pierwotne uległy zmianie i przeobrażeniu, a wszystkie prawie prace w tym kierunku przedsięwzięte zostały przez radę kolejową.—

10

Jakeśmy już nadmienili, obowiązująca w Królestwie Polakiem, powszechna ustawa dróg żelaznych rossyjskich („OómiS ycTarn. pocciHCKHxi> atejiiaBHiT. .nopon.*), oprowadzoną została w ca-łem pańBtwie na mocy prawa z d. 12 (24) czerwca 1885 r. Składa się ona wogóle ze 187 artykułów, zamkniętych w trzech głównych działach. Dział I obejmuje przepisy, tyczące się przewozu pasażerów i towarów, i ze swej strony dzieli się na cztery rozdziały. Rozdział 1-szy (art. 1 — 13), zawiera zasady ogólne; rozdział 2-gi traktuje o przewozie pasażerów i bagaży (art. 14 — 42); rozdział 3-ci dotyczy przewozu towarów (art, 43—93); rozdział 4-ty mówi o odpowiedzialności dróg żelaznych za transporty (art. 96 — 120). Dział II streszcza w sobie postanowienia, odnoszące się do właściwości sądu i przedawnienia akcyj kolejowych oraz do sposobów wykonywania wyroków, zapadłych w sprawach przeciwko drogom żelaznym (art. 121 — 144). Z trzech rozdziałów, składających się na tę część ustawy, pierwszy traktuje o właściwości sądu, drugi o przedawnieniu powództw, trzeci wreszcie o spoBobach egzekwowania należności, zasądzonych cd dróg żelaznych.

Dotąd przepisy obowiązującej ustawy, przynajmniej co do tytulacyi, nie różnią się od kodeksów kolejowych zagranicznych. Natomiast, następująca po powyższych działach część trzecia ustawy zawiera w sobie rozporządzenia, obce innym prawo-dawstwom. Ma ona za przedmiot przepisy p o 1 i-cyi kolejowej, która w innych krajach wchodzi w skład całkiem odmiennych zbiorów prawodawczych. W zajmującej nas obecnie ustawie dział 3-ci, policyjny, składa się z trzech pojedyń-Czych rozdziałów: pierwszy (art. 145 — 164) traktuje o przepisach dla publicznr śoi, drugi (art. 165— 182) o rozporządzeniach, obowiązujących drogi żelazne, trzeci wreszcie (art. 180 — 187) mieści w sobie postanowienia, dotyczące nadzoru policyjnego na drogach żelaznych.

Pierwsza zmiana, jaką prawodawca z chwilą ogłoszenia ustawy wprowadził, dotyczy właściwości sądów. Aż do roku 1885 sprawy kolejowe należały do kompetencyi sądów handlowych; cd tego zaś czasu, wedle uwagi, dodanej do art. 125, wyjęto je z pod jurysdykcyi tych sądów i oddano sądom ogólnym. Nadto wedle uchwały rady państwa z dnia 12 (24) czerwca 1885 r., sprawy nawet dróg skarbowych należą do sądów pokoju, o ile co do swej wysokc śei nie przekraczają ogólnej właściwości tych instytucyj. Poddanie pod kompetencyę sądów pokoju spraw dróg skarbowych spowodowało, że prawodawca zaliczył je do wnioskowych, t. j. do kategoryi tych spraw, w których wymagane są wnioski urzędu publicznego. O tern, czy i w sądach ogólnych udział prokuratora w tych sprawach jest również konieczny, ustawa kolejowa milczy, a również i Zdanie Rady pań. z d. 12 (24) czerwca 1885 r. uzupełniło odpowiednią uwagą tylko art. 179 Ust. poBt. Cyw., dotyczący zjazdów sędziów pokoju. Pomimo to, praktyka sądów okręgowych oraz izby sądowej w Królestwie Polskiem, przepis ten zastosowała również do sądów ogólnych, a taki pogląd znajduje swe usprawiedliwienie w rozporządzeniu, mocą którego utożsamiono niemal drogi żelazne z instyiucyami publicznemi, i wyłączono je z pod jurysdykcyi sądów handlowych. Może pogląd taki pozornie jest i. słuszny, lecz nie znajduje poparcia w dosłownem brzmieniu prawa. To też w Cesarstwie uznano, iż tylko w instytucyach pokojowych obecność prokuratora przy sądzeniu spraw kolejowych jest nieodzowną.— Ustawa dróg żelaznych wprowadziła bardzo oryginalną innowacyę przy wytaczaniu akcyj sądo-wycb. Już przed ogłoszeniem nowego prawa przyjęte były powszechnie reklamacye, wnoszone do zarządów kolejowych. Zamiast natychmiastowego skarżenia do sądu, udawano się bezpośrednio do drogi żelaznej o rozpoznanie reklamacyj. To też prawodawca ujął je w formę prawną, — nadał im do pewnego stopnia znaczenie przymusowe. Jeśli bowiem skarga wytoczoną zostanie bez uprzedniej reklamacyi, lub też przed ujływem terminu, na odpowiedź oznaczonego, wówczas powód traci prawo do kosztów, skoro tylko droga pozwana przyzna choćby część akcyi. Natomiast honora-ryum za prowadzenie sprawy zasądzonem zostaje na korzyść drogi żelaznej, w stosunku do tej części powództwa, którą w sądzie przyznano. Stąd też wystarczy, iżby w takim razie w sprawie o bardzo poważną kwotę przyznaną została najmniejsza jej cząstka, a powód w ogóle kosztów sądowych pozbawionym będzie. Niewątpliwie ustrój wewnętrzny ad-ministracyi kolejowej zniewolił ustawodawcę do takiego uprawnienia reklamacyj. Termin do odpowiedzi jest, w myśl art. 121-go, miesięczny lub dwumiesięczny. Pierwszy określono dla przesyłek, tycząoych się komunikacyi miejscowej, oraz dla reklamacyj, mających na celu odszkodowanie osobiste. Termin dwumiesięczny liczonym być winien przy reklamacyach, związanych z komunika-cyą bezpośrednią. Jakeśmy już nadmienili, sprawy kolejowe ulegają kompetencyi sądów pokojów oraz ogólnych, w myśl zasadniczych przepiBÓw co do wysokości oraz charakteru powództw. Oczywiście też w Królestwie sądy pokoju sądzą te sprawy do wysokości 300 rubli, a w Cesarstwie, aż do rub. 500. Nadto z chwilą zaprowadzenia w znacznej części Cesarstwa naczelników ziemskich oraz sędziów miejskich i powiatowych członków sądu okręgowego, inBtytucye te, w granicach ogólnej swej kompetencyi, zajmują się również sądzeniem spraw kolejowych. Obok ogólnych tych norm proceduralnych, ustawa kolejowa wprowadza pewne zmiany istotne co do forum sądowego. Owóź obowiązujące w tej mierze art. 127 i 128 stanowią co następuje: akcye, tyczące się przewozu towarów albo bagaży pasażerskich, pogwałcenia przepisów o przewozie pasażerów i zrządzenia szkody osobistej skutkiem eksploatacyi, mogą być wytaczane, wedle uznania powoda, albo w miejscu urzędowania rady zarządzającej (dyrekcyi centralnej), lub zarządu drogi, odpowiednio do jurysdykcyi stacyi wysyłającej lub przeznaozenia, albo też względnie do miejsca, gdzie szkodę osobistą zrządzono; 2) akcye, zmierzające do ściągnięcia wynagrodzenia za pogwałcenie przepisów o przyjmowaniu do ekspe-dycyi towarów, przed zawarcitm umowy o przewóz, mogą być wytaczane wedle uznania powoda, w miejscu urzędowania rady lub zarządu, slbo też względnie do miejsca, gdzie się stacya wysyłająca znajduje; 3) akcye, wynikające z przewozu towarów albo bagaży w komunikacyi bezpośredniej, mogą być wnoszone, wedle uznania powoda, bądź przeciwko drodze wysyłającej, bądź przeciwko drodze przeznaczenia, bądź wreszcie przeciwko drodze, na której miało miejsce zagubienie lub uszkodzenie towaru albo bagażu,—we wszystkich tych wypadkach względnie do miejsca urzędowania rady lub zarządu, bądź odpowiednio do położenia stacyi wysyłającej lub przeznaczenia. Z tak rozszerzonego forum, zależnego od uznania powoda, nie mogą korzystać sprawy o zwrot zaliczeń kolejowych. Tego rodzaju powództwa, wedle art. 76 ustawy, skierować można do tej tylko drogi, która ściągniętego zaliczenia nie zwróciła. Określona w taki sposób właściwość sądu, wykraczająca po za granice, wytknięte przez procedurę, tłómaczy się zasadniczym przepisem ustawy, która wprowadza solidarną odpowiedzialność d. za powierzony im do przewozu transport. W szczególności art. 99 orzeka, iż przy komunikacyi bezpośredniej ciężar odpowiedzialności spada na drogę wysyłającą, drogę przeznaczenia oraz drogę, która szkodę zrządziła. Nadto, wedle tegoż przepisu, wybór jednej z tych dróg w celu wystosowania żądań, wynikających z umowy o przewóz, zależy od uznania osoby, mającej prs,wo rozporządzania towarem. W rozwinięciu przytoczonych przepisów prawa senat orzekł, że w stoBuu-ku do drogi ZakaspijBkiej, zależnej od mini stery um wojny, to ostatnie ma charakter zarządu centralnego, że skutkiem tego akcya, tycząca się drogi Zakaspijskiej, może być wytoczoną wprost przeciwko ministeryum wojny (wyrok z r. 1894 N. 8). Wyrok kassacyjny rozwiązał jeszcze inne pytanie, natury bardziej ogólnej, związane z tą dowolnością przy wyborze d-i do pozwania. Owóż samo brzmienie art. 99, 127 i 128 ust. kolej, nie rozstrzygało kweBtyi, czy wobec nadanej powodom dowolności przy wytaczaniu akcyi moźliwem jest łączne skarżenie kilku dróg? Senat odpowiedział Da tak. wywołane pytanie przecząco i wyjaśnił, że prawo, zezwalając na wybór jednej z dróg przy wytoczeniu powództwa, tern samem wkłada na powoda obowiązek wyboru jednej tylko z d. (wyr. z r. 1890, N. 82). Jeśli w stosunku do właścicieli towarów i innych ekstrahentów ustawa kolejowa wprowadza przy wyborze forum bardzo wielką dowolność, natomiast w sprawach dróg żelaznych pomiędzy sobą ograniczenia są znaczne, tak pod względem forum, jak również i sposobu prowadzenia obrony. I tak, wprowadzając solidarną odpowiedzialność dróg żelaznych wobec właściciela transportu, ustawa pozwala drodze, poszukującej należności zwrotnej, na wytoczenie powództwa tylko przeciwko radzie zarządzającej drogi, odpowiedzialnej z tego tytułu, i tylko przed ten sąd, w którego obrębie rada urzęduje (art. 130). Jeśli regres ma być skierowany przeciwko kilku drogom, to powództwo musi być wytoczone łącz* nie przeciwko wszystkim tym drogom i przytem do jednego i tegoż samego Bądu, a to pod utratą regresu względem dróg niepozwanych (art. 120). Wreszcie jest jeszcze jedno w tej mierze ograni* ozenie, a mianowicie: akcye zwrotne nie mogą być łączone z powództwami, wytaczanemi przez właścicieli towarów. Innemi słowy: droga żelazna, pozwana do sądu z tytułu solidarności, nie może żądać, aby w tej samej sprawie rozpoznaną została zwrotna jej pretensya przeciwko drodze, która wyłącznie odpowiada za zrządzoną szkodę. Jeśli wszakże nie wolno jest żądać łącznego rozpoznania akcyi zwrotnej, natomiast z samym faktem przypozwania, w charakterze osób trzecich, dróg, w przewozie udział biorących, związana jest ważna prerogatywa, służąca w tej mierze drodze pozwanej. Art. 131 Ustawy, zgodny zresztą z zasadniczym przepisem proceduralnym (art. 653 U. P. C ), upoważnia drogę pozwaną do przypozwania innych dróg, które w przewozie uczestniczyły, art. 119 zaś zawiera przepis, obcy procedurze. Owóź wyrok prawomocny, zapadły przeciwko drodze żelaznej, która z przypozwania skorzystała, obowiązuje wszystkie drogi przypozwane, bez względu na to, czy one istotnie weszły do sprawy, czy nie. Ta moc obowiązująca wyroku prawomocnego stosuje się, tak co do faktu zasądzenia, jak również co do wysokości przyznanego przez sąd wynagrodzenia na rzecz właściciela towaru lub bagażu. Słowem, droga przypozwana nie może kwe-styonować zasadności wyroku, nie ma prawa czynić zarzutów co do wad obrony; służy jej jedno tylko, a mianowicie: możność udowodnienia, że np. towar w obrębie innej drogi przypozwanej zaginął, że spóźnienie nie w jej granicach miało miejsce. Lecz, gdyby np., choć najbezzasadniej, sąd zastosował błędną taryfę, to ta wyłącznie taryfa przy wzajemnych obliczeniach za jedyną podstawę służyć powinna. Do ważniejszych zmian formalnych zaliczyć należy prawo, nadane drodze pozwanej, łączenia kilku wytoczonych przeciwko niej powództw w jedną całość. Jeśli u jednego i tegoż samego sędziego pokoju lub też u kilku sędziów pokoju jednocześnie toczyć się będzie kilka spraw z powództw, wyniesionych przeciwko jednej lub kilku drogom, a wszczętych przez jedną i tęż samą osobę na mocy tych samych zasad, to na żądanie każdej drogi pozwanej, wszystkie te sprawy winny być z sobą połączone, a następnie ulegać mają jurysdykcyi tego sądu, który będzie właściwym względnie do ogólnej summy, wyobrażającej wysokość połączonych powództw. Procedura cywilna przewiduje również ekscepcyę w razie podziału jednej i tej samej należności na części w celu sztucznego wytworzenia forum. Ustawa kolejowa rozszerza ten przepis do jednakowych akcyj, choćby z różnych transportów. Jedną z najpoważniejszych zmian, jaką ustawa kolejowa pod względem formalnym wprowadza, jest odrębny sposób wykonywania wyroków, zapadłych przeciwko d-orn ż-ym, oraz w ogólności egzekwowania wszelkich należności, przypadających od dróg.

Wedle art 138 droga żelazna, łącznie z przy-aialeźytościami, stanowi niepodzielne mienie nieruchome. Zasądzone od dróg żelaznych kwoty nie mogą być egzekwowane za pomocą sprzedaży jakichkolwiek przedmiotów, do nich należących, ani też przez zaaresztowanie znajdującej się w kas-sach gotowizny. Przepis niniejszy, w stosunku do Królestwa, uzupełnia niejako art. 517—525 K. cyw., wprowadzając nowy rodzaj nieruchomości z przeznaczenia. Przed ogłoszeniem obowiązującej obecnie ustawy kolejowej, t. j. przed r. 1885, wagony, lokomotywy i t. d. a tembardziej gotowizna, jako stanowiące ruchomości, podpadające pod odpowiednie* przepisy księgi II Kod. Cyw., mogły być zajmowane w drodze egzekucyi przymusowej. Obecnie jest to wzbronionem, a egzekucya, czy sądowa, czy administracyjna, dotycząca podatków i innych należnośoi niespornych, może być prowadzoną w sposób jednakowy, skierować ją zaś należy wyłącznie do całej drogi żelaznej. Szczegółowe rozporządzenia omawiają stały tryb postępowania w tej mierze. Władze i osoby, wykonywające wyroki sądowe, albo też mające prawo domagać się należności niespornych, zwracają się w tym celu do rady lub zarządu drogi, bez wskazania środków egzekucyi, o jakich opiewają art. 933 i nast. U. P. C. Jeśli w ciągu trzech miesięcy od daty doręczenia awizacyi lub od chwili wystosowanego żądania, należność uiszczoną nie zostanie, wówczas osobom interesowanym służy prawo odwołania się do sądu o ogłoszenie upadłości towarzystwa, które drogę eksploatuje. Ogłoszenie niewypłacalności pociąga za sobą: a) bezzwłoczne objęcie drogi przez rząd i b) likwidacyę interesów u-padłego towarzystwa. Rząd, przyjąwszy na siebie administracyę drogi, ma prawo: a) prowadzić tymczasową jej eksploatacyę na rachunek towarzystwa, pod warunkiem obracania na rzecz wierzycieli tej części dochodów, jaka pozostanie po uiszczeniu wszystkich wydatków eksploatacyjnych, procentów oraz zobowiązań, zabezpieczonych na majątku drogi; b) przystąpić do skupu drogi od upadłego towarzystwa, nie czekając terminu określonego pod tym względem w ustawie drogi, lub też c) sprzedać drogę przez licytacyę publiczną. Rada kolejowa stanowi o wyborze jednego z przytoczonych sposobów likwidacyi, a orzeczenie tej władzy ulega uprzeduiemu zatwierdzeniu przez władzę Najwyższą. Sama administracya rządowa, poprzedzająca jeden ze sposobów ostatecznej likwidacyi, nie może trwać dłużej nad lat pięć. W razie skupu drogi, rząd odpowiada przed wierzycielami tylko do wysokości szacunku, który za drogę przyznał. Nadto sam skup, w braku odmiennego porozumienia się, dokonywa się na podstawie warunków, przewidzianych przez ustawę drogi.

Tyle o przepisach formalnych, zmieniających ogólne rozporządzenia procedury cywilnej. W zakresie prawa materyalnego ustawa kolejowa traktuje o przewozie osób i towarów, a nadto, o-bejmując przepisy o odpowiedzialności dróg za «zyny, związane z wykonaniem umów zawartych, jednocześnie zajmuje się sprawą odszkodowania za śmierć lub kalectwo. Ustawa nie zawiera ścisłego określenia umowy przewozu pasażerów lub towarów. Gdy kodeks cywilny (art. 1779 i 1782) zalicza przedsiębiorstwo przewozu, tak lądem, jak i wodą, do umów o najem pracy, a tern samem nadaje całej umowie charakter, zależny od wzajemnego porozumienia się, ustawa kolejowa oczywiście nie mogła wprowadzić tu jedynie czynnika obopólnej zgody i od niej czynić zaleźnem samego podjęcia się przewozu przez drogę żelazną. Dla powodów łatwo zrozumiałych, tylko jeden z kontrahentów może tu kierować się osobistą swą wolą: tym będzie osoba, która z usług drogi żelaznej korzystać pragnie. Natomiast z drugiej strony droga musi być w tej mierze skrępowaną i podjęcie się transportu w zasadzie nie może być od jej woli zaleźnem. To też art. 1 stanowi, że przewóz pasażerów, bagaży, poczt oraz towarów stanowi obowiązek każdej drogi żelaznej, otwartej dla ruchu pasażerskiego i towarowego. Zaraz zaś następny art. 2-gi ustawy w pewnych tylko ściśle określonych wypadkach zwalnia drogę od podjęcia się rzeczonego przewozu, a mianowicie: 1) jeśli pasażer lub wysyłający towar odmówią poddania się waruukom przewozu, przez ustawę wskazanym; 2) jeśli przewóz pasażerów lub towarów wstrzymany został na mocy rozporządzenia rządu, albo skutkiem jakiegoś nadzwyczajnego wypadku lub siły większej; 3) jeśli w odchodzącym pociągu pasażerskim, składająoym się z oznaczonej liczby wagonów odpowiednich klas, nie będzie wolnego miejsca; 4) jeśli pasażer jest w stanie nietrzeźwym lub też w odzieży jawnie nieprzyzwoitej i jeśli jest dotknięty chorobą, mogącą grozić niebezpieczeństwem dla innych pasażerów (epilepsia, choroba zaraźliwa, obłąkanie i t. p.), jeśli nadto dla takiego pasażera nie wzięto osobnego przedziału; 5) jeśli przewóz dostawionego towaru wymaga specyalnych środków transportowych, których droga żelazna nie posiada i posiadać nie jest obowiązaną i 6) jeśli na staoyi wszystkie przeznaczone do składu towarów stałe urządzenia, oraz ta część dodatkowych placów, która do tego składu jest przeznaczoną w całości, zapełnione zostały, dostarczony zaś towar nie należy do rzędu transportów, ulegających wysłaniu przed innemi, lub też jeśli nawet korzysta z tego prawa, lecz nie może być wyekspedyowany w ciągu 24-eh godzin. Nadmienić należy, że, o ile droga odmówi przewozu pasażerów, bagaży lub towarów, to strona interesowana ma prawo zażądać od źan-darmeryi spisania odpowiedniego protokółu (art. 13). Zawarte w art. 14 — 42 włącznie przepisy, tyczące się specyalnie przewozu pasażerów, orzekają szczegółowo, że ruch pasażerski odbywać się winien wedle rozkładów jazdy, że liczba pociągów pasażerskich i wagonów w każdym z nich odpowiadać musi potrzebie oraz ilości taboru i sile parowozów, że kasy biletowe winny być zawczasu otwierane, że wreszcie cena biletów odpowiadać musi taryfom, ogłoszonym w drodze właściwej. Dodać tu należy, że od 1 (13) grudnia 1894 r. obowiązuje w całem państwie jedaa taryfa osobowa strefowa, że między innemi, obok znacznego zniżenia kosztów przejazdu na większych przestrzeniach po nad 20 wiorst, doprowadziła ona to ważne udogodnienie, źe na każdej bez wyjątku stacyi jakiejbądź drogi można wykupić bilet bezpośredni do jakiejkolwiek stacyi w obrębie całego cesarstwa i królestwa. Budowana i częściowo otwarta kolej syberyjska do obecnej chwili pod tę ogólną taryfę podciągniętą nie została, lecz niewątpliwie z chwilą uregulowania ruchu, choćby na pewnych jej oddziałach, takie połączenie z ogólną siecią dróg nastąpi. Każdy pasażer może bezpłatnie przewieźć jedno dziecko aż do lat pięciu, jeśli nadto nie zajmuje ono osobnego miejsca. Jeśli w wagonie danej klasy niema wolnego miejsca, to pasażerowi musi być dane miejsce w klasie wyższej bez oddzielnego wynagrodzenia. Jeśli zaś i w wyższej klasie nie ma wolnego miejsca, to pasażerowi wolno albo wymienić bilet na klasę niższą za zwrotem różnicy ceny, albo też zrzec się jazdy i zażądać zwrotu uiszczonej należności. Każdemu pasażerowi służy prawo wymiany na stacyi wysyłającej biletu klasy niższej na wyższą (art. 21); dalej wolno jest przechodzić w czasie podróży, lecz tylko na stacyach, z wagonu klasy wyższej do niższej; przejście z wagonu klasy niższej do wyższej możliwe jest dopiero po uiszczeniu różnicy cen biletów, a to licząc od tej stacyi, na której wymiana nastąpiła. Ustawa przewiduje dalej karę za jazdę bez biletu pod postacią podwójnej wartości biletu (art. 23). Jeśli pasażer odmówi zapłaty podwójnej ceny biletu oraz nowego biletu na dalszą przestrzeń aż do miejsca przeznaczenia, to żandarm, a w braku jego, zawiadowca stacyi, wydala takiego pasażera z pociągu (art. 25). Takie wydalenie może nastąpić i wówczas, gdy pasażer, jadący w wagonie klasy wyższej za biletem klasy niższej, odmówi uiszczenia oznaczonej w tej mierze kary (art. 26). Niezależnie od tych szczegółowych wypadków, zawiadowca stacyi mocen jest, przy udziale żandarma, usunąć pasażera z pociągu: 1) jeśli pasażer gwałci przepisy, zabezpieczające spokój inych osób, jadących w tym samym przedziale; 2) jeśli pozostający w tym samym wagonie lub pociągu pasażerowie zażądają jego usunięcia z powodu jego zachowania się, lub też jawnie bezwstydnych lub obraźliwycb z jego strony czynów i 3j jeśli, jadąc we wspólnym z innymi wagonie zasłabnie (na epilepsję lub chorobę zaraźliwą, obłąkanie i t. p.) i wpadnie w stan, zagrażający następstwami swo-jemi innym pasażerom, lub też, jeśli dotknięty jest chorobą, wywołującą powszechne obrzydzenie, i gdy nadto nie będzie możności usadowić go oddzielnie (art. 27). Oczywiście, pasażer wydalony z pociągu, ma prawo do zwrotu odpowiedniej części ceny biletu (art. 28); samo zaś usunięcie nie może nastąpić na stacyach położonych zdała od miast, oraz i wsi (art. 29). Jak wiadomo, każdy pasa żer mocen jest wziąć z sobą do wagonu ręczne pakunki. Ustawa nie określa ściśle wagi tego rodzaju kuferków, lecz natomiast stanowi, źe nie mogą one swą objętością przeszkadzać innym pasażerom, oraz nie mogą być większe od tej przestrzeni, jaka dla bagaży wydzieloną została; odpowiedzialność za pakunki ręczne ciąży wyłącznie na ich właścicielu. Bez względu na objętość, nie mogą być zabierane do wagonu pewnego rodzaju przedmioty, jako to: materye wybuchowe, nabita broń oraz zwierzęta, a także przedmioty cuchnące. Wyjątek stanowi tu proch, po 3 funty na o-sobę, oraz zwierzęta, ptaki domowe, o ile na ta zawiadowca stacyi i wszyscy pasażerowie przy* staną (Rozp. min. komunik, z dnia 9 (21) 1886 r, „Zb. Pr." N. 59 z roku 1886). Niezależnie od pakunków ręcznych, każdemu pasażerowi wolno oddawać do ekspedycyi kufry, kosze i t. p., która wogólności noszą miano bagaży (art. 31 i 32). W razie zagubienia lub zniszczenia bagaży droga żelazna obowiązana jest zapłacić: 1) pasażerowi klasy 1-ej po 3 ruble za funt; 2) pasażerowi klasy 2-ej po 2 ruble za funt; 3) pasażerowi klasy 3-ciej po rub. 1 za funt (art. 97). Właściciel bagaży może wszakże z góry określić wartość swych rzeczy i od niej uiścić odpowiednią należność taryfową. Wówczas, w razi^zagubienia bagaży, droga płaci zadeklarowaną z góry ich wartość, w wypadku zaś ich zniszczenia uiszcza odszkodowanie, odpowiadające rzeczywiście poniesionej stracie, a zastosowane do zadeklarowanej wartości. Dodajmy,, że administracya kolejowa ma prawo dopełnić obejrzenia bagaży, jeśli istnieje zasada do przypuszczenia, że znajdują się tam przedmioty niebezpieczne, wzbronione do przewozu, lub też, że ich wartość zadeklarowano zbyt wysoko. Wszelki taki bagaż, od którego kwit zagubiono, może byó wydanym pasażerowi dopiero po udowodnieniu przezeń własności. Bagaż nie odebrany po przybyciu pociągu na stacyę przeznaczenia droga żelazna obowiązana jest przechowywać na swoją od-powiedzialuość. Przez pierwsze 24 godziny spełnia to bezpłatnie (art. 39); następnie zaś o bagażach, nieodebranych w ciągu dni 14 od daty ich przyjścia, winny być czynione trzykrotne ogłoszenia w pismach, a jeśli jeszcze i potem bagaż nie zostanie zabrany przez czas 4-ch miesięcy od daty ostatniego ogłoszenia, to następuje jego sprzedaż przez licytacyę publiczną. W ciągu pierwszych 14 dni nieodebrany bagaż pozostaje na stacyi przeznaczenia, po upływie zaś tego terminu może być, stosownie do uznania administracyi drogi, oddany da dalszego przechowania na jedną ze stacyj centralnych. Osiągnięty ze sprzedaży bagażu szacunek, po potrąceniu przypadających drodze należności, zarząd jej wnosi do instytucyi państwowej kredytowej, w celu oprocentowania. Jeśli w ciągu terminu rocznego, licząc od daty ostatniego ogłoszenia, nikt nie zamelduje swych praw do wymienionej kwoty, zarząd przelewa ją do kasy emerytalnej lub przezorności danej drogi żelaznej. Kończąc przegląd przepisów o pasażerach i bagażach, dodać musimy, że droga żelazna nie odpowiada w obeo pasażerów za spóźnienie się pociągu.

Przepisy ustawy kolejowej, dotyczące przewozu towarów są bardzo szczegółowe. Oczywiście,

$e mnogość i róźnolitość stosunków, wynikają- 12) wskazanie kierunku, w jakim towar ma iść, nych z głównej tej czynności dróg żelaznych, wy- jeśli do miejsca przeznaczenia prowadzi kilka li-magały drobiazgowego ich rozwinięcia. Wyrazem nij kolejowych; w razie zaś nie wskazania kierun-umowy między drogą żelazną a właścicielem to- ku, wybór jak najdogodniejszego dla wysyłające-waru jest kupon frachtowy. Dokument ten nie jest go należy do drogi żelazoej; 13) imię i nazwisko zresztą obcym kodeksowi handlowemu, który o nim wysyłającego stwierdzone jego podpisem, literami w art. 101 i 102 wspomina. Rozumie się wszak- lub drukiem, albo też stemplem, jak również dożę, iż kodeks nie mógł zawrzeć przepisów, któ- kładne wskazanie jego adresu; 14) deklaracya wy-rych w tej mierze specyalnie stosunki kolejowe syłającego co do stanu opakowania (art. 60). wymagały. Wedle art. 55 Ustawy, towarowi to- MiniBteryum komunikacyi wypracowało, w myśl warzyszy kupon frachtowy, który łącznie z dupli- art. 57, szczegółowe przepisy o sporządzaniu katem służy za dowód wzajemnych praw i obo- kuponów i wprowadziło identyczną ich formę dla wiązków stron, wpływających do umowy przewo- wszystkich dróg żelaznych (Przepisy zakomuniko-zowej. Duplikat pozostaje w rękach wysyłające- wane przy cyrkuł, depart. dróg żel. z d. 18 (30) go i, jak obaczymy zaraz, jest też podstawą do kwietnia 1892 r., N. 5041). Najważniejszem py-ustalenia własności towaru. Główne i istotne zna- taniem z dziedziny prawa transportowego jest kwe-€zenie posiada jednak kupon, który, w myśl brzmię- stya własności towaru, z chwilą oddania go do nia art. 56, sporządza sam wysyłający, lub, podług ekspedycyi drodze żelaznej, oraz—wystawienia ku-WBkazówek jego, stacya wysyłająca. Nadto, sto- ponu frachtowego. Kodeks handlowy stanowczej sownie do art. 59, wysyłający odpowiada za au- odpowiedzi w tej mierze nie daje; gdy wszakże, tentyczność zamieszczonych przez siebie w kupo- bezimienne kupony kodeksowi znane nie są, ze nie danych, poddając się tern samem skutkom ich względu przeto na art. 101 k. h., tylko osoba niedokładności, nieścisłości lub też niedostatecz • w nim wymieniona, lub nabywca jej praw, posia-ności. Kupon, zgodnie z art. 57 Ustawy, obej- dający w swych rękach fracht, może być za wła-mować winien następujące szczegóły: 1) miejsce ściciela transportu uznany. Przepisy kolejowe, i datę sporządzenia; 2) wymienienie drogi i stacyi ogłoszone przez drogi żelazne przed promulgaoyą usta-wysyłającej; 3) wyszczególnienie drogi oraz stacyi wy z r. 1885, pozwalały na wydawanie transpor-przeznaczenia; 4) imię i nazwisko odbierającego tów osobie, w kuponie wskazanej, nawet bez oka-lub też wyszczególnienie, że towar wysłano na zauia samego frachtu, o ile odbiorca znany był okaziciela, a także wskazanie zamieszkania odbie- osobiście stacyi przeznaczenia. Niezależnie wszak-rającego, jeśli wysyłający pragnie, aby odbierają- że od tego, aż do chwili wydania transportu adre-cy został zawiadomiony o przybyciu towaru, lub satowi, uważały one wysyłającego za właściciela, też wymienienie, że towar zaadresowano aż do któremu wolno było wprowadzać wszelkie zmiany, zażądania; nadto zamieszkanie odbierającego wy- tyczące się ekspedycyi i doręczenia towaru. Wo-szczególnionem być musi przez wskazanie miasta, bec pewnej sprzeczności, jaka zachodziła między stacyi, wsi i t. p., a jeśli to możliwe, przez za- kodeksem handlowym a przepisami kolejowemi, mieszczenie dokładnego adresu; 5) wymienienie praktyka Bądowa przed wprowadzeniem ustawy towaru, wskazanie wagi lub też danych, zastępu- rozmaicie się na przedmiot ten zapatrywała: to jących wagę, a wymaganych przez taryfę prze- kuponowi, to znowu osobie odbiorcy nadawała wozową drogi wysyłającej, dla transportu zaś, wy- większą doniosłość, i dla tego też nie można było syłanego w osobnych opakowaniach, wskazanie ro- stanowczo przed r. 1885 orzec, czy własność to-dzaju i stanu tych opakowań, a także ilości, zna- waru łączy się z posiadaniem kuponu, czy też nie. ków oraz numerów pojedynczych sztuk; 6) wy- Trudno powiedzieć, iżby po r. 1885 wątpliwość ta szczególnienie zadeklarowanej przez wysyłającego usuuiętą została w całości. Lubo ustawa kolejowa wartości towaru, jeśli deklaracya taka uczynioną zawiera pozornie ścisłe w tej mierze rozporządze-została; waga i wartość towaru mogą być wy- nia, jednakże w istocie rzeczv kwestye nadal na-mienione w kuponie, na żądanie wysyłającego, stręczać się musiały. Art. 78 orzeka, iż prawo bądź, ryczałtowo, bądź też osobno dla każdej po- rozporządzania towarem z chwilą wydania dupli-jedyńczej sztuki; 7) wymienienie, czy towar wysła- katu służy: 1) przy kuponach imiennych wysyłanym został za frachtem zwyczajnym lub pośpiesz- jącemu lub też osobie, której wysyłający odstąpi nym, i czy go przyjęto do bezzwłoczej ekspe- w drodze właściwej duplikat, albo wreszcie osobie, dycyi lub też z zatrzymaniem w składzie; 8) szcze- na której imię towar wysłano, jeśli duplikat w jej gółowe wymienienie dokumentów, towarzyszących pozostaje rękach, i 2) przy kuponach na okaziciela towarowi, a wymaganych przez przepisy celne, posiadaczowi duplikatu. Dosłowne brzmienie przy-akcyzowe i policyjne; nadto, na żądanie wysyłają- toczonego przepisu kazałoby się domniemywać, cego, wymienienie ekspedytora, który do wykona- że przy kuponach imiennych sam wysyłający, na-nia tych formalności i przepisów wskazany został; wet bez kuponu, posiada prawo rozporządzania to-9) wyszczególnienie zapłaconej kwoty za przewóz, warem. Lecz twierdzenie to obala dalszy zaraz jeśli ją przy wysłaniu wniesiono; 10) obliczenie ustęp art. 78, który orzeka, iż osoba, posiadająca wydatków, poniesionych przez drogę żelazną na prawo rozporządzania towarem, może żądać, za rachunek właściciela towaru; 11) wymienienie za- pośrednictwem stacyi wysyłającej, aby towar zwró-łiczenia, obciążającego towar, ze wskazaniem nu- cono na stacyę wysyłającą, lub, aby go w drodze meru świadectwa, jakie co do tego wystawiono; zatrzymano, albo też, aby go wydano na stacyi

przeznaczenia lub na stacyi pośredniej, nie tej osobie, która w kuponie wskazaną została, żądanie to musi być poparte przez dołączenie duplikatu. Z kolei art. 88 Ustawy opiewa, iż towar, po u szczeniu przypadających drodze żelaznej należności, wydanym być ma: 1) przy kuponach imiennych, odbiorcy po okazaniu duplikatu i 2) przy kuponach bezimiennych—posiadaczowi duplikatu. Nadto kupon wydaje się zwykle odbiorcy towaru, a duplikat odbiera droga żelazna. Tak wyraźne brzmienie przepisów ustawy co do znaczenia duplikatu, jako dowodu własności towaru, wywoływać musiało poważne zawikłania, gdy kupon przesłanym został przez wysyłającego odbiorcy, który towaru z kolei przyjąć nie chciał. Wówczas istotny właściciel transportu, t. j. wysyłający, nie mógł Bwych praw urzeczywistnić. Rzecz cała jeszcze się bardziej komplikowała, skoro towar obciążony był zaliczeniem. W takim wypadku wysyłający, posiadacz świadectwa zaliczeniowego, t. j. dowodu, stwierdzającego obciążenie transportu zaliczeniem, wprost zmuszony był zdać się na łaskę i niełaskę odbiorcy. W obec takich trudności senat jeszcze w r. 1888 (N. 99) wyjaśnił, że nieokazanie przez wysyłającego duplikatu, z powodu zagubienia go lub posiadania przez osobę trzecią, nie pozbawia pierwszego prawa, po otrzymauiu wiadomości o nieodebraniu transportu, zażądać od drogi żelaznej wydania towaru lub też rozporządzić się nim inaczej, jeśli nadto o przesyłce tej uczynione zostały odpowiednie ogłoszenia. Wreszcie w ostatnich czasach, bo w d. 5 (17) kwietnia 1894, uchwalone zostało zdanie Rady Państwa co do przepisów w przedmiocie wydawania przez drogi towarów w razie zagubienia kuponu. Wedle treści tego postanowienia prawodawczego, ministrowi komuni-kacyi polecono wypracować projekt, tyczący się zmian ustawy kolejowej co do dokumentów transportowych i zobowiązano go do złożenia odpowiedniego przedstawienia Radzie Państwa w czasie możliwie najkrótszym; nim zaś przyjdzie do tego, ministrowi nadano prawo wprowadzenia przepisów tymczasowych w przedmiocie wydawania towarów w razie zagubienia duplikatu. Dotąd właściwe artykuły ustawy kolejowej w drodze prawodawczej zmienione nie zostały; natomiast w maju 1894 r. („Zb. Pr.* N. 92 poz. 832), ogłoszono przepisy co do zagubienia kuponów frachtowych. Przepisy te u-łatwiły sprawę wydawania transportów i dla tego stanowią bardzo ważne uzupełnienie ustawy kolejowej. Treść ich jest następująca: w razie zagubienia duplikatu wnieść należy do stacyi przeznaczenia reklamacyę, która zawierać winna dane, możliwie dokładne, co do treści duplikatu, co do okoliczności, w których go zagubiono, porwano lub zniszczono, i co do praw ekstrahenta do transportu. Podpis reklamującego musi być, na żądanie drogi, odpowiednio poświadczony. Przy reklamacyi złożyć należy summę pieniężną, potrzebną do przesłania zawiadomień wysyłającemu i odbiorcy towara. Reklamacya może być złożoną także na stacyi wysyłającej, lecz wówczas ekstrahent winien dołączyć fundusz, niezbędny do przesłania jej na stacyę przeznaczenia. Otrzymawszy re-klamacyę, stacya przeznaczenia tego Bamego dnia posyła stosowne zawiadomienia wysyłającemu i odbiorcy, jeśli adres tego ostatniego wskazany został w kuponie, i jednocześnie wywiesza ogłoszenie z następującemi danemi: z datą wystawienia o-głoszenia, ze wskazówkami, zawartemi w podaniu wraz z oznaczeniem terminu, po którego upływie towar, w myśl reklamacyi, ma być wydanym. Takież samo ogłoszenie wystawione byó musi na stacyi wysy-łającej. Po upływie dni 10 od dnia, w którym ogłoszenie na stacyi przeznaczenia wywieszonem było, towar wydać należy, zgodnie z podaniem, o ile nie będzie po temu niżej wyłuszczonych przeszkód, a nadto o ile od czasu przybycia transportu na Btacyę upłynęło: dla towaru, wysłanego za kuponem imiennym —przynajmniej dni trzy, a dla towarów, ekspedyowanych na okaziciela—przynajmniej dni 30. Towary, ulegające zepsuciu, mogą byó wydawane i przed upływem powołanych terminów, lecz nigdy nie przed datą, kiedy, zgodnie ze spe-cyalnemi w tej mierze przepisami, towary te mogłyby być sprzedanemi. Nadto odbiorca obowiązany jest złożyć kaucyę w summie określonej przez zawiadowcę stacyi; kaucya ta powinna być zwrócona po upływie wzmiankowanych wyżej terminów. Za przeszkodę do wydania transportu na mocy reklamacyi służą: 1) zameldowanie przez inną osobę praw do transportu przez złożenie duplikatu, który miał zaginąć; 2) wniesienie przez inną osobę przepisanego podania z oświadczeniem o zagubieniu duplikatu. W tym drugim wypadku wydanie transportu wstrzymanem zostanie aż do rozstrzygnięcia sporu w drodze sądowej, lecz towary ulegające prędkiemu zepsuciu sprzedane będą w terminaoh przez specyalne przepisy wskazanych. Droga żelazna ma prawo wydać transport na swoją odpowiedzialność i bez wykonania powołanych wyżej przep., zabezpieczając swe prawa podług włas. swego uznania. Osoba, której towar wydano, ma prawo także do wynagrodzenia za jego uszkodzenie, jak również opóźnienie dostawy we wszyst, przez prawo przewidzianych wypadkach. Wreszcie przepisy o zaginięciu duplikatu znajdują zastosowanie także i wtedy, gdy idzie o danie wynagrodzenia za zagubione transporty. Ustawa kolejowa nadaje drogom żelaznym przywilej na towarze co do zaspokojenia przypadających im opłat. Stosownie do art. 85, towar jest zabezpieczeniem tych należności z pierwszeństwem przed innemi długami właściciela towaru. Skoro prawo mówi tu o w s z y s t-kich zobowiązaniach tego ostatniego, to oczywiście drodze żelaznej służy stanowczy przywilej. Z prawa takiego korzysta droga żelazna tylko dopóty, dopóki towar znajduje się w jej posiadaniu lub też w rękach osoby trzeciej, przechowującej transport na rachunek drogi. Towar odebrany być musi z drogi żelaznej w ciągu dni trzydziestu, licząc od daty przybycia. Po upływie tego czasu o nieodebraniu towaru zawiadamia się wysyłającego, a niezależnie od tego czyai się trzykrotne ogłoszenia w „miejscowych i guber-nialnych wiadomościach*. Następnie, w razie nie

zgłoszenia się odbiorcy lub wysyłającego w ciągu z wysyłającym, przewożono w wagonach otwar-trzćh miesięcy od daty ostatniego ogłoszenia, nie- tych, jtśli uszkodzenie towaru było wynikiem nieodebrane transporty ulegają sprzedaży przez pu- bezpieczeństwa, związanego z powyższym sposo-bliczną licytacyę, a osiągnięte stąd pieniądze otrzy- bem przewozu; 2) uszkodzenie transportu, który, mują przeznaczenie zgodne z art. 40, o czem już wyżej wzmiankowaliśmy przy omawianiu przepisów co do sprzedaży rzeczy pasażerskich. W przedmiocie sprzedaży towarów ulegających szybkiemu zepsuciu, w zastosowaniu się do art. 84 ustawy, wydano przepisy, wprowadzające krótsze terminy do odbioru przesyłek. Przepisy te zatwierdzone zostały przez ministra komunikacyi w d. 8 (20) sierpnia 1889 r. („Zb. Pr.“ z r. 1889, N. 99 poz. 837), z dopełnieniami w myśl post. min. komunikacyi z r. 1892 (N. 77 poz. 845) i z d. 17 (29) lipca 1893 r. za N. 9948 („Zb. Pr.“ N. 135 poz. 1105). Przyjęcie transportu przez drogę żelazną pociąga za sobą odpowiedzialność tej ostatniej za całość towaru. Kodeks handlowy odpowiedzialność tę przewiduje w art. 103, w myśl którego przewożący odpowiada za zagubienie transportowanych przedmiotów, z wyjątkiem wypadków siły większej. Podobnież ponosi on skutki odpowiedzialności za uszkodzenia, z wyłączeniem tych, które wynikły z wad, właściwych samemu przedmiotowi, lub też wskutek okoliczności siły większej. Ustawa kolejowa co do określenia natury samej odpowiedzialności zgodna jest prawie zupełnie z kodeksem. Wyżej wspominaliśmy o odpowiedzialności z tytułu zagubienia bagaży. Tu nadmienić musimy, że odpowiedzialność dróg z u-mowy transportowej powstaje z chwilą zawarcia tej ostatniej (art. 98). Art. 102 zaś orzeka, że droga żelazna odpowiada za utratę i uszkodzenie towaru, powstałe w ciągu czasu od zawarcia u-mowy aż do wydania transportu, jeśli nie dowiedzie, że bądź jedno, bądź drugie powstało: 1) z winy osoby, mającej prawo rozporządzania towarem, lub też skutkiem wykonania przez drogę żądań tejże osoby; 2) z powodu braku lub też niedostateczności opakowania; 3) z powodu własności towaru, jako to wewnętrznego zepsucia, wyschnięcia, wycieku i rdzy; 4) z powodu siły większej.

wedle zeznanej przez wysyłającego deklaracyi, oddano do przewozu bez żadnego opakowania lub też w niedostatecznem opakowaniu, podczas gdy ze względu na własności towaru i aby go na utratę lub uszkodzenie nie narażać, koniecznem było odpowiednie opakowanie, jeśli uszkodzenie było w samej rzeczy następstwem braku lub wad opakowania; 3) uszkodzenie takiego towaru, którego nała* dowanie lub też wyładowanie, na mocy warunków przewozu lub na podstawie oddzielnego porozumienia się z wysyłającym, pozoBtawionem było wysyłającemu lub odbiorcy, jtśli ziządzona szkoda pozostaje w zależności od samego faktu naładowania i wyładowania lub też od niedokładności jednego i drugiego; 4) uszkodzenie takich towarów, które, ze względu na swoją własność, podlegają zupełnemu lub też częściowemu zanikowi albo uszkodzeniu: jako to, połamaniu, rdzy, wewnętrznemu zepsuciu, wyciekowi, uschnięciu po nad określoną normę, jeśli strata jest następstwem jednej z wymienionych przyczyn; 5) szkoda, zrządzona zwierzęciu, jeśli istotnie była następstwem natury przewozu po drogach żelaznych w stoBnnku do takich zwierząt; 6) uszkodzenie towarów i szkoda wyrządzona zwierzętom, transportowanym z przewodnikami w myśl przepisów przewozowych lub według oddzielnego porozumienia się z wysyłającym, jeśli szkoda była następstwem niebezpieczeństwa, którego usunięcie było obowiązkiem przewodników. We wszystkich przytoczonych wypadkach droga żelazna nie jest od odpowiedzialności zwolnioną, jeśli osoba, mająca prawo rozporządzenia towarem, dowiedzie, iż szkoda pochodzi nie od tych okoliczności, na jakie się droga powołuje. Końcowy uBtęp ait. 104,—jak gdyby wbrew art. 102,—ciężar dowodu wkłada na właściciela towaru, nie zaś na drogę żelazną. Tę sprzeczność pomiędzy dwoma przepisami, reguiują-cemi zasadniczo odpowiedzialność dróg, usiłował wyjaśnić senat i w wyroku nr 108 z r. Ih94 o-rzekł, że przy powołaniu się na art. 104 droga żelazna ma obowiązek wyjaśnić, iż wobec danych okoliczności, szkoda mogła być następstwem jednej z przyczyn, wskazanych w tym przepisie; na powodzie zaś spoczywa ciężar wskazania danych, wyłączających możność stosowania obrony drogi żelaznej. Są pewne wypadki, gdy droga żelazna bez żadnych szczegółowych dowodzeń zwolnioną być musi od odpowiedzialności, wynikająoej ze stosunku transportowego. I tak jest ona od wszelkich szkodliwych dla siebie następstw wolną, gdy idzie o przedmioty, których przewóz jest wzbroniony lub dopuszczony pod pewnemi ograniczeniami, jeśli mimo to zostały one wysłane pod niewłaściwą lnb nieścisłą nszwą, lub też, jeśli wysyłający nie zastosował się do przepisanych środków ostrożności (art. 105). Z kolei za brak wagi w takich towarach, które, ze względu na swe własności, podczas przewozu tracą na wadze, droga odpowia-

Regulując tak tę odpowiedzialność, ustawa dodaje, że transport uważa się za wydany nie tylko wtedy, gdy go odbiorca przyjął, lecz także w razie oddania go, po dostawieniu na stacyę przeznaczenia, do komory lub też do prywatnego składu na przeohowanie. Redakcya art. 102 prowadzi do wniosku, że ciężar dowodu włożony jest na drogę żelazną, która w zasadzie zawsze jest za całość transportu odpowiedzialną; chcąc zaś zrzucić z siebie tę odpowiedzialność, musi twierdzenie swoje oprzeć na jednym z faktów, w art. 102 przytoczonych. Zmienia nieco brzmienie art. 102 rozporządzenie zawarte w artyk. 104 ustawy. Ten ostatni rozpoczyna się od wyrazów: „droga żelazna

nie odpowiada.....“ W artykule tym wymienionych

jest sześć wypadków zwolnienia drogi od zasadniczej odpowiedzialności, wyrażonej kategorycznie w art. 102. Są one następujące: 1) uszkodzenie transportu, który, zgodnie z warunkami przewozo-wemi lub też na podstawie specyalnej umowy

da o tyle, o ile brak ten przekracza wysokość normalnego ubytku. Jeśli waga każdej jednostki z pośród transportu, przewożonego za jednym kuponem, wskazaną została w liście frachtowym lub też poświadczoną oddzielnie, to ubytek normalny oblicza się wtedy osobno dla każdej jednostki. To ograniczenie odpowiedzialności ustaje, jeśli osoba, wytaczająca swą pretensyę do drogi żelaznej, dowiedzie, że ubytek nie został spowodowany rodzajem towaru, lub też, że normalna wysokość u-bytku na wadze nie odpowiada własnościom danego towaru i tym okolicznościom, które ubytkowi towarzyszyły. Wynagrodzenie za utratę całości o-znaczane jest bez uwzględnienia ubytku na wadze (art. J06). Wynagrodzenie za utratę lub uszkodzenie towaru w zasadzie obliczonem być winno podług ceny handlowej (giełdowej lub targowej), a w braku jej — według zwykłej wartości, którą jednakowe towary tegoż samego gatunku posiadały w czasie i miejscu, kiedy i gdzie nastąpić miało wydanie transportu. Opłata celna, przewozowa i wo-góle wszystkie wydatki, związane z transportem, a ciążące na odbiorcy, potrącone być muszą z wy-kości wynagrodzenia (art. 107). Właściciel towaru może sobie z góry pewne odszkodowanie za-strzedz; w tym celu winien zadeklarować w kuponie wartość towaru i uiścić specyalną premię na rzecz drogi podług taryfy. Niezależnie od tego specyal-ne taryfy warunkowe przewidują ograniczoną odpowiedzialność, i ta oczywiście stosowana jest w wypadkach, wymagających odszkodowania (art. 109).

Oprócz odpowiedzialności za całość powierzonego transportu, droga żelazna ponosi skutki z samego prawa w wypadkach opóźnienia wdosta-w i e. Kodeks handlowy przewiduje jeden tylko termin dostawy—umowny. Stąd też, wedle art. 102, przewożący w liście frachtowym okrtślaczas, wciągu którego zobowiązuje się towar do miejsca przeznaczenia dostarczyć. Ustawa kolejowa z góry u-stanawia terminy dostawy, a wszelkie umowy, zmierzające do zmiany odpowiednich przepisów i wszelkich innych rozporządzeń, uznaje, w myśl artykułu 6-go, za nieważne. Według artykułu 53-go terminy dostawy określane są: w komunikacyi miejscowej przez centralne zarządy towarzystw kolejowych, a w komunikacyi bezpośredniej przez odpowiednie zjazdy przedstawicieli dróg żelaznych, pod warunkiem zatwierdzenia jednych i drugich przez radę kolejową. W taki sam sposób sporządzane i zatwierdzane być winny przepisy o obliczaniu, zmianie i przerwie terminów dostawy i o niezachowaniu ich w razie istnienia specyalnej umowy, przez władzę zatwierdzonej. Obowiązujące obecnie przepisy o terminach dostawy wydane zostały pod postacią postanowień ministra komunikacyi z d. 26 marca v. s. 1891 r. za nr 3822 (Zb. pr. nr 45 poz. 467) i 17/19 maja 1895 r. za nr 819tf (Zb. pr. nr 88 poz. 639). Termin dostawy oblicza się w zależności od tego, czy towar przyjęty został do bezzwłocznej ekspedycyi, czy też z tak zwanem zatrzymaniem na składzie. Przy zatrzymaniu interesant zastrzega, aby towar nie był wysłanym w tym samym dniu. Dla towarów zwykłych termin li-

Encykl. Powgz. Uustr, Zesz [lSO.^T, 17-ty.

czy się od północy, następującej po dacie przyłożenia stempla na kuponie, a dla towarów, przyjętych z zatrzymaniem na składzie—od północy, bezpośrednio po dniu nastąpienia kolei przesyłki. Droga żelazna odpowiada za niedotrzymanie terminów dostawy, jeśli nie dowiedzie, że nie była w możności opóźnienia usunąć, pomimo przedsięwzięcia ze swej strony wszelkich środków, które do obowiązków punktualnego przewożącego należą. W razie zwłoki w dostawie właściciel towaru ma prawo do wynagrodzenia w stosunku 6°/₀ od opłaty przewozowej za każdą opóźnioną dobę, chociażby zwłoka nie przyniosła mu żadnej szkody. Ogólne wynagrodzenie nie może jednak przenosić całkowitej opłaty przewozowej (art. 110). W związku z wynagrodzeniem za zwłokę w dostawie pozostaje odszkodowanie za zmianę kolei ekspedycyi, określonej dla towarów. — Wedle art. 101 droga winna tego wykroczenia przeciwko wskazanemu trybowi postępowania obowiązana jest uiścić wysyłającemu za każdą dobę wynagrodzenie pięciokrotne, w stosunku do opłaty, przypadającej za składowe. — Przy realizowaniu wszelkiego rodzaju wynagrodzeń, droga żelazna obowiązana jest płacić procent po upływie miesiąca od daty wniesienia odpowiedniej reklamacyi (art. 111). Stopa procentu jest tu zwykłą. Wyjątek stanowią nadpłaty oraz zwrot zaliczeń. Nadpłaty są to opłaty, pobrane przez drogę żelazną nienależnie. Od należności takich droga uiszcza procent w stosunku l°/o miesięcznie od daty pobrania nadpłaty, aż do dnia jej zwrotu właścicielowi towaru. Nadpłaty, nie zareklamowane przed upływem przedawnienia, przechodzą na rzecz skarbu (art. 72). Taki sam procent przypada od zaliczeń, któreby nio zostały zwrócone wysyłającemu w ciągu dni 3-eh, licząc od daty upływu czasu, niezbędnego do posłania ze stacyi wysyłającej na stacyę przeznaczenia kwoty zaliczeniem objętej.—Termin ten liczy się po 250 wiorst na dobę, a w razie przetrzymania go, droga żelazna płaci wysyłającemu 1% miesięcznie.

Ustawa kolejowa wprowadza dla wszelkich powództw kolejowych ogólne przedawnienie roczne. Kodeks handlowy przewiduje specyalne przedawnienie dla powództw przeciwko przewożącym tylko z tytułu utraty lub uszkodzenia transportów. W stosunku do przewozu wewnątrz kraju jest ono 6-miesięczne, a względem komunikacyi zagranicznej — roczne, licząc od daty, kiedy należało towar wydać, lub też kiedy go w rzeczywistości wydano. Wypadki podstępu lub nadużycia znosiły krótkie to przedawnienie. Wprowadzając jeden, roczny, termin przedawnienia, ustawa kolejowa stosuje go do wynagrodzeń za szkodę osobistą lub majątkową, do powództw o nadpłatę do żądań, skierowanych przez drogi do osób trzecich, wreszcie do wzajemnych pretensyj dróg pomiędzy sobą. Senat w wyroku z r. 1889, N. 94, wyjaśnił, iż wprowadzone przez ustawę roczne przedawnienie jest ogólnem; że, przeto, podciągnąć pod nie należy nawet te żądania, które ze stosunkiem transportowym bezpośredniej łączności nie mają. Wywód taki senat wyprowadza z wyrazów, uży

li

u nas

tych w art. 135, iź roczny termin dotyczy odszkodowania za stratę, zrządzoną przy eksploata-cyi. Termin przedawnienia biegnie różnie, stosownie do przedmiotu powództwa, czy też wniesionego żądania. I tak dla powództw o wynagrodzenie za uszkodzenie towaru lub też częściową jego utratę,— termin ten liczy się od daty wydania transportu; dla powództw o wynagrodzenie za zupełną utratę towaru lub też opóźnienie dostawy — od daty upływu terminu dostawy, stosownie do brzmienia kuponu; dla powództw o zwrót nadpłat i o zapłatę zaległości—od daty ostatecznego uiszczenia opłat przewozowych dodatkowych; a dla wszelkich pozostałych skarg — od daty wydarzenia się taktu, który wywołał powództwo; jeśli na fakt ten zwróciło się już dochodzenie karne, to od daty umorzenia tego ostatniego albo uprawomocnienia się wyroku sądu karnego. Przedawnienie roczne biegnie przeciwko wszystkim, nie wyłączając małoletnich i w ogóle osób będących pod opieką. Dla Królestwa przepis ten, zawarty w artykule 137 ustawy kolejowej, uzupełnia artykuły 2 252 i 2 278 K. Cyw., w myśl których, przy przedawnieniach szczególnych, małoletni j bezwłasnowolni żadnych przywilejów nie mają, z wyjątkiem regresu do swych opiekunów. Przez analogię należy wnosić, że i przy przedawnieniu kolejowem regres względem opiekunów w swej mocy pozostać winien. Przedawnienie, prócz zwykłych sposobów, przerwa-nem być może za pomocą reklamacyi, wystosowanej do drogi żelaznej. — W tym ostatnim wypadku czas, biegnący pomiędzy wystosowaniem reklamacyi a odpowiedzią, udzieloną przez drogę, oraz zwrotem złożonych dowodów, — do terminu przedawnienia zaliczanym nie bywa. Interpretując art. 186 ustawy w przedmiocie przedawnienia przy akcyach o odszkodowanie osobiste, senat doszedł do wniosku, źe częściowe wykonanie zobowiązania stąd płynącego przerywa bieg przedawnienia, i że termin roczny liczyć się winien od chwili, gdy droga dobrowolne to zobowiązanie przestanie wykonywać (wyrok N. 30 z r. 1893).

Jakeśmy już nadmienili, ustawa kolejowa obejmuje zasadniczy przepis, zawarty w art. 92, że droga żelazna ma obowiązek wynagrodzić każdego, komu zrządzono szkodę lub stratę, skutkiem śmierci lub też uszkodzeń na zdrowiu, spowodowanych eksploatacyą dróg żelaznych. — Wynagrodzenie to przyznawanem jest wedle postanowień, objętych w art. 683 X T. Cz. I Zb. pr. Cesarstwa. Ziąd też w kwestyacb, tyczących się rzeczonego odszkodowania, stosunki prawne reguluje prawo materyalne Cesarstwa, które zresztą wo-góle w Królestwie nie obowiązuje. Z kolei powołany art. 683 orzeka, że wynagrodzenie przyzna-nem być wiuno zgodnie z brzmieniem art. 657— 662 i 675, z zachowaniem następujących przepisów zasadniczych. Drogi żelazne w zasadzie odpowiadają za wszelkie uszkodzenia na zdrowiu; mogą zaś zwolnić się od tego obowiązku, jeśli udowodnią, że nieszczęście powstało nie z winy administracyi kolejowej lub jej urzędników, albo rteż zaszło skutkiem działania siły większej. — Wkładając przeto cały ciężar dowodu na drogę żelazną, prawo stanowi, źe drogi nie mają prawa zawierać umów bądź z pasażerami, bądź z innemi osobami gwoli usunięciu lub zmianie zasadniczego obowiązku wynagrodzenia strat, lub też zaznaczonego postępowania dowodowego. Wysokość odszkodowania zależna jest od szkody, wyrządzonej w każdym pojedyńczym wypadku, wypłaty zaś dokonywa się bądź jednorazowo, bądź pod postacią zapomogi corocznej. — Nadto w razie zmian, zajść później mogących, wysokość zapomogi terminowej może być zwiększoną, lub zmniejszoną w myśl postanowienia sądu, a to na żądanie strony, płacącej albo otrzymującej zapomogę. Wynagrodzenie, przyznane z funduszów drogi żelaznej urzędnikowi kolejowemu, wydaje się po potrąceniu należności, jakie mu przypadać mogą od istniejącej przy drodze kasy emerytalnej, albo przezorności. Powołane w art. 683 inne artykuły zbioru praw zawarte są w rozdziale o wynagrodzeniu szkód i strat, zrządzonych przez przestępstwo lub wykroczenie. Z przepisów tych wynika, że prawo do skargi, w razie śmierci poszkodowanego., służy rodzicom, żonie lub dzieciom, jeśli je zmarły utrzymywał, i jeśli osoby te nie mają innych środków do życia, lub też, jeśli środki te nie są wystarczające. Niezależnie od zasadniczego odszkodowania rodzina zmarłego może żądać zwrotu kosztów leczenia oraz pogrzebu, a sam poszkodowany—kosztów leczenia.—W całym szeregu wyroków senat stwierdził, źe przy akcyach o odszkodowanie osobiste wyłączny ciężar dowodu spoczywa na drogach żelaznych, i źe nieszczęśliwy wypadek sam przez się daje prawo do wynagrodzenia, o ile tylko droga nie udowodni, że zachodzi jedna z okoliczności, zwalniającyoh ją od odpowiedzialności majątkowej.

W zakresie polioyi kolejowej art. 145 — 164 włącznie wzbraniają przejazdu i chodzenia po plancie drogi (art. 147), stanowiąc, że do komunika-cyi pomiędzy gruntami, położonemi po obu stronach plantu, służą specyalne przejazdy (art. 148). Z kolei mowa jest w tym rozdziale ustawy o korzystaniu z zabudowań stacyjnych. Co do tego przedmiotu istnieją specyalne przepisy, nadto obowiązują rozporządzenia związkowe, tyczące się pasażerów, znajdujących się w wagonach, dilej oddziałów damskich, przepisy o paleniu cygar i papierosów, o otwieraniu okien w przedziałach, tudzież o wzbronieniu gier hazardowych pomiędzy pasażerami. — Pasażerowie i wogóle osoby obce mogą, w razie nieporządków na drogach żelaznyoh, lub też w wypadku pogwałcenia przez urzędników kolejowych przepisów i rozporządzeń, odwołać się do pomocy żandarmeryi kolejowej, lub też zapisać swoje skargi do specyalnych książek, znajdujących się na stacyach. Co do utrzymywania tych ksiąg obowiązują również specyalne przepisy (art. 159). Jeśli skarżący poda swój adre3 zamieszkania, to droga obowiązaną jest zawiadomić go o deoyzyi w ciągu miesiąca od daty jej rozstrzygnięcia.

Przepisy dla dróg żelaznych, zawarte w art. 165— 182, zobowiązują ich zarządy do ustanawiania przejazdów, a nadto zawierają ogólne rozporządzenia, tyczące się bezpieczeństwa drogi. W ogóle zaś nadmienić należy, a uwaga ta stosuje się również do artykułów o przepisach dla publiczności,—iż cała ta część ustawy kolejowej obejmuje tylko ogólne normy, szczegółowo rozwinięte w szeregu specyalnych postanowień. To też wszystkie artykuły tu wyłożone wyrażają się ogólnie o utrzymywaniu bufetów, o jakości materyałów spożywczych, o służbie zdrowia, o budowie wagonów pasażerskich, o narzędziach ogniowych, o obowiązku gaszenia ognia w blizkości dróg żelaznych i t. d. Zaznaczyć tu musimy, że w przedmiocie bezpieczeństwa od ognia obowiązują przepisy o wznoszeniu budowli, oraz zaprowadzaniu lasów w blizkości linij kolejowych. Specyalne to rozporządzenie stanowi dodatek do art. 153 Ustawy kolejowej. Szereg artykułów, składających się na policyę kolejową w ogólnem rozumieniu, uzupełniają art. 183—187 Ustawy, stanowiące o żandarmeryi kolejowej i jej obowiązkach. Oczywiście i tu również organizacya tej policyi spe-cyalnej wyrażoną została ogólnie, a ustawa odsyła do postanowień prawodawczych, które w tej mierze mogą być wydane.

Drogi żelazne zostają pod zwierzchnim nadzorem ministeryum komunikacyj. Niezależnie od tego są dwie instytucye specyalne, które sprawują pewne szczegółowe funkeye pod względem nadzoru i kontroli. Tu należy inspekcya dróg żelaznych, ustanowiona dla wszystkich dróg, zostających pod zawiadywaniem ministeryum komunikacyj, oraz kontrola państwowa* której działalność rozciąga się do gwarantowanych dróg prywatnych. Pierwiastkowo funkcyonowali rządowi inspek. miejscowi, którzy sprawowali nadzór nad pewną liczbą dróg. Tak np. w Królestwie Pclskiem urzędował inspektor, mający pod swoją władzą wszystkie drogi Królestwa, prócz drogi żelaznej Petersbursko-Warszawskiej. Instytucya inspektorów wszakże uległa zmianie w r. 1892, gdyż odtąd, na mocy Najwyższego Rozkazu z dnia 28 lutego v. s. (Zb. pr. nr 23), dyrektorowie (zarządzający) dróg, naczelnicy służb zewnętrznych, mogą być mianowani tylko na mocy uprzedniego zezwolenia ministra komunikacyi. Jednocześnie i inspekeye miejscowe zniesiono, a obowiązki dotychczasowych inspektorów zlane zostały z temi attrybucyami, jakie służą dyrektorom dróg. Natomiast przy ministeryum komunibacjj utworzono inspekcyę centralną, składającą się z głównego inspektora oraz inspekt, oddziałowych. Organizacya nowej tej władzy zawarta jest w artyk. 750—761 t. I cz. II, Zb. pr. Cesarstwa. Instytucya ta ma sobie powierzony nadzór techniczny nad drogami, a jak art. 750 opiewa, na inspekcyę dróg żelaznych włożonym został nadzór nad należytym stanem dróg, oraz nad ścisłem i dokładnem wykonywaniem przez rady i zarządy dróg obowiązujących praw, postanoYień, przepisów, instrukcyj, tudzież rozporządzeń. Inspekcya przeprowadza również śledztwa co do ważniejszych wypadków nieszczęśliwych na drogach, a administracye kolejowe o-bowiązane są komunikować inspekcyi dane tyczące się dróg. Kontrola państwowa, w stosunku do dróg gwarantowanych przez skarb, ma na celu nadzór finansowy, a obowiązki te włożone są na miejscowych kontrolerów; prawa i obowiązki tych ostatnich, opierające się na postanowieniu prawodaw-czem z d. 13/25 czerwca 1884, zostały określone ostatnio przez rozporz. z d. 23 lut. v. s. 1896 r., wydane po porozumieniu się kontroli państwa z minister. komunikacyj. Attrybucye kontrolerów sprowadzają Bię do tego, że pewne wydatki, nawet w granicach budżetowych, zależą od ich uprzedniej appro-baty, że umowy o dostawy materyałów, układy i t. p. muszą byó uprzednio przesyłane im do wniosków. Ich oppozycya pociąga za sobą przeniesienie całej sprawy do ministeryum.

Wskazane wyżej władze, t. j. inspekcya kolejowa oraz kontrola państwowa, mają więcej charakter nadzorczy, krępujący tylko pozytywną działalność dróg, natomiast istnieje sfera, gdzie czynności ad-ministracyi kolejowej zależne są w zupełności od władz naczelnych. Dzieje się to w dziedzinie taryf, określonych dla przewozu osób, a głównie towarów. Kwestya kontroli państwa nad taryfowaniem jest względnie w całej Europie nową. Pierwotnie administracye nowootwieranych linij kolejowych miały sobie pozostawioną pod tym względem zupełną niemal wolność. Dopiero rozwój dróg, konkurencya między niemi, potrzeby rolnictwa, handlu i przemysłu, wywołały konieczność interwen-cyi państwa. W tych krajach, gdzie koleje przeszły w całości lub częściowo na własność skarbu, rzecz ta załatwioną została przez sam fakt przejścia linij kolejowych na rzecz państwa. Tak było w Niemczech, gdzie większość dróg do państwa należy; tak rzeoz się przedstawia w Austryi, podążającej za przykładem swoich sąsiadów; tak wreszcie dzieje się w Belgii, w której, z małym wyjątkiem, wszystkie niemal linie do państwa należą. We Fran-cyi, gdzie znowu koleje są wyłącznie niemal w rękach towarzystw prywatnych, państwo sprawuje tylko pewną kontrolę nad taryfami. Wedle prawa z r. 1846 tarjfy podlegają zatwierdzeniu ze strony ministra robót publicznych, który wszakże nigdy wprowadzać nowych taryf nie może. Nadto zatwierdzenia, na pewien czas, udzielonego rząd nie jest mo-cen cofnąć. Wolność w dziedzinie taryfowania służy drogom angielskim. W myśl prawa z r. 1844 rząd ma prawo skontrolowania raz zatwierdzonych stawek maksymalnych, skoro tylko dochód drogi o-siągnie pewną skalę. Ustawa normalna z r. 1845 (Railways Clauses Consolidation Act) nadaje drogom prawo zmiany taryf w granicach stawek maksymalnych, z warunkiem, iżby taryfy te nie popierały interesów pewnych osób czy towarzystw i nie stwarzały dla kogokolwiekbądź monopolu. To ostatnie żądanie wyrażono jaskrawiej w prawie z r. 1854 (Railway and Canal Traffic Act). Prawo to wprowadziło w dziedzinie taryf kontrolę sądową, która zresztą i na innych polach w Anglii szeroko się rozwinęła. Owóź sądy mogą odmówić stosowania nie tylko takich taryf, które obejmują pewne ograniczenia nieprawne dla publiczności, lub też ulgi na rzecz osób prywatnych, lecz nawet wolno im źą-dać uchylenia owych taryf pod karą 200 funtów na dobę. Dalszą kontrolę władz nad taryfami wprowadzono przez prawo z dnia 10 sierpnia 1888 r., wedle którego taryfy krańcowe oraz klasyfikacya na drogach angielskich ulegają zatwierdzeniu Izby Handlowej „Board of TradeH, jej zaś orzeczenia mogą być Skarżone do parlamentu.

Za punkt wyjścia dla całej dziedziny taryf w Cesarstwie i Królestwie służą artykuły 68 i 69 ustawy kolejowej. Pierwszy z nich stanowi, że opłata przewozowa oraz opłaty dodatkowe winny być obliczone na podstawie prawnie obowiązujących tudzież ogłoszonych taryf i przepisów o opłatach dodatkowych. W związku z tem orzeczeniem pozostaje art. 69, który opiewa, iż drogi nie mogą pobierać za przewóz towarów jakichbądź opłat, oprócz tych, które są przewidziane przez taryfy oraz przez przepisy o opłatach dodatkowych. Aczkolwiek ustawa kolejowa wypowiedziała rzeozone normy w sposób dość wyraźny, jednakże nie ustanowiła żadnej procedury, którąby w całej tej sprawie stosować należało. To też za podstawę w tej mierze służyć miały ustawy pojedyńozych towarzystw, które obejmowały maksymalne stawki, jakie dana droga pobierać mogła. Dwie najdawniejsze w naszym kraju drogi żelazne, Warszawsko - Wiedeńska i War-szawsko-Bydgoska, połączone obecnie w jedną całość, korzystały na polu taryfowania z jak największej swobody. Artykuł 26 ustaw tych dróg orzekał, że do rady zarządzającej należy wprowadzenie oraz zmiana opłat taryfowych za przewóz pasażerów, pakunków i towarów. Ustawa skupionej obecnie przez rząd drogi żelaznej Warszawsko-Te-respolskiej obejmowała przepis, krępująoy już bardziej radę zarządzającą przy wprowadzeniu taryf. Jakoż art. 21 opiewa, iż maksymalna opłata przewozowa dla pasażerów i towarów nie może przekraczać norm, określonych dla d. ź. Warszawsko-Petersburskiej. Nieżaleźnie od tego końcowy ustęp tegoż artykułu orzeka, że rząd zastrzega sobie prawo czynienia co lat 10 zmian w taryfach, lecz w takim tylko razie, jeśli w ciągu lat trzech z rzędu akcyonaryusze otrzymają więcej, niż 10°/₀ dywidendy. Żadną jednak miarą taryfy, skutkiem zmian tych, nie mogły być zniżone do takiego stopnia, iżby dywidenda, przypadająca akcyonaryuszom, stanowić mogła mniej, niż 10°|o od kapitału zakładowego. W myśl § 13 Ustawy drogi żelaznej Nadwiślańskiej maximum opłat taryfowych nie może przekraczać skali, oznaczonej w ustawie Głównego Towarzystwa Dróg Żelaznych Rossyjskich, obecnie także już nie istniejącego. Tak wyrażony przepiB jest identyczny z postanowieniami, zawartemi w przeważnej części ustaw prywatnych dróg Cesarstwa. Już przytoczone artykuły kilku tylko ustaw przekonywają, że, jeżeli w dziedzinie opłat przewozowych obowiązywały pewne ograniczenia, krępujące samowolę dróg, natomiast na polu opłat, pobieranych za usługi, związane z przewozem, jako to: za naładowanie i wyładowanie, przechowanie i t. p., administracye kolejowe nie podlegały wcale żadnym restrykcyom. To też, gdy myśl o potrzebie kontroli na polu taryfowania przybierać zaczęła kształty realne, zwrócono przedewBzystkiem uwagę na te opłaty dodatkowe. Stało się to w dniu 26 listopada v. s. 1882 roku (Zb. pr. z r. 1882 nr 31), gdy nadanem zostało wszystkim drogom żelaznym prawo pobierania opłat dodatkowych za oddawane właścicielom towaru usługi przy przewozie towarów, gdy nadto włożono na ministerya skarbu i komunikacyj obowiązek wprowadzenia norm krańcowych dla rzeczonych opłat. W wykonaniu zaś tak wydanego prawa ministerya powyższe wprowadziły z dniem 15/27 lutego 1883 r. spis maksymalnych norm dla opłat dodatkowych. Spis ten obowiązywał do roku 1891, gdy ogłoszono stałe o-płaty za wszelkie czynności dodatkowe (Zb. pr. nr 63 z r. 1891). Z kolei władze centralne zwróciły baczną uwagę na taryfy w ścisłem tego słowa znaczeniu. Początkowanie dały tu w pewnej mierze same drogi żelazne, a za bodziec posłużyły zaznaczone wyżej rozporządzenia ustawy kolejowej, która dała pochop do całego szeregu skarg sądowych przeciwko drogom o nadpłaty; określony nadto termin roczny do ich wytoczenia pomnożył liczbę procesów. Wówczas niektóre drogi (Władykaukaska, Południowo-Zachodnie i Moskiewsko - Jarosławska) zwróciły się do rządu o pomoc, a rezultatem podjętych starań były dwa prawa z d. 19/31 grudnia 1886, i z d, 22 stycznia v. s. 1887 r. Pierwsze z nioh uznaje te tylko taksy za zatwierdzone, któryoh projekty zostały złożone przez właściwe towarzystwa do ministeryum. Według prawa z r. 1887 te tylko taryfy są obowiązujące, których projekty przedstawiono, w myśl ustaw, do ministeryum ko-munikacyi. — Te postanowienia prawodawcze miały ciągle na względzie kontrolę rządową nad taryfami. Od roku 1889 datuje się nowy zwrot. Odtąd cała działalność na tem polu ześrodkowała się we władzach centralnych. Prawo z d. 8/20 marca 1889 r., rozszerzone przez cały szereg późniejszych rozporządzeń, nadało taryfom pewną sankcyę, zbliżającą je niemal do przepisów prawodawczych. Art. 2 zasadniczego prawa z r. 1889 stanowi, iż do rządu należy kierowanie działalnością dróg żelaznych w zakresie taryf, a to celem obrony interesów ludności, przemysłu, handlu i skarbu; wedle zaś art 1-go pod przepis ten podpadają taryfy na wszystkich drogaoh żelaznych, otwartych do użytku publicznego. Kierownictwo rządu sprowadza się: 1) do oznaczania norm taryfowych; 2) do ustanawiania przepisów względem układania, wprowadzania, stosowania i uchylania taryf; 3) do nadzoru nad ścisłem zachowaniem wymienionych norm i przepisów i do przedsiębrania środków do usunięcia wykrytych odstępstw; 4) do baczenia na to, aby taryfy odpowiadały celom, wskazanym powyżej; 5) do rozstrzygania wątpliwości przy repar-tycyi opłat przewozowych i dodatkowych pomiędzy pojedyńcze drogi, w wypadkach, gdzie idzie o u-sunięoie konkurencyi, jak również w razie wzajemnych umów dróg pomiędzy sobą albo z innerni przedsiębiorstwami przewozowemi, a także z towarzystwami prywatnemi i osobami, co do tych właśnie ustępów w umowach, które dotyczą taryf (art. 3). Kierownictwo nad czynnościami dróg żelaznych w zakresie taryf, jak również nadzór nad taryfami na drogach skarbowych, ześrodkowane są w mi-nisteryum skarbu. Z kolei trzy władze mają sobie powierzony cały ten obręb działalności: 1) Rada do spraw taryfowych, 2) Komitet taryfowy, 3) Departament do spraw kolejowych (art. 4). Radę do spraw taryfowych składają, pod prezydencyą ministra skarbu łub jego towarzysza, dyrektorowie departamentu do spraw kolejowych oraz departa-tamentu handlu i przemysłu; dwaj członkowie z ramienia ministeryum komunikaeyi; członkowie z ramienia ministeryów: skarbu, dóbr państwa i rolnictwa, spraw wewnętrznych, dworu i kontroli państwa, po jednym od każdej z tych władz; trzej przedstawiciele przemysłu rolniczego; dwaj przedstawiciele handlu i przemysłu, jeden przedstawiciel przemysłu górniczego oraz trzej przedstawiciele dróg żelaznych prywatnych (artyk. 490 t. I, cz. II, Zbiór pr.). Według zdania Rady Państwa z dnia 20 grudnia v. s. 1894 (Zb. pr. z r. 1895 nr 18 poz. 103) do attrybucyj rady należą: 1) wszelkie ogólne kwestye taryfowe: ustanawianie przepisów względem układania, ogłaszania, wprowadzania i uchylania taryf, wraz z oznaczeniem terminów, zachowywanych w tej mierze; wydawanie przepisów co do sporządzania, wydawania oraz przedstawiania statystyki taryfowej pod względem przewozu pasażerów i towarów; układanie przepisów dla zjazdów przedstawicieli dróg żelaznych w kwe-styach taryfowych; wskazywanie sposobów ogólnych, tak w celu usunięcia konkurencyi dróg pomiędzy sobą oraz z innemi przedsiębiorstwami prze-wozowemi, jak i celem rozdzielenia pomiędzy nie opłat kolejowych, zezwolenia na wprowadzenie na prywatnych drogach żalaznych opłat przewozowych, przekraczających maksymalne stawki taryfowe, o-znaczone w ustawach odpowiednich towarzystw, o-kreślanie maksymalnej skali dla opłat dodatkowych i innych; 2) specyalne kwestye taryfowe, co do których w komitecie taryfowym decyzya nie została powziętą, lub też które oddane zostały do rozstrzygnięcia Radzie przez ministra skarbu, a nadto poje-dyńcze wątpliwośoi taryfowe, wywoływane przez władze rządowe, jeśli przy samem wywołaniu kwe-styi zwierzchnicy rzeczonych instytucyj wyrażą życzenie co do poddania jej pod decyzyę rady; 3) reklamacye dróg żelaznych i zjazdów przeciwko rozporządzeniom departamentu do spraw kolejo wych w kwestyach taryfowych, jeśli zarzuty te pozostają w ścisłym związku z potrzebami ludności, przemysłu i handlu. Komitet taryfowy fuukcyonuje pod prezydencyą dyrekt. dep. do spraw kolejowych. W skład komitetu wchodzą dwaj członkowie z ramienia ministeryum skarbu i po jednym członku od ministeryów dóbr państwa, spraw wewnętrznych, komunikaeyi oraz kontroli państwa. Do attrybucyj komitetu należą: 1) najważniejsze kwestye taryfowe, będące w bezpośrednim związku z potrzebami ludaości, przemysłu i handlu; 2) Bpe-cyalne zagadnienia taryfowe, wywoływane przez instytucye rządowe, jeśli ich zwierzchnicy przy aa-mem wywołaniu kwestyi zażądają jej rozbioru przez komitet i 3) sprawy taryfowe mniejszej wagi poddawane przez ministra skarbu, jak również wnoszone do komitetu, stosownie do uznania dyrektora departamentu do spraw kolejowych. Ostatnią wreszcie z trzech władz naczelnych, zawiadujących taryfami, jest departament do spraw kolejowych. Skład tej instytuoyi stanowią: dyrektor, wice - dyrektorowie, kosultant - technik, naczelnicy wydziałów, urzędnicy do szczególnych poleceń, sekretarz, buchhalter i jego pomocnioy, starszy i młodsi naczelnicy sekcyj i ich pomocnicy, urzędnicy rachuby, kasyer, archiwista, dziennikarz i jego pomocnicy oraz urzędnicy kancelaryjni. Do departamentu należą: 1) sprawy tyczące się taryf kolejowych i 2) wszystkie wogólności sprawy z dziedziny kolejowej, podlegające jurysdykcyi ministeryum skarbu. W sprawach taryfowych, stanowiących jądro attrybucyj departamentu, do obowiązków jego należą: 1) załatwianie czynności kancelaryjnych rady do spraw taryfowych oraz komitetu taryfowego; 2) stosunki z instytucyami rządo-wemi, społecznemi, drogami źelaznemi, zjazdami kolej o wemi, a także z towarzystwami i osobami prywa-tnemi; 3) rozpoznawanie i rozbiór przedstawień dr. żelaznych i zjazdów kolejowych co do zmian w obowiązujących taryfach, oraz rozbiór kwestyj taryfowych, wywoływanych przez władze rządowe, instytucye społeczne i towarzystwa; 4) zbieranie wiadomości i danych w kwestyach taryfowych i ich ściąganie od dróg żelaznych; 5) wywoływanie oraz opracowywanie zamierzeń taryfow., mogących przyczyniać się do urzeczywistnienia celów kierownictwa rządowego; jak również opracowywanie projektów co do stopniowego wprowadzenia i stałego podtrzymywania na drogach żelaznych taryf, odpowiadających tak interesom konsumpcyi oraz handlu i przemysłu, jak również dochodom dróg żelaznych; 6) rozbiór kwestyj specyaluych, dotyczących podziału stawek pomiędzy drogami żelazne-mi w taryfach bezpośredniej komunikaeyi; 7) rozbiór pojedyńczych kwestyj taryfowych, odpowiednio do ustalonych przez radę do spraw taryfowych norm i przepisów; 8) komunikowanie drogom żelaznym rozporządzeń co do nowych taryf; 9) nadzór nad ścisłem stosowaniem norm i przepisów taryfowych co do sporządzania, wprowadzania, stosowania, oraz uchylania taryf; 10) wydawnictwo zbioru taryf dróg żelaznych rossyjskich. Trzy przytoczone władze, których organizaoyę skreśliliśmy w głównych zarysach, zajmują się faktycznie wprowadzeniem taryf, a jak art. 12 prawa orzeka, decyzye tych instytucyj rządowych w kwestyach taryfowych są dla dróg żelaznych obowiąaujące. Rola samych dróg jest też w sprawach taryfowych bardzo ograniczoną. Według art. 9 zamierzenia dróg żelaznych oraz zjazdów kolejowych, co do wprowadzenia nowych lub zmiany i uzupełnienia istniejących taryf, nie mogą być wprowadzane w wykonanie przed ich rozpoznaniem przez instytucye taryfowe. Powołane projekty komunikuje się ministeryum skarbu wraz ze szczegółowem wyjaśnieniem zasad, przyjętych przy sporządzeniu nowej taryfy. Od ministeryum skarbu zależy, bądź wstrzymanie wprowadzenia taryfy;

bądź wskazanie warunków jej zastosowania, bądź też zupełna odmowa jej wprowadzenia. Jeśli w ciągu sześciu tygodni ministeryum nie wypowie się przeciwko wprowadzeniu taryfy, to można ją stosować. Wreszcie nadmienić potrzeba, że prawo nadaje inicyatywę instytucyom, po za władzami ta-ryfowemi stojącym, pod względem zmiany istniejących, lub też wprowadzenia nowych taryf. Należą tu z jednej strony władze rządowe, a z drugiej instytucye społeczne, tudzież towarzystwa, mające na celu opiekę nad ekonomicznemi interesami ludności, oraz nad zaspokojeniem potrzeb handlu i przemysłu.

Ostatnia kwestya, nastręczająca się przy rozbiorze dróg żelaznych pod względem prawnym, jest to sprawa konwencyi międzynarodowej, w przedmiocie przewozu towarów. Potrzeby handlu, przemysłu i rolnictwa już oddawna wywoływały konieczność bezpośredniej komunikacyi pomiędzy drogami źelaznemi różnych państw. To też oddawna istniały przepisy, obowiązujące w tej ma-teryi. Prace nad wprowadzeniem międzynarodowej konwencyi ciągnęły się prawie lat 20. Inicyatywę podjęła Szwajcarya w r. 1874, nawiązawszy początkowe rokowania z czterema państwami: Austryą, Francyą, Niemcami i Włochami. Pierwsza konferencya międzynarodowa zebrała się w Bernie w dniu 13 maja 1878 r., a na naradę tę przybyli, prócz przedstawicieli powołanych 4-ch państw, a łącznie ze Szwajcaryą pięciu, jeszcze reprezentanci Belgii, Luksemburga, Hollandyi i Ros-syi. Wypracowane na tej konferencyi projekty rozesłano rządom wszystkich wymienionych państw. W dniu 19 września 1881 roku odbyła się druga konferencya. Z kolei odbyła się trzecia narada w dniu 5 lipca 1886 roku, a na czwartej, odbytej w d. 13 października 1890 r., także w Bernie, ostatecznie podpisaną została cała konwen-cya. W dniu 30 września 1892 r. nastąpiła jej ratyfikacya, a z dniem 1 stycznia 1893 r. weszła ona w życie. Nadmienić należy, że do konwencyi przystąpiły, nie wszystkie wogóle drogi żelazne państw związkowych, lecz te tylko, które w tym celu przez pojedyńcze państwa wskazane zostały. Drogi żelazne Królestwa Polskiego należą wszystkie do konwencyi. Konwencya składa się z 60-iu artykułów („Zb. Pr.“ N. 139, z roku 1892 poz. 1230), a obok konwencyi mają moc prawa: 1) ustawa o biurze centralnem, istnieją-cem w Bernie i utworzonem w myśl art. 57 konwencyi; 2) przepisy wykonawcze o przewozie towarów; 3) przepisy co do przewozu przedmiotów, wymagających specyalnych warunków; 4) wzór kuponu i duplikatu; 5) wzór deklaraoyi co do stanu opakowania towaru, oraz 6) wzór późniejszej deklaracyi co do zwrotu transportu („Zb. Pr.“ N. 149, z r. 1892, poz. 1280). Konwencya międzynarodowa w zasadzie ma zastosowanie do wszystkich towarów, wysyłanych w bezpośredniej komunikacyi z jednego państwa do drugiego, o ile, oczywiście, dane drogi żelazne do związku należą. Przepisy konwencyi nie dotyczą: 1) przedmiotów, które stanowią monopol zarządu pocztowego, choćby tylko jednego z państw, przez które transport ma przechodzić; 2) przedmiotów, które z powodu objętości, wagi lub innych własności nie mogą byd dostarczone choćby przez jedną z dróg żelaznych, w przewozie udział biorących; 3) przedmiotów, których przewóz wzbronionym został, ze względów porządku publicznego, na terrytoryum choćby jednego z państw, w którego obrębie towar miał być przewieziony. Następujące kwestye, z przewozem związane, poddano pod przepisy prawo-dawstw poszczególnych państw: 1) przyjmowanie towarów z zatrzymaniem na składzie (art. 5); 2) podpisanie kuponu przez wysyłającego lub też zastąpienie podpisu przez przyłożenie pieczęci (art. 6); 3) możność żądania od wysyłającego, aby ten, oprócz kuponu, sporządził jeszcze dowód dodatkowy, mający pozostać w rękach dyrekcyi drogi wysyłającej (art 6); 4) możność zaprowadzenia zeszytów, których grzbiety byłyby na stacyach przechowywane i nosiły ten sam numer, co ku-pon i duplikat (art. 6); 5) prawa i obowiązki dróg w przedmiocie określania i sprawdzania wagi towaru i ilości pojedyńczych sztuk danej przesyłki (art. 7); 6) możność zaprowadzenia taryf specyal-nych ze zniźonemi stawkami oraz z przedłużonemi terminami dostawy (art. 14); 7) porządek przy wydawaniu towarów oraz obowiązkowe dostarczanie w pewnych wypadkach przez drogę żelazną transportu odbiorcy niezamieszkałemu na stacyi przeznaczenia (art. 19); 8) moc prawa zastawu (art. 22); 9) postępowanie w razie przeszkód przy wydaniu transportu, w pewnych, określonych wypadkach (art. 24); 10) stwierdzenie braku, zagubienia oraz uszkodzenia transportu (art. 25); 11) przerwanie przedawnienia (art. 45), 12) procedura sądowa w sprawach kolejowych, z konwencyi wynikających, o ile odpowiednie przep. przez konwencyę zmienione nie zostały. Za dowód przyjęcia towaru służy kupon, który, w myśl art. 6, towarzyszy przesyłce. Zasadnicza różnica między kuponem międzynarodowym a frachtem komunikacyi wewnętrznej, wedle ustawy, obowiązującej w Królestwie i Cesarstwie, polega na tem, że pierwszy musi być zawsze imienny, podczas gdy, jakeśmy to zaznaczyli, ustawa kolejowa wprowadziła również kupony na okaziciela. Następna z kolei zmiana dotyczy zaznaczenia w kuponie międzynarodowym wzmianki o stosowaniu taryf specyal-nych. O taryfach takich głoszą artykuły 14 i 35 konwencyi. W Królestwie i Cesarstwie przepis ten pozostać musi, jak obecnie, martwą literą, gdyż wyjątkowe taryfy stosują się w całem państwie do wszystkich. Kwestyę zaliczeń rozstrzyga kon-wencya nieco inaczej, niż obowiązująca ustawa kolejowa. Jakoż wysokość zaliczenia, w myśl art. 13, nie mtźe przenosić wartości transportu. Postanowienia wykonawcze ograniczenie to posunęły jeszoze dalej, gdyż maksymalną wysokość zaliczenia określiły w ilości 200 franków. Drogi żelazne, w przewozie udział biorące, mogą się wszakże na powiększenie tego maximum zgodzić. Obok kuponu, stanowiącego dowód zawartej umowy, kon-wencya wspomina o duplikacie frachtu. Doku-

Biuro

H. K.

W. K, Z.

W. K. Z.

Drogosław I. herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem żelazna strzała, grotem w górę stojąca na połowie srebrnego pierścienia. W koronie sal. pięć strusich piór. Herbem tym pieozętują się: Bartoszewscy, Bukowieccy z Bukowiec, Bukowińscy, Czaplińscy z Czaplic, Dąbrowscy, Gorzyccy z Gorzyc, Herstopscy vel Hersztopscy, Kuszle z Huli-dowa, Riułtowscy z Rdułtowa, z Rdułiowic i z Ra-dzikowa, Skórzewscy ze Skórzewa, Srzemsoy, Toł-

ment ten sporządza na równi z kuponem sam wysyłający. Według pierwotnego projektu konwen-oyi, duplikat miał mieć znaczenie tylko dla właściciela towaru, w stosunku zaś do drogi żelaznej nie miał posiadać żadnej mocy dowodowej. Projekt ten uległ następnie zmianie, a sporządzenie duplikatu stało się bezwzględnie obowiązującem. Wedle art. 15 prawo rozporządzania towarem aż do chwili wydania transportu służy samemu wysyłającemu, lecz tylko o tyle, o ile ten okaże duplikat. Natomiast, z drugiej strony, posiadanie duplikatu nie nadaje wysyłającemu możności rozporządzenia towarem, jeśli droga wydała adresatowi kupon po przybyciu transportu na miejsce przeznaczenia łub też jeśli odbiorca wystąpił przeciwko drodze żelaznej z akcyą sądową o wydanie kuponu lub towaru. Konwencya międzynarodowa określa odpowiedzialność dróg za całość transportu w takiż sam prawie sposób, jak ustawa kolejowa. Rozciąga się ona do służby kolejowej oraz do wszelkich instytucyj, czy osób, którym droga od siebie wykonanie przewozu powierza (art. 29). Droga odpowiada, wedle art. 30, za szkodę, zrządzoną skutkiem całkowitego lub też częściowego zagubienia towaru, albo też z powodu uszkodzenia jego od czasu przyjęcia transportu aż do chwili wydania. Art. 61 natomiast wylicza wypadki znoszące tę odpowiedzialność. Są one prawie identyoznie z U3tawą kolejową zredagowane. Zestawienie obu tych artykułów poucza, że w zasadzie domniemywa się zawsze winy drogi. W tych tylko razach, gdy wedle art. 31 odpowiedzialność drogi ustaje, ciężar dowodu przechodzi na właściciela towaru. Za towar droga płaci odszkodowanie, odpowiadające jego wartości (art. 34). W razie uszkodzenia towaru droga uiszcza taką tylko summę, o jaką zniżyła się wartość transportu. Na wzór ustawy kolejowej, konwencya upoważnia właściciela towaru do zadeklarowania z góry wartości towaru, od której wnosi się określoną premię. W razie wypadku, osoba, domagająca się takiego odszkodowania, obowiązana jest w granicach zadeklarowanej summy dowieść poniesionych przez siebie strat. Konwencya określa ściśle terminy dostawy towarów. Za opóźnienie w dostawie, licząc dla towarów pośpiesznych po 250 kilometrów, a dla zwykłych transportów po 125 kilometrów na dobę, rozróżnia ona dwa rodzaje wynagrodzenia, względnie do tego, czy poszkodowany dowiódł swych strat, czy nie. Bez udowodnienia strat, właściciel ma prawo do odszkodowania od l/io części opłaty przewozowej aż do połowy, jako maximum. Jeśli poszkodowany udowodnił straty, to wysokość wynagrodzenia pozostaje w zależności od tego, czy przy ekspedycyi transportu oznaczono jego wartość, czy też nie. W ostatnim wypadku może on żądać zwrotu całej opłaty przewozowej. Natomiast w pierwszym wypadku odszkodowanie może równać się zrządzonej stracie. Zadeklarowana wszakże wartość towaru stanowi tu maximum wynagrodzenia. Art. 4L konwencyi, stosującej się zresztą do wszelkiego rodzaju strat, przewiduje całkowite odszkodowanie za zrządzoną

szkodę we wszystkich wypadkach rozmyślnej winy drogi żelaznej lub też jawnego z jej strony niedbalstwa. Wszelkie pretensye, wypływające z umowy transportowej, ustają z chwilą uiszczenia należuości za przewóz i innych opłat, oraz przyjęcia towaru przez adresata (art. 44). Konwencya uznaje podwójne przedawnienie: roczne w zwykłych wypadkach (art. 45), oraz trzyletnie w wypadkach dających się podciągnąć pod art. 44. Co się tyczy forum do wytoczenia akcyi, to w myśl art. 27 powód może pozwać, albo drogę wysyłającą, albo drogę przeznaczenia, albo wreszcie drogę, która szkodę wyrządziła. Oczy-wiśoie, iż zachowane tu być muszą granice terry-toryalne, t. j. każda z tych dróg może być zaskarżoną w tej miejscowości, gdzie ma swoje siedli* sko jej zarząd.

Jakeśmy już nadmienili, konwencya międzynarodowa wprowadziła instytucyę, stojącą niejako na straży jej wykonywania. Jest nią biuro międzynarodowe, istniejące w Bernie. Wydatki na jego utrzymanie, w kwocie nie przenoszącej 100 000 franków rocznie, ponoszą wszystkie państwa w stosunku do ilości kilometrów, włączonych do komunikacyi międzynarodowej, gromadzi wszelkie wiadomości, tyczące się tej komunikacyi, otrzymuje zawiadomienia o drogach, które do konwencyi przystępują, wreszcie podejmuje się, na żądanie każdej z dróg, pośrednictwa przy załatwianiu rachunków z powodu transportów międzynarodowych.

Drogi żelazne systemu Decauville’a, ob Decauville.

Drogi żelazne pod względem technicznym, ob. Koleje żelazne.

Drogman, ob. Dragoman.

Drogodar, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu błękitnem na poprzek, wstęga szara ze srebr-nemi brzegami, na niej trzy srebrne pryzmy, nad wstęgą złoty kawalerski krzyż, pod wstęgą złota pszczoła. W koronie, nad hełmem, trzy strusie pióra. Herb ten, wraz z nobilitacyą, na mocy prawa z r. 1836, nadanym był za zasługi przez cesarza Mikołaja I d. 25 marca 1845 Augustynowi Fonro-bertowi. („Herb rod. szl. Kr. Pols.“).

Drogomir, herb polski. Na tarczy, w polu czer-wonem trzy nogi w zbroi, zgięte w kolanach, w środku tarczy złączone udami, stopami zwrócone w jednym kierunku; w koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra. Herbem tym p eczętują się: Dro-gomirowie, Kikułowie, Kulikowscy z Kulikowa, Pe-trykowscy, Romołowscy, Sadowscy.—Paprocki, Okol-ski, Bielski, Niesiecki, Borkowski,„Herb rod. szl. Kr. Pols.“.

wińscy, Truszkowscy z Trusków, Więckowscy vel Wieczkowscy.—Okolski, Bielski, Paprocki, Niesiecki, Kojałowicz, Borkowski, „Herb rod. szl. Kr. Pol.“w K Z-Drogosław II, heib pol6ki. Na tarczy, w polu czerwonem, strzała żelazna, grotem w górę, stojąca na barku złotego półksiężyca, zwróconego rogami w dół; w koronie szlach. nad hełmem pięć stru-Bich piór. Herbem tym pieczętują się Buchowiec-cy z Buch owić—„Herb rod. szl. Kr. Pols.“; Borkow-

W. K. Z

Drogowskaz. Słup pionowo w ziemię wkopany przy krzyżowaniu się dwóch lub więcej dróg, do

ski.

fi

B’ig. 21. Drogomir (herb polski).

l ,4

\\

mm

Fig. 22. Drogosław (herb polski).

którego u góry przymocowane są deski w kierunku dróg, z odpowiedniemi nadpisami, dokąd dro^ ga prowadzi.

Drohickie starostwo w województwie Podlaskiem, ziemi Drohickiej. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Aleksandra Ossolińskiego, płaciło kwarty złp. 637 gr. 21. Wojtówetwo tego nazwiska było w posiadaniu Antoniego Ossolińskiego, starosty Sulejowskiego, płaciło kwarty złp. 727 gr. 28.    w. s.

Drohiczyn 1). D. miasto nadetatowe w guber-nii Grodzieńskiej, powiecie Bielskim, nad Bugiem.

E. P.

Składa Bię właściwie z dwóch odrębnych administracyjnie części: zDa Lackiego czyli Polskie-go, który jest miastem i leży na prawym brzegu rzeki w gub. Grodzieńskiej, oraz z D-a ruskiego, albo tak zwanej .Strony Ruskieju, przedtem miasteczka, dziś osady wiejskiej, na lewym brzegu Bugu, w pow. Sokołowskim, gub. Siedleckiej, a więc w obrębie Królestwa Polskiego; obie części nosiły nazwę D-a Podlaskiego i Btanowiły jedną całość, w której D. Ruski by ł przedmieściem; rozdzielenie obu części nastąpiło dopiero po r. 1815. D. Lacki liczy około 1 800, Ruski około 300 m-ców—w obu razem prawosławni, katolicy i żydzi stanowią mniej więcej równe części. JeBt tu kościół katolicki, dwie cerkwie, bożnica, dwie szkoły elementarne, z których jedna trzyklasowa, prom na rzece. Parafia katolicka należy do dekanatu Bielskiego, kościół parafialny, niewiadomej erekcyi, pochodzić ma z połowy XIV w. Probostwo tutejsze, przywilejem Jana Kazimierza z r. 1660 dzierżyli jezuici, którzy mieli tu kollegium, oddane później pijarom; w r. 1784 było w niem 285 uczniów. Pierwsze wzmianki historyczne o D-ie ściągają Bię do XI w., a mianowicie do r. 1061, w którym, według kronik ruskich, osada ta miała być założoną. Według Naruszewicza dawniejszym był D. chełmski (dziś w pow. Kobiyńskim leżący), z którego wypędzeni przez Rusinów Jadźwingowie, szukając sobie nad Bugiem bezpieczniejszej siedziby, założyli nową osadę i tę na pamiątkę dawnego miasta D-em nazwali. Czy D., który Wsiewołod podarował młodszemu swemu bratu, Igorowi w 1142 r., był podlaskim,j8zy też chełmskim, niewiadomo, jak również nie wiemy, przeciwko któremu D-owi skierowaną była wyprawa Kazimierza Sprawiedliwego w 1193 r,, gdy pokonał tam ówczesnego władzcę, Podlaszka, czy Poleuszka. Z czasem D. Podlaski stał się stolicą Jadźwingów, „gdy oni, przez Polaków i Rusinów ściskani, zamknęli się w ściślejszych obrębach* (Naruszewicz). W XIII w. większa część Podlasia należała do Konrada Mazowieckiego, który zamek tutejszy oddał braciom Dobrzyńskim, osiadłym tu ze swym mistrzem Hemykiem po porażce, poniesionej przez Prusaków w 1225 r. Bracia Dobrzyńscy mieli sobie postawiony warunek obrony Mazowsza od napadów nieprzyjacielskich, lecz Ta-tarzy w 1240 (czy też w 1246 r.) zniszczyli D. z całą okolicą, a jednocześnie i szczątki tego zakonu wyginęły. Wkrótce Litwa zajęła miasto, przy-czem książęta Wołyńsko-Haliccy nie opuszczali sposobności do opanowania tej osady. Z kronik wiadomo, że Wasilko, książę Włodzimierski, rozbił Jadźwingów pod samym D-em; w r. 1251 zebrały się tu półki Daniela i Wasila, a w roku 1255-ym tu koronował się Daniel Halicki i stąd wyprawy przeciw Jadźwingom kierował.—W r. 1274 Troj-den z wojskiem litewskiem zdobywa miasto; za Ge-dymma od 1315 do 1339 D. należy wciąż do Litwy, zaś w 1357 r., na mocy układu Olgierda z królem Kazimierzem, dostaje się Kiejstutowi. Zięć Kiejstuta, Janusz, książę Mazowiecki, korzystając z wojny swego teścia z Jagiełłą, opanował zimek w r. 1382, lecz Jagiełło go zdobył i wyciął załogę.

W r. 1384 Jagiełło, pogodziwszy się z Witoldem, 1713 znalazła w obu częśoiaoh zaledwie 117 do-oddał mu, w rzędzie innych miast, i D. Po śmierci mów.—Po trzecim rozbiorze Polski D. lacki dostał w. ks. Zygmunta D. dostał się Bolesławowi Mazo- się Prusom a ruski Austryi. W r, 1807 lacką część wieckieinu, lecz ten sprzedał go za 6 000 kóp sze- przyłączono do Rossyi, a ruską do księstwa War-rokich groszy praskich Kazimierzowi, w. ks. litew- szawskiego; pierwsza została podniesiona w 1803 r. skiemu, który w L444 r. obdarzył miasto przywi- do godności miasta powiatowego w obwodzie Bia-lejem, dozwoliwszy wolnego handlu i udzieliwszy łostockim, lecz w r. 1842, przy organizacyi gub. różnych swobód. Później w. ks. Aleksander w r.

Grodzieńskiej, powiat zniesiono i miasto stało się nadetatowem,—Z dawnego zamku nie pozostało ani śladu. Starostwo grodowe Drohickie na sejmie warszawskim 1773 —1775 nadane zostało Aleksandrowi Ossolińskiemu, który opłacał z niego 637 złp. 21 gr. kwarty, oraz 4 413 złp. 5 gr. hyberny.

1498 swobody te potwierdził i miasto prawem ma-gdeburskiem nadał. W r. 1520 D. stał się stolicą Województwa Podlaskiego; tu odbywały się sejmy dla wyboru poBłów i delegatów, a także rycerskie turnieje szlachty. Świetność miasta była w owej epoce tak wielka, źe D. z miast litewskioh usfępo- | Ob. „Starożytna Polska”, „Encyklopedya Orgelbran-

ł«4

.====

- "--------■

---— Z—T    -

'~5-

sm

EJ

■PSl

Wp': •

Są

L:

lilii

- \-ZI

Win

|-: = =

mm

S-

QFig. 23. Miejsce, na którem stał niegdyś zamek pod Drohiczynem nad Bngiem.

wałłjtylko}Wilnu, Grodnu U Brześciowi; powstały | da większa* „Słownik geograf.*, „Atenaeumzr. wtedy liczne cechy rzemieślnicze, a kupcy wiedli | 1847“, „Tygodnik Ilustrowany z r. 1870 i 1873“.— ożywiony handel zbożem, miodem i woskiem. Dnia 2) D Dorohiczyn, miasteczko w gub. Grodzieńskiej, 14 stycznia 1581 r. załatwione tu zostały ostatecz- powiecie Kobryńskim, na trakcie z Kobrynia do nie układy z posłami m. Rygi względem warun- Pińska, liczy około 1500 m-ców, przeważcie źy-ków, uznających zwierzchność króla polskiego. Po dów, ma cerkiew, stacyę pocztową, szkołę elemen-zapadłej unii Litwy z Koroną w 1569 r. D. woho- tarną, bożnicę. Jest bardzo starożytną osadą i nie-dzi w skład Rzeczypospolitej i bez przerwy znajdu- wątpliwie dawniejszą od D-a Podlaskiego; wzmian-je się w kwitnącym stanie aż do r. 1657, w któ- ki historyczne, ściągające się do D-a, wogóle nasu-rym Szwedzi, łącznie z Rakoczym, miasto wraz wają wiele wątpliwości, do którego z nich miano-z zamkiem obrócili w gruzy. W r. 1763 powsta- wicie odnosić się mają;—tyczy się to zwłaszcza jącemu powoli D-owi nadano różne u^gi — lecz dal- ) pierwotnych dziejów obu m:ast.    And s

szy wzrost powstrzymała wojna szwedzka 1702 r. Drohobyckie starostwo, w województwie ru-oraz morowa zaraza 1710—1711,—Lustracya z r. skiem, ziemi Przemyskiej. Było w posiadaniu Wa-

w. s.

And. S,

cława Rzewuskiego, wojewody krakowskiego, który płaeił kwarty 17 277 złp. 9 gr. Należały do niego: miasto Drohobycz, wsie: Oiów, Bania Kotowska, Bołochowice, Derczyce, Dobrohostaw, Hubice, Kcłpiec, Monaster, Modrycz, Niedźwiedcza, Ranie-wice, Solec, Staniła, Stebnik, Truskawiec, Wójtowska góra, Zwarzycz, Łan Pański i Nahajowice.

Drohobycz, miasto powiatowe w Galicyi środkowej, na podgórzu Karpackiem, na lewym brzegu wpadającej do Dniestru Tyśmienicy, niedaleko od złączenia się z prawym jej dopływem, Słocicą, 309 m. nad p. m,, przy drodze żelaznej podkarpackiej (między Samborem i Stryjem), oraz przy odnodze jej do Borysławia. — Miasto, dość malowniczo śród niewielkich pagórków wzniesione, otoczone jest dokoła przedmieściami: Korost, Lisz-nisńskie, Plebania, Wójtowska góra, Zadworna, Zagrody miejskie, Zawiczna i Zwaryckie; wszystkie te osady razem wzięte w dniu 31 grudnia 1890 r. liczyły ludności 17 916 głów, w tej liczbie 8 375 mężczyzn i 9 541 kobiet; (miaBto właściwe miało zaledwie 2 688 m-ców); pod względem wyznania było 4 352 katolików, 4 789 unitów, 8 708 żydów, 67 innych, a pod względem narodoweściowym, 6 265 N;emców, 7 119 Polaków, 4 477 Rus'nów, 7 icnych. — Wszystkich domów liczono 1 967, — a powierzchnia obszarów miejskich wynosiła 27.64 km. □. — D. jest siedliskiem władz państwowych, rady szkolnej okręgowej na powiaty D, i Turka, rady powiatowej, urzędu podatkowego, sądu powiatowego, podlegającego sądowi okręgowemu w Samborze, zarządu salinarnego, komissyi szacunkowej dla podatku gruntowego, urzędu leśnego, urzędu pocztowego i telegraficznego, parafii rz. katolickiej i dekanatu, należącego do dyecezyi przemyskiej, parafii grecko-katolickiej, ne leżącej także do dyecezyi przemyskiej; posiada nadto gimna-zyum realne, szkołę przemysłową, pięó szkół ludowych, stacyę drogi żelaznej z przystankiem Truskawiec, kilkanaście zakładów przemysłowych, jako to: rządową warzelnię soli, rafinerye nafty, fabryki parafiny, garbarnie, białoBkórnie, browar i t. p. — Założenie tutejszej parafii przypisują Kazimierzowi Wielkiemu, a wybudowanie murowanego kościoła, na miejscu poprzedniego drewnianego, Władyrławowi Jagielle. Kościół ten na początku XVI w. został wraz z miastem zniszczony przez Turków, — odbudowany następnie, doznał w 1648 r. profanacji od kozaków, którzy pod wodzą Chmielnickiego wymordowali w nim wiele szukających tu schronienia ludzi. — Dawniejszy klasztor karmelitów, skasowany w r. 1790 przez Józefa II, posiadają obeonie bazylianie.—UDici, prócz głównej cerkwi, parafialnej, mają jeszcze pięó innych.—Powiat Drohobycki, otoczony powiatami Sambor, Rudka, Zydaczów, Stryj, Turka i Stare Miasto, obejmuje 1 456-14 km. □ powierzchni, iw d. 31 grudnia 1890 r. liczył 79 gmin, 53 obszary dworskie, 206 miejscowości, 18 625 domów (z których 236 niezamieszbanych), i 118 742 m-ców, 82 na 1 km. □ (w r. 1880 było 108 909 mów, tj. 74 na 1 km. □). W ogólnej liozbie ludności znajdowało się: 58 951 mężczyzn, 59 791 kobiet; 14 526 katolików, 77 943 unitów, 23 819 żydów, 2 454 innych wyznań; —20 194 Niemców, 16 391 Polaków, 81 801 Rusinów. 20 innych narodowości.— Procentowo liczono 13.83% Polaków, 69.11% Rusinów, 17.04% Niemców; pod względem procentowej ilości Niemców jest to najpierwszy powiat w Galicyi, co objaśnia się obecnością znacznej liczby obcokrajowców, zainteresowanych w tutejszych kopalniach nafty i wosku ziemnego. — W tymże roku było analfabatów: 79.9% mężczyzn i 88.02% kobiet; 0.087% ociemniałych, 0.112% głuchoniemych, 0.031% obłąkanych i kretynów.— Powierzchnia kraju jest w południowo-zachodniej części górzysta, z powoda, że tędy przechodzą gałęzie Karpat, od głównego grzbietu oderwane; najwyższe szczyty przenoszą 1200 m. (Czarna-góra 1 230 m,, Stara Szebela 1 220 m.): — wiele wierzchołków wzbija się od 800 — do 1 ICO m. nad p. m. —Ku północo-wschodowi kraj zniża się stopniowo, i przechodzi miejscami w bagniste lub podmokłe równiny, zwłaszcza w pobliżu Dniestru, do którego dążą wszystkie tutejsze rzeki: Stryj, Kłodnica, Letnianka, Tyśmienica i Bystrzyca, wymagające w dolnym biegu koniecznej regulacyi dla częstych klęsk, jakie swemi wylewami sprowadzają corooznie. Grunt wogóle średnio-urodzajny, przeważnie żytni i zdolny do uprawy tylko w niższych oraz bardziej płaskich miejscach; na południu rozciągają się wielkie lasy, — na północy zaś obszerne łąki w dorzeczu Tyśmienicy i Bystrzycy.— Hodowla zwierząt domowych mało rozwinięta; natomiast ważne ma znaczenie bogactwo mineralne, — głównie zaś nafta i wosk ziemny w Borysławiu, Mraźnicy, Schodnicy, Stebniku, Solcu, Tru-skawcu, Tustanowicach i Wolance, — sól w Drohobyczu i Stebniku, żelazo w Majdanie, źródła mineralne w Truskawcu (miejsce kąpielowe), Solcu, Nahujowicach, Kołpcu, Ulicznie, Popielach i Jasienicy Solnej. — Przemysł rozwija się dość żwawo: jest kilka tartaków parowych i wodnych, są młyny, garbarnie (Drohobycz), mydlarnie (Drohobycz i Borysław), fabryki chemikaliów (tamże), rafine-rye nafty, fabryki parafiny i stearyny, browary, deetylarnie spirytusu i t. p., tkactwo, jako przemysł domowy, kwitnie głównie w Rychcicach. — W roku szkolnym 188% w powiecie D-kim, było zorganizowanych szkół publicznych 47 — z tej liczby 1 siedmioklasowa (gimn. realne w D-u), 1 pię-cioklasowa, 2 czteroklasowe, 2 trzyklasowe i 41 jednoklaBOwycb; niezorganizowanych szkół 10 jedno-klasowycb; szkół prywatnych, utrzymywanych przez gminy wyznaniowe, 6, przez osoby prywatne 3, — ogółem zakładów naukowych 66. — Po dokonaniu zamierzonej organizacyi miało przybyć szkół publicznych 23, tak, że ilość wszystkich szkół publicznych wynosić miała 80, a łącznie z prywatnemi 89. — Pod względem sądowym powiat dzieli się na trzy okręgi: D., Medenice i Podbuż, zaś pod względem religijnym liczy trzy parafie katolickie z dwiema filiami, oraz 33 parafie unickie, — jedne i drugie należą do dekanatu D-kiego, dyecezyi przemyskiej właśoiwego obrządku.

wym był dla ruchu protestanckiego w Gdańsku, z ciekawością słuchał u Panny Maryi mów rajcy Klein-felda; oddał na użytek różnowier. koś. św. Jana, przez co, w związku ze stosunkami z Modrzewskim, ściągnął na się podejrzenie o herezyę. Był wreszcie w zdaniu chwiejny, lubił wino i uciechy z kobietami. Biskup kamieniecki, Białobrzeski, wystawił mu w Krakowie pomnik, którego napis przechował Starowol-ski.—Lwowski „Katalog* II202; Wierzbowski „Uchań-sciana* t. V, Ljubowicz „McTopia pe®opMan,ia

w s.

Drobojowska Antonina Józefina Franciszka Anna, z domu Simon de Latreiche (* 1822 —f 1857), autorka francuska; pisała dzieła historyczne i pedagogiczne, z których wymieniamy celniejsze: „Histoire de 1’ Algórie“ (1848, wyd. 2-e 1853); „Les femmes illustres de 1’ Europę illustróes de 18 dessins” (1850, wyd, 2 e 1853, 3-a 1858; są tu życiorysy Czartoryskiej, Hoffmanowej i Zamoyskiej); „Fleurs de 1’ histoire” (1853); „De 1’education des jeunes filles” (1854); „Les reines illustres” (1858); „Oours d’histoire pour la jeunesse" (1855 — 57); „Les granda connśtables de France” (1859); „Clugny et St. Germain des PrÓ3, ou les Casimir de Pologne. Tableaux historiąues” (1861). Mężem jej był Feliks hr. Drohojowski (* 1806, w Ordowie w Galicyi), oficer austryacki i polski, tłómacz utworów Aleksandry ks. Bawarskiej; „Le facteur de la poste” i „Roses de Noel”.    *

Drohojowski Atanazy, herbu Korczak, władyka ru3ki przemyski od r. 1440—1443. Niesiecki mówi, że jest portret jego w katedrze przemyskiej. Daty podaje rubryoella dyecezyi z r. 1852. Zresztą, oprócz nazwiska, nie znamy osoby. O ile wiemy, bezpośrednim poprzednikiem Atanazego był Eliasz, biskup przemyski i saraborski w r. 1422, a następcą Antoni w r. 1443.—„Encykl. Org.“

Drohojowski Jan (f 1557), herbu Korozak, biskup kujawski. Syn Jana Parysa i Orzechowskiej, sędzianki przemyskiej, był najprzód kasztelanem przemyskim, nim został księdzem Za protekcyą biskupa Gamrata otrzymał w r. 1529 kanonię krakowską, w 1544 biskupstwo kamienieckie, w 1546 chełmskie. Zygmunt I wyznaczył go w 1547 wraz ze Stanisławem Łaskim, wojewodą sieradzkim, na posła do Trydentu; funkcyi tej jednak biskup nie wypełnił, z powodu przeniesienia soboru do Bono-nii. Posunięty przez Zygmunta Augusta na biskupstwo kujawskie po Jędrzeju Zebrzydowskim, w godności tej zatwierdzony przez papieża Juliusza III 25 lutego r. 1551. W r. 1552 otrzymał od króla polecenie posłowania do Trydentu z Uchańskim, biskupem chełmskim, Tęezyńskim, wojewodą krakowskim, i sekretarzem legacyi—Jędrzejem Fryczem Modrzewskim;—znowu jednak funkcyi tej nie wypełnił dla odroczenia soboru. W dyecezyi jego, w Wolborzu, m'ał Modrzewski sołtystwo i trzymał trzy wsie biskupie. Księgę „De eoclesia" dedykował Modrzewski — Drohojowakiemu, Uchańskiemu i Tęczyńskiemu. Papież Paweł IV, wiedząc od nun-cyusza Lippomano o stosunkach D-go z Modrzewskim, zalecał mu surowo unikanie heretyków, oso-bnem breve z 29 maja r. 1556 nakazał mu stawid się w Rzymie pod groźbą zasuspendowania go w u-rzędzie biskupim i administrowaniu dyecezyą. Usprawiedliwił się biskup listem z dnia 20 czerwca roku 1556; król kazał go bronić przed papieżem posłowi swemu w Rzymie, podkomorzemu płockiemu, Wojciechowi Kryskiemu. Na synodzie, zwołanym przez prymasa na 17 maja r. 1557, D. udziału nie brał z powodu choroby. Zmarł w Wolborzu pod koniec czerw, tegoż roku, zawsze podejrzewany o herezyę. Kapituła kujawska nie zapisała w aktach posiedzeń swoich daty śmierci jego. Pobłażlibt> IIojiLmb* Warszawa 1883.

Drohojowski Stanisław, herbu Korczak, kasztelan przemyski. Na sejmie r. 1565 jako poseł z województwa ryskiego czynną odgrywał rolę. 27 lutego polemizował z prymasem Uchańskim, przedstawiał dolegliwości stanu rycerskiego, domagał się stanowienia instygatorów koronnych, którzyby pilnowali, ozy urzędnicy i dygnitarze pełnią obowiązki zgodnie z prawem. Razem ze Stanisławem Stadnickim i Hieronimem Ossolińskim popierał poglądy religijne Stankara. W r. 1574 mianowany został kasztelanem przemyskim, * Senator godnie zasłużony Rzeczypospolitej, tylko że był alienu3 a fi-de catholicau. Po ucieczce Henryka popierał cesarza, późiiej jednak złączył się z Zamoyskim, brał udział w wojnie z Moskwą.—Paprockiego „Herby rycerstwa", Wierzbowskiego „UchańscianaM i t. d ; Ljubowićza „Heropia pe4>opMan,ia bt> IIodŁmk" Drohojowski Jan Tomasz (f 1606), herbu Korczak, referendarz w. koronny, starosta przemyski. Z rozkazu Zygmunta Augusta jeździł w poselstwie do Włocb, późn ej do Paryża, do Henryka Walezego, któremu woził z Rozraźewskim listy zapraszające do powrotu; 30 marca 1575 na zjeździe w Kole zdawał z tego poselstwa relacyę. W r. 1578 jeździł od króla Stefana do sułtana Arnu rata. Paweł Radwan Uchański, wybierając się w r. 1589 w poselstwo do Turek, opieoe jego powier*ył żonę z dziećmi. Brał D. uiział w wyprawie wołoskiej i w wojnach z Moskwą. Pierwszą żonę miał Matyldę, siostrę marszałka w. kor., drugą Herburtó-wnę. W nieprzyjaźui był ze Stadnickimi, od których wiele doświadczył krzywd: Adam i Stanisław Stadnicoy napadli na niego nocną porą w Przemyślu, i stoczywszy bitwę, 70-letniego starca położyli trupem. Siostrzeniec referendarza, Jan Szczęsny Herburt, dziedzic Dobromila, pojmał jednego z zabójców, lecz mu we Lwowie pozwolił ujść z więzienia. Morderstwo to działo się podczas rokoszu Zebrzydowskich. —Aug. Sokołowski w „Ateneum* z r. 1883 t. IV, str. 83; Siarczyński „Obraz wieku pan. Zygmunta III* Lwów 1828, t. I, str. 105, „Uchańsciana“, t. V.    w- s*

Drohojowski Jan Kr z y s z t o f, herbu Korczak, syn Stanisława, kasztelana przemyskiego, w 1580 r. pod Janem Zamoyskim walczył w czasie wojny z Moskwą; był z hetmanem pod Wiel-kiemi Łukami, gdy je oblegano, i nosił od niego do oblężonych odpowiedź, żeby się zdali na łaskę królewską, gdy ci, widząc się w ostatniem niebezpieczeństwie, jeszcze mimo tego warunki poddania się podawali. W 1589 r. obrany był marszałkiem trybunału koronnego. W r. 1531 m anowany zo3tał

kasztelanem sanookim (.Metr. kor.* 151 f. 47).

sał na akoie konfederaoyi sanockiej. Nie obciął. Miał za to oo słuchać od wszystkich marszałków konfederackiob. Umarł w r. 1779.—.Ene. S. Org.”.

Drohojowski Józef, reformat, zmarły w Krakowie r. 1812, był kaznodzieja katedralnym przemyskim; wydał ,Pielgrzymkę do Ziemi św., Egiptu i innych wsohodnich i południowych krajów, odbytą w r. 1788, 89, 90 i 91“ (Kraków 1812, 2 t. wydanie 2-e Wilno 1822, 2 t.)—tom drugi zawiera ciekawsze rzeczy porządkiem abecadła ułożone; .Kazanie podczas uroczystości kanonizacyi św. Józefa z Kopertynu, Franciszkana, miane w kościele

W tymże roku, z sejmu wyznaozony był' jako komisarz do rozpoznania krzywd, jakie pogranicznym mieszkańcom Polski wyrządzono ze strony Au-Btryi i innych księstw. Wydał dzieło pod tytułem:

„Oratio de fatalibus rerum publicarum periodis*

Umarł 1606 r.— .Eno. S. Orgelbranda".

Drohojowski Jan, kasztelan czernihowski w początkach XVIII w. (f 1716), wnuk Jana kasztelana sanockiego. Deputat z Oświęcimskiego w r. 1691 na trybunał koronny. Kasztelanem czer-nihowskim został dopiero za Augusta II, ale nie był nim w czasie piastowania laski marszałkowskiej. ' przemyskim księży Franciszkanów" (umieszczone — .Enc. S. Orgelbranda".    ! w zbiorze kazań wydanych z tegoż powodu, 1769

Drohojowski Józef z Drohojowa, herbu Kor- ! in 4-to); .Kazanie podczas pogrzebu *.S. hr. Ankwi-

,.;-'

ggn^

HM

j?T—*1- 1^^~—-—^~^rr- -£

ima

pssellgsF

i= ■

3^

nfwSar-i^ Y _-?/:

k^==r^

mam

" -ii

' ii..

mm m KTLjśsl

rr^-.

jjj

a?r

Mii’¹ h

Mil

u u ir !i H ii¹¹ >

! ni'1il lit! llitl !!|i! !ii*

,f|M

1?

i'7\

fi

ii

iSi&r.t!

|f

EplaMi

,'*J

; i?

r •<-

Y,

ttóS

flK

__

ImEs

ggff£

r^Yr    .. --1

^r.~__ —-•-r-^s=^3^H=^.-=

.;c=śa

/•'

asa

Fig. 24. Zakład Stanisława hr. Skarbka w Drohowyża (podług rysunku Napoleona Ordy)

czą" (Kraków 1785, in 4-to).—.Encykl. S. Org.-Drohowyskie starostwo w województwie ruskiem, ziemi Lwowskiej. Było w posiadaniu Mioha-ła Rzewuskiego, wojewody podolskiego, starosty źy-daczewskiego, kamioneckiego i drohowyskiego, i żony, Franciszki z Cetnerów, za przywilejem z 28 października r. 1735. Należały do niego: miasteczko Mikołajów, wsie: Drohowyże, Uście, Rozwadów, Weryn, Nadytycze, Stalsko, Iłów, Wola i Demnia. Nabył je w roku 1820 Stanisław hr. Skarbek za

w. s.

uzak, kasztelan przemyski w XVIII wieku. Syn Jana, kasztelana ./jzernihowskiego, z Rojowskiej, ka-sztelanki^wiślickiej. Chorąży żydaczewski od r. 1763, potłował na elekoyę, którą podpisał razem z województwem ruskiem. ZoBtał kasztelanem przemyskim 2 Stycznia 1765 r. Wszedł do konfederaoyi radomskiej i przyjechał do Radomia w czerwcu 1767 r., wtenczas, kiedy Karr otaczał wojskiem starszyznę i zmuszał ją do upokorzenia się przed królem. Gorący patryota bolał nad upadkiem sprawy.

Drohowyż Drohowyże, wieś w Galicy i, powiecie ŻydaczowBkim, okręgu sądowym Mikołajow-skim, nad Dniestrem, przy drodze żel. Albrechta

Wiedziano o tern i napastowano go na wolnej dro- 178 630 złr. dze, kiedy jechał podobno do siebie. Później już wcale nie zaciągał się do konfederaoyi barskiej. Raz tylko ..zawad ził o. Węgry ^konfederatów (w kwie-tnhrl769 r.). Szlachta obsiadła go, żeby się podpi- | (Stacya w Mikołajowie); ma 1 479 m-ców, prze

sy“ N. 797 z r. 1880.

A. S.

W. H.

ważnie Rusinów i unitów, parafię grecko-katolicką, szkołę ludową, rządową stadninę koni i słynny zakład dla ubogich i sierot, założony przez Stanisława Kabdanka hr. Skarbka w r. 1843, a postanowieniem cesarskiem d. 27 lutego 1844 zatwierdzony. Administracya pierwotnie powierzoną została księciu Karolowi Jabłonowskiemu, przy współudziale rady zawiadowczej, złożonej z 4 członków — tj. 2 z wydziału krajowego, i 2 z lwowskiej rady miejskiej. Ogólny nadzór nad admini-stracyą i kontrola nad gospodarką finansową służy wydziałowi krajowemu i namiestnictwu. Kapitał zakładowy fundacyi opiera się na kilku dobrach ziemskioh, gmachu teatralnym we Lwowie i jednej tamże posessyi; majątek, po strąceniu długów hypoteoznych i z dołączeniem wszelkich papierów wartościowych, gotówki i wzniesionych w D-u gmachów, wynosi około 4 mil. złr. Celem zakładu jest umieszczenie, ubranie, żywienie, i stosowne zatrudnienie 400 ubogich, tudzież wychowanie 600 sierot w nauce różnych rzemiosł. — Dla osiągnięcia tego celu wzniesiono różne budynki dla wy-chowańców, służby i zarządu, i urządzono w nich sypialnie, sale szkolne, gimnastyczne i rysunkowe, magazyny, warsztaty poruszane parą, jak ślusarski, tokarski, stolarski, kołodziejski, kowalski, szewcki, krawiecki.—Por. „Słownik geograf.", „Kło-

And. S.

Drolling Marcin, malarz francuski (* 1752— f 1817 w Paryżu), malował w sposobie mistrzów hollenderskich, naśladując ich, rozmaite sceny z życia potocznego. Do najlepszych prac jego należy w Luwrze paryskim znajdujące się wnętrze kuchni.—Syn jego, D, Michał Marcin (* 1786 r. —f 1851), był uczniem Davida, malował portrety i obrazy historyczne; najważniejsze z prac jego są malowidła na stropach galery i Luwru i „Chrystus Pan pomiędzy doktorami w świątyni¹⁴. Miał dużo uczniów i wywarł wpływ na młodą generacyę.w- a

Dromader (Camelus dromadarius Ertl.), obacz Wielbłąd.

Dromaj (Dromaeus Novae Hollandiae Gray.), zwany Emu czyli Strusiem Nowohollandz-kim. Jest to ptak, należący do rzędu biegających (Cursores). Odznacza się głową pozbawioną wyrostka chełmiastego, porosłą, jak i szyja, z małemi wyjątkami, piórami; dziobem miernym, prostym, szerokim, z boków ścieśnionym, o szczycie wzniesionym. Nozdrza otwierają się pośrodku długości dzioba. Pióra skrzydeł i ogona czyli lotki i sterówki, zmarniałe, włosowate. Goleń upierzona. Skok pokryty siatkowałem obuwiem. Posiada upierzenie brunatne, na głowie, szyi i grzbiecie ciemniejsze, na Bpodzie ciała jaśniejsze. Części szyi i głowy, nagie, są koloru szaro - niebieskiego. Dziób ciemno - brunatny; nogi jaśniejsze. Samiec dorasta do 2 metrów wysokości, samica nieco mniejsza. Zamieszkuje okolice lesiste wschodniej części Nowej Hollandyi. Staje się coraz rzadszym; dobrze znosi zmianę klimatu i daje się hodować w niewoli.

Dromatherium Emmons (paleont.). Rodzaj zwierzęcia ssącego należącego do najdawniejszych ssą-eych na ziemi, których miejsce w systematyce jest jeszcze bardzo wątpliwe, bo dotąd znane są tylko ich szczęki dolne. Jedni z paleontologów zaliczają je do workowatych, drudzy do owadoźernych; prawdopodobniejszem jest wszakże, że znaleziony z czasem ich szkielet jeBzcze pierwotniejszą wykaże budowę, a mianowicie jednootwornych (Monołremata). Rodzaj teD, którego dolne szczęki bardzo podobne są do szczęk niektórych gadów (Pely-cosauria), przedstawiał drobne zwierzątka, znalezione w pokładach tryasowych Ameryki północnej, w dwóch oddzielnych gatunkach. Pospolitszy jest D. sylvestre Emmons z górnego tryasu w Karolinie północnej.

Dróme, rzeka w południowo-wschodniej Fran-cyi, lewy dopływ Rodanu, do 120 km. długi. Wypływa z Alp Kottyjskich w departamencie D., płynie z początku na północo - zachód, równolegle do rzeki Drąc, dopływu Izery, następnie pod Die zwraca się na zachód, równolegle do Izery, uchodzi poniżej Livron, przyjmuje Bez, Gervanne, Roanne.

Dróme, departament w południowo-wschodniej Franoyi, utworzony z części dolaego Delfinatu i małej części Prowancyi; graniczy z departamentami: Isóre, Hautes Alpes, Basses Alpes, Vaucluse i Ardó-che. Obszar 6 522 km. □, liczba mieszk. 306 420 (1891 r.), to jest 47 na kilometr. Kraj jest po większej części górzysty (Alpy Kottyjskie), tylko część zachodnia nad Rodanem jest płaska. Rzeki Rodan, Galoure, Izera (Isóre) z Herbasse, Veoure Dróme z Bez, Gervanne i Roanne; Roubion z Jabrou Berre, Lez, Eygues (Aygues) z Oule, Ouvóze z nich 103 kilometrów żeglownych. Grunt jes żyzny tylko w dolinie Rodanu; w części górzyste są za to wspaniałe lasy. Klimat w części górzyste jest rozmaity, w dolinie Rodanu — śródziemno morski: udają się tu pomarańcze, oliwki, migdały morwy, wino; hodowla bydła jest znaczna, między innemi występują liczne, charakterystyczne dla kra in nadśródziemnomorskich, muły, osły, kozy; szcze gólniej znaczna jest ilość owiec i świń. Najważ niejszym przemysłem jest obrabianie jedwabiu i wełny. Departament dzieli się na cztery arrondisse-ments: Valence, Die, Montelimart i Nyons, a te na 29 kantonów i 379 gmin. Miasto gł. Valence.

Dromia Fabr. Nasiębiora. Rodzaj uależący do rzędu Skorupiaków Dziesięcionogich (Decapoda), krótkoodwłókowych (Brachyura), do rodziny Grzbietonogich (Ńotopoda). Przedstawiciele tego rodzaju majągłowotułów zaokrąglony, czoło trójkątne, mocno spłaszczone; oczy na krótkich i grubych słupkach; rożki wewnętrzne krótkie. Nogi przednie (pierwszej pary) krótkie i grube, ze szczypcami na końcach zaokrąglonemu i łyżkowato wydrążanemu Druga i trzecia para nóg, dość długa, nieco zgrubiała, czwarta i piąta bardzo mała i małemi szczypcami opatrzona. Odwłok z 7-u pierścieni utworzony; u samców z 2-a bocz-nemi wyrostkami, pomiędzy 6-m i 7-m pierścieniem. Obydwie ostatnie pary nóg zakładają na grzbiet. Znane są liozne gatunki, mieszkające we wszystkich morzach. Jako przykład może służyć Dromia vulgaris M. Edw. Posiada głowotułów o szeroko-

A. S.

kie.

neralne.

S K.

W. N.

W. N.

ści większej niż długość, z wyraźnemi zagłębieniami. Czoło z 3-ma tępemi zębami; przednie brzegi boczne głowo-tułowia z 4-ma dużemi, haczyko-watemi zębami. Pierwsza prra nóg na powierzchni górnej pokryta wyniosłościami guziczkowatemi. Ciało i nogi porosłe krótkiemi, gęstemi włoskami,

...

■i

i'

|F*ig. 25. Dromia jyulgaris. Nasiębiora

ciemno - brunatnemi. Zakończenie szczypców czerwonawe. Dorasta 5—7 cm. dług. Mieszka w morzu Śródziemnem Północue n, na głębokości 20 — 35 stóp. Nosi na swoim grzbiecie gąbkę (Sube-rites), którą tylnemi nogami przytrzymuje, jako ochraniające przjkryc e. Te zatem dwoje zwierząt zostają z sobą we współużyciu (Symbiosa).

DromitlS Bon. Dyrdacz. Jeden z licznych rodzajów rodziny Szczypawkowatych (Carabidae), rzędu owadów tęgopokry uych (Celeoptera). Owady te posiadają przedkarcze sercowate, podbródek bez zęba albo opatrzony zębem. Członki stopek u obydwu płci pojedyńcze. Ciało mają płaskie, najczęściej żółtawe lub brunatne z roźnemi odcieniami. Mieszkają pod korą drzew, często towarzysko. Znanych jest wiele gatunków. D. linearis Ol. Głowa i przedkarcze brunatno - czerwonawe; pokrywy skrzydłowe ciemno-źółte, na szwio i na końcu tylnym brunatne; dochodzi 4—5 cm. Dr. ąuadrimaculatus L. Brunatny; przedkarcze czerwone, prawie kwadratowe, o kątach zaokrąglonych. Na każdej pokrywie skrzydłowej, pośrodku przedniej połowy, znajduje się duża żółta plama,—a nadto druga w końcu pokrywy; dorasta 5 m. m. długości. W całej Europie pod korą świerkową. —D. agilis Fabr. Czerw.-brunatny. Rożki i nogi jasno-żółte, pokrywy skrzydłowe czarniawe, lekko kresowane, na 3-ej i 6-ej kresie z dużemi punktami, dorasta 6 m. m.—dość pospolity. A-s<

Drómling (Drommeling, Trimling), dawne bagno w Prusach, regencji Magdeburskiej, z odnogami sięgaj ącemi do regencyi Liineburskiej i B.run-świku; na 23 km. długie i tyleż prawie szerokie. Przepływają przezeń dwie rzeki: Aller, zdążając na północo-zachód do Wezery, i Ohre, zdążając na południo - wschód do Elby. W latach od 1778—96 bagno to zostało osuszone; pokrywają je łąki, pastwiska i laski brzozowo. Ludność („Dromlinger Bauera**), zamieszkiwała niegdyś wysepki śród błot, niby oazy, i odznaczała się męstwem. Za czasów Henryka I (933 r.) zniszc. yli oni hordę Madiarów, która wpadła do Saksonii. W 1639 pobili pod Sten-dałem wojsko cesarskie, a w 1642 — szwedz-

W. H.

Dromoro, miasto w Irlandzkiej prowinoyi Ulster, hrabstwie Down, nad r. Lagon; około 2 400 m-ców; katedra protestancka, przemysł lniany źródła mi-

W. H.

Dromos (greo. bieg, bieganie, jechanie, wyścig wozem lub pieszo, gonitwa). Najdawniejsze i najprostsze były gonitwy olimpijskie (początkowo jedyne), znane Grekom już w czasaoh bohaterskich. Zasadzały się one na jeduorazowem przebiegnięciu stadium. W r. 724 przed Chr. wprowadzono także bieg dwukrotny (diaulos), Po r. 623 młodzieńcy wyścigali się w biegu zwyczajnym, a wolno im było ograniczyć go do pół stadium. W końcu (520 r.) odbywano gonitwy zbrojne, zrazu w uzbrojeniu zupełnem, później jedynie z tarczą; stadium trzeba było przebiedz dwukrotnie.    *

Dromoskop, przyrząd żeglarski, wskazujący zależność dewiacyi kompasu, czyli zakłócenia igły magnesowej, od kierunku biegu statku; wpływ bowiem, jaki na igłę magnesową wywierają masy żelaza, w skład okrętu wchodzące, zależy, nietylko od ich rozłożenia na okręcie, ale i od położenia, jakie podczas biegu okrętu względem magnetyzmu ziemskiego w każdej chwili przyjmują, a zatem od kierunku biegu okrętu i od szerokości geograficznej, pod jaką się znajduje. Starano się wielkość tej dewiacyi oznaczyć metodą rysunkową przez tak zwane dygogramy, a ten sam cel dogodniej osiągnąć dozwala mechanicznie dromoskop,zbudowany najpierw przez Pauggera, a obecnie znany w różnych konstrukcyach. Dokładne oznaozenie w każdej chwili dewiacyi kompasu jest rzeczą bardzo trudną, a wielkiej dla żeglarstwa wagi. Dokładny opis wszystkich tych przyrządów podał Gelcich: „Ueber Kompensationen und Kursverwandlungsapparate* w piśmie „Zeitschrift fur Instrumentenkunde* (1883). Dromoskopem nazywa się też sygnał tachyme-tryczny, używany na drogach żelaznych belgijskich i niektórych francuskich, mający na celu dawanie z odległości miary prędkości biegu pociągu. Służy on zwłaszcza do ostrzegania o potrzebie zwalniania biegu pociągu w miejscach niebezpiecznych. Gdy podobne sygnały dawane są przez wybuchy petard, nazywają się drom o petardy.

Dronero, miasto we Włoszech, prowincyi Cu-neo, nad rz. Maira (prawy dopływ Po); klasztor kapucynów, ruiny zamku Roccabruna, kamieniołomy; mieszkańców 7 300 (gmina).

Dronne, rzeka południowo - zachodniej Francyi, prawy dopływ Isle (prawego dopływu Dordogne); wypływa z gór Limousin, zbliża systemat Ga-ronny do systematów Charenty i Loary; płynie w malowniczej dolinie, obfituje w ryby; uchodzi pod Laubardemont. Długość 180 km.

Dronneken, ob. Cuba.

Dront (Didus L.), paleont. Ptak do niedawna jeszcze żujący i wyniszczony ostatecznie w końcu XVII wieku, — o potężnym dziobie, z silnie wypukłym i zagiętym końcem, o ciele niezgrabnem, lotkach bez tęgiej i sztywnej 03i, o stopaoh ozteropal-czastyeh, nogach krótkioh i grubych, Dla wielo-

*'T.

K. J.

W. N.

stronnego podobieństwa zaliczano go do strusiów, kur, pingwinów, a nawet do sępów i gołębi. Najwłaściwsze wszakże miejsce dla niego będzie obok dzisiejszego nielotu (Apteryx). Zaane są tu dwa jego gatunki: Dront, dudu albo dodo (D. inep-łus), o szarem opierzeniu, z żółtemi piórami skrzydeł i ogona, który żył na Madagaskarze, wyspach św. Maurycego (Isle de France) i Bourbon (Reuniou): ważył 25 funtów i miał 30 cali wysokości, był więc wyższy od łabędzia. Dziób jego był podobny do dzioba albatrosa, a nogi do nóg pingwina. Znany jest jedynie z opisu hollenderskich żeglarzy, którzy w 1598 roku widzieli go tysiącami na Madagaskarze i Iele de France, wreszcie z olejnych wizerunków w muzeum Brytań-skiem, w wiedeńskiej cesarskiej galeryi obrazów i z oryginalnych obrazów słynnego malarza Sava-rego w galeryi berlińskiej. Szczątkami jego do-chowanemi są: jedna noga w muzeum Brytańskiem, dwie nogi i opierzona głowa w Oksfordzkiem, dziób

'mw'1 -'V¹ .•

C-d

jy-

n-

Fig. 26. Dront (Didus},

w Kopenhaskiem, i czaszka w Praskiem. Z rekiem 1679 gatunek ten wyniszczony został przez marynarzy portugalskich i hollenderskich, którzy, przybijając do wysp wymienionych, bili je kijami i jedli w świeżym lub solonym stanie, chociaż mięso wstrętnym miało się odznaczać smakiem. Pustelnik albo Samotnik (D. solitarius Lath.), którego dwa żywe okazy z wyspy Bourbon zabrał w 1666 r. Carró na okręt dla Ludwika XIV, a które zdechły niebawem. Były one białe z czar-nemi końcami skrzydeł i ogona, wielkości gęsi, latać nie mogły, mięso miały smaczne. Kości znalezione w 1830 r. na wyspie Bourbon przez Du-jardina do tego należą gatunku.

Drontheim (Troudhjem), prowineya (stift) Norwegii, składająoa się z dwóch okręgów (Aemter): północnego (Nordre Trondhjem) i południowego (Sondre Tr ond hjem) i gmin (Vogtei) Romsdal i Nordmore, okręgu Romsdal. Graniozy: z okręgiem Nordland, ze Szweoyą, z prowinc. Ho-

mar i Bergen i gminą Sondmore okręgu Romsdal. Obszar 51 500 km. □, ludność 280 000. Cały kraj jest górzysty; tylko na północy, nad Dront-heimfjordem, znajdi ją się niewielkie niziny. Wybrzeże jest postrzępione licznemi fjordąmi i usiane skalistemi wysepkami (skaren), znaczniejsze fjordy są następujące: Romsdal albo Moldefjord, Lyng-verfj., Thingvolfj., Vi<ijefj., Ramsofj., Hevnefj., Dront-heimfj. i Bindalfj. Wyspy: Avero, Smdlen, Hitte-ren, Fróyen, Ottero i Leko. Rzeki (zwane elv): Rauma, Driva, Orkla, Gula, Nea albo Nid, Stjdroals, Narasen. Jeziora: Feragen, Salbo, Snaasen Vand. Klimat surowy w gó ach, łagodny na wybrzeżu przez wpływ Ciepłego Gclfstreamu (dla tego nad Dront-heimfj. drzewa owocowe dosięgają najpółnocniej-szego punktu rozpn estrzenieuia. Grunt jest żyzny tylko w dolinach, i tam tylko możliwe jest rolnictwo; obok skąpego rolnictwa mieszkańoy zajmują się hodowlą bydła, polowaniem, rybołówstwem, budowaniem statków i górnictwem (miedź i żelazo). Lasy iglaste są obszerne (dąb dochodzi tylko do Drontheimfjordu, jako najpółnocniejszego punktu rozprzestrzenienia). Handel jest ożywiony, główne-mi przedmiotami wywozu są: ryby, tran, bydło, drzewo i wyroby drzewne.

Drontheim (Trondhjem), miasto główne norweskiej prowincyi tej samej nazwy, trzecie co do wielkości miasto Norwegii (po Chrystyanii i Bergenie); 24 500 m-ców. Leży nad ijordem swoistej nazwy, przy uściu rzeki Noa albo Nid (stąd dawna nazwa Drontheimu: Nidaros). Miasto jest zbudowane z drzewa, podlega ozęstym pożarom, dla tego prawo nie pozwala na budowanie nowych domów drewnianych. Największą osobliwością miasta jest wspaniała katedra św. Olafa, zbudowana w XI-em stuleciu i po częstych pożarach na nowo odbudowywana. Niegdyś posiadała ona wielkie skarby, a do przechowywanych w niej kości św. Olafa schodzili się liczni pielgrzymi. D. jest siedliskiem biskupa, urzędu górniczego, sądu wyższego, konsula niemieckiego; tu znajduje się bank państwowy norweski, północne towarzystwo naukowe, wiele szkół (między in-nemi seminaryum dla Lapończyków), muzeum, biblioteka, warsztaty okrętowe, giełda, ożywiony handel, rybołówstwo i żegluga. Głównemi przedmiotami wywozu są: śledzie i inne ryby, tran, miedź, drzewo. Kolej żelazna do Chrystyanii i Śzwecyi. Port D. jest obszerny, głęboki i zabezpieczony od wiatrów. Na skalistej wysepce, śród portu leży w ruinach dawny fort Munkholm, który służył za więzienie. Na lądzie leżą również w ruinach dawne forty: Mollenberg i Christians t en. D. został założony jako Nidaros, łac. Nid ar o-sia (uściowe miasto rzeki Nid) w r. 996, przez wodza Normanuów, Trygvesena, później spalony; następnie odbudowany przez św. Olafa II, stał się w XII i XIII wieku stolicą królów norweskich. W 1658 r. zdobyty przez Szwedów, i wkrótce potem odebrany przez Duńczyków. *W ciągu ostatnich 500 lat 15 razy stawał się pastwą pożaru.

Drontheimfiord (Trondhjemfj), jeden z największych fjordów na zachodniem wybrzeżu Norwegii, około 150 km. długi. Wrzyna się w ląd na-

przód wązkim kanałem na południo-wschód, następ • dowę ciała mają krępą i dość ociężałą, głowę nie rozszerza się jeziorowato, potem wązką gałę- mierną, na niezbyt długiej szyi osadzoną; oczy du-zią wkracza na północo wschód i po silnem zwę- źe, w połowie długości głowy, po jej bokach osa-źeniu (Beitstad sund) kończy się Beitstad- dzone. Dziób mierny, od głowy krótszy, prosty, fjovdem. Brzegi D a są otoczone źyznemi i lesi- J ze szczęką górną przy końcu łukowato schyloną;

stemi równinami.

w. s.

Nogi mierne, podkasałe, trzy-palcowe; palce krótkie, przy nasadzie błoną spięte; pazury tępe. Skrzydła mierne, z lotką 2 i 3-ą najdłuższą. Ogon krótki lub mierny, równy lub słabo stopniowany i zaokrąglony, Upierzenie dropi z wierzchu zwykle rudawe, czarno upstrzone. Przedstawiają tę właściwość, wspólną całej rodzinie, źe puch i puchowe ozęści piór są różne na różnych częściach ciała. Samce są znacznie większe od sa-

szczęka dolna (żuchwa) nieco krótsza. Nozdrza i Droogenbroeck. Jan van (* 1835 w Sint- i przyśrodkowe otwarte, we wklęsłości umieszczone. Amands-op-de-Schelde) poeta flamandzki, był długi czas nauczycielem, obecnie j eat urzędnikiem mini-steryum rolnictwa w Brukselli. W r. 1866, pod pseu-dominem Jana Ferguuta, wydał pierwszy zbiór swoich pieśni „Makamea en Ghazelen” (w. 2-e 1887) w których szczęśliwie naślado wał wzory wschodnie.

Później wydał „Dit zijn Zonnenstralen“ (Bruksella,

1873, wyd. 6-e 1884), zbiór poezyj dla dzieci, oraz dwie kantaty: „Torąuato Tassos Doodu (1873) i

-mm

-mm

m

Wm

EPS

WSm

to®

i Ul

:r

iii

yiJ

Ul

łBlSl

fes

mm:

®SB

fig. 27. Drop’ (Otis tarda).

„Camoens* (1879). Oprócz poezyi zajmuje się le- mic, od których różnią się jeszcze upierzeniem ksykografią i metryką. W zakresie metryki napisał: i często posiadają na głowie lub szyi kołnierze, „Algemeen Nederlandsch Rijmwoordenboeku (Me- brody lub wąsy, z piór odpowiednio zmienianych cheln 1883) i „Verhandeling over de toepassing ułożone; ozdoby te jednak występują dopiero po von het Grieksch en Latijnsch metrum op de Ne- 2-oh latach skończonych. Jaja składają krótkie, derlandsch poSzij* (Bruksella 1886).    pękate, jajowate, niekiedy prawie kuliste, o skoru-

Drop’ (Otis L.) przedstawiciel rodziny Dropi pie gładkiej, mocno połyskującej, białej, z zielona-(Otinae), do rzędu ptaków brodzących (Grallato- wym odcieniem. Na tle zielono - oliwkowem lub res) obecnie zaliczanej. Dropie różni ornitologowie brunatno-płowem plamy brunatne, ciemniejsze i ja-zaliczali do różnych rzędów gromady ptaków, śniejsze. Wogóle są to ptaki towarzyskie; w pe-a mianowicie jedni do rzędu kurowatych, inni wnych porach roku trzymają się samce i samice do biegających, ostatecznie zaś większość zalicza je oddzielnemi stadkami. Lot mają ciężki i nie wy-do brodzących. Rodzina ta składa się z kilkuna- trzymały, ale biegają dość szybko, chociaż zwykle stu gatunków, zebranych w 2 rodzaje, zamieszku- powolnie się przechadzają. Karmią się liśćmi ró-jących ląd stary. Są to wogóle ptaki okazałe, żuychziół pustyniowych, młodemi oziminami i mło-najmniejsze bowiem wielkośoi kury domowej; bu- dym rzepakiem. Są ostrożne i trudne do podej-

A. 8.

Dr J. P.

W. V.

ścia na miejscu otwartem. Gnieżdżą się na ziemi, w miejscach równych; wygrzebują wprost dołek w ziemi, nieforemny i bez podesłania jaja składają w liczbie 2 — 8, które samica wysiaduje bez udziału samca. Samce latają z rozpostartym ogonem, jak indyk. Odróżniają kilka gatunków, z których najważniejsze, znajdujące się u nas, są: O. tarda L. Drop’ pospolity czyli brodacz. Dziób ścieśniony, miernie wysoki, z wyraźnym szczytem, od nozdrzy sklepisto spuszczonym. Ogon ma krótki, równy. Głowa z szyją popielata, grzbiet rudy, czarno pręgowany, spód biały. Samiec ma długie rozstrzępione pióra, pod brodą, po obu stronach głowy, na kształt wąsów lub brody najeżone. Samica znacznie mniejsza, podobna do samca, bez wąsów. Zamieszkuje rozległe stepy Azyi zachodnio-środkowej, równiny Afryki północnej, a nadto Europę południowo-zachodnią i środkową. W naszym kraju (według Wł. Taczanowskiego) nieliczny i właściwy pewnym tylko okolicom. Na Wołyniu jest daleko pospolitszym, a jeszcze obficiej zamieszkuje Ukrainę. W klimatach zbyt ostrych, jak Syberya, odlatuje na zimę; w klimacie łagodniejszym zimuje.—O. tetrax L. Stre-pet czyli Dr. mniejszy, D. kamionek. Zwierz-chu rudawy, delikatnie brunatno prążkowany, od spodu biały. Samiec ma podgardle popielate, szyję czarną. Samica mniejsza, zwierzchu mocno żółtawa, z grubszym rysunkiem brunatnym. Zamieszkuje stepy Środkowej Azyi, stepy Południowej Rossyi, mieszka na Ukrainie, Podolu, w Turcy i i Węgrzech. Rzadziej się trafia na pobrzeźach m. Śródziemnego. Znajduje się także w Afryce północnej. U nas bywa bardzo rzadko dostrzeganym. Według dzieła Wł. Taczanowskiego („Ptaki krajowe⁴*) kilka razy zaledwo zabity w kraju. O. Houbara Brehm. (Houbara Macąueeni Br.), flu-bara wschodnia. Dziób posiada szczuplejszy, niż poprzednie gatunki, o szczęce mniej sklepistej. Nogi wyższe; ogon mierny, szeroki, zaokrąglony. Na karku ma kołnierz suty, czarny od góry, biały od spodu. Ciało z wierzchu płowo - gliniaste, delikatnie brunatno upstrzone i grubo plamkowane. Zamieszkuje południowo-zachodnią Azyę; do Europy zalatuje przypadkowo. W kraju 2 okazy zdobyte.

Dropsy Józef Juliusz Hugo (* w Krakowie w r. 1809 — f w Zasławiu d. 6 lutego r. 1876), lekarz polski. Do nauk przykładał się w mieście rodzinnem, potem kształcił się dalej w Wiedniu i Berlinie, gdzie po obronieniu rozprawy: „Analecta de morbo Brightii* osiągnął godność doktorską w r. 1838, poczem udał się do Moskwy i, otrzymawszy tam potwierdzenie stopnia naukowego, osiadł w Zasławiu jako lekarz księcia Romana Sanguszki; na stanowisku tern dotrwał do śmierci. Zajmował się badaniami nad wpływem elektryczności na ustrój ludzki; wynikiem ich była praca p. n. „Electro - therapie ou application medicale pratiąue de 1’electricite basee sur des nouveaux procódśs44 (Paryż 1857), w której zaleca w różnych choro-baoh, zamiast elektryzacyi miejscowej, elektryzowanie całego ciała. To samo dzieło, lecz przerobione i rozszerzone znacznie, wydał też w językn ojczystym p. n. , Elektryczność i magnes w stanie zdrowia i choroby człowieka* (Petersburg 1800). Ostatnią pracą jego były „Zasady ogólnego zastosowania elektryczności i t. d.“ (Warszawa 1870). Kilka prac pomniejszych przytacza jeszcze „Słown. lek. pols.“ S. Kośmińskiego (str. 97).

Dropt albo Dr ot, rzeka w południowo-zachodniej Francyi, prawy dopływ Garonny. Bierze początek w górach, zawartych między źródłami Lotu i Dordogne, płynie w dolinie malowniczej i żyznej, uchodzi do Garonny dwiema odnogami: pod Gironde i pod Casseveil. Długość 128 km.; połowę tej długości w dolnej części rzeki uspławniono za pomocą szluz.

Drosch Wolfgang, rodem ze Szlązka, miasteczka Hirtzbergu, w hrabstwie jaworowskiem. W akademii krakowskiej brał pierwsze początki nauki filozofii i był nauczycielem Andrzeja Bonera, syna Franciszka, rajcy krakowskiego, męża z cnót i nauk znakomitego. Wydał wiele elegij i różnych wierszy, drukowanych u Wietora w Krakowie, między 1534 a 1538 r.; wszystkie niemal obejmują pochwały dla Bouerów. Dwie elegie poświęcił Tomickiemu, biskupowi krakowskiemu, kanclerzowi koronnemu. — „Encykl. S. Orgelbranda*.

Drosera L. (dpoaepa.—pokryta rosą), Rosi czka, (Rośnik) — rodzaj roślin z rodziny Rosiczko-w a tych (Droseraceae). Rośnie na mokrych łąkach, torfowiskach, między mchem, do którego przyczepia się nielicznemi i krótkiemi korzonkami, czerpiąc stamtąd wodę. Liście odziomkowe, zebrane w różyczkę, rozmaitego kształtu, pokryte maczugowatemi gruczołkami, na cienkich nóżkach; na jednym liściu może ich być do 200. Gruczoły te wydzielają kleisty płyn, którego krople połyskują na słońcu, jak rosa (stąd nazwa rośliny). Kwiaty drobne, białe lub różowe, zebrane w grona jednostronne. Kielich 5-działkowy, korona 5-płatkowa, 5 pręcików, 1 słupek jedno-komorowy o 3 szyjkach. Owoc—torebka, pękająca na 3—5 łupinek.

Z kilkudziesięciu gatunków, właściwych głównie półkuli południowej, u nas rosną 3, z których ważniejsze: D. rotundifolia, R. okrągłolist-na; liście ma okrągłe, na długich ogonkach, pokryte z wierzchu i po brzegach gruczołami, na miękkich czerwonych nóżkach. Kwiaty białe; szy-pułki kwiatonośne prawie 4 razy dłuższe od liści. Najpospolitszy gatunek. D. longifolia, R. długoli st na, różni się od poprzedniej tern, że ma liście równowązko-łopatkowate i szypułkę tylko 2 razy dłuższą od nich.—Liście rosiczki są czułe na dotknięcie, mianowicie, za najmniejszem podrażnieniem włoski ich zaginają się do środka i obejmują przedmiot, znajdujący się na powierzchni liścia. Jeśli to jest ciało obojętne (proszek, szkło tłuczone), włoski po pewnym czasie znów się prostują. Ale jeśli to jest ciało białkowate, gruczoły zaczynają wydzielać w większej ilości płyn kleisty, posiadający własność trawienia białka; włoski pozostają zagięte dopóty, dopóki wszystko nie zostanie strawione. Wjten sposób rosiczki chwytają, i tra-

EneTkl. Powsz. lllustr. Zesz, 130. T. 17-ty.

słupku górnym 1—5- komorowym, zakończonym takąż samą ilością szyjek lub tylko znamion bez-szyjkowych. Owoc — torebka, pękająca w kilka łupinek. Nasiona o zarodku prostym, umieszczonym w środku bielma. Należy tu 6 rodzajów, z których najważniejsze: Drosera (Rosiczka), Dionaea (Muchołówka) i Aldroóanda.

wią owady, zwabione czerwoną barwą włosków i błyszcząoemi kropelkami płynu.

Liście rosiczki mają smak gorzki i ostry; pocieranie niemi skóry powoduje opryszczenie. W wiekach średnich przypisywano im cudowne własności lecznicze, uważając błyszczące krople śluzu na nich za wilgotność powstałą z ciepła słonecznego, za rosę słoneczną; stąl i samą roślinę nazywano ros solis. Używano ich w rozmaitych chorobach. Za bardzo skuteczny środek uważano tak zwaną „aqua auri*, wódkę z esencyą tych liści, oraz z dodatkiem cukru, korzeni i t. p., a nawet złota i pereł. Miała ona pięknie szkarłatny kolor i przyjemny smak. „Kto pił tego kor-4yału po ¹/₂ łupiny włoskiego orzecha, mógł kpić ze świata i ludzi; wolnym był od wszelkich cho-

-s,

L*Vy '•i

Fig. 28. Drosera.

rób, człowiek najstarszy odzyskiwał czerstwość“ (Syreński). Wódkę na liściach rosiczki bez złota zwano wprost ros solis. Do nas dostała się w wieku XVI. Z czasem zaczęto ją pędzić bez dodawania rosiczki i dziś pozostała z niej tylko nazwa pewnych wódek (rosolisy), jak również likierów (rosoglio), robionych z dodatkiem wody różanej. Dziś z liści rosiczki otrzymują jedynie czerw, i żółtą farbę, używaną w cukiernictwie. Lud zaś okadza niemi chore bydło.B-Droseraceae DC. Rosiczkowatę, rodzina roślin dwuliścieniowych wolno-płatkowych. Są to zioła trwałe, rosnące na bagnistych łąkach, w krajach gorących i umiarkowanych całej prawie kuli ziemskiej. Liście mają naprzeciwległe, najczęściej zebrane w różyczkę i pokryte gruczołowatemi włoskami. Kwiaty o kielichu 5-działkowym, koronie f> płatkowej, 5—10 i więcej pręcikach i jednym

B. D.

Wł. M. K.

Drosophyllnnf; rodzaj roślin należący do rodziny rosiczkowatych (Droseraceae). Jedynie znany gatunek D. lusitanicum pochodzi z piaszczystych wzgórz Portugalii, jest to podkrzew, dosięgający 1 stopy wysokości, o wązkich liściach, gę3to obsadzonych, i żółtych, siarkowego koloru, kwiatach. Cechę wyróżniającą rodzaju stanowi 10 pręcików i słupek jeduokomorowy, przekształcający się na torebkę, otwierającą się pięciu klapami, wyginające-mi się do wnętrza.

Drossbach. Maksymilian, filozof niemiecki (* 1810). Z zawodu był mechanikiem, a głównie budował przędzalnie i kierował niemi na Morawach i w Czechach, aż nareszcie r. 1865 wróciwszy do Bawaryi, założył własną w Baumenheimie pod Donauworthem. W filozofii był samoukiem, podnietą zaś do dociekań filozoficznych było dlań przedewszystkiem zagadnienie nieśmiertelności duszy. Przytem, jako wierny uczeń wiedzy przyrodniczej, będąc najmocniej przeświadczonym o prawdziwości metody doświadczalnej, przyszedł do przekonania, że nawet i nieśmiertelności niepodobna inaczej dowieść, jak tylko na podstawie przyrodoznawstwa. To go pobudziło do studyów nad atomistyką, od której przeszedł do m madologii, przy czem się zapatrywał na Leibniza i Herbarta, aż się znowu oparł na studyach fizyki i mechaniki. Pracę filozoficzną D-a można określić jako stałe obrabianie pojęcia o atomie, o prostocie bytu. Byt nie może przemijać, trwanie tedy jest właściwe każdemu bytowi, a stąd i nieśmiertelność indywidualna. Świadomość jest wprawdzie zawisłą od orgauizmn, pośrednikami jej są nerwy i mózg, znika więc w razie ich naruszenia; byt zapada wtedy w bezwiedność, ale trwać nie przestaje, tak, iż w przyszłości doczekać się może podobnego stanu, w jakim był dawniej, zbudować sobie znowu system nerwowy, a przy jego pomocy odzyskać i świadomość. Nieśmiertelność indywidualną D. pojmuje wcale nie jako ciągłą, ustawiczną świadomość po za grobem, lecz raczej jako jej powracanie, coraz ponawiające się zmartwychwstanie, jak iskry przerywane, oświetlające stałą trwałość bytu. Trzymając się nauki o atomach, D. dochodzi do przekonania, że materya jsst czystem zjawiskiem, atomy zaś bytami duchowemi, trwałemi, peryo-dycznie przychodzącemi do samowiedzy. W ten sposób, według niego, z jednej strony utrzymują się zasady, cele i wskazówki wiedzy przyrodniczej, z drugiej—pożądania serca ludzkiego, tyczące się wnętrza duszy, moralności i nieśmiertelności. Tytuły najważniejszych dzieł D-a, które tu przytaczamy, same przez się dają wyobrażenia o pojęciach i zasadach jego filozoficznych: „Die individuel-le Unsterblichkeit vom m madistisch metaphysischen Standpunkte“ (1853); „Das Wesen der Naturdinge

Drossen — Droste-Yischering Klemens.

99

W. N.

und die Naturgesetze der indiyiduellen Unsterblich-keit" (1855); „Die Harmonie der Ergeboisse der Naturforschung mit den Forderungen des menschli-cher Gemiithes, cder die personliche Unsterblich-keit, ais Folgę der atomistischen Verfassung der Natur” (1858); „Die Genesis des Bewusstseins nach atomistischen Principien⁴* (1860); „Ueber die Objec-te der sianlichen Wahrnemung⁴* (1865); „Ueber Erkenntniss" (1869); „Ueber die verschiedenen Gra-de der Intelligenz und der Sittlichkeit in der Natur⁴* (1873); „Ueber Kraft und Bewegung⁴⁴ (1877); „Ueber den Ausgangspunkt und die Grundlage der Philosophie" (1881); „Ueber die scheinbaren und die wirklichen Ursachen des Geschehens in der Welt“ (1884).    *

Drossen, miasto powiatowe w pruskiej prowin-cyi Brandenburgii, regencyi Frankfurckiej, nad rzeką Lenze; fabryki wełniane, folusze, fabryki maszyn i t. d.; przeszło 5 000 m-ców.

Drost (po łacinie drossatus i drossardus), tytuł dostojeństwa w państwach skandynawskich. W Danii pierwotnie nadawany byt marszałkowi dworu królewskiego, który z czasem stał się naczelnikiem zarządu skarbu, sprawiedliwości, a nawet inspektorem twierdz, ale którego władza stopniowo się ograniczała, a przy końcu wieku XVII i sam tytuł został zniesiony. W Norwegii Drott-sote był zrazu zwyczajnym mistrzem ceremonii, a w w. XV stał się regentem podczas małoletuo-ści króla. W Szwecyi Drottsote, później Drots, wyniósł się z biegiem czasu do godności pierwszego dygnitarza w państwie. Tytuł ten, wznowiony w r. 1787 dla Trolle-Wachmeistra, z jego śmiercią r. 1805 wygasł na zawsze. Istniał też w Niemczech. W niższej Saksonii w wiekach średnich Dro-stem zwał się szlachcic, zarządzający okręgiem lub wójtowstwem w zastępstwie właściciela (Land-rat). W Hannowerze od r. 1827 Landdrost był tjtułem prezydenta sześoiu regencyj (Landdrostyj) i utrzymał się nawet po anneksyi tego kraju przez Prusy, aż dopiero po zaprowadzeniu nowego podziału na okręgi d. 1 kwietnia 1875 r. zniesionym został.    *

Droste-Hiilshoff Klemens August, prawnik niemiecki (* 1793 w Koesfeldzie—f 1832 w Wies-bad^nie). Był nauczycielem gimnazyum w Munster, w r. 1850 otrzymał stopień doktora prawa i na koszt rządu pruskiego wysłany do Wiednia i Monachium badał tam stosunki kościelne i szkolne. W r. 1822 został doceDtem w Bonn; 1823 —profesorem prawa nadzwyczajnym, a w 1825— zwy-czajnym tamże. Napisał: „De juris austriaci et communis canonici circa matrimonii impedimenta discrimine" (1822); „Lehrbuch des Naturrechts" (1823, wyd. 2 1831); „Rechtsphilosoph. Abhandlun-gen" (1824); „Einleitung in das gem. deutsche Kri-minalrecbt⁴* (1825); „Grundeatze d. gem. Kirchen-rechts der Katholiken und Evangeliscben“ (1828— 1835). W filozofii był zwolennikiem Hermezyani-zmu i bronił zasad Hermesa, potępionych przez kościół, nawet po jego śmierci.    *

Droste-Hiilshoff Anna Elżbieta von (*1797 w Huleboff— f 1848 w Meersburg), poetka niemiecka.

Talent jej rozwinął się z jednej strony pod wpływem tradycyj katolicko •• arystokratycznych, w których wzrosła, z drugiej — starannego i rozległego wykształcenia humanitarnego. Celowała w liryce i drobnych opowiadaniach, w których barwnie malowała życie i naturę rodzinnej Westfalii. Ostatnie lata życia (od r. 1840) spędziła u swego szwagra, Józefa Lassberga, na zamku Meersburg, nad jeziorem Konstancyeńskiem (Bodeńskiem). Ogłosiła drukiem: „Dichtungen" (Monaster 1837) i „Gedieh-te" (Stuttg. 1844, wyd. 4-e 1877). Po śmierci jej wyszły: „Das Geistliche Jahr“ (t-że 1850, wyd. 3 e 1876), „Letzte Gabon" (Hannower 1866), „Briefe⁴* (Monaster 1877; wyd. 2-e 1880) i „Lieder mit Pia-nofortebegleitung* (t-źe 1877). Wszystkie jej „Ge-sammelte Schriften" wydał Schiicking (3 t., Stuttg. 1879) i Elżbieta von D. z życiorysem przez Krei-tena (4 tomy, MonaBter 1884 — 87). — Porównań Schiicking „Annette von D.“ (Hannower 1871) i „Hiif-fer „Annette von D.“ (Gotba 1887).

Droste-Vischering Klemens August, arcybiskup koloński, głośny działaoz w dziejach walki kościelnej w Prusach (* 22 stycznia 1773 r.—f 19 października 1845), pochodził z możnej katolickiej rodziny nadreńskiej, osiadłej pod Monasterem. 0-bracał się w młodości w kołach ultra - katolickich, których ogniskiem była słynna księżna Golicyn, z domu hrabianka Schmettau, stale zamieszkała w Monasterze; znany jest głęboki wpływ jaki wywierała dziwaczna, ekstatyczna, lecz bądź co bądź niepospolita kobieta, nie tylko w Niemczech, lecz nawet w Rossyi; D. w jej towarzystwie przejął się głęboką pobożnością, dochodzącą do ascetyzmu (por. „Mittheilungen aus d. Tagebuch u. d. Briefwech-sel d. Fiirstin v. Galitzin" 1868). Dnia 14 maja 1798 D. otrzymał święcenia kapłańskie. Ścisła przyjaźń wiązała go z hr. Stolbergiem i Fryderykiem Schleglem. Kiedy w 1800 r., t. j. w chwili zupełnego upokorzenia kościoła katolickiego, Stol-berg, potomek jednej z najstarożytniejszych rodzin protestanckich, przyjął katolicyzm w kaplicy ks. Golicynowej w Monasterze, niezwykły ten wypadek wywarł wielkie wrażenie w całych Niemczech; zaś D. nie był bez wpływu na to postanowienie swego przyjaciela (por. „F. L. Graf zu Stolberg", korespondencya i pamiętniki wyd. przez Janssena, 1877, t. I). R. 1»07 D. obrany wikarym kapituły monasterskiej. 1811 r., po włączeniu Monasteru do departamentu Lippe, Napoleon zniósł kapitułę i urządził ją na nowo na wzór instytucyj francuskich; biskupem monasterskim mianował von Spie-gela. Pius VII, trzymany wtedy w zamknięciu przez cesarza, odmówił instytucyi kanonicznej, zarówno dla mianowanych przez cesarza członków kapituły, jako też dla biskupa. Mimo to v. Spie-gel złożył przysięgę w ręce cesarzowej Maryi Ludwiki, zaś D. zgodził się dać mu substytucyę na zarządzacie dyecezyą, za co niebawem, po upadku rządów Napoleońskich, surowo został skarcony przez papieża. Był to jedyny objaw słabości ze strony D-a, który odtąd w walce kościelnej z rządem pruskim okazał stałość nieugiętą. Przedmiotem sporu stała się sprawa małżeństw mieszanych mię-

A.

W. N.

W. O.

dzy osobami wyznania katolickiego i protestanckiego. Podług dekretu królewskiego z d. 21 listopada 1803, wydanego dla prowincyi szląskiej, dzieci z takich małżeństw wychowywały się bez wyjątku w wyznaniu ojcowskiem. Otóż rząd, dekretem królewskim z d. 17 sierpnia 1825, za zgodą uległego von Spiegela, który tymczasem został arcybiskupem kolońikim, rozszerzył moc rzeczonego dekretu z 1803 również na prowinoyę Nadreń-ską, gdzie stosowano dotychczas breve Benedykta XIV, obowiązujące do wychowywania wszystkich dzieci z małżeństw mieszanych w wyznaniu katolic-kiem. Należy zwrócić uwagę, jak silny cios zadawało nowe rozporządzenie królewskie z 1825 r. katolicyzmowi, będącemu wyznaniem panującem w prowincyi Nadreńskiej. W istocie, do tej prowincyi, odkąd przyłączoną została do Prus, tłumnie napływał żywioł urzędniczy protestancki, nasyłany przez rząd ze wschodnich części państwa; ci urzędnicy na miejscu przeważnie zawierali związki małżeńskie z katoliczkami; zaś podług nowego dekretu, owe liczne małżeństwa mieszane stawałyby się rozsadnikami protestantyzmu w kraju rdzennie katolickim. Oparła się temu nasamprzód Stolica Apostolska. Pomimo silnych wpływów, jakie mieli w Rzymie owoczesnym posłowie pruscy Nie-buhr (ob.) i Bunsen (ob.), pomimo dobrych stosunków między Kuryą a rządami Świętego Przymierza, udało się uzyskać od papieża, nie więcej, jak breve Venerabiles fratres z 25 marca 1830 r., które pozwalało proboszczom katolickim jedynie assystować biernie przy ślubach mieszanych, zaś nadto nakazywało im zobowiązywać nowożeńców do wychowywania potomstwa wyłącznie w wierze katolickiej. To breve nie zadowoliło D-go, który poprzednio na własną rękę był nie tylko zabronił proboszczom katolickim udzielać ślubów mieszanych bez uprzedniego zobowiązania nowożeńców względem wychowania dzieci w katolicyźmie, lecz nawet udzielać Sakramentów osobom, które wzięły ślub u protestanckiego księdza; nie zadowoliło też rządu, który chciał ślubów mieszanych, udzielanych wprost przez duchowieństwo katolickie. Rząd, idąc za radą Bunsen a i in., którzy od-dawna nosili się z myślą rzucenia podwalin kościoła narodowego niemieckiego, wzorem gallikań-skim, zaappellowali od Kuryi do biskupów: 30 czerwca 1834 stanęła konwencya między rządem a Spie-gelem, do której przystąpili biskupi z Trewiru, Paderbornu, Monasteru, a która, wykraczając za breve 1830 r., upoważniała proboszczów katolickich do udzielania ślubów mieszanych bez zobowiązań względem wyznania potomstwa. Tymczasem u-marł Spiegel; D., z polecenia następcy tronu (późniejszego Fryderyka Wilhelma IV), który podziwiał jego pobożność, dobroczynność i zaparcie się ascetyczne, obrany arcybiskupem kolońskim 1 grudnia 1835, intronizowany 29 maja 1836. Natychmiast z największą stanowczością powstał na kon-wencyę 1834 r. (którą jednocześnie był uroczyście odwołał na łożu śmiertelnem biskup trewirski). Bezskutecznie usiłował rząd pozyskać D-go. Owszem, #a jego przykładem poszedł arcybiskup* poznański

Marcin Dunin (ob.). Ministeryum, z inicyatywy ministra wyznań Altensteina (ob.), a wbrew myśli następcy tronu, postanowiło chwycić się o-statecznych środków. Na radzie gabinetowej pod prezydencyą króla, 14 listopada 1837, uchwalono uwięzieuie D-go. Aresztowany 20 listopada w Mo-nasterze, D. osadzony został w twi«rdzy Minden, arcybiskupstwo kolońskie ogłoszono wakującem, Z objęciem rządów przez Fryderyka Wilhelma IV (1840), kiedy zaczęły się spokojniejsze czasy dla katolików pruskich, została też, za pośrednictwem króla bawarskiego, Ludwika I, załatwioną polubownie sprawa D-go. Za zgodą arcybiskupa został mianowany jego koadjutorem biskup Spiry, v. Geissel; jednak D., wprowadzając zastępcę, w tym samym liście pasterskim z d. 9 marca 1842 r. wyraźnie zaznaczył, że, bez względu na dokonane bezprawie ze strony rządu, nie przestawał i nie przestaje być jedynym arcybiskupem dyecezyi ko-lońskiej. Ostatnie lata spędził w samotności i reli-gijnem skupieniu; zmarł i pochowany w Monaste-rze. Sprawa D-go i okazana przez niego stałość posiada doniosłość niepoślednią: naprzód, zmusiła rząd do ustępstw i przyczyniła się do zapewnienia katolikom pruskim okresu swobody aż do 1873 r.; a następnie stała się przykładem podczas walki kościelnej, wywołanej przez ks. Bismarcka.—Por. jeszcze: Bunsen „Darlegung d. Verfahrens d. preuss. Regierungu (1838); Lieber „Die Gefan-gennahme d. Erzbischofs v. Koln u. ihre Motiveu, „Actenstiicke in Bezug auf die Kolner Angelegen-heitw; „Cbr. C. J. v. Bunsen, aus semen Briefen", (ed. Nippold (1868) I.

Drót, ob. D r u t.

Drótowanie, Ob. Druciarz.

Drottningholm, letnia rezydencya królewska na wyspie Lefo jeziora Malar, w Szwecyi, o 11 km. od Sztokholmu, szwedzki Wersal. Zamek tutejszy zbudowała królowa Katarzyna Jagiellonka i oddała go jezuitom. Zamek ten zgorzał w 1661 roku. Na jego miejscu królowa Jadwiga Eleonora rozkazała zbudować nowy, obecny zamek, ze wspa-niałemi parkami.

Droiiais, rodzina malarzów francuskich. Najstarszym z nich był Hubert, ur. 1699 r. — f 17d7; syna miał D. Franciszka ur. 1727 — f 1775; obadwaj byli portrecistami. Frań. był modnym na dworze Ludwika XV; malował panie: de Pompa-dour i P. Dubarry w rozmaitych strojach. Pracował dużo, a chociaż nie odznaczał się ani siłą, ani wytwornością artyzmu, moda wyniosła go na szczyt, na którym i dziś jest znany. Syn jego, D. J a n Germaiu, ur. 1763 r. w Paryżu—f 1788 w Rzymie, był jednym z najlepszych uczniów Davida, talent miał znakomity, przedwcześnie dla sławy Fran-cyi zgasły. Nagrodzony za obraz „ Chrystus Pan i Niewiasta Chananejska* (obecnie w Luwrze), wyjechał z profesorem swym, Davidem, do Rzymu, gdzie wykonał obrazy: „Gladyator raniony" (1785), „MaryuszM, „Filoklet*, a pozostawił niedokończonego „Gracchusa“.

Drouet Jan Chrzciciel, pocztmistrz-rewolucyo-nistafranc., który udaremnił ucieczkę Ludwika XVI

{* 3 stycznia 1763 w Sainte-Menehould—f 11 kwietnia 1824 w Mńcon). Służył przez lat siedem w pułku dragonów, następnie objął po ojcu poczt-halteryę w miasteczku rodzinnem. Gdy 21 czerwca 1791 dwa powozy pocztowe, któremi Ludwik XVI wraz z rodziną dążył pokryjomu ku granicy niemieckiej, zatrzymały się dla zmiany koni w Sainte-Menehould, poczthalter poznał w jednym z nich króla.

w Troyes), ukończywszy nauki prawne, był przez czas dłuższy urzędnikiem państwowym w różnych departamentach, ale przy tern zajmował się naukami przyrodniczemu, głównie zaś studyował mięczaki i w tym celu odbywał Wycieczki naukowe po Francyi, Portugalii i po wyspach Azorskich. Z licznych dzieł jego wymieniamy: „Etudes sur les naia-des de la France* (Paryż 1844 i Troyes 1857, 2 tomy); „Enumeration des mollusques terrestres et flu-yiatiles vivauts de la France continentale* (Paryż 1855); „Rapportń S. M. le roi de Portugal sur uu yoyage d’exploration scientiftąue aux lles Aęores* (1858); „Mollusąues marins des tles Aęores" (1858); „Essay sur les MolluRąues terrestres et fluviatiles de la Guyane franęaise* (1859); „Elements de la faunę aęorienue* (18t)0); „Unionidae de la Russie d’ Europę (1881), de la Serbie (1882), de l’lta-lieu (1883); „Alger et le Sahel* (1887).

Drouet d’Erion Jan Chrzciciel, hrabia, marszałek Francyi (* r. 1765 w Reims, f 25 stycznia 1844 w Paryżu). W r. 1782 wstąpił do armii królewskiej, skąd po pięciu latach otrzymał uwolnienie, a po wybuchu rewolucyi zaciągnął się powtórnie w szeregi (1792) i został adjutantem generała Lefebvre. Generał brygady w r. 1799, od roku zaś 1803 generał dywizyi w wielkiej armii, złożył dowody niepospolitej sprężystości i odwagi podczas kampanij 1806 i 1807 r., za co otrzymał wielką wstęgę Legii honorowej oraz tytuł hrabiego d'Erlqn. R. 1809 brał udział w zajęciu Tyrolu, a w roku następnym był posłany na czele 9-go korpusu do Portugalii, skąd przeszedł do Estremadury i Anda-luzyi pod rozkazy Soulta (1811). Po pamiętnej kampanii przeciwko Anglikom (1811—1813) zmuszony cofnąć się do Francyi, walczył z odznaczeniem pod Adour, Orthez i Tuluzą (1814). Poddawszy się Burbonom, pozostawiony w armii czynnej, ofiarował potajemnie swoje usługi księciu Orleanu. W marcu 1815 został aresztowany, jako oskarżony o udział w spisku generała Lefebvre-Desnouettes, zdołał jednak zbiedz z pod straży i, na wieść o wylądowaniu Napoleona, przeszedł znowu na jego stronę i opanował cytadelę w Lille. Cesarz postawił go na czele pierwszego korpusu armii i mianował parem Francyi. Po powrocie Ludwika XVIII do władzy D., skazany na banicyę, zamieszkał w Bayreuth w Bawaryi, skąd wszakże w maju 1816 przedostał się pokryjomu do Greuobli, ażeby wzią^ udział w niefortunnym spisku Orieanistowskim D i-diera(ob.). Generał Donn adieu (oh.), dawny towarzysz broni D-a, ułatwił mu ucieczkę, i D., wyrokiem zaocznym skazany na śmierć (10 sierpnia 1816), mieszkał ma wygnaniu do r. 1825, kiedy otrzymał amnestyę. Rewolucya lipcowa powróciła mu utracone tytuły i godności, a Ludwik Filip dał mu dowództwo dywizyi w Nantes wraz z polece-

ze

Domyślając się ucieczki, wskoczył po odjeździe powozów na koń i puściwszy się za niemi, uprzedził je boczną drogą w Varennes, gdzie zaalarmował władze i mieszkańców, zawezwał do broni gwardyę narodową, rozesłał sztafety na wszystkie strony i przy pomocy kilku energicznych patryotów zabarykadował przejazd przez most. Kiedy niebawem, poprzedzone nielicznym konwojem, nadjechały karety z rodziną królewską, poczynione już były wszelkie przygotowania w celu aresztowania króla, czego też dopełnił prokurator gminy, zażądawszy uprzednio od podróżnych paszportu. Zgromadzenie narodowe, przed którego kratkami D. osobiście zdawał sprawę swojego czynu, ucuwaliło 30 tysięcy franków nagrody dla niego; atoli D. odmówił jej przyjęcia.

Wybrany do Konwencyi z departamentu Marne (1792), zasiadał na ławkach Góry i podczas procesu Ludwika XVI głosował za karą śmierci bez appellacyi i zwłoki. We wrześniu 1793 wysłany został jako komisarz Konwencyi do armii północnej; oblężony w Maubeuge przez Austryaków, postanowił na czele setki dragonów przebić się przez szeregi nieprzyjacielskie; wszakże pomimo bohaterskiej walki dostał się do niewoli (20 paźdzernika 1793) i przesiedział dwa lata w lochach Spielberga na Morawach.

Odzyskał wolność wraz z innymi jeńcami w grudniu 1795, w zamian za córkę Ludwika XVI, księżnę Angoulóma. Po powrocie do kraju zasiadł w radzie Pięciuset, lecz po wykryciu spisku Baboeufa (ob.), którego był wspólnikiem, został aresztowany i tylko ucieczką uratował się od kary śmierci. Udał się do Szwajcaryi, stamtąd zaś przedostał się na okręt francuski i odpłynął do Indyj. Po zamachu stanu 18 Fructidora (1797) wrócił do Francyi, a po 18 Brumaire’a otrzymał od pierwszego konsula urząd podprefekta w ojczystem Sainte-Menehould, gdzie obowiązek ten sprawował aż do upadku Napoleona.

Hml.

Za Restauracyi, skazany na wygnanie jako „królo-bójca* (1816), ukrywał się do Bamej śmierci w Mńcon, zamieszkawszy tam pod przybranem nazwiskiem M e r g e r.

Drouet Ludwik (* 1792 w Amsterdamie—f 30 września 1873 w Bernie), słynny flecista. Po ukończeniu konserwatoryum paryskiego D. od 1808 — 1811 pełnił obowiązki flecisty dworu hol-lenderskiego (króla Ludwika Bonapartego), następnie zaś Napoleona 1-go. W 1814 r. był pierwszym flecistą w kapeli Ludwika XVIII, po roku jednak opuścił to stanowisko i przeniósł się do J uiem stłumienia tam agitacyi legitymistycznęj Londynu, gdzie założył fabrykę fletów. Wycieczki i aresztowania księżny Berry (1832). Powołany jego artystyczne po Europie i Ameryce wielkiem w r. 1834 na generał-gubernatora Algiery], okazał cieszyły się powodzeniem. Jako kompozytor zo- się na tem stanowisku, z powodu podeszłego wieku, stawił po sobie 10 koncertów, kilka fantazyj, bo- zamało energicznym i po upływie roku wrócił do

A Pol.

uat i różnych utworów na flet.

Hml.

Nantes na poprzedni urząd. Na krótko przed śmiercią, Drouet Henryk, zoolog francuski (* 1829 r. w r. 1843, otrzymał buławę marszałkowską.

Hm!.

Drouineau Gustaw, pisarz francuski (* w La Rochtlle 1800 r. — f 1860). Był z razu dependentem u notaryusza, potem nauczycielem prywatnym w Cwrai, wreszcie udał się do Paryża na studya prawa, lecz wkrótce ich zaniechał i oddał się literaturze. Najpierw wystąpił z tragedyą „Rienzi" (graną r. 1826 w Odeonie); potem ogłosił po kolei: „Trois nuits de Napoleon", poemat (1826); dwa dramata: „L’espion“ (do współki z Leonem Haltyym i Fontanero, 1829) i ,,Franęoise Ri-miniu (Odeon 1830), oraz wiele romansów z ten-dencyą filozoficzną, którą zwano nowokatolicyz-mem: „Erneste cu les Travers du siócle“ (1829, 5 t.); „Le manuscrit vert“ (1831, 2 t. z rycinami Johannota); „L'ironie* (1833, 2 t); „Les ombrages, contes spiritualistes* (1833, 2 t. z rycinami Johan-not’a). — Będąc pilnym współpracownikiem Consti-tutionnela, D., po rewolucyi 1830 r. napisał wiersz p. t. „Le soleil de juillet", i dał go do odczytania ze sceny aktorowi Michelot; był nawet przez pewien czas członkiem pierwszej komissyi municypalnej. Dotknięty zgonem żony ukochanej, wpadł w egzaltacyę umysłową, która się objawiła w tomie jego poezyj p. t. „Coofessions pcćtiąues" (1833), a w r. 1834 przeszła w obłąkanie zupełne, i wtrąciła go do szpitala, gdzie wiele lat nieszczęśliwy przepędził, choć go różni biografowie podawali za umarłego.    *

Drouot Antoni, hrabia, generał francuski (* r. 1774 w Nancy—f 24 marca 1847 tamże). Syn piekarza, wstąpił w r. 1793 do szkoły inżynierów wojskowych w Metz, a po jej ukończeniu odkomenderowany został do armii północnej i odbył wszystkie niemal kampanie Konsulatu i Cesarstwa. W r. 1810 otrzymał tytuł barona; po odwrocie Napoleona z Rossyi dowodził artyleryą w bitwach pod Liitzen i pod Budyszynem i w tymże roku (1813) mianowany został adjutantem cesarza i generałem dywizyi. Jako artylerzysta, szybkością obrotów i trafnością dyspozycyi pozyskał rozgłos europejski podczas kampanij 1813 i 1814 r. Zwłaszcza Sławnem było jego przejście przez wąwóz VaucloB, broniony przez 60 armat, który on opanował, mając zaledwie kilka dział i garstkę żołnierzy (17 marca 1814). Wyniesiony do godności hrabiego (22 marca 1814), towarzyszył Napoleonowi na Elbę, cesarz mianował go gubernatorem tej wyspy. Pozostał wiernym cesarzowi podczas Stu Dni; jakkolwiek odradzał mu tę ryzykowną wyprawę, mężnie przecież walczył pod Waterloo. Stawiony przed sąd wojenny Burbonów, bronił siebie z taką godnością, iż został uniewinniony (1816). Odtąd mieszkał w zaciszu domowem w Nancy, nie przyjmując do końca życia ofiarowywanej sobie pensyi, ani też żadnych urzędów i godności. Majątek swój—w tern sto tysięcy franków, przekazanych mu testamentem przez Napoleona—zapisał na cele dobroczynne. Ojczyste miasto uczciło pamięć jego pomnikiem, dłóta Dawida d’Angers.

Dronyn de Lhuys Edmund, mąż stanu francuski (* r. 1805—f. r. 1881). Odebrawszy staranne wychowanie, wszedł do służby dyplomatycznej i oddał rządowi swemu znaczne usługi w Belgii i Hiszpanii. W r. 1840 został dyrektorem wydziału w ministeryum spraw zagranicznych, Jako deputowany prowadził walkę przeciwko ówczesnym ministrom. Ludwik Napoleon w r. 1848 powierzył mu tekę spraw zagranicznych. Pomiędzy innemi brał udział w rozstrzyganiu zawikłanej kwestyi wyprawy francuskiej do Rzymu i wojny piemoncko-austryackiej. Po upadku ministeryum został posłem w Londynie, potem zaś, po ogłoszeniu cesarstwa, jeszcze trzy razy piastował urząd ministra spraw zagranicznych, kierowsł dyplomacyą francuską podczas wojny krymskiej. Usiłował także ustanowić modus vivendi ze Stolicą Apostolską i zwalczał nieustannie politykę pruską, którą uważał za niebezpieczną dla równowagi europejskiej. W r. 1870 podczas rewolucyi uciekł z Paryża na wyspę Jersey; powróciwszy do Prancyi, oddawał się wyłącznie studyom naukowym. D’Harcourt napisał o jego polityce dzieło p. t. „Les ąuatre ministóres de M. Droyun de Lhuys” (Paryż 1882). Hł Droysen Jan Gustaw (* 6 lipca 1808 roku w Treptowie — f 17 czerwca 1884 w Berlinie), wybitny działacz i historyk piuski, był synem u-bogiego kapelana armii piuskiej, który podczas wojen napoleońskich, a zwłaszcza wojny o niepodległość 1813 r., odznaczył się gorącym patryo-tyzmem i zasłużył na względy marszałka Bliiche ra. Ojciec, człowiek nie bez wykształcenia, zapewne pierwszy wpoił przyszłemu historykowi wielkiego elektora, Fryderyków i Yorka, głęboką wiarę w raissyę dziejową Prus i domu brandenburskiego; zresztą wcześnie go odumarł (1816), zestawiając rodzinę w tak opłakanych warunkach materyalnych, że koledzy zmarłego złożyć się musieli na stypendyum dla dalszego kształcenia utalentowanego chłopca. Chowany naprzód w rodzinnej mieścinie Treptowie w Pomeranii, potem w gi-mnazyum w Szczecinie, D. 1826 r. wstąpił do u-niwersytetu berlińskiego, gdzie studyował przeważnie filozofię i filologię, słuchał wykładów Hegla, Bockha, Lachmanna. Roku 1829 złożył egzamin nauczycielski i objął katedrę historyi starożytnej w jednem z gimnazyów rządowych w Berlinie. R. 1833 został docentem prywatnym, 1835 r. — profesorem nadzwyczajnym w uniwersytecie berlińskim, trzymając się wyłącznie w zakresie dziejów i literatury klasycznej, w szczególności greckiej. 1832 r. był wydał w 2 t. przekład dramatów Eschylosa, bardzo swobodny, podobniejszy do parafrazy, niż przekładu (2 ed. 1841 r.). Przekład komedyi Arystofanesa, który ogłosił w 3 t. (1835— 37), jeszcze swobodniejszy, cieszy się po dziś dzień w Niemczech dużem powodzeniem (3 ed. 1881 r.) i zdaniem jednego z biografów D-a, stoi narówni ze znakomitem tłómaczeniem Homera przez Vos-sa (ob.) (Duncker „Joh. G. D.“, 146). Nie zasługuje na takie pochwały przekład D-a, bardzo nieścisły i, co gorsza, rażący zupełnym brakiem smaku w takich niefortunnych pomysłach, jak modernizowaniu klasycznych przenośni i alluzyj, albo tłómaczeniu dyalektów greckich przez gwary ludowe niemieckie: brutalny, lecz lotny dowcip ateńskiego poety pod ciężką ręką pomerańskiego tłó-macza staje się ciężkim, niestrawnym, rubasznym. Lepiej, niź w tych przekładach ąuasi poetyckich, niź w ulotnych próbach rymotwórczych, jakich kilkakrotnie się imał, przedstawił Bię D. w pierwszej poważniejszej pracy czysto - historycznej, Dziejach Aleksandra W. (1833, 4 ed. 1884). Okazał tutaj gruntowną, choć podobno nie wszędzie dostatecznie krytyczną, znajomość źródeł klasycznych, a zarazem wciągnął, w zakres swoich poszukiwań nowe badania etnograficzne i geograficzne Anglików, mające styczność z wyprawami azyatyckiemi Aleksandra. Zanadto tylko przejął się stronnością biografa, biorąc wszędzie stronę zwycięskiego Macedończyka, czarno malując rodaków Demostenesa i Daryusza. Zachęcony powodzeniem tej książki, D. w Historyi hellenizmu (1836—1842, nowa znacznie uzupełniona ed. 1877 r.), posunął się do późniejszego okresu następców Aleksandra i dał przyczynek tern cenniejszy, że dotyczący dziedziny mniej opracowanej naukowo. R. 1840 został zawezwany na profesora zwyczajnego historyi powszechnej do uniwersytetu w Kieł. Tutaj zbliżył się do W a i t z a (ob.). Odtąd za przedmiot wykładów obrał dzieje nowożytne i najnowsze, w szczególności dzieje wojny o niepodległość 1813 roku, żywo go obchodzące, nie tylko przez pamięć na ojca, lecz z tego tytułu, iż w tym okresie widział Prusy, jak pragnął je widzieć, na czele ruchu powszechno-niemieckiego. Jego Odczyty z o-kresu wojen o niepodległość (1846, 2 ed. 1886), cieszyły się wielką popularnością w szerszych kołach publiczności niemieckiej; nie zawierają nowych przyczynków, lecz szereg żywych obrazów, gdzie oczywiście nie brak upięknień na dobro dobijających się wolności Germanów, nie brak wyrzutów pod adresem korsykańskiego ciemiężcy i gali jskich najeźdźców, nie brak przedewszystkiem konsekwentnej, wszechstronnej apologii polityki pruskiej wobec upadku Napoleona, polityki, która w przedstawieniu D-a wydaje się czysto patryotyczną, bezinteresowną, jak gdyby całkiem oderwaną od wcześniejszej polityki gabinetu berlińskiego wobec wszechpotęgi Napoleońskiej. Że w rzeczywistości było zgoła inaczej; że między polityką z czasów bitwy pod Jeną, a polityką czasów bitwy pod Lipskiem istniała ścisła łączność; że między polityką Fryderyka Wilhelma III i Hardenberga, a Scharn-horsta i Steina, między dążeniami tych ostatnich a narodu niemieckiego, istniała przepaść; że w pru-skiej dyplomacyi, zarówno dworskiej, gabinetowej i obozowej, w tym okresie pełno było wyrachowań, tchórzostwa, dwuanaczników i otwartej zdrady; że była nasamprzód prosta zdrada względem samego Napoleona, jako sojusznika Prus, była nienasycona chciwość względem Saksonii, była zadawniona zła wola względem Austryi, było wreszcie sromotne niedotrzymanie uroczystych obietnic konstytucyjnych względem własnego narodu: to wszystko, starannie pominięte, złagodzone, lub przedstawione na opak w apologetycznych Odozytach D-a, dzisiaj dostatecznie jest wiadomem, chociażby z wykładu niektóryoh najnowszych, co prawda, bardzo jeszcze nielicznych, śmielszych a prawdomównych

historyków pruskich epoki Napoleońskiej. Pobyt w Kielu dał D-owi pochop nie tylko do aktualniejszych, niź dotychczas, poszukiwań historycznych, lecz nawet bezpośrednio do politycznej działalności. Kiedy rozpoczęły się pierwsze starcia między Danią a żywiołem niemieckim w księstwach Szlezwig - Holsztyńskich, energicznie wystąpił przeciw rzekomo zaborczym dążeniom Duńczyków; zredagował głośny adres (1844) przeciw pogwałceniu przywilejów księstwa przez króla Chrystyana (ob.), spółpracował przy manifeście dziewięciu protestujących profesorów uniwersytetu w Kielu, ogłoszonym p. t. Prawo państwowe i spadkowe księstwa Szlezwigu (1846). Niebawem oppozycya profesorska zamieniła się na czynny opór: kiedy po śmierci Chrystyana król Fryderyk patentem styczniowym 1848 r. zapowiedział zastosowanie do księstw powszechnej ustawy duńskiej, niebawem (w marcu t. r.) uformował się w Kielu oppozycyj-ny rząd prowizoryczny. D. już w lutym zaprotestował przeciw patentowi królewskiemu w rozprawie p. t. Wspólna konstytucya dla Szlezwigu-Holsztynu i Danii; brał czynny udział w utworzeniu rządu prowizorycznego i z ramienia tego rządu wyprawiony został w kwietniu do Frankfurtu n. M,, aby uzyskać dla księstw pomoc Rzeszy przeciw Danii. Obrany zarazem, przez jeden z o-kręgów wyborczych holsztyńskich, posłem do Zgromadzenia Narodowego niemieckiego, przyłączył się tutaj do stronnictwa prawego centrum. Rzadko zabierał głos z mównicy, lecz bardzo był czynny w komissyach sejmowych, zwłaszcza w charakterze sekretarza wydziału ustawodawczego, którego protokóły narad ogłosił drukiem (1849). Zaprzy jaźniony z Gagernem (ob.) i jego stronnictwem, ■wracał się przeciw silnemu w sejmie prądowi republikańskiemu i znacznie się przyczynił do uchwały zaofiarowania korony cesarskiej Prusom. Już wtedy wyraził przekonanie, iż „Hohenzollernom należy się stanowisko, które od epoki Hohenstau-fów było opróżnione⁴⁴, dając tern do zrozumienia, że Habsburgowie piastowali koronę cesarską nie w interesie Niemiec, lecz Austryi i własnego domu. Po odmowie przyjęcia korony przez Fryderyka Wilhelma IV, D. dalsze czynności sejmu niemieckiego uważał za chybione, w przekonaniu, iż inaczej niż Prusy o zjednoczeniu Niemiec myśleć niepodobna i nie należy. Wrócił wtedy do stu-dyów naukowych, a mianowicie do ukochanych wojen o niepodległość; przez entuzyastyczną biografię jednego z bohaterów tych wojen pragnął dodać ducha patryotom pruskim, którzy w tym samym czasie z żalem i oburzeniem patrzyli się na dyplomatyczne zwycięstwo Austryi nad Prusami na zjeżdzie ołomunieekim (ob.). Tak powstał wyczerpujący Życiorys feldmarszałka Yor-ka - Wartenburg (3 t.,    1851), najpopularniejsze

w Niemczech dzieło D-a, które (1890 r.) ukazało się w 10-ej edycyi. Rzecz, zawierająca znaczną ⁴lość nowych przyczynków źródłowych z Arohi-wum tajnego berlińskiego, ważną jest nie tylko dla historyi Prus, lecz oraz dla dziejów polityki europejskiej w okresie Napoleońskim; zresztą z apologe-

tycznego nastroju i wyiaźnej tendencyi pruskiej bel. On przynajmniej podaje in crudo nieosza-jest dopełnieniem Odczytów z okresu wojen o nie- cowany zapas przyczynków autentycznych, a tern podległość. Monografię o Yorku ukończył D. samem daje czytelnikowi i badaozowi do ręki an-w Jenie; gdyż, odkąd przez swoją agitacyę anty- tydot przeciw swoim tendencyjnym rozumowaniom duńską stał się niemożliwym na profesurze w Kie- i wnioskom, kiedy tamci, obdarzeni większym spry-lu, przyjął (1849) wezwanie na katedrę historyi tern a mniejszą uczciwością, sączą do szczegółów powszechnej w uniwersytecie ienajskim. Tu- skomplikowany jad fałszu historycznego w pocią-taj, po ukończeniu Życiorysu Yorka, przedsię- gającej formie zwartej wykładni opisowej, gdzie go wziął nową olbrzymią pracę, mającą objąć cało- tern trudniej ująć, wyśledzić i usunąć. Do zasług kształt Polityki pruskiej od początków aż do niepoślednich D-a należy też zńliczyć jego inicya-najnowszej doby. Pierwszy tom tego dzieła uka- tywę do wydania Dokumentów i aktów do histo-zał się 1855 roku; lecz należycie rozwinął je D. ryi W. Elektora, które podjął dzięki poparciu w zamierzonym zakresie dopiero po przeniesieniu ówczesnego następcy tronu, późniejszego cesarza się do Berlina, dokąd z powrotem został wezwany Fryderyka III (od 1864 r., dotychczas 15 tom.), na profesurę zwyczajną historyi w r. 1859 i gdzie Prócz wskazanych pism D-a wymienić należy jesz-miał pod ręką nieprzebrane skarby tamecznego cze: „Abhandlungen z. neueren Geschichte* (1876); tajnego Archiwum państwa. Odtąd aż do śmierci „Kleine Schriften zur alten Geschichte* (2 t.); pracował bez przerwy nad swoją Historyą poli- „Grundaiige d. Historik* (1868, 3 ed. 1883); kilka tyki pruskiej; lecz mimo niezwykłe wysiłki nie drobnych studyów w Rozprawach Saskiej Akademii zdążył doprowadzić do końca dzieła, przedsięwzię- Nauk T. IV („O bitwie pod Warszawą* 1656 r.), tego na zbyt wielką skalę: ostatnie tomy, wydane V („O testamencie W. Elektora*); VIII w „For-pośmiertnie przez syna, dochodzą dopiero do 1756 schungen z. d. Gesch.*; T. IV, w „Zeitschr. f. preuss. roku, t. j. do precedensów wojny siedmioletniej Gesch.* T. VIII, XI („O polityce pruskiej w okre-(14 tomów w 5 częściach, 1855—1886; por. indeks sie 1830 — 1832“); XIII, „Beitrage z. neuesten Gerstenberga do pierwszych tomów). Ogromne deutschen Gesch. “ (1849); wyd. wspólnie z prof. to dzieło, w całości oparte na nieznanym matę- Samwerem „Aktenmassige Gesch. d. danischen Po-ryale archiwalnym, nie jest właściwie „Historyą*, litik seit 1806“ (1850); „Karl-August u. d. deut-jest raczej chronologicznem streszczeniem olbrzy- sche Politik* (1857).

A.

mich repertoryów korespondencyi dyplomatycznej Droysen Gustaw (* 1838 w Berlinie), histo-pruslyej. Czytać tej książki prawie niepodobna, ryk niemiecki, Byn poprzedniego. Studya uniwer-moźna tylko zasięgać z niej informacyi; lecz nie- syteckie odbywał w Jenie, później w Berlinie pod podobna też bez niej się obejść w którejkolwiek kierunkiem ojca, wreszcie w Getyndze pod kierun-sprawie, dotyczącej polityki pruskiej, aż do połowy kiem Waitza. W r. 1869 został profesorem nad-XVIII wieku. Wstępy treści ogólnej, poprzedzają- zwyczajnym w Getyndze, stąd zaś w 1872 prze-ce każdy tom, małej albo żadnej są wartości szedł na profesora zwyczajnego do Halli. Prace naukowej; w każdym późniejszym tomie historyk jego odnoszą się przeważnie do dziejów w. XVI Coraz bardziej ustępuje zbieraczowi materyałów i XVII. Ważniejsze z nich są: „Albrechta I Bear chi whlnych; zaś tendencya, z góry powzięta muhungen um die Nachfolge im Reich* (Lipsk i wysuwająca się na każdym kroku, każe autoro- 1862); „Arlanibaeus, Godofredus Abelinus sive wi wszędzie, we wszystkich bez wyjątku sprawach, scriptorum de Gustavi Adolphi expeditione princeps* przyznawać bezwarunkową słuszność rządowi pru- (Beri. 1864); „Gustaw Adolph“ (2 tomy, Lipsk skiemu, czy chodzi o sprawę z Rzecząpospolitą 1869 — 70); „Herzog Bernhard von Weimar* (2 to-polską, czy z Francyą, Austryą, lub kimkolwiek, my, t-że 1885), „Das Zeitalter des Dreissigjahri-czy o spór z XV lub XVIII wieku. Nawet kry- gen Kriegs* (Beri. 1888) i „Allgemeiner histori-tyka pruska, z całem poszanowaniem dla D-a, scher Handatlas* (Bielefeld 1885). zwróciła uwagę na tę do zbytku już rażącą, i aż Droz Pi o t r, sławny mechanik szwajcarski, niezręczną jednostronność w jego przedstawieniu (* 28 lipca 1721 w La Chaux de fonds), przygo-rzeczy. Ta stronność objawia się już w Bamej towywał się początkowo do stanu duchownego, metodzie badania: D., z wyjątkiem niektórych dru- zmienił jednak kierunek i dzięki amatorstwu do gorzędnych archiwów (np, w Hadze), nie zaglądał zajęć mechanicznych został zegarmistrzem. Praco-do żadnego obcego archiwum i wyłącznie na za- wał nad ulepszeniem części składowych zegarka, sadzie świadectw jednej strony interesowanej, t. j. i jemu też zawdzięczają połączenia zegarów z me-dokumentów pruskich, pisuje wyroki o najdonio- chanizmem dzwonów grających. Starania o wy-ślejszych stosunkach politycznyoh między Prusami j nalezienie perpetuum mobile doprowadziły go do a resztą mocarstw europejskich. Należy też do- i ważnych odkryć przy budowie zegarów wahadło-dać, że przywalony nadmiarem materyału archiwal- I wych. On też wynalazł przyrząd automatyczny do nego, jaki czerpał; ze zbiorów berlińskich, zuźyt- j pisania. Ostatniej pracy, zegara astronomicznego, nie kował w nader niedostatecznej mierze materyały | zdążył przed śmiercią wykończyć; zmarł w Biel drukowane, zwłaszcza z obcych piśmiennictw histo- 28 listop. 1790‘.    Em. s.

rycznych. Jednak, mimo to wszystko, jeszcze wy- i Droz Jan Piotr (* 1746 w La Chaux de daje się D. w głównem swem dziele daleko uży- fonds), zasłynął na polu wynalazków dla mennicy, teczniejszym i mniej niebezpiecznym pisarzem od W połączeniu z Boultonem w Birmingham, dostar-takich historyków pruskich, jak np. HausBer i Sy- czali wszystkiej monety miedzianej dla skarbu an-

gielskiego. W mennicy paryskiej zbudował machinę, która jednem uderzeniem, bez wysiłku znacznego, potrzebnego przy machinach wówczas używanych, wybijała nie tylko obiedwie strony lecz i

Em S.

S. S.

Hł.

brzegi monety.

Droz Henryk Ludwik, syn poprzedniego, (* w La Chaux de fonds 13 paź 1752). Kształcił się od najmłodszych lat pod okiem ojca w mechanice. Jako młodzieniec 22 - letni przeniósł się do Paryża, i tam wykończył automat, przedstawiający młodą dziewczynę, która grała kilka sztuk na fortepianie, śledząc nuty oczyma i poruszając głową. Po skończonej grze automat wstawał i kłaniał się publiczności. Praoa ta w Paryżu powszechnie się spodobała. Później dorobił kalece jakiemuś ręce, któremi ten znakomicie wszystkie niemal ruchy wykonywał. Umarł w Neapolu 18 listop. 1791, dokąd udał się był dla poratowania zdrowia. Em-s-

Droz Franoiszek-Ksawery Józef, filozof i historyk francuski, (* w Besanęon 1773 roku, —f w Paryżu 1850). Wielki zwolennik nowych prądów społecznych, służył w epoce wielkiej rewolucyi przez 4 lata w armii nadreńskiej. Powróciwszy do miasta rodzinnego, otrzymał w tamtejszej szkole centralnej katedrę wymowy i deklamacyi, którą piastował do zwinięcia tej szkoły, poczem przeniósł się do Paryża, gdzie oddał się z całem zamiłowaniem pracy autorskiej, przystąpiwszy do opracowania ulubionego swego dzieła: „Essai sur l’art d’ótre heureux*, wydanego w Paryżu w 1806. Dzieła jego: „Philosophie morale¹¹ i „Traitó d’óconomie politiąue* utorowały mu drogę do Akademii francuskiej, oraz Akademii nauk moralnyoh. Poczem przystąpił do wydania największego z dzieł swoich: „Histoire du rógne de Louis XVI pendant les annćes o u l’on pouvait prevoir et diriger la Rśvolution franęaise* (3 tomy, 8-o, Paryż 1839—42). D. starał się łączyć zasady szczerego liberalizmu, odziedziczonego w spadku po rewolusyi francuskiej, ze swemi przekonaniami filozoficznemi, wyrobionemi na gruncie czystego idealizmu. Owocem i wyrazem tego połączenia dwóch kierunków są ostatnie dzieła jego: „Les pensćes sur le christianisme* (Paryż 1842), oraz „Las aveux d’un philosophe chrótien⁴⁴.—Porów. Sainte-Beuve „M. Droz* w „Causeries du lundi* T. III; Augustę Castan „D* w „La Grandę Enoy-clopódie”.—• Z dzieł jego w przekładzie polskim posiadamy: „Droga do szczęścia* (L’essai sur l’art d’śtre heureux) przez M. W. (d wa wydania: w Krakowie i w Warszawie 1836, trzecie w Krakowie 1840), oraz przez Forstera, (dwa wydania: 1864 i 1865 w Berlinie, jako tom IX „Biblioteki nauk moralnych i politycznych”; „Ekonomia polityczna, czyli zasady nauki o bogactwach*, tłómaozenie Forstera (wydanie 2-e w Berlinie 1863. tom VIII Bibl. nauk morał, i polit.); „Wyznanie chrześeiańskie obłąkanego filozofa* („Aveux d’un philosophe chrótien) (Wilno 1855).

Droz Antoni Gustaw, pisarz francuski (* 1832 — f 1896). Kształcił się w szkole sztuk pięknych, w r. 1857 wystawił pierwsze dzieło swoje, „L’Obole de Cósar*, w Salonie, gdzie następnie

ściągały nań uwagę obrazy rodzajowe: „Buffet de chemin de far" (1863); „A la sacristie⁴⁴ i „Un suc-cós de salon* (1884); „Monsieur le curó, vous avez raison⁴⁴ i „Un Proid sec" (1865). W tymże czasie, zarzuciwszy malarstwo, poświęcił się zawodowi literackiemu i poi pseudonimem Gusta ve Z, ogłosił w czasopiśmie „La vie parisienne*, seryę fan-tazyj i obrazków obyczajowych z życia rodzinnego, które później, zebrane w książce, cieszyły się tern samem powodzeniem, co i w dzienniku. „Monsieur, Madame et Bśbe* (1866) miała wiele edycyj, a jedną z illustracyami Morina (1878); przekład polski w dodatku do „Przeglądu Tygodniowego* r. 1870). Późniejsze utwory D-a, z wyjątkiem „En-tre nous“ (1867) i „Une femme galante* (1875), odznaczają się zupełnie innemi przymiotami od tych, jakiemi zjednał sobie względy u czytelników. „Le cahier bleu de M-lle Cibot⁴⁴ (1868 po polsku „Notatki Adeli, spisane z pozostałego po niej błękitnego kajetu*, wolny przekład J. Pl-ej 1874), „Au-tour d’une source* (1869); „Un paąuet de lettres* (1870); „Babolein⁴⁴ (1872, przekład polski St. Orn. 1874); „Les Etangs⁴⁴ (1875), dały w nim poznać' pomysłowego romansopisarza i subtelnego psychologa. — Oddzielnie wymienić trzeba „Tristesses et Sourires* (1884), jako zbiór myśli i wrażeń osobistych. — Przypisywano mu także wielokrotnie wydany w Belgii romans wolny, p. t. „Un śtó h la campagnew, lecz się autorstwa jego wyparł stanowczo.    *

Droz N u m a, mąż stanu szwajcarski, (* w r. 1844). Z początku był rytownikiem, lecz 'Wykształciwszy się samodzielnie, został publicystą. W 25-m roku życia wszedł jako deputowany do rady Neu-chńtelu, w 32 roku został radzcą federalnym (liczba ich nie przenosi siedmiu). Kierował roz-maitemi sprawami federacyi, nawet zagranicznemi. Ceniony jest jako mówca. Prócz dzieła „Manuel d’instruotion civique“, napisał mnóstwo artykułów ekonomiczno - społecznych.

Drozd, inaczej Drozdenko, (f 1665), w aktach wielkoruskich zwany także Drozdowskim, jeden ze starszyzny kozackiej, powstał przeciw hetmanowi Teterze, którego d. 14 kwietnia r. 1665 poraził pod Bracławiem i zmusił do ucieczki do Polski, a sam zasiadł w- tern mieście i ogłosił się półkownikiem bracławskim. Cieszył się on wielką popularnością śród kozactwa, a obstawał za poddaniem Ukrainy pod władzę Cara Moskiewskiego i hetmana Brzuchowieckiego. Stąd też był wrogiem pretendentów do hetmaństwa na pr. brzegu Dniepru, Opary i Doroszeńki (ob.). Przeciwko drugiemu z nich sam wystąpił i z początku walczył pomyślnie, Kozacy bowiem Dorosz, przechodzili na jego stronę; lecz gdy przeciwu.jego przyszły w pomoc nowe siły tatarskie, musiał cofnąć się i zamknąć w Bracławiu, gdzie po dwudziestodniowej mężnej obronie poddał się murzie tatarskiemu. Doroszeń-ko zabrał mu wszystkie skarby i, bojąc się jego popularności pomiędzy Kozakami, kazał go rozstrzelać.    —

Drozd (Turdus L.). Przedstawiciel rodziny Drozdów (Turdidae), rzędu ptaków Wróblowa-

14

faerkl. Pow»*. Łioatr. Zms. 180- T. 17-ty,

tych (Passeres). D-y są to ptaki towarzyskie, a gdy jagody opadną, zbiera je po ziemi. Z po-z których jedne zaraz po odbytym lęgu zbierają czątku wiosny przebywa po łąkach pasterskich i po-się w wielkie stada i od wiosny tułają się po kra- lach, gdzie zbiera różne robactwo. Kwiczoły są to-ju rodzinnym (Kwiczoł), inne, połączone w sta- warzyskie i dość zgodne, obsiadają stadami gęsto da, wynoszą się do krajów cieplejszych, z nich wszak- drzewa, na których żerują i razem latają. Krzyże wracają (Kos). Dziób mają od głowy krót- kliwe, mianowicie z wiosny, i zdaleka je po gło-szy, prosty, nieco ścieśniony, przy nasadzie mało sach usłyszeć można. Są ostrożne, a ostrzegają rozszerzony, szczyt wydatny, łagodnie łukowaty, się wzajemnie o niebezpieczeństwie i zawczasu u-Przestrzeń pomiędzy nozdrzami i kątem ust szcze- ciekają. Wierzoh ich głowy, kark i kuper po-ciniastemi piórkami porosła. Nozdrza z wierzchu pielate, grzbiet brunatno - rdzawy, szyja i piersi błonką przysłonione, od spodu otwarte. Nogi mier- płowe, czarno upstrzone; brzuch czysto-biały, ste-ne, palec środkowy od skoku krótszy; pazury sła- rówki czarne; dziób żółty, na końcu brunatny; bo łukowate. Skrzydła dość długie; ogon mierny, nogi szare. Gnieździ się dość wcześnie, w kwie-szeroki, prawie równy, w połowie większej z pod tniu ściele gniazdo a w maju pisklęta się wylę-złożonych skrzydeł wystający. W porze lęgowej gają. Po wyprowadzeniu młodych w końcu maja ptaki te trzymają się lasów, w innych czasach że- zabiera się D. wkrótce do roboty drugiego gniazda, rują na polach i w zaroślach, na odpoczynek je- Na widok nieprzyjaciela odzywają się w dziwny dnak wracają do lasów. Karmią się przez lato sposób, a gdy biją się, lub wpadaą w sidła, owadami i robakami, w jesieni i w zimie żywią albo w szpony drapieżnego ptaka, wydają odgłos się jagodami rozmaitemi. Gnieżdżą się na gałę- kwicząóy, od czego zapewne poszła nazwa polska ziach drzew i krzewów; gniazda budują z mchu, kwiczoł. Mięso smaczne, poszukiwane.-—D. Kos suchych traw, gałązek i korzonków, dosyć zbite, (Tu. merula L.). Samiec cały czarny; samica trwałe i kształtne, półkuliste, wewnątrz zwykle zie- z wierzchu czarna, brunatna lub brunatno - oliwko-mią lub próchnem wylepione. Jajka jajowate, naj- wa, od spodu rudawa, znacznie jaśniejsza, z eiemne-częśoiej blado - zielone lub niebieskawe, upstrzone mi plamkami. Nogi szaro-brunatne, z ciemniejsze* oiemnemi kreseczkami, o skorupce delikatnej, mi pazurkami. * Na zimę dziób ciemnieje. Kos Wszystkie prawie gatunki odznaczają się śpiewem mieszka w całej Europie i Azyi Środkowo -zaoho* doniosłym, ozystym i dość urozmaiconym; śpiewa- dniej. U nas przez lato wszędzie bardzo pospolity, jąc, siadają najczęściej na wierzchołkach drzew na wiosnę i w jesieni przelatuje z krajów więcej i przelatują z miejsca na miejsce. Są ostrożne półnoonyoh. Jest on mniej towarzyskim od innych i bojaźliwe i właściwym głosem ostrzegają się, drozdów, w czasie podróży wędruje małemi stad-gdy spostrzegą niebezpieczeństwo. Do krajowych kami, dość rozproszonemi. W ciągu wiosny i lata gatunków należą: Drozd paszkot (Turdus vi- \ przebywa parami po lasach gęstych i zaroślach. scivorus Gesn.). Jest z wierzchu oliwkowo - szary, Są bojaźliwe i ostrożne, unikają widoku człowie-od spodu blado-źółtawy, pod szyją upstrzony drób- ka. Samiec śpiewa wybornie, głoB ma doniosły, nemi plamami, na piersiach zaś i brzuchu opa- czysty, wesoły. We dnie śpiewa po gąszczach, trzony dużemi kropkami ciemniejszemi. Dziób od wieczorami - po wierzchołkach drzew, przelatując nasady żółtawy, na końcu brunatno rogowy; nogi często z drzewa na drzewo. Karmi się przewa* cielisto-szare, tęcze oka ciemno-brunatne. Jest to żnie jagodami. Daje się łatwo wyuczyć, w klat-największy krajowy gatunek drozdów, który za- kaoh trzymany, różnych śpiewek. Znane są jesz-mieszkuje całą Europę, Azyę i Afrykę Północną, cze u nas gatunki: D. śpiewak T. musicus L. U nas pospolity we wszystkich okolicach kraju. Posiada upierzenie z wierzchu szaro - oliwkowe, Jest to ptak zazdrosny i złośliwy. W porze zi- szyję, piersi i boki rudawe, brzuch biały. Cały mowej karmi się jarzębiną i jemiołą i wtedy kaź- spód oiała śuiademi plamami upstrzony, spód dy osobnik zajmuje w wyłączne posiadanie drzewo, skrzydeł płowo - rudawy. Dziób ma ciemno - bru-na którem sam już tylko żeruje i nie cierpi zbliża- natny z odcieniem żółtawym; nogi szaro - cieliste; nia się innego ptaka, a szczególniej paszkota, rzuca pazury ciemno-rogowe; sterówki szerokie, w koń* się na przylatujące i odpędza, a często prowadzi cu nagle zaostrzone. Mieszka w Europie i Azyi, bój zajadły, który trwa dotąd, dopóki jeden z zapaśai- umiarkowanej i północnej. U nas przez lato barków nie ustąpi. D. jest bardzo ostrożnym, bojaźliwym, dzo pospolity, na zimę całkowicie odlatuje Nale-i przezornym. Gnieździ się na drzewach iglastych ży do liczby najlepszych śpiewaków; głos posiada nie wysoko. Składa 4—5 jajek, wczas na wio- doniosły, czysty, bardzo urozmaicony.—D. obrożny snę, tak, że już w pierwszych dniach maja młode T. torąuatus L. Upierzenie czarniawe, o piórach się wylęgają. Bardzo wcześnie na wiosnę śpię- na brzegach z popielatą obwódką. Samiec ma wać zaczyna; często w lutym, gdy w południe słoń- na przodzie piersi szeroką białą półobróź. Końce przygrzeje, daje się słyszeć. Mięso ma jadał- i ce sterówek słabo zaostrzone; tęcza oka ciemno-ne i bardzo smaczne.—D. Kwiczoł (Turdus pila- brunatna. Przedstawia wiele zmian w ubarwieniu. ris Gesn.). Najpospolitszy ze wszystkich krajowych U nas jeden z gatunków bardzo rzadkich. WGalicyi, gatunków drozda, mieszka w całej Europie, w Azyi w górach, nierzadko się przytrafia. Przebywa w łapo Kamczatkę. Przez czas lęgowy znajduje się sach górzystych i podgórzach leśnych całej Euro-parami po wszystkich lasach, w jesieni gromadzi się py i Azyi umiarkowanej i południowej.— D. skal-w liczne stada i oblatuje okolice, obfitujące w jało* j ny Petrocincla saxatilis Lath. Posiada budowę wieo i jarzębinę, objadając owooe z krzaków i drzew, i oiała zwięzłą, ogon o wiele krótszy od poprzednich

A.

Wł

Si

fep

ii

flr

Ili

\\

'• •■..■ kg

i.

yjA

HU

MUSI?

Tl

||g|g

ras

ii

1%,

A',

llf

...

Iwlffe

HSE2

: r.

... i

v. S

'SI

?5V«SS1

s®

iVś|=r.

=3*=^

JgE

SR

ffey

IM

p«

gi

MISKI

4\ife j

r,

ps

W^w/Ą

mu

r~

^V;

i-K

|||§g

i''

IZa,

Ei''j

-i

Vj

c-

Si

ki

41

pi

Wrnwmm

IV

BR

■w

&f«

j}

te±==§!

%rŚ

3f.i

,■

ii

ii

ib

*«*»

ii£S

kP

/'

Sr

‘\

to

C:

BI-

®g||^

rl£

'/d\

!PJ

Jlft-

Fig. 29. Drozdy kraj owe.

Drozd śpiewak (Turdns musieus) Drozd paszkot (Turius viscivorus). Kwiczoł (Tnrdus pilaris)

Kos (Turduc merrila).

gatunków. Dziób równy prawie długości głowy. | za „Studie o bytu narkosy" otrzymał nagrodę Jung-Samiec na głowie i szyi modro - popielaty; spód | manna.    —

ciała i ogon jaskrawo - rudy. Na grzbiecie mai _    ,    ,

dużą łatę białą. Skrzydła brunatne. Samica Drozdowicz Ignacy, kanonik łucki, drukiem z wierzołm popielato - szara, na spodzie blado-ru- °Słosił *lBdex omnium <luae in ^ynodis provincia-dawa, poprzecznie brunatno - pręgowana. Przeby- ¹!bus Ecclesiae Gnesnensis constituta eunt, cum bul-wa w okolicach skalistych, siada najczęściej na .e* brevibus Apostolicis, cum decretis et decla-wyBtających urwiskach i wysokościach skał. Jest rat'onibus Sacrarum Congregationum, cum edictis dzikszy i ostrożniejszy od wszystkich innych drozdów.    ad*.a 8U0 ^oco    *Q commodum cle-

Śpiewa doskonale. Żywi się owadami i jagodami. r* ^8m saecu^ar^⁸ ąuani regularis R. Polon, et M. Gnieździ się w szczelinach i dziurach skał, starych P*    co^ec^u,“ (w Łucku) 1791 in 4-to, ark. 4

Drozdowski F 1 o ry a n, herbu Pilawa, najprzód

murach lub kupach skruszonych kamieni. U nas 1 znajduje się w kilku miejscowościach skalistej okolicy powiatu Olkuskiego (Ojców), Olsztyn. W Kar- poseł na wiele sejmów z ziemi wiskiej, skąd przepałach wszędzie się znajduje. Dalej na skalistych i znaczonym był do różnych czynności. I tak z sej-górach Europy Połud. i Środkowej. W Azyi na I mu 1668 r. wyznaczono go komisarzem do rewizyi

!'⁷

isg

jgsaŁi**⁸

k-v

A'

13?

wr>:

SM

MWZ&y    iSSl

gp

Em

mm.

Wm

SfrS,

KM

m

%śs

K«P§1

mSSmm

mm

ij

.cfl

jpf

m

fi-';

Fig. 30. Gniazdo Drozda.

Ałtaju, na Kaukazie, w Syryi, w Afryce Północnej.    A. 8,

Drozda Wacław, lekarz i pisarz czeski (* 16 maja w Klatowaeh). Wykształcenie lekarskie ukończył w 1873 w Wiedniu, gdzie mistrzami jego byli: Skoda, Rokitansky, Oppolzer, Duchek i Loebl. Otrzymawszy doktorat, wstąpił do c. kr. szpitala i

wszystkich ekoaomij i dóbr królewskich w Koronie i Prusach. W 1669 r. posłował na sejmie elekcyjnym; w 1674 r., już jako miecznik ziemi wiskiej, mianowany komisarzem do rewizyi i sporządzenia inwentarza skarbca królewskiego i archiwum. W r. 1674 podpisał suffragia za Janem III. W 1683 r. już był kasztelanem wiskim; z sejmu w tym?e ro-do szkoły lekarskiej Duchka. W 1879 został as- ku wyznaczono go do komissyi celem rozgranicze-systentem Loebla, w 1880 habilitował się na doceń- nia województw: mazowieckiego i podlaskiego z ks. ta chorób wewnętrznych, a od r. 1890 jest lęka- pruskiem, oraz do rozpoznania krzywd pogranicz-rzern naczelnym i prezesem pierwszego oddziału le- \ nych mieszkańców. Na sejmie roku 1690 zamia-karskiego w c. kr. szpitalu Frauciszka Józefa. O- j nowauo go deputatem do kwarty, a konfederacya prócz wykładów klinicznych Skody i Duchka, które ! generalna 1696 roku przeznaczyła do pilnowania w r. 1871 zaczął wydawać, i prac ogłaszanych po i i przestrzegania porządku przy ciele zmarłego kró-różnych czasopismach specyalnych, napisał wiele | la, Jana Sobieskiego. W 1697 podpisał elekcyę dzieł cennych po czesku i po niemiecku, z których J Augusta II.—„Encyklopedya S. Orgelbranda".

196).

Dr J. P.

Dr J. P.

Drozdowskl Jan (* 1759—f 1810), komedyopi-sarz, urodzony w Kraków., do różnych posług w Rzpli-tej używany, prywatne następnie pędził życie; na-konlec, przy utworzeniu księstwa Warszawskiego, był szefem wydziałowym w biurze ministeryum spraw wewnętrznych. Pierwszą jego komedyą w czterech aktach wierszem był „Literat z biedy" (Warsz. u Dufoura 1786); potem wydał „Umi-zgi dla przysługi* w 3 aktaeh, również wierszem (Warsz. u Grolla 1788), wreszcie najcelniejszą: „ Bigos hultajski czyli szkoła trzpiotów, komedya 2 aktach wierszem" (Warsz. 1803, i w tymże roku przedrukowana w Krakowie u Jana Maja). Sztuki te, oczywiście, są pisane według zasad poetyki francuskiej; co do wiersza i dyalogu wzorował się D. na Zabłockim. Zaletą główną sztuk D-o jest wiersz bardzo gładki i płynny, oraz dowcip słowa; Bytuacyj atoli prawdziwie komicznych znajdujemy tu mało, a kompozycya jest słabą i pogmatwaną. Tak np. w komedyi „Literat z biedy* są właściwie dwa wątki, które przeszkadzają sobie wzajem. Amoreta, bogata wdowa, zmuszona jest poślubić kogoś conajprędzej, czyni więc tę propozycyę Bie-daszowi, literatowi. Ten, w zachwyceniu, choć dopiero co wydrukował traktat przeciw bogactwu i małżeństwom dla posagu, przyjmuje propozycyę, tern się sam przed sobą usprawiedliwiając „że nie sobie, lecz komuś człek prawidła pisze*. W tern Biedasz otrzymuje wiadomość, że spadła nań znaczna sukcessya, — stąd radość powszechna i widz nie wie, czy ten spadek jest nagrodą dla Biedasza za zaparcie się zasad, czy też dla Amorety za jej ułomności... Prócz oryginalnych sztuk, D. dał nowe tłómaczenie „Meropy* Woltera (1803, Warsz. u Lebruna), oraz przekład melodramatu niemieckiego: „Dwie siostry z Pragi", który grywany był w Warszawie z muzyką Millera, ale się w druku nie ukazał. — Wiadomość o życiu i pismach D-go pomieścił Jakób Adamczewski w „Gazecie Warszawskiej" 1811 r. N. 2—Zob. także „Wizerunki polskie" Al. Tyszyńskiego (Warsz. 1875, str. 195,

P. Chm.

Drozdowski Antoni (Antan Drasdauskas) (* 1763—f 1833), ksiądz litewski. Wydał w tłó-maczeniu na język żmudzki z przekładu polskiego katechizm Bellarmina („Pamoksłas krikszczianiszkas isz walas Klemensa VIII" Wilno 1818) i książkę do nabożeństwa, a zasłynął jako poeta liryczny i oryginalny kaznodzieja. Pieśni jego duchowne lud żmudzki śpiewa dotychczas po kościołach, a świeckie—przy ognisku domowem. Jedne i drugie wyszły razem w r. 1814 pod tytułem „Giezmes Sve-tiszkos ir szwentos*. Pieśni te, które zjednały D-u sławę Berangera litewskiego, pisane pierwotnie w gwarze nowo-aleksaudrowskiej (jeziorosowskiej), w r. 1884 wydał Józef Miglovar w języku litewskim literackim (Telsze). W ustach ludu brzmią wszędzie według miejscowego wymawiania. — (E. Wolter, w Słowniku Encyklop. rossyjskim). *

Drozdowski Stanisław (*w Drojsbu w r. 1803—f w Konstantynopolu d. 4 lutego r. 1885), lekarz polski. Do r. 1831 służył wojskowo; przybywszy do Prancyi, wykształcił się na lekarza i w r. 1843, jako laureat szkoły lekarskiej w A-miens, został doktorem medycyny w Paryżu. Od r. 1846 mieszkał stale w Konstantynopolu, jako lekarz zakładów dobroczynnych, zostających pod opieką rządu francuskiego. Gdy w r. 1849 morowa zaraza wybuchła w Bagdadzie, udał się tam i z narażeniem życia własnego oddawał się pielęgnowaniu i leczeniu licznych chorych, za co go sułtan zaszczycił orderem; był także oficerem legii honorowej.

Drozdowski Adam (* w Koninie w r. 1849), lekar? spółczesny. Do nauk lekarskich przykładał się w Warszawie (1866 — 1871), następnie osiadł w Kaliszu i dotąd tamże jest czynnym. W r. 1874 został ordynatorem szpitala św. Trójcy, w którym zajął oddział chorób chirurgicznych; obecnie zarządza całym szpitalem i przez czas swej służby wiele się przyczynił do jego ulepszenia. Należy też do grona nielicznych w kraju naszym lekarzy, uprawiających z powodzeniem hypnotyzm, i bada objawy jego ze strony ściśle naukowej. W „Gazecie lekarskiej* ogłosił szereg spostrzeżeń ze swej praktyki chirurgicznej.

Drozdzik (Turdus iliacus Briss.). Zwany drozdem mniejszym albo D, Marczokiem. Jest najmniejszy z drozdów krajowych. Ciało ma z wierzchu ciemno-oliwkowe, od spodu blado - płowe, z oliwkowemi plamkami, brzuch biały; boki i pokrywy podskrzydłowe rdzawe, brew nad okiem rudawo - płowa. Dziób ciemno -rogowy, przy nasadzie tylko blado-źółtawy. Nogi szaro-żółtawe; pazury rogowe; tęcze czarniawe. Mieszka przez lato na północy Europy i Azyi, w południowych krajach tych części świata zimuje, a w umiarkowanych bywa w przelocie. Przez kraj nas przelatuje dwa razy: pierwszy raz w początkach kwietnia, w o-gromnych stadach nalatuje i zatrzymuje się po parę lub kilka dni, na brzegach lasów i zarośli, przy łąkach i ogrodach; drugi raz, w powrocie w końcu września, gromadnie przybywa do lasów i zarośli, gdzie w gąszczach z drozdami wła-ściwemi i kosami przez pewien czas zostaje. Wtedy pospolite są D-i wszędzie przez cały październik, w końcu którego i na początku listopada odlatują dalej. Z wiosny, skoro stada ich osiądą na spoczynek po drzewach, samce zaczynają śpiewać, razem z kwiczołami; śpiew ich jest szczebiotli-wy. Gnieżdżą się w gąszczach świerkowych i brzo-zowych, zwykle w blizkości pól i łączek, na krzakach nizkich lecz gęstych. Mniej są ostrożne od innych drozdów, łatwo dają się łowić w sidła. A- s-

Drożdżaki (Sacharomycetes). Gromada grzybów, odznaczająca się charakterystyczną budową i własnością wywoływania ferm? "itacyi w cieczach zawierających cukier.

A) Morfologia. Zwykła forma, pod którą bywają widzialne i opisywane—to paciorbowate łańcuszki, ułożone z okrągłych lub podługowatych komórek. Są to konidye (ob. Co ni di a), czyli zarodniki grzybów drożdżowych, które tworzą owe łańcuszki drogą pączkowania czyli niezupełnego podziału komórek. Można obserwować mianowicie, jak taka okrągła komórka tworzy maleńką wy-

pustkę w postaci guziczka, która stopniowo wzrasta i niebawem oddziela się błonką od komórki macierzystej; gdy dorośnie do jej wielkości, tworzy podobnąż wypustkę, a że związek między komórkami nie zostaje zerwany, powstają więc łańcusz-kowate kolonie, jak widzimy oafig. 31. W poje-

zaleźne (Beess, Hansen), zaliczając do rzędu wor-kowców (Ascomycetes), do których zbliża je sposób tworzenia zarodników. Inni (Brefeld) sądzą, iż są to tylko pewne stadya rozwoju innych, zbliżonych do pleśni, (ob.) grzybów. Za tym osta-

V.

lilii

I'

% i*

'Sm#

(j

Fig. 31. Dzielenie się komórek drożdżowych.

dyńczej komórce dostrzegamy protoplazmę ziarnistą, w której dają się widzieć jaśniejsze punkciki, wodniczki (ivacuolae)\ za pomocą odpowiedniego zabarwienia można ujawnić coś nakształt jądra; istnienia jego wszakże zaprzeczają niektórzy. W zwykłych warunkach hodowli drożdży dają się widzieć pod mikroskopem tylko takie łańcuszki konidyów. Jeśli wszakże pozostawić je na kilka tygodni w cieczy pożywnej, powstaje na niej błonka, utworzona z prawdziwej grzybni D-ów (fig. 32); są to rozgałęzione, złożone z pojedyńczych komórek, włókna, które wyraźniej niż u zwykłych drożdży występują u S. Ludwigii. Prócz zwykłego rozmnażania się przez pączkowanie, mogą D. w pewnych warunkach tworzyć zarodniki. Następuje to zwłaszcza wtedy, gdy ilość substancyj pokarmowych zostaje wyczerpana; przytem potrzebna jest temperatura dość wysoka (najkorzystniejsza dla większej części gatunków leży ok. 25°C) i swobodny dopływ powietrza. Niektóre gatunki wszakże tworzą zarodniki i w zwykłych warunkach pożywienia. W celu otrzymania ich wysiewają zwykłe drożdże na zwilżonej powierzchni porowatej. Przytem protoplazma komórki dzieli się na kilka (1—4) części kulistych, które otaczają się grubą błoną. Przy kiełkowaniu zarodniki pęcznieją, początkowo rozsadzając błonę komórki macierzystej; następnie wytwarzają, drogą pączkowania, zwykłe łańcuszki konidiów (f. 33). Zarodniki tworzą się niejednakowo prędko w tej samej temperaturze u rozmaitych gatunków.—Systematyczne stanowisko D-ów nie jest z pewnością u-stalone. Większość uważa je za organizmy nie-

J

?¥'Ml'*-

"4

Fig 32. A. Grzybnia drożdży zwyczajnych, S a c h a r o-my ©tesce evds'iae. B Zarodnik i ich kiełkowanie

mm

Fig. 33. Chlamydomncorracemosus, tworzenie się Chlamidospor. Powiększone 376 razy.

tnim poglądem przemawiają pewne analogie. Mianowicie niektóre grzybki pleśniowe (Chlomydomu-cor racemosus i in.) mają zdolność wywoływania fer-mentacyi alkoholowej w oieczach cukrowych. Gdy pleśniak taki znajdzie się w tych warunkach, t. j.

2C₂H₆0 + 2C02 alkohol kw. węglowy (dwutlenek węgla).

Widzimy, że rozkład odbywa się bez dodania tlenu; kwas węglowy tworzy się kosztem tlenu zawartego w cukrze, przy czem, naturalnie, musi powstawać obok niego produkt mniej utleniony (alkohol). Glyby jednak cukier ten został spalony doszczętnie, spotrzebowałby na każdą cząsteczkę po 6 cząsteczek tlenu (to jest tyle, ile ma węgla):

^6^12^6 “ł“

cukier gronowy

-f- H₂0 — CgH₁₂0₈ -j- C₆H₁₂0g woda cukier gronowy

cukier owocowy

Cukier gronowy (znajdujący się w owocach) i maltoza (powstająca w słodzie pad wpływem di a sta z u (ob.) z zawartego w jęczmieniu krochmalu) fermentują bezpośrednio. Przytem na powierzchni wszystkich owoców słodkich znajdują się w naturze drożdże (naturalne), które przy wyciskaniu soku z owoców dostają się do niego i powodują fermentacyę,—tak dzieje się np. z sokiem winogron, gdy tworzy się z niego wino. W in-

wśród obfitującego w cukier pożywienia i pozbawiony tlenu, ulega przeobrażeniom w kształcie zewnętrznym, nadającym mu wielkie podobieństwo do drożdży: niepodzielona dotychczas grzybnia ple-śniaka dzieli się za pomocą przegródek poprzecznych na szereg małych komórek, które, nabrzmiewając, przybierają kształt kulisty (fig. 33). Są to tak zwane chlamidospory. Nie zważając jednak na podobieństwo zewnętrzne, nie należy zapominać, że pomiędzy D-ami a chlamidosporami pleśniaków istnieje zasadnicza różnica morfologiczna: pierwsze są tylko zmienioną grzybnią; drugie —konidyami. Z innej zaś strony obecność grzybni u D-ów, świeżo wykrytej przez Hansem, przemawia raczej za ioh samodzielnością.

B) Fizyologia Dawniej opisywano zaledwie parę gatunków D-ów, jako należących do rodzaju Sacharornycetes, głównie mianowicie drożdże piwne (S. cereoisiae) i D. winne (S. ellipsoideus)] Hansen wszakże wykazał, iż każda z tych katego-ryj drożdży zawiera po kilka gatunków. Ponieważ podział systematyczny opiera się głównie na własnościach fermentacyjnych D-ów, więc przede-wszystkiem powinniśmy się zatrzymać nieco dłużej nad tą ioh własnością. Praktycy, mający do czynienia t(z drożdżami, oddawna rozróżniają dwa typy: 1) drożdże fermentacyi górnej, t. j. te, które zbierają się na powierzchni cieczy fermentującej (wskutek przylegania bąbelków kwasu węglowego, które je podnoszą), a zatem zostają w styczności z tlenem powietrza. Wywołana przez nie fermentacya odbywa się energiczniej i w wyższej temperaturze (między 12—24°C); 2) drożdże fermentacyi dolnej gromadzą się na dnie naczyń i wywołują mniej energiczną fermentacyę w temperaturze od 4—12°C. Oba typy różnią się i pod względem morfologicznym: pierwsze mają komórki owalne, połączone w łańcuszki; drugie— okrągłe i odosobnione. Dawniej sądzono, że różnice te zależą jedynie od temperatury, w której się rozwijają drożdże; Hansen wszakże wykazał, iż są to różne rasy. Pod względem zdolności fermentacyjnej rozróżniają:

l)Dr. tworzące inwertynę i wywołujące fermentacyę. Należy tu 9 gatunków ustalonych przez Hansena; przytem gatunki: S. cerevi-siae I, 8. Pastorianus I, S. Pastorianus II, S. Pa-storianus III, S. ellipsoideus I, S. ellipsoideus II wywołują fermentacyę cukru gronowego, trzcinowego i maltozy; trzy zaś gatunki S. Marxianus, S. exiguus i S. Ludwigii nie wywołują fermentacyi w roztworach maltozy. 2) Nie tworzący inwerty ny S. apiculatus. 3) rozkładające cukier mleczny i 4) Drożdże nie wywołujące fermentu oyi alkoholowej: S merńbranae faciens, S. Ludwigii i in. Sprawa fermentacyi, jak wykazał Pasteur, w swojej klasycznej pracy, jest dla drożdży tern, czem oddychanie wogóle dla roślin (ob. Oddychanie roślin, Oddychanie wewnątrz-cząsteczkowe), t. j. sprawą utlenienia w celu wywiązania energii potrzebnej do życia. Gdy u-tlenienie to odbywa się przy dostatecznym dopływie tlenu, doprowadzone zostaje do produktów końcowych, któremi są kwas węglowy (C0₂) i woda (H₂0). W drożdżach zaś, nawet przy normalnym dopływie tlenu, sprawa utlenienia nie bywa doprowadzana do końca (Iwanowski), lecz ogranicza się tylko częśoiowem rozszczepieniem pożywienia (cukru), a zatem wywiązaniem tylko części taj energii. Łatwo obliczyć, jaką stratę ponoszą przytem drożdże, t. j. jaka część zawartej w cukrze energii zostaje przez nie niezużytą. Zwykły typ fermentacyi drożdżowej można przedstawić za pomocą następującego wzoru:

C.ą ₂0₆

cukier gronowy

0CO₂ -I-    H₂0

kwas woda węglowy

Wiedząc, że cząsteczka cukru gronowego (wyrażona w gramach) daje przy zupełnem spaleniu 709 jednostek ciepła, cząsteczka zaś alkoholu daje ich jeszcze 326, obliczamy według znanej zasady termochemicznej, że na każdą sfermentowaną częsteczkę cukru zostaje jeszcze niezuźytej energii 2X326=652 jednostek ciepła (w postaci alkoholu), czyli, że zamiast 709 zużywają drożdże tylko 57 jednostek ciepła z każdej cząsteczki cukru. Niekorzystna ta dla samych drożdży forma oddychania stała się przyczyną ich rozległego zastosowania przez człowieka, mianowicie we wszystkich wypadkach, gdy chcemy ciecz zawierającą cukier zamienić na alkoholową (fermentacya piwa, wina, gorzelnictwo) lub zużytkować wydzielający się stopniowo przy tej sprawie kwas węglowy (podniesienie ciasta). Cukier trzcinowy (t. j. ten, którego używamy codziennie) nie ulega fermentacyi drożdżowej sam przez się, lecz poprzednio musi być przemieniony na gronowy i owocowy. Przemiana ta odbywa się pod wpływem osobliwego fermentu, inwertyny, wytwarzanego przez niektóre gatunki drożdży według następującego wzoru:

cukier trzcinowy

0.05

nych wypadkach (gorzelnictwo, browarnictwo) bierze się Błód, t. j. jęczmień, zawierający maltozę, i dodaje się drożdży sztucznych (uprawnych). Oprócz alkoholu powstaje przytem nieznaczna ilość produktów ubocznych: kwas bursztynowy, octowy oraz szereg alkoholi: butylowy, propilowy, a zwłaszcza amylowy (ten to ostatni nadaje nieprzyjemny smak wódce). Ilość tych ubocznych produktów nie jest jednakowa u rozmaitych gatunków drożdży. Co do warunków fermentacyi, najwięcej wiadomości zawdzięczamy Pasteurowi. Dowiódł on, że młode drożdże mogą się rozmnażać i wywoływać fermentacyę nawet w zupełnie pozbawionym tlenu ośrodku (drożdże stare zdolności tej nie posiadają). Wszakże dla otrzymania alkoholu najkorzystniejszy jest pewien umiarkowany dopływ tlenu, albowiem przy zupełnym jego braku rozmnożanie drożdży odbywa się zbyt powolnie, a w końcu ustaje zupełnie. Przy dopływie zaś tlenu cała sprawa prze-

fosforanu wapnia siarczanu magnezu 0,25

C. Hodowla drożdży. Hansen, stosując do drożdży metodę używaną w bakteryologii, zdołał otrzymać zupełnie czyste hodowle pojedyńczych gatunków i odmian. Metoda polega na tem, iż minimalną ilość drożdży miesza się z cieczą pożywną, zaprawioną pewną ilością żelatyny i ogrzaną do tego stopnia, by żelatyna stopniała, następnie zaś wylewa się do płaskiego sterylizowanego naczynia. Po upływie pewnego czasu każda komórka da początek całej kolonii, a jeśli komórek było nie wiele, to kolonie będą tak rozrzucone, że z łatwością można wziąć część jednej z nich i przenieść na nową żelatynę. Badając wpływ oddzielonych w ten sposób gatunków i odmian na fermentacyę, Hansen przekonał się, że jedne z nich wpływają na dobry smak piwa, inne zaś psują go. W ten spo-

4,-

fi

00»'»000000

‘.1

pi

1=

C-'k

Uli

• -aiii

til iii

OOOOOOOOC

■#

OOOĆPOOoSoOOO

0}

CCC 50

OOCOOOOO

fi

U/

Km

vS*

I- ¹

Fig 34. Kolba Hansena.

Fig. 35. Przyrząd Hansena i Kiihlego.

biega prędzej wskutek szybkiego rozmnożenia grzyb- | sób zadaniem techniki stało się otrzymanie i prze-ka. Do rozwoju swego drożdże potrzebują, prócz i chowanie w czystości ras dobrych drożdży. Dla cukru, innych substancyj pożywnych, mianowicie I osiągnięcia tego celu służą kolby sterylizowane, azotowych i soli nieorganicznych. Substancye te j w których hodowla drożdży utrzymywać się może zwykle znajdują się w sokach roślinnych lub wy- 1 w miejscu oziębionem przez czas dłuższy i być przeciągach wodnych (np. ze śliw suszonych i t. d.). syłaną na znaczne odległości. Na fig. 34 przed-Dla hodowli czystych posługiwał się Pasteur cieczą stawiona jest kolba Hansena: otwór górny następującego składu:    knięty jest przyszlifowanym szklanym kaptur

kiem z wyciągniętą rurką (a), dla przystępu powietrza, i korkiem z waty b, który przepuszcza powietrze, ale zatrzymuje wszelkie zarodki mikroorganizmów. Boczny otwór zamknięty jest podobnym korkiem z azbestu. W takich naczyniach przesyłał Hansen swoje hodowle z Danii do Ameryki południowej, Azyi i Australii z pomyślnym skutkiem. Aby w ciągu szeregu lat wytwarzać z otrzymanej w ten sposób próbki potrzebną do pro-dukcyi większą ilość drożdży czystej rasy, używa się przyrządu Hansena i Kiihlego (fig. 35). Składa się on

100 cm. sz.

Wody destylowanej cukru trzcinowego winianu ammonu (azot) 0.1 gr. Popiołu ze spalenia drożdży (sole mineralne)

10 gr.

0.07 gr.

Adolf Meyer dał następującą receptę:

100 cz.

15 cz.

1 cz.

wody

cukru trzcinowego azotanu ammonu fosforanu potasu

0.5

zam-

Dobrym środkiem przeciwbakteryjnym

z trzech walców B. G, D. Pierwszy (B) jest zbiornikiem powietrza, które się do niego napompowu-je za pomocą pompy A, drugi (G) służy do hodowli drożdży, trzeci (D) do cieczy pożywnej. Przyrząd na początku sterylizuje się gorącą parą; następnie wpuszcza się do walca D ciecz pożywną wrącą wprost z koiła i oziębia się tu wodą, spływającą z rurek pierścieniowych pp po jego ściance zewnętrznej; gdy już oziębienie dojdzie do odpowiedniej temperatury, ciecz przepuszczają do walca C, do którego wprowadza się przez otwór (u j) próbka drożdży przeznaczona do hodowli; b jest mieszadłem, które wprawia się w ruch za pomocą korby. Powietrze zgęszczone w B puszcza się w miarę potrzeby do G lub do D; w obu wypadkach przechodzi ono przez korki z waty (g i m), w których pozbywa się zarodników organizmów niższyoh (sterylizuje się). Kruczek l służy do wypuszczania dojrzałych drożdży. W takim przyrządzie można w ciągu dziesiątków lat otrzymywać hodowlę na wielką skalę, stosownie do potrzeb produkcyi, przechowując w czystości odpowiednią rasę drożdży. Temperatura, w której odbywa się rozrastanie drożdży, zawiera się między +8° a +34°C; niżej 4- 3° C rozmnożanie ustaje, ale grzybek zachowuje życie. Suche zarodniki drożdży mogą znieść temperaturę 100°C przez kilka godzin, zostając przy życiu; przeciwnie, grzybek w stanie wilgotnym ginie już w 50—60°C.—Ważną gałąź produkcyi samodzielnej drożdży stanowią drożdże suche. Otrzymują je w sposób następny: drożdże, otrzymane zwykłym sposobem (ob. Pi w o warstwo, Gorzelnictwo), tylko hodowane w gęstszej cieczy pożywnej (20 — 24% cukru) i wyższej temperaturze (ok. 24°C), gdyż idzie tu o jaknaj-szybsze ich rozmnożenie, zbierają się, jak zwykle, w postaci piany. Przepuszczają ją przez sita dla oddalenia ciał obcych i mieszają z wodą, z któ-r<j dają się odstać w płaskich naczyniaoh drewnianych, w temperaturze nie wyższej od 12°C (aby nie nastąpiła fermentacya). Czyste drożdże opadają na dno, rozmaite zaś części roślinne (błony i t. d.) zostają w wodzie. Zebrawszy je, dodają 10—60% krochmalu i wyciskają w prassacb.

D) Warunki fermentacyi Drożdżowej. Aby drożdże były dobre, powinny być doprowadzone do stanu dojrzałości, t. j. do tego punktu, po za którym ustaje dalsze rozmnożenie. Zbyt młode drożdże są nie dość energiczne w fermentacyi; stare również mają energię osłabioną. Ważnym momentem w praktyce fabrykacyi drożdźowej jest pochwycenie tego punktu właściwego, który doświadczeni browarnicy poznają z samego wyglądu piany. Prócz tego, tkwiącego w samym grzybku, czynnika, prócz wspomuianego już wyżej wpływu tlenu, oraz konieczności materyału pożywnego dla grzybka, następujące warunki zewnętrzne mają wielką donio słość w fermentacyi drożdźowej: 1) Temperatura zbyt wysoka lub zbyt nizka nie sprzyja fermentacyi; ustaje ona zgoła około 0° i ok. 50°C. Najkorzystniejsza temperatura nie jest jednakowa dla rozmaitych gatunków; 2) Obecność alkoholu, wytworzonego przez fermentacyę droźdźową, ba-

Knoykl. nioatr* Powu. Zmi. 180 T. 17-ty.

muje dalszą czynność D-y. Przy obecności 5% alkoholu ustaje rozmnażanie drożdży, zdolność zaś fermentacyjna przy 16%. Dla tego też wina naturalne nie mogą mieć większej od 16°/₀ zawartości alkoholu. 3) Obecność kwasów przy pewnej ich zawartości procentowej zabija drożdże; dla tego też przy hodowlach dobrze jest dodawać kredy dla zobojętnienia powstających podczas fermentacyi kwasów. Wszakże drożdże są mniej wrażliwe na kwasy, niż np. zanieczyszczające je bakterye, a nawet nieznaczna domieszka niektórych kwasów (zwłaszcza mlecznego, także fosfornego, siarezane-go, fluorowodorowego), nie przekraczająca dziesiątych lub setnych części procentu, sprzyja fer-mentaoyi. Można więc skorzystać (i w praktyce zwykle się korzysta) z tej własności, aby zabezpieczyć drożdże od domieszki bakteryj szkodzących fermentacyi. Nadmiar kwasu węglowego, powstającego przy fermentacyi, również źle wpływa na przebieg Sprawy, należy więc mu dawać swobodne wyjście. 4) Domieszka mikroorganizmów niepożądanych wpływa ujemnie na wynik fermentacyi, wywołując cały szereg fermentauyj u-bocznych, których produkta psują smak otrzymanych napojów (piwa, wódki). Zarodniki ich znajdują się zawsze w materyałach fermentacyjnych. Dla zabezpieczenia się od nich służy wymieniony przed chwilą sposób: przy fabrykacyi drożdży dają cieczy skwaśnieć do pewnego stopnia, t. j. rozwinąć się w niej pewnej ilości kwasu mlecznego, utrzymując ją w ciągu 8 — 20 godzin w t-rze 45°C, najbardziej sprzyjającej rozwojowi i czynności powodującej tę fermentacyę ba-kteryi.

jest chmiel, zawierający zabójcze dla nich cząstki żywiczne. W najnowszym czasie proponowano w tym celu sole kwasu fluorowodornego, które w nieznacznej ilości sprzyjają wzrostowi drożdży, zabójcze zaś są dla bakteryj.

E) Systematyka. Powinniśmy teraz rozejrzeć się w głównych gatunkach drożdży, a zwłaszcza tych, które mają znaczenie w produkoyi. S. Cere-visiae Meyen (D. piwne) jest, jak wspominaliśmy, nazwą zbiorową dla rozmaitych ras; z tych jedne są drożdżami górnej, inne dolnej fermentacyi; kształt komórek rozmaity, stosownie do warunków rozwoju (dolne—okrągłe; górne—owalne lub grusz-kowate); wielkość 0.008 — 0.009 mm. Zarodniki powstają najszybciej w 30°C (ok. 20 godzin). — S. Pastorianus Hans. spotyka się w 3-eh rasach: jedna (S. Pastorianus I—dolne) z nich powoduje niemiły gorzki smak piwa, druga—mętność (S. Pastorianus III—górne). S. ellipsoideus Ree3 (D. winne) jest grzybkiem dziko rosnącym na owocach i powodującym fermentacyę naturalnych win gronowych i owocowych. Komórki eliptyczne, długie na 0.006 mm., pojedyncze lub w łańeuszkaph. Zarodniki tworzą się najprędzej w 25°C. Dodana do piwa jedna z jego ras (S. ellipsoideus II Hans) powoduje zmętnienie. S. apiculatus Rees jest głównym fermentem win owocowych; nie działa ani na cukier trzcinowy, ani na maltozę. Znajduje się w obfitości przy pierwszych stadyach fermentacyi

16

szy.

And. S.

winnej oraz w piwie belgijskiem (samowolnie fer-mentującem). — S. Kefyr Beyerink jest fermentem kaukazkiego kefiru; powoduje fermentaoyę zarówno w cukrze trzcinowym, jak i mlecznym. — S. Ludwigii Hansen (D. dębowe) tworzy wyraźną grzybnię; znajduje się w soku drzewnym wyciekającym z dębów, w którym wywołuje fermentaoyę śluzową.—#. Hansenii Zopf. nie powoduje ferrnen-tacyi alkoholowej w roztworze cukru, lecz utlenia go na kwas szczawiowy. S. glutinis powoduje plamy różowe w starym klejstrze krochmalowym. Ważne i rozległe zastosowanie ma S. minor Engel, D. ciastowe, używane przez piekarzy do podniesienia ciasta; dodane do niego obok pewnych bak-teryj, wytwarzających kwasy i rozpuszczających częściowo krochmal, przemieniany przytem na dekstrynę i cukier, przemieniają one ten cukier na alkohol, powstający zaś przytem kwas węglowy podnosi swemi bąbelkami ciasto (ob. Chleb). Dobre drożdże ciastowe powinny mieć przyjemną woń kwaskowato - winną i wywoływać w niewielkiej próbce ciasta, umieszczonej w ciepłem miejscu, energiczną fermentaoyę w ciągu trzech kwadransów lub godziny. Wzięte z browaru drożdże miewają zwykle smak gorzki od chmielu: można je od niego uwolnić, mieszaj ąo drożdże z wodą i wyciskając w płócienku, a po kilkakrotnem opłukaniu wodą, działająo roztworem potaszu (1 na 300 części wody), lub też dodając 7—15 gr. węglanu amrno-nu na 1 litr drożdży. Otrzymane w ten sposób drożdże tracą część siły fermentacyjnej: dla jej odnowienia poddają je powtórnej fermentacyi w wyciągu słodowym o 20°/₀ zawartości cukru, z dodaniem kw. winnego, w ciągu 36—48 godzin. — S. mycoderma Beyerinck tworzy blonki na cieczach, zawierających Bole ammonowe, cukier, alkohol (rozcieńczony), ocet, gdyż ze wszystkich tych sub-stancyj może przyswajać węgiel.

F) Literaturą. Klasyczną pracą o drożdżach i ich czynności jest książka Pasteura „Etudes sur la bióre* (Paryż 1876); w nowszym czasie uzupełnił te studya Hansen; prace jego wydrukowane w „Meddelelser fra Carlsb. Laborat." (Kopenhaga 1881 — 1892; po francusku: „Resumś du compte rendu des travaux du laboratoire de Carlsberg"). Wyniki prac jego i innych znajdują się w Jórgen-sa „Die Mikroorganismen der Garungsindustrie* (1890). Ze stanowiska botanicznego: De Bary „Schimmel und Hefea (wyd. 2-e 1874); Rees „Bo-tanische Untereuchungen iiber die Alkoholgarungs-pilze“ (1870); Brefeld „Botanische Untersuchungeu iiber Hefepilze* (1883); Zopf „Die Pilze“ (1890). Teorya fermentacyi: Nageli „Theorie der Garung* (1879).    w*, m. K

Drożdże, ob. D r o ź d ż a k i.

Dróżnik, niższy oficyalista na drogach kolejowych i szosowych, którego obowiązkiem jest doglądanie i utrzymywanie w porządku pewnej przestrzeni drogi. Mieszkanie D a znajduje się w bliz-kośoi drogi, w budce dróźuiczej (na kolejach) i w koszarce (na szosach). Do obowiązków D-a kolejowego należy zamykanie i otwieranie szlagbau-mów (ob.) drogowych na swoim oddziale, jak rów-

nież, zawiadamianie maszynisty o stanie drogi przez odpowiednie sygnały, przy przejściu każdego bezwarunkowo pociągu. Oddział D-a kolejowego zwykle ma wiorstę długości, w miejscowościach jednak ożywionego ruchu bywa znaoznie mniej-

E. D.

Drożżin Spirydyon, rossyjski poeta — włościanin (* 1848 r. w ubogiej chacie kmiecej, we wsi Niźowcu nad Wołgą, w gub. Twerskiej). Uczył się u djaka wiejskiego; w dwunastym roku życia wywieziony do Petersburga, sługiwał tam po traktyerniach, zawsze jednak znajdując czas na zajęcia umysłowe, do których czuł pociąg nieprzeparty. Czytał wiele, a zapoznawszy się z poezya-mi Kolcowa i Niekrasowa, zaczął sam tworzyć na ich sposób, opiewająo smutną dolę braci siermiężnej, której troBki, kłopoty i potrzeby, umysł i serce zna doskonale i malować umie z wielkim talentem i prawdziwem uczuciem, bo też i sam w życiu swojem oiężko biedował. Pierwsze utwory jego drukowane były, poczynając od r. 1873, w mniej znanyoh czasopismach („FpaMOTfcft", „Ce-MefiHHe Beuepa“, „Hrpyineuica* i in.), umieszczały też je niekiedy ^hao*, „Cjiobo“ i „Pyccnoe ÓoraTCTBO*. — Obecnie D. mieszka w wiosce swojej rodzinnej, niczem się nie odróżniając od włościan. — Zbiorowe wydanie jego utworów wyszło r. 1889 w Petersburgu p. t. „CTHXOTBopemH 1866 — 88*.

Druć, Drut, D r u c, D r u j e c, prawy dopływ Dniepru, w gub. Mohylewskiej, bierze początek z błotnistej wyżyny w powiecie Orszańskim, niedaleko granicy powiatu Sieńskiego; płynie ku południowi na Tołoczyn, Druck, Kruhłoje, Teteryn, Białynicze i pod Rohaczewem wpada do Dniepru, ubiegłszy około 180 wiorst. Koryto D-i kręte, o brzegach wogóle nizkich, w górnym biegu błotnistych i lesistych, w dolnym stalszych i żyz-niejszych, — dno piaszczyste, miejscami iłowate; szerokość przed Białyniczami około 10 sążni, — dalej zaś od 15 do 20. — Przybór wiosenny podnosi poziom wody o 4 do 5 arszynów, i wówczas rzeka podatna jest dla spławu, — który jednak jest wogóle nieznaczny dla licznych a zmiennych mielizn. — Na' D-i wiele jest młynów. — Z dopływów ważniejsze: Oślik i Dobryca z prawej, a Wabicz i Grezla z lewej strony.

Druccy, ród kniaziowski na Litwie. Nazwa jego pochodzi od Drucka nad rzeką Drucią, na Białej Rusi, w okolicach Mohylewa, stanowiących niegdyś część księstwa Połockiego. Kronikarze ruscy wywodzili D-ich od kniaziów Halickich, prawdopodobniej jednak pochodzą od połockich. Potomkowie Wszesława Braczysławicza, kniazia połockiego (f 1101), nosili tytuł kniaziów D-ich. Wszyscy kniaziowie D. używali herbu: miecz między czterema odwróconemi półksiężycami. Kniaź M i -chał D. pozostawił dwóch synów: W a s i 1 a i Semena, założycieli linij starszych i młodszych. W a sil Michałowicz D. żył w połowie XIV wieku; potomkowie jego, wskutek udziału w rokoszu Glińskiego, w r. 1506 wjemigrowali do Moskwy. Semen Michałowicz D., założyciel linii młodszej, miał

(Warszawa 1895).

J. K.

And' S.

W. K. Z

go

Will

syna Dymitra. Z potomków ostatniego historyczną postacią jest Semen Dymitrowicz D. i córka, Aleksandra, żona kniazia Andrzeja Olgierdo-wieża HolszańBkiego, matka królowej Zofii. Od Semena Dymitrowicza wyszły gałęzie: Dymitra Sie-biry-Zubrewickiego (od majętności Zubrewicze nad rzeką Wiaóską, w Orszańskiem), Wasila Krasnego flryhorego (z rodów starszych wyszli kniaziowie Lu-beccy od Lubczy na Wołyniu), Iwana I. Baby (kniaziowie Babicze, Prichabscy, Sokolińscy, Ozie-reccy i Sokolińscy Konoplowie), Iwana II. Putiaty (Putiatycze, Tołoczyńscy, Horscy). — Ob. Wolffa „Kniaziowie litewsko - ruscy od końca XIV wieku“

w. s.

Druciarz, znany w Warszawie i w całym kraju, jest przezwiskiem wędrownych górali, polskich i słowackich, zajmujących się drutowaniem czyli oplataniem drutem naczyń glinianych, sprzedażą półapek, pobielaniem naczyń miedzianych i t. p. Jako postać charakterystyczna, przeważnie sympatyczna, odróżniająca się rysami twarzy, długiemi włosami i strojem, D. znalazł się nawet w szopce naszej obok Heroda, Cygana I kominiarza; włożono mu w usta śpiewkę, w której mówi o sobie: „Ja, biedny druoiarzyna, poszłem w świat szeroki, ponosiłem trudy, słoty. — Zarobiłem kilkadziesiąt złotóweczek dla swej biednej matki*. („Wisła* VI 572). Zdaje się, że wyraz D. powstał u nas niedawno i że drutujących garnki zwano dawniej góralami, a rzemieślników, wyrabiających drut, jak i dzisiaj, drutownikami.

Druck, O d r u o k, miasteczko w gubernii i powiecie Mohylewskim, na prawym brzegu Druci i na samej granicy z powiatem Orszańskim; dziś licha osada z kilkuset mieszkańcami, niegdyś gród warowny i bardzo starożytny. — Wspominają o nim kroniki już pod 1092 r., gdy należał do księstwa Połockiego, lecz po śmieci księcia Wsza-sława dostał się jego synowi, Hlebowi, i przeszedł do udziału mińskiego. — Przez długie lata D. był przedmiotem sporu między waśniącymi się książętami, ostatecznie w połowie XIII w. owładnęli uim książęta litewscy. — Podczas buntu Michała Glińskiego trzej bracia książęta Druccy przeszli na służbę moskiewską. Odtąd D. doznaje ciągłych klęsk od wojak moskiewskich, które go zajmują i palą w latach 1509, 1527 i 1535; nigdy też odtąd dawnego swego znaczenia nie odzyskał. — Warowny zamek tutejszy, z którego tylko ślady wałów pozostały, jest gniazdem dwóch rodzin Druckich - Lubeckich i Druckich - Soko-lińskich.

Druck vel Drucki, herb poi. Na tarczy, w polu czerwonem, cztery półksiężyce złote, rogami zwrócone ku sobie, po dwa z każdej strony miecza z rękojeścią w górę. Nad tarczą—mitra książęca, z której wychyla się sześć piór strusioh. Herbem tym pieczętują się książęta Druccy (ob.), wywodzący się od Michała, syna Romana, księcia Ruskiego i Halickiego, a mianowicie: Druccy-Podberescy, Druccy* Horscy, Druccy - Bochrynowsoy (ród ten wygasł), Druccy-Sokolińscy i Druccy-Lubeoey. Rody książąt Druckich, Druckioh-Lubeokich i Druckich - Sokoliń-skich, otrzymały potwierdzenie tytułu w Cesarstwie Rossyjskiem 1800, 1801, 1832, 1834, 1847, 1849, 1851, 1852, 1853, 1854, 1855 — 56, 60, 65, 66; w Prusach 1798; wedle dra Piekosińskiego: „O dy-nastyi szlach. polsk, pochodź."; herb Druck pochodzi od herbu LiB i jest jednym z herbów dynastycznych. Wedle tegoż autora herb Druck przedstawia się dziś nieco odmiennie, a mianowicie pod

rl<

Fig. 36. Drucki (herb).

tym względem, że półksiężyce pomieszczone są nie pod rękojeścią i łopotem (jelcem), jak było pierwotnie, lecz okalają ów łopot.— (Niesiecki, Kojałowicz, Dr Piekosiński, Borkowski. — Nieporóżnew „Cna-ckh THTyjiOB. po^aarb h jmn,aMT>u, Emerin „Annu-aire de la Noblesse de Russie 1889").

Drucki-Horski, ob. Horski.

Druoki-Lubecki, książę, ob. L u b e c k i.

Drucki-Sokolińskl, ob. S o k o 1 i ń s k i.

Druda, Ob. Truda.

Druentia, nazwa łacińska rzeki Durance.

Druey Karol, mąż stanu szwajcarski (* 1899 r. — f 1855). Skończywszy studya prawne w Heidelbergu, przez czas dość długi w Paryżu i w Londynie przebywał, a potem osiedlił się w kantonie Vaud, i w r. 1828 został w nim członkiem wielkiej rady. Brał czynny udział w usiłowaniach, do-tycząoyeh przeprowadzenia reformy w Szwajcaryi, a w r. 1845 kierował polityczno-i religijno-liberalnym ruchem w kantonie Vaud, w którym postawiono na czele nowego rządu demokratycznego. Po przyjęciu nowej orgamzacyi w Szwajcaryi. wybrany do rady zwiąskowej, w roku 1849 był jej wiceprezydentem, w 1850 prezydentem potem zarządzał finansami.    * ’

Druid, rzadziej Druida, kapłan celtycki. Do tego, co powiedziano w tomie XI Encyklopedyi, str. 252, w artykule o Celtach, dodajemy następne jeszoze wskazówki. Druidowie w ziemiach celtyckich (Gallii, Brytanii i Irlandyi), przed panowaniem rzymskiem < czas jakiś pod Rzymianami, stano-w narodzie warstwę potężną i stosunkowo oświeconą, rekrutująoą się przeważnie z rodów gzlaoheokich, me dziedziczną. Cezar piwiaia, że trzeba było lat dwadńeśoia nauki, aby zostać dru-

J. K

And. S.

idem; nauka polegała na pamięciowem wyuczaniu się wierszowanych przepisów, zawierających wiadomości o bóstwach, świecie, moralności, obrzędach, lecznictwie i prawie. To też Druidzi byli nie tylko kapłanami, ale zarazem poetami-śpiewakami (choć nie z harfą, jak ich wystawiają poezye Ossyaniczne, lecz z rodzajem gitary), lekarzami i sędziami. Cały ich ogół dzielił się na trzy odłamy (powiada Strabon): bardów- poetów i znawców przeszłości, wieszczów—ofiaruikówi przyrodoznawców, i druidów właściwych—prawników i fdozofów. Na czele wszystkich stał arcykapłan. Wpływ ich na lud był niezmiernie wielki, szczególnie podczas walk z Rzymianami. O obrzędach kultu celtyckiego wiemy bardzo mało; świątyń podobno on nie znał; ceremonie religijne (zdejmowanie świętej jemioły z dębów, ofiary ludzkie) i sądy odbywano w gąszczach leśnych, głównie w dąbrowach; wróżono z lotu ptaków, ze krwi i wnętrzności ofiar ludzkich i zwierzęcych. Pomniki megalityczne (wielkoka-rnienne), które do niedawna zwano druidycznemi i poczytywano za rodzaj świątyń, nie były tako-wemi i nie stanowią wyłącznej cechy celtyzmu, jak tego nowsze badania dowiodły. Dowiedziono też (mianowicie Fustel de Coulanges), że Rzymianie nie prześladowali Druidów i druidyzmu i de ten ostatni wygasł w skutek naturalnego biegu rzeczy, zetknąwszy się z wyższą cywilizacyą rzymską, a później, w Brytanii—z chrześciaństwem. Oprócz kapłanów, Celtowie mieli jeszcze i kapłanki, które zwykle nazywają Druidkami, a o których piszą, iż pozostawały w dziewictwie, mieszkały oddzielnie, miały moc nad burzami i wiatrami, leczyły i wróżyły. — Etymologii wyrazu D. dotąd nie wyjaśniono; Rzymianie pisali go druida; najbardziej dotychczas rozpowszechniony wywód od celtyckiej nazwy drzewa, pokrewnej z naszą, cho-oiaź podany przez Littrego, jest mylnym. Por. A. Ficka „Vergl. Worterbuch“ 1894 II, 157. Po irlandzku D. brzmi drui, 2 przypadek druad, Po cymryjsku derwydd. Ta ostatnia postać posłużyła J. Słowackiemu do utworzenia nazwy Der-wida i dwunastu derwidów-harfiarzy w Lilii We-nedzie. Por. W. Hahn „Studyum nad genezą L. Wenedy“, str. 24.—Patrz w Encyklopedyi Erscba i Grubera artyk. Richtera o D.; w „Eacyclopódie des Sciences religieuses* artykuł Gaidoza „Gaulois”; Barth „Ueber die Druiden der KeltenM (Erlangen 1826). Dayies „Mythology and Rites of the Bri-tish Druids" (Londyn 1809).

Druja, miasto nadetatowe w gub. Wileńskiej, powiecie Dziśnieńskim, na lewym brzegu ,Dźwiny i na granicy z gub. Witebską, przy trakcie bitym Dźwińsko-Połoekim, który przechodzi po drugiej stronie rzeki przez przedmieście Przydrujsk; 5 524 m-eów (1892). D. istniała już w XV wieku. W 1515 r. spaliły ją wojska moskiewskie, poczem odbudowała się na nowo; należała później do Sapiehów, i stąd nosiła także nazwę Sapieźyna. — Zygmunt III nadaje osadzie prawa miejskie w 1619 r., co potwierdzają: Władysław IV w 1639 r., Jan Kazimierz w 1653, Jan Sobieski w 1679 i August II w 1718 r, — Po drugim rozbiorze Polski, w 1793 r. dostaje Się Bossy! w charakterze osady wiejskiej, lecz w r. 1795 i 1815 nosi nazwę miasta.— Byli tu Bernardyni, do których należał dzisiejszy parafialny kościół katolicki, oraz dominikanie, osadzeni w 1706 r. przez Piotra Kaczanowskiego; unici posiadali dwie cerkwie; — Sapiehowie i Massalscy mieli piękny zamek nad brzegiem rzeki.—Obecnie miasteczko nie należy do rzędu ożywionych; przystań na Dźwinie ładuje nieco lnu i drzewa; targi i jarmarki słabo są uczęszczane. — Parafia katolicka należy do dekanatu Dziśnieńskiego; murowany kościół św. Trójcy, obwiedziony murem, wzniósł Lew Kazimierz Sapieha w 1646 r. — Cerkwi prawosławnych cztery, z tych dwie murowane, — przedtem unickie; jedna z nich pod wezwaniem Spasa, wzniesiona przez Sapiehę w 1778 r., druga pochodzi z 1621 roku. — Żydzi posiadają dużą bożnicę i dwa domy modlitwy; ich liczba w mieście stanowi 70% ogółu ludności; pozostałe 30% rozdzielają się mniej więcej w równych częściach między katolików i prawosławnych. — W mieście znajduje się apteka, kilka sklepów i magazynów, — stacya zaś pocztowa istnieje w przeciwległym Przy-drujsku.

Drukarstwo (ars chalcographica vel ty-pographica, imprimerie, Buchdrucker-kunst) jest sztuką kopiowania pisma za pomocą ruchomych liter metalowych i otrzymywania z jednej kopii dowolnej liczby odbić. Osiąga się to w sposób następujący: wyrżnięte ze stali, wypukłe stemple liter (patryca) wybijają wklęsłe formy liter na płycie miedzianej (matrycy); na umieszczoną w odpowiednim przyrządzie matrycę leje się roztopiony metal (materyał), złożony z ołowiu i antymonu, a posiadający własność szybkiego tężenia. Następnie z wklęsłych otworów matrycy wyjmuje się odlane litery (ozcionki), oczyszcza się je i szlifuje. Ponawiając nalewanie metalu, można otrzymać z jednej matrycy wielką ilość czcionek. Czcionka ma kształt czworokątnego słupka, na 23 milimetry wysokiego, grubość zaś jej zależy od szerokości litery, odlanej na główce czyli końcu słupka (oczko); najcieńsze jest oczko litery i, najgrubsze — m; litera n trzyma środek, a przeto do obliczania ilości liter w wierszu służy. Odpowiednio do swojego kształtu, pismo używane w drukarni bywa rozmaitych gatunków. Zasadnicze rodzaje są: antykwa (pismo rzymskie) i kursywa (pismo włoskie); antykwa ma oczko prostopadle rznięte, kursywa—pochyłe. Litery duże nazywają się wersalikami, jeżeli są wyższe od liter małych; kapitalikami — jeżeli są tejże wysokości, co i małe litery tekstu. Nadto każdy rodzaj pisma, zarówno w antykwie i kursywie, stosownie do szerokości i wysokości oczka, posiada osobną nazwę. Do drukowania książek i gazet najpowszechniej są używane następujące gatunki, zwane ogólnie pismam tekstowem lub solu tem: Cycero, garmond, bourgeois, petit, non-pareillei niekiedy drobny perle; jeszcze mniejszym od tego ostatniego pisma jest rzadko używany dya-ment, czyli pół - petit; ma on niewiele więcej nad millimetr średuicy, kiedy cycero trry na 4 mil i me

try. Do tytułów i afiszów odlewają pismo nieo- \ stać pole białe, zecer wstawia niższe od pisma graniczonej wielkości. Ze względu na grubość zarysów litery bywa pismo tłuste, ściągłe, egipskie, kamienne (grotesk) i t. d. Odrębny rodzaj stanowi pismo kaligraficzne, złożone z części, które trzeba umiejętnie dobierać, ażeby uformować wiążące się z sobą litery. Wyłącznie w taki sposób składa większość ludów wschodnich; w Europie zaś każdy alfabet: łaciński, grecki, gocki (szwabach a), cyrylicki, niemiecki (frak tur a), wielko-ruski (graź-danka) —posiada osobne dla każdej litery czcionki.

i niemające liter czcionki lub wręcz foremne kawałki materyału (spacye, firety, kwadraty, sztabiki). Pomiędzy wiersze, jeżeli mają być odsądzone od siebie, wkłada się cienkie, niższe od pisma linijki metalowe (interlinie). Skoro win-kelak się zapełnił, zecer wyjmuje z niego gotowe wiersze i stawia na tablicy (organek), a sam wraca do składania. Wprawny zecer potrafi na godzinę złożyć od 1 000 do 1 500 liter. Kiedy i organek już wypełni, natenczas słupy złożonych wierszy (szpalty) wiąże szpagatem wzdłuż wyżłobienia'na trzonie czcionek i zdaje je w ręce łamacza (metteur en page). Przed tern wszakże uskutecznia się korrekta, zasadzająca się na tem, że autor dzieła lub specyalnie ku temu wyznaczony korrektor czyta odbitkę ręczną szpalt złożonych i dostrzeżone omyłki naznacza; poczem zecer błędnie włożone czcionki wydobywa z wierszy za pomocą szydła (sztyletu) i w miejsce

Dostarczone z odlewni (giserni) czcionki rozkłada się w kaszcie czyli płaskiej szufladzie, podzielonej drewnianemi przegródkami na potrzebną ilość króbek. Każda króbka mieści inne litery, cyfry lub znaki pisarskie, więc stosownie do alfabetu ilość króbek jest zmienna. Kaszta polska ma od 167 do 191 króbek, wielko - ruska 112, niemiecka 110, hebrajska przeszło 300. Czcionki w kaszcie są ułożone, nie w porządku abecadła, lecz tak, aby

-.1-

O,

zepsu

te li tery

ff

fi

I ig. 37. Czcionka.

fi

1>

pót-

firety

i,

f,

grube

spacye

firety

cienkie spacye fc-wa-średnie draty spacye

Fig, 38. Winkielak.

Fig. 39. Kaszta polska.

najczęściej używane litery, znaj lowały się najbli- nich wstawia przez korrektora wskazaue. Popra-źej ręki składacza (ze cer a). Przeczytawszy wy- wionę już szpalty, mające zwykle różną długość, raz z umieszczonego przy kaszcie rękopisu, zecer łamacz zestawia lub rozdziela, stosownie do for-prawą ręką bierze z odpowiedaich króbek literę matu dzieła lub gazety, ażeby utworzyły równe po literze i ustawia je kolejno na trzymanej w le- co do liczby wierszy kolumny i stronice, poczem wej ręce wierszownicy (winkelaku). Jest to ro- zaopatruje je w tytuły i podtytuły, w paginacyę dzaj wązkiego metalowego pudełka, mającego tyl- (liczbowanie stronic), sygnatury (oznaki ko trzy ścianki: jedną podłużną i dwie krótkie ! kolejne arkuszów) i t. d. Wykończywszy to boczne; jedna z dwu bocznych ścianek jest rueho- wszystko, co właściwe składanie stanowi, oddaje ma i daje się przysuwać do drugiej lub odsuwać od całkowicie gotowe kolumny czy stronice do wła-niej, odpowiednio do żądanej długości wiersza druku, ściwego druku, t. j. pod tłocznię (prasę). Pres-Zacząwszy od zabezpieczonego dwiema ściankami ser (odbijacz, mechanik, maszynista), u-kąta winkelaku, od lewej ręki ku prawej, zecer j jąwszy mocno kolumny w ramy żelazne, zsuwa je ustawia czcionki, opierając je wzdłuż ścianki po- | z wielkiej tablicy (szufli) na wysuwalny blat że-dłużnej, a kiedy się wiersz wypełni, stawia za I lazny machiny drukarskiej (fundament), utwier-nim linijkę metalową i wzdłuż niej składa wiersz ¹ dza je tam za pomocą ram, sztabików (szteg) drugi i t. d., dopóki starczy oparcia na winkelaku; i klinów i wyklepuje, ażeby wszystkie litery znaj-zwykłego pisma mieści się na nim 10 wierszy, dowały się na jsdnym poziomie. Skoro już taka W odstępy pomiędzy wyrazami, w końcu ustępu forma niewzruszenie na fundamencie leży, nada-i na początku (a cap i te) drugiego, w końcu i na wacz, roztarłszy odpowiednio na stoliku płynną początku roilziałów, słowem tam, gdzie ma pozo- farbę (czernidło), powleka nią (nadaje) kolum-

ny; czynność tę uskuteczniano dawniej za pomocą wyrabianych z włosia poduszeczek w kształcie grzyba (piłek), a później za pomocą odlewanych z kleju stolarskiego walców. Na powleczone farbą kolumny kładzie się zwilżony wodą papier, potem za pomocą korby cofa się po szynach fundament z kolumnami pod korpus machiny, gdzie znajduje się osadzona na śrubie płyta żelazna (tygiel). Płyta, idącym od śruby drągiem silnie przyciśnię ta, spada na fundament i na pokrywającym kolumny papierze odbija wyraziście kształt czcionek. Następnie wysuwa się znowu fundament, zdejmuje się zadrukowany z jednej strony papier, kładzie się nowy i odbija, powtarzając tę czynność tyle razy, ile egzemplarzy druku otrzymać potrzeba. Pierwszy egzemplarz z pod prasy bywa oddawany do drugiej, ostatecznej korrekty (rewizyi). Po odbiciu z jednej strony żądanej ilości egzemplarzy, zdejmuje się z fundamentu wydrukowane kolumny i po omyciu z farby oddaje się zecerowi. Zecer rozbiera czcionki i wrzuca je napowrót do kaszty, ażeby służyły dalej do składania, dopóki się nie zbiją czyli nie zetrą. Zwykle czcionki wytrzymują 100 000 odbić. Tymczasem na prasie ustawia się nowe kolumny i drukuje się na odwrotnej stronie papieru, aż wszystkie stronice będą wytłoczone, poczem gotowe już arkusze idą do introligatora, a od niego do księgarza. W taki sposób na śrubowej prasie ręcznej odbijano do koń-w. XVIII i po dziś dzień odbijają arkusze korrek-towe.

Pierwotni drukarze jednoczyli w sobie wszystkie gałęzie swojej sztuki. Mieli zazwyczaj własne odlewnie czcionek, własne papiernie i księgarnie, sami wyrabiali czernidło z oleju lnianego i sadzy, sami czytywali korrekty, a wielokroć i sami pisywali dzieła do druku. W miarę rozwoju drukarstwa następował podział praoy i udoskonalenia techniczne. Samo tylko składanie i łamanie kolumn pozostało bez zmiany takiem, jak wyżej opisano, albowiem próby zastąpienia pracy zecera misterne mi machinami o systemie klawiszowym okazały się dotąd płonnem usiłowaniem. Natomiast w papiernictwie, giserstwie i preser-stwie zaszedł głęboki przewrót. Wyrabiają teraz nawijany na walec papier t. zw. „nieskończony*; odlewanie czcionek odbywa się przy pomocy gal-wanoplastyki, a oczyszczania ich i szlifowania dokonywają przyrządy automatyczne, sama zaś machina drukarska stała się niepodobną do dawnej. Prasa pierwotna była drewniana; w roku 1770 ulepszył ją Wilhelm Haas w Bazylei, a potem A-merykanie w Kolumbii i Wilhelm Nicholson w Anglii 1790 r.; ostatecznie zaś wszystkie części drewniane uprościł i źelaznemi zastąpił lord Karol Stanhope 1820 r. On również zastosował do druku podobizny kolumn odciśnięte w gipsie, papce papierowej lub metalu (stereotypy). Ręczne nadawanie farby zastąpiła kombinacya walców, a nakoniec zastosowanie motoru parowego lub ga-zowego doprowadziło do zbudowania przez Fryderyka Koniga machiny pośpiesznej, drukującej po 1000 —1 200 egzemplarzy na godzinę. I na tem jednak nie zatrzymało się udoskonalenie techniki

drukarskiej, ponieważ najnowsze machiny t. zw. „rotacyjne* drukują po 15 000 egzemplarzy na godzinę, przyczem machina automatycznie woiąga papier, nadaję farbę, drukuje, rozcina i składa arkusze i wyrzuca je całkowicie gotowe. W osta-tuich czasach wynaleziono nawet sposób drukowania jednocześnie kilku kolorami. — (Ob. Giser-stwo, Prasa pospieszna i Stereotypia).

Historya. Do rozmnażania szybko i tanio płodów myśli nader powoli ludzkość przyszła. W starożytności (ob. Pismo) wyciskano znaki i głoski, a nawet całe dzieła na cegłach glinianych, tafelkach z terrakoty, lub na dających się zwijać arkuszach ołowianych; rzeźbiono napisy w marmurze i piaskowcu; rytowano na metalach, kości słoniowej i drogich kamieniach; wykłówano na korze drzewnej i liściach palmowych; pisano na tkaninach jedwabnych i in.; wyrzynano wypukło lub wklęśle na deseczkach bukszpanu, cisu, klonu, cyprysu, gruszy; wreszcie kreślono ostrzem stylu na tabliczkach, grubo powleczonych woskiem. Znaczny postęp w sztuce pisania wywołało w VII w. przed N. Chr. sprowadzenie z Egiptu papyrusu; na wygładzonych błonach tej rośliny pisano już bez trudu za pomocą zaostrzonej trzcinki. Kiedy Arabowie Egipt zaleli i papyrus stał się rzadkim, upowszeohnił się pergamin, wyrabiany ze skóry cieląt, koźląt i jagniąt. Znano go od dawna, lecz dopiero na 300 lat przed N. Chr. wydoskonalono w Rzymie. Zrazu pergamin był gruby i chropawy, zaczem barwiono go purpurowo lub żółto; stawszy się z czasem białym i cienkim, wszedł pergamin w użycie ogólne od VI w. po Chr. Był jednak drogi i rzadki, tak dalece, że w r. 1120, kiedy chciano w Anglii całą „Biblię" przepisać, zabrakło pergaminu. Wyskrobywano tedy starożytne pisma historyczne i prawne i na tak oczyszczonym pergaminie (palimpsestach) spisywano dysputy teologiczne. Wreszcie, za pośrednictwem Greków, sprowadzili Weneoyanie nowy ma-teryał pisarski ze Wschodu, gdzie od wieków wyrabiano papier z bawełny, jedwabiu, bambusu lub słomy. Papier bawełniany był atoli tak gruby i szorstki, a nadewszystko nietrwały, że cesarz Fryderyk II w r. 1221 zakazał sporządzać na nim do-kumenta. Poznanie wszakże użytku bawełny i zastosowanie młynów wodnych doprowadziło w zaraniu XIV w. do fabrykacyi papieru płóciennego z za -prawionej klejem papki, powstałej ze szmat lnianych i konopnych. Upowszechnienie takiego, dotąd używanego papieru, datuje się od r. 1350. Fakt ten wyprzedził o lat sto i przyśpieszył wynalazek druku. Posiadając już całkowicie odpowiedni i tani materyał pisarski, można było kopiować dzieła, o ile ręka nadążyć potrafi. Jakoż setki tysięcy ludzi mozoliły się nad przepisywaniem ksiąg świętych, pomników literatury starożytnej, dzieł szkolnych i listów biskupich lub książęcych. Zakonnicy, osobliwie Benedyktyni, tudzież uczniowie aka-demij mieli włożony na siebie obowiązek kopiowania, a obok nich całe cechy kaligrafów, illumiua-torów, introligatorów i rubrykatorów przysposabiały kodeksa pergaminowe i papierowe, olśniewające dotąd kształtną postacią głosek i ozdobami ma-larskiemi (winietami i miniaturami). Pomimo to księgi rękopiśmienne jeszcze na początku XV wieku były niezmiernie drogie. Płacono za „Biblię“ 400, za dzieje Liwiusza 120, za żywoty Plutarcha 80 dukatów, za pojedynczy dekret papieski 48 fł., kiedy mórg ziemi kosztował podówczas 40 fl. Za cenę też jednej księgi kupowano wtedy dobra ziemskie, a nabywca rękopisu oprawiał go w deski, o-kucia mosiężne i blachy srebrne i przytwierdzał łańcuchem do stołu, pod klątwą zakazując wynosić z biblioteki. A tymczasem po bibliotekach książęcych i zakonnych znajdowano coraz nowsze, zapomniane dzieła filozofów i poetów starożytnych; zbiegowie z naciskanego od Turków Konstantynopola przynosili do ognisk wiedzy zachodniej, płacone na wagę złota, utwory Hezyoda, Homera, Platona, A-rystotelesa, Ptolemeusza. Każdy uniwersytet, każ dy uczony pragnąłby posiadać ich odpis, lecz powolna praca kopisty nie mogła już sprostać chyżo-ści obudzonej z uśpienia myśli ludzkiej. Należało koniecznie wynaleźć szybszy od ręcznego sposób rozmnażania pisma.

Już w czasie rozkwitu drukarstwa zjawiło się mniemanie, jakoby starożytność znała tę sztukę; przypisywano jej nawet boski, od Saturna idący, początek, a Pomponius Laetus wręcz twierdził, że wynalazek druku jest jeno wskrzeszeniem kunsztu, przed wielu wiekami uprawianego. Takiego jednak mniemania nie potwierdzają bynajmniej ani wykopaliska, ani autorowie klassyczni. To, co Pliniusz Starszy („Hist. nat.* XXV, 2) pisze, że Warron wynalazł sposób odtwarzania wizerunków i ozdabiał niemi swoje „Hebdomades*, potwierdza tylko, iż Rzymianie umieli rytować, co zresztą i skądinąd wiemy. Dzieło Warrona zaginęło, niepodobna więo orzec, czy rytował na metalu, czy na drzewie; był to wszakże sposób swojego czasu doByć upowszechniony, skoro Petroniusz Arbiter użala się („Satyricon* II), że skutkiem niego malarstwo podupadło. Podobnież to, co pisze Kwin-tylian („Instit. orat.” I, 1), świadczy jeno o używaniu do nauki patronów, oraz liter wycinanych z drzewa i kości, które później zalecał również dla dzieci św. Hieronim. Owszem, znano nawet litery kruszcowe, lecz samo przytoczenie wzmianki o nich dowodzi, że ułożenie z nich książki miano za niepodobieństwo; oto bowiem, co pisze Cyceron („De natura deorum" II, 93): „Kto mniema, iż świat powstał z przypadkowego zbiegu ciał, ten również wierzyć powinien, że gdyby rozsypano na ziemi niezliczone mnóstwo form liter złotych lub innych, to powstałyby z nich możliwe do czytania roczniki". Słowem, starożytność mogła mieć, co najwyżej, przeczucie druku, ale go nie wynalazła. — O wiele podobniejsze do druku, lubo powierzchownie, są tak zw. „codices stampati", jak np. znajdujący się w Upsali ułamek tłómacze-nia gockiego „Ewangelij" z IV w. Ten kodeks biskupa Gotów Wulfili (Ulfilasa) wykonano takim sposobem, że na pergaminie purpurowym wybijano kolejno Btemplami srebrne litery; każda atoli litera musiała być z osobna odbita, i takie cudo cierpliwości średniowiecznej tylko w jednym egzemplarzu powstawało. D^ło to wszakźo pochop Stefanowi Zamoyskiemu („Analecta lapidum*, 1593 roku) do twierdzenia, że Scytowie druk wynaleźli. Wręcz zaś pomiędzy bajki trzeba włożyć, co na żart wymyślili różno wiercy polscy, jakoby Jan Smera Po-łowczanin, w X w. po Chr., drukował listy swoje literami źelaznemi na tablicach miedzianych (Chr. Sandii „Nucleus hist. eccle3.“, 1676 r.). Pomijając podobne powiastki, zaczątek prawdziwego drukarstwa znajdujemy o wiele dawniej i dalej — w Chinach.

Jak sami podają, w w. VI, a napewno już od w. XI, uprawiali Chińczycy ksylografię (ob. Drze-worytnict w o). Napisany na przezroczystym papierze rękopis przykładali do deski drewnianej, kalkowali i po zdjęciu papieru wyrzynali albo tło, albo zaznaczone litery. Powstawały zatem tablice bądź z wklęsłemi, bądź z wypukłemi literami. Powlekano tablice tuszem, nakrywano papierem i ręcznie, wałkiem skórzanym, szczotką, tarką, przyciskano papier do deski. Jeżeli cięcie było wklęsłe, otrzymywano arkusz czarny z białerai literami; jeżeli wypukłe — arkusz biały z czarnemi literami. Odciskano po jednej tylko stronie (ana-piktografia), więc, ażeby arkusze uformować, wytłaczano obok siebie dwie stronice i łamano papier po środku, tak, że właściwe, rozcięte brzegi tworzyły po sklejeniu grzbiet książki. Mozolną i powolną tę czynność próbowano w drugiej połowie XI w. przeistoczyć za pomocą ruchomych czcionek glinianych i drewnianych; ustaleniu jednak wielkiego wynalazku przeszkodziła właściwość grafiki chińskiej. Każdy prawie wyraz w języku chińskim posiada znak osobny, kreską lub akcentem różniący się od drugiego; potrzeba więc niezliczonej ilości czcionek i niepospolitej pamięci ze-cera, ażeby z hieroglificzuego prawie pisma umiejętnie całość ułożył. Jakoż, pomimo wynalazku liter ruchomych, Chińczycy wrócili do ksylografio. Wprawdzie w roku 1662 bogdychan kazał odlać z miedzi 250 000 czcionek, lecz w r. 1770 zabrano je do przetopienia na monetę. I teraz Chińczycy przeważnie ksylografują, jedynie do gazet i roczników urzędowych posługując się czcionkami ruchomemi. W Europie, dopóki missyonarze XVI w. nie nadesłali z Chin relacyj, mało oo wiedziano o drukach chińskich, i wątpić można, czy wiadomość o nich wywarła wpływ jakikolwiek. To pewna, że D. w naszej części świata miało taki sam początek, jak w Chinach.

We Włoszech, w XII w., wyciskano z desek drewnianych desenie i rysunki na tkaninach, osobliwie jedwabnych (ornaty) i na skórach (kobierce). Zachowały się dotąd całe sceny biblijne i legendarne, odtworzone tą drogą, farbami czarną i czerwoną. W w. XIV zaczęto odbijać drzeworyty na papierze; były to obrazki nabożne (Chrystus na krzyżu, Bogarodzica, Sąd ostateczny) lub * księgi dyabelskie* czyli karty do gry. Wielką snadź ich ilość wyrabiano, skoro ksylografowie augsburscy związali się 1418 r. w cech odrębny; krzewiły się takie zgromadzenia nad Renem, we Flandryi i w Czechach. Z czasem zaczęto wy-rzynad pod obrazkami podpisy, treść i datę wy-łuszczające. Najstarszy ze znanych, a niewątpliwych drzeworytów (św. Krzysztof, przenoszący Dzieciątko Jezus przez potok) nosi na sobie datę 1423 roku. Próby okazały się udatnemi, więc od obrazków przeszli ksylografowie do wyrzynaaia całych dziełek, w których coraz więcej tekstu przybywa. Napisy są tam umieszczane u góry i u spodu drzeworytu, na wolnych miejscach pośrodku, albo też w kształcie wstęg, wychodzących z ust osób odrysowanych. Do najstarszych tego rodzaju okazów należy traktat moralny o śmierci, „Ars moriendi*, napisany, jak się zdaje, przez Mateusza z Krakowa, biskupa wormackiego, około r. 1408, a ksylografowany około 1450 r., prawdopodobnie w Kolonii. Po Sztuce umierania, składającej się z 12 kart, brunatną farbą odbitych, u-kazała Bię już z 40—50 kart złożona „Biblia pau-perum*, zawierająca obrazki ze Starego i Nowego Testamentu, z odpowiedniemi krótkiemi cytatami. Wreszcie zaczęto wy rzynad całe stronice tekstu bez rycin, i w ten sposób powstała cała książeczka, mianowicie gramatyka łacińska wziętego podówczas Donata. Ogółem znamy 30 dziełek ksy-lografowanych, lecz. z braku na nich daty, czas wydania określić można tylko podług cech zewnętrznych. Najstarsze ksylografie odbijano po jednej tylko stronie, potem dwie odbite strony sklejano razem, tworząc jedną kartę, a wreszcie nauczono się odbijać po obu Btronach. Odbijano w sposób najprostszy, nakładając papier na powleczony farbą drzeworyt i przyciskając go walcem skórzanym. Dokonywano jednak powoli drobnych, acz ważnych udoskonaleń, i skoro już całe książeczki, ogólnie „Donatami* zwane, umiano odbijać, pozostawało jeno krok uczynić, ażeby właściwy druk wynaleźć.

Czy praojciec drukarstwa urodził się w r. 1393, czy 1412, czy w Moguncyi nadreńskiej, czy w Kut-nej Horze czeskiej, czy był bakałarzem nauk wyzwolonych wszechnicy praskiej i t. d., o tern ob. Gutenberg. Dla dziejów sztuki typograficznej pierwszą, lubo mocno wątpliwą datą jest r. 1436, w którym, jak z dokumentów widać, Hans Gens-fleisch genant Gutenberg miał w Strasburgu spółkę ze złotnikiem Drizhenem co do szlifowania kamieni; w roku następnym spółka przybrała nowych członków i rozszerzyła zakres działalności, obejmując wyrób zwierciadeł, drobnych przedmiotów z ołowiu i wyciskanie ram ozdobnych. Z aktu rozwiązania spółki wynika, że posiadała ona prasę, ale jaką, tego niepodobna odgadnąć. Zobowiązanie się Gutenberga, że nauczy wspólników .wszystkich znanych mu tajemnych umiejętności*, upoważnia niektórych do twierdzenia, iż wspomniona prasa była właśnie tłocznią drukarską; podają nawet Karola Saspacha, jako jej wykonawcę. Stąd poszło, że datę wynalazku drukarstwa kładą niekiedy na r. 1436. Właściwie jednak dopiero w r. 1450, w umowie zawartej przez Gutenberga w Moguncyi, dokąd się przeniósł, czytamy wymienione wyraźnie materyały drukarskie. Bogaty mieszczanin, Jan Fust, zaopatrzył wtedy Gutenberga w pieniądze na najem lokalu, płacę robotników, oraz kupno pergaminu, papieru, farb i t. d. Akt zaciągnięcia nowej pożyczki z r. 1452 pomiędzy ruchomościami, danemi Fustowi w zastaw, wylicza nadto prasę. Wspólnicy, z których jeden dawał wiedzę i pracę, a drugi dostarczał środków, mieli dzielić się po połowie dochodami. Rok zatem 1450 można przyjąć, jako niewątpliwą datę wprowadzenia drukarstwa w wykonanie. Gutenberg doszedł do swojego wynalazku w ten sposób, że wy-ksylografowaną deskę tekstu rozcinał na litery pojedyńcze i drukował z razu ruchomemi czcionkami drewnianemi. Przekonywa o tern zachowany w Paryżu urywek gramatyki Donata, mający wszystkie cechy ksylografii, lecz kilka przewróconych liter świadczy, że do odbicia jego użyto czcionek ruchomych. Domyślają się, że pragnąc nadać literom drewnianym większą wytrzymałość, Gutenberg powlekał je ołowiem, i to doprowadziło go do odlewania całkowicie metalowych czcionek. Za pomocą wyrżniętych z drzewa lub miękkiego metalu stempli wybijał matryce i z nioh odlewał czcionki. Używał w tym celu ołowiu i cyny, więc z miękkiego kruszcu otrzymywane litery nie posiadały dosyć ostrych zarysów i Bzybko się ścierały. Udoskonalenie wynalazku przypadło w udziale Piotrowi Schoefferowi z Gernsheimu, który w drukarni Gutenberga domalowywał wielkie litery. Jako trzeci do spółki przystąpiwszy, zaczął on wycinać stemple ze stali, dzięki czemu matryca mogła być z twardszego metalu, miedzi; ulepszył mieszaninę do odlewu czcionek i, jako kaligraf, nadał im kształt piękniejszy; nadto używaną przez Gutenberga płynną farbę zastąpił dzisiejszem czerni dłem. Kiedy już tak wydoskonalono sztukę, Gutenberg stał się niepotrzebnym dla posiadających jego tajemnicę wspólników. W roku 1455 Fust zażądał zwrotu wyłożonych pieniędzy, a kiedy Gutenberg nie mógł uiścić się z długu, zabrał mu nietylko drukarnię, lecz i wydrukowane już arkusze .Biblii*. Wyzuty ze wszystkiego wynalazca musiał szukać nowej pomocy; jakoż dzięki syndykowi Humeremu założył nową drukarnię w Moguncyi, którą w r. 1462 przeniósł do poblizkiego Eltvilu, gdzie go otoczył opieką biskup Adolf ks. Nassau; tutaj G. zmarł w roku 1467 czy 1468. Na źa-dnem z dzieł przez siebie drukowanych nie położył Gutenberg swego nazwiska i tylko na jednem z nich umieścił datę. Trudno więc orzec, co kiedy wytłoczone było. Zdaje się, że najstarszym drukiem jest drobna .Confessio generalia⁻ (około r. 1450), poezem pomiędzy 1450 a 1455 wyszło w języku łacińskim Pismo Św. Dwie są ,Biblie*, obecnie Gutenbergowi przyznawane; jedna ma po 36 wierszy druku na stronicy, druga — 42. Pierwszą z nich przypisywano Albrechtowi Pfisterowi, drukarzowi w Bambergu, atoli kształt jej liter, takiź sam, jak w „Donacie* Gutenberga, świadczy, iż wyszła z pod prasy mogunckiej. Jest to księga o 1762 stronicach, w trzech sporych tomach, drukowana we dwie kolumny z pozostawieniem miejsca na ręczne domalowanie inicyałów; liczne skrócenia i wiązanie z sobą liter przypomi-

-*-r-

.

\

POC/

>

-J,

» %'&>. z

NZW V

o

9

\

Ot ąż nafa gtttjgfi nanpebcfaeb oftrpet Cje gmpc twe bub^tTujJ tnuoU • pako na nebitaho najemy .Cblfbtuferufle&ny bay tiara Oiffa 00 pulTt} tta naflemptiny yakomy oopufltume naflmt tppnowac

c^om • fcen«tr9bpł.na#napolvuIrl;cnpa a

U $>irv nad ob^c^o 2men •

Cjjbrawa fTaria mi!oftqi pplna €>og fl 3bu bogu flatrpenaa ti mye^t neruyen icj a mi bgiflatue trpowoc^plob br^ucljac tu ego fwtjtego ijj4i3 criftus Ztnm •

TDparje tu l&oga otqa n>rfcbmogu^\?<^o truot jitala npebe p }«tn e crifta fi nagegoęcbpntgo pana na ffego genj k pccjul totemem wy er im porami fe ob fl)a riebpfu»c*ei mant'/ti prt> pplrtowhn (iinbtm ukiąuowa rmrlpogreben rvftu pilbebrpthla f rjeti ban rnmtttcb wftal rtrftupił nanyebcfla febynapraincji bogt COt^pf fecbmoguąiego gm pipubtte lali hbit) jyeue p nartt*(.Tvi?rje trfiuencego bucha fuńhtti cperkau oburclńit wnentieb c»facjcTaat7»je oopuffliattne orfie c boiu hi ttux() Pilautje a petom wcmij pjfkbt A mn,

EOot oeCahbus per bnm JRubolphu £pm. n»rar retmiatid*

One unreu flaniu* ©ńotj. Jperrt er Jlu i Dolpbi £p3ęt. turat*/^) laube t»ei comumcg uiiltute Clert in aJma er be turatp <CO l pam Collgiare • c • 0. Crucis ibib 'ouccen; torem umpeeffa n fielietter ofurnata limt. 2bjnobniJiT?ccc(lfltT»*{f?om.t»ero oie men fisOctobiis • Soit Łaus be o •

Modlitwy polskie ze „Statutów synodalnych”, drukowanych we Wrocławiu 1475 r.

AoBBOJieHO HeHBypoio. BapmaBa, 22 Iiohh 18ł)*> i.

W drukarni ArtyBt. Saturnina Sikorskiego, Nowy-Świat 47.

ł

\ ■

-

.

■/&ted%

* B/BLl°T£,Ą '

■

'P

1

*>

iowsv^

'

r

[

nają ksylografię; zresztą księga, bujnemi ozcionkami czarno odbita, okazale dotychczas wygląda. Kiedy wytłoczona, niewiadomo; to pewna, że w r. 1460 arkuszów jej używano już na makulaturę. Druga „Biblia⁻, rozpoczęta przez Gutenberga i w jego drukarni przez Fusta i Schoeffera dokończona w r. 1456, składa się z dwu tomów, mających razem 641 arkuszy we dwie kolumny. Zachowało się dotąd 15 egzemplarzy tej „Biblii*: 9 na papierze z dopisanemi ozerwono i niebiesko inicyałami i 6 na pergaminie ze wspaniałemi miniaturami i zło ceniami. Około r. 1460 wydrukował Gutenberg dzieło Mateusza z Krakowa „Tractatus rationis et constanoie de sumpcione pabuli salutiferi Corporis Dni nostri Ihu Xpi* (22 arkusze in 4-to) i Tomasza z Akwinu „Summa de articulis fidei* (12 ark.). Nadto z jego oficyny wyszły dwie edyoye Donata i „Statuta proyincialia Moguntina*. Jedynym, zaopatrzonym w datę drukiem Gutenberga jest olbrzymi słownik Jana de Janua: „Suma que yocatur Ca-tholiconu (str. 373 in fol.); na ostatniej jego stronicy czytamy, że wydrukowano go 1460 r., bez pomocy pióra, stylu lub stalówki, lecz dzięki zgodnemu zestawieniu patronów i form, wynalezionemu w Moguncyi. Oto w oałośoi ów historyczny napis: „Altissimi praesidio, cujus natu infantium linguae fiunt diserte. Quique numero saepe parvulis reve-lat quod sapientibus celat. Hic liber egregius Ca-tholicon Dominicae incarnationis Anno MCCCCLX alma in urbe Moguntina nationis inclyte germanice. Quam Dei clementia tam alto ingenii lumiue, do-noquo gratuito, ceteris terrarum nationibus, praefer-re illustrareque dignatus (sic) est, non calami ,stilli aut pennae suffragio. Sed mira patronarum formarum-que Concordia proportione et modulo impressus at-que confectus est. Hinc liber tibi sanote pater na-to cum fiamine sacro. Laus et honor domino trino tribuatur, et uno eoolesiae laude libro, hoc catho-lice plau de, qui laudere piam semper non lingae Mariam. Deo gratias*. Jeszcze za życia, zostawszy dworzaninem księcia biskupa i osiadłszy w rezy-dencyi jego EItvilu, Gutenberg wydzierżawił drukarnię swoją powinowatym, Henrykowi i Mikołajowi Bechtermuutzom. Zrąb jej, jak to z porównania druków widać, stanowiły typy Biblii 36 wierszowej, snadź ooalone przez Gutenberga przy rozwiązaniu spółki z Fustem; nadto przybyły nieco odmienne, mniejsze litery „Catholioonu". Henryk Bechtermiin-tze umarł współcześnie z Gutenbergiem, lecz brat jego, Mikołaj, prowadził drukarnię jeszcze przez lat 10, poczem przeszła na własność bractwa w Marienthalu, a stamtąd dostała się z powrotem do Mogunoyi. Od zgonu Gutenberga nie zasłynęła ona żadnym okazalszym drukiem, nie mogąc widocznie współzawodniczyć z zasobami Fusta i jego zięcia Schoef-fara. Ci zaś, dokończywszy rozpoczętej przez Gutenberga Biblii, przystąpili do wydania Psałterza, uchodzącego dotąd za klejnot typograficzny. Wielka ta księga posiada liczne ozdoby w stylu maurytańskim, naśladowane z jakiegoś rękopisu hiszpańskiego, oraz 306 inicyałów czerwonych i błękitnyoh. Pomimo jednak przepyohu edyoyi, jak zwykle w drukach pierwotnych bywa, wiersze

Kaoykl Pow»*. Hoitr. z«m UO T. 17-ty.

nie są należycie wyrównane i znaj luje się sporo omyłek. Psałterz i z tego względu osobliwość stanowi, że jeat to pierwszaj wogóle książka ze wskazaniem roku i drukarza. Mianowicie znajdu-je się tam na końcu czerwono wytłoczony napis: „Presens spalmorum (sic) codex venuatate capitalinm decoratua Kubricationibuaąue sufficienter distinotus. Adinventione artidciosa imprimendi ao caracteri-zandi absąue calami ulla exaratione die effigiatus. Et ad eusebiam Dei industrie est consummatus Per Johannem Fust civem Maguntiam et Petrum Schoffer de Hernszheim Anno Domini Millessimo CCCCLVII in yigilia Assumtionis⁴⁴ (t. j. d. 11 sierpnia 1457 r.). Do r. 1516 ukazało się z tejże oficyny 5 wydań tegoż Psałterza. W r. 1462 ogłosili dwaj wspólnicy nowe wielkie dzieło „Biblia saora latinau w 2 tomach in folio, we dwie kolumny po 48 wierszy; część nakładu wytłoczono na pergaminie, część na papierze. W r. 1465 wydali „De offioiis* Cyoerona, gdzie po raz pierwszy ukazują się cytaty greckie, lubo jeszcze z drzewa wycięte. Po śmierci Fusta 1467 r., prowadził przedsiębiorstwo Piotr Schoeffer, nieprzerwanie doskonaląc sztukę; on podobno wymyślił pismo szwabskie, którem do XVI w. drukowano nawet łacińskie książki, i z którego zrodziło się teraźniejsze niemieckie. Raz ostatni spotykamy nazwisko Piotra Schoeffe-ra na wydaniu z 1502 r., poczem drukarnia przeszła na syna jego, Jana.

Taka jest historya wynalazku i pierwszych kroków drukarstwa, które sprowadziło niesłychany przewrót w dziejach umysłowości, dostarczając szybko i tanio książek, i rozpowszechniając je po całym świecie. FulgosuB trafaie ooenił zasługę drukarstwa, mówiąc, że Gutenberg nauczył sposobu, jak jednego dnia więcej napisać, aniżeli kopista w ciągu roku napisze. Z początku bowiem Gutenberg, chowając w tajemnicy wynalazek, sprzedawał druki za rękopisy, dopóki szybkość w dostarczaniu ksiąg nie ściągnęła nań i na Fusta podejrzeń. Musieli przeto Bztukę swoją odsłonić, i zaczęli kłaść na dziełach przytoczone wyżej zawiadomienia. Pierwsze druki, lubo dziesięókroć od manuskryptów tańsze, kosztowały dosyć drogo. Za Biblię moguncką płacono w Niemozech 700 talarów, w Paryżu 60 dukatów. Stopniowo ceny książek spadały, oburzając właścicieli rękopisów, kupionych przedtem na wagę złota, i wywołując protesta przywiedzionych do nędzy kopistów. Prze-pisywacze w Genui wymogli nawet chwilowo zakaz drukowania.

Jak zwykle, kiedy o wielkie odkrycie chodzi, toczyły się i toczą spory co do wynalazku drukarstwa i osoby wynalazcy. Kilkanaście miast rości sobie prawo do miana kolebki sztuki drukarskiej. Guicciardini 1567 r. i Andrzej Junius (Jonghe) 1575 r. opowiadają, że w Harlemie, około r. 1430, Wawrzyniec Janszoon Coster (ob.) drukował wyrznię-temi z buku literami „Speculum humanae salvatio-nis% potem typy drewniane zamienił na ołowiane, a wreszcie na cynowe; że uczeń jego Jan, nazwiskiem Fau8tus czy inaczej, ukradł mistrzowi typy, i uciekłszy do Moguncyi, niemi drukował. Holian-

16

Żadne z przypisywanych Costerowi dzie-

dya w tę powiastkę wierzy, lecz udowodnić jej nie zdołała.

łek nie ma wyrażonej daty, ani nazwiska drukarza; są to zresztą same ksylografie, do których Coster wykonywał, jak się zdaje, tylko rysunki na drzewie, czyli, że był rytownikiem .Podobnież utrzymują Włosi, że druk wynalazł to Cennini, to Azo-guidus, to Pamfil Castaldi w Feltri (ob.), ale niektórzy wątpią, czy ów Castaldi. istniał. Nawet Niemcy rozmaicie sądzą: niektórzy dowodzą, że najstarsza Biblia, 36-o wierszowa, wyszła woześniej od druków mogunckich z pod prasy Albrechta Pfistera w Bamberdze. Obecnie przeważa zdanie, że wydrukował ją Gutenberg na lat kilka przed Biblią 42-o-wierszową, a podobieństwo późniejszych wydań Pfistera tern się tłómaCzy, że zakupił on od Gutenberga czoionki, do najpierwszej Biblii użyte. Takich współzawodników Gutenberga moźnaby więcej naliczyć, co głównie z tego wynika, że na pierwszych księgach, odbijanych tam, gdzie jeszcze drukarni nie było, wydawca wysławiał nową, przez siebie wprowadzoną sztukę. W świetle historyi, wobec dokumentów oryginalnyoh i świadectw współczesnych, jako wynalazca druku stoi niewzruszenie Gutenberg; uznał go za takiego Jan Schoeffer, dedykując przekład niemiecki Tytusa Liwiusza cesarzowi Maksymilianowi w r. 1505.

Przez pierwszych lat kilkanaście drukarstwo w Niemczech nie wychylało się po za obrąb Moguncyi, z wyjątkiem Bambergi, gdzie kwitnęła ksylografia i gdzie rozpoczęto drukować około r. 1455. Najdawniejszy jednak, zaopatrzony w datę, druk bamberski Pfistera pochodzi z r. 1462. W tym właśnie roku Adolf ks. Nassau zdobył szturmem Moguncyę; wskutek zamieszek drukarnia Fusta i Schoeffera pozostała nieozynną przez dwa lata; „dziatwa Gutenberga” rozbiegła się po świecie, szerząc zastosowanie długo ukrywanego wynalazku. W Strasburgu zakłada drukarnię Jan Mentelin 1465 roku, w Kolonii Udalryk Zell 1466 r., w Augsburgu Gunter Zainer 1468 r., w Norymberdze Jan Sense-schmid 1472 r., w Ulmie Jan Zainer 1473 r.; tegoż roku dociera drukarstwo do Bazylei, a do Wiednia 1481, w którym to roku zaczynają drukować w Lipsku, kładąc na księgach pierwotną, słowiańską, nazwę: „Lyptzku. Z roku na rok mnożą się drukarnie w Niemczech i zakres ich działalności się rozszerza. Antoni Koburger w Norymberdze (1473 — 1513) zatrudnia 100 ludzi i odbija na 24 prasach; w Ulmie w ciągu lat 30 wydają przeszło 130 dzieł, liczbę ogromną na owe czasy, kiedy druk wielkiej księgi trwał lat parę. Nieustannie przytem zaprowadzano ulepszenia, któremi celują szczególniej Gunter Zainer, oraz Udalryk Zell i Henryk Quentell w Kolonii. Z drukarni tych wychodziły wciąż Biblie (niemiecka Mentelina 1466 r.), dzieła teologiczne Tomasza z Akwinu, Chryzostoma, Hieronima, Bonawentury, filozoficzne Arystotelesa, literackie Ezopa, Petrarki, Boccaoia.

We Włoszech pierwsze księgi drukowali 1465 r. Konrad Svueynheym i Arnold Pannartz, w klasztorze benedyktyńskim Subiacco, nieopodal Rzymu. Oni-to w dziele Laktanoyusza „De divinis institu-tionibus“ 1465 r. użyli po raz pierwszy, zamiast gotyku, czystej antykwy, naśladując wiernie rękopisy rzymskie. Podobnież do dzieła św. Augustyna „De civitate Dei" pierwsi odleli ruchome typy greckie. Wytłoczywszy nadto w Subiaoco gramatykę Donata i Cycerona „De oratore*, w r. 1467 przenieśli się do Rzymu, gdzie oddali się przeważnie drukowaniu klasyków, i pomiędzy innemi wytłoczyli obrzymie dzieje Liwiusza (1472 roku). W drukach rzymskich doprowadzili oni antykwę do kształtu, który do czasów obecnych się utrzymał. Od nich również datuje się pismo „cycero“, odlane do „Listów* Cycerona z 1467 r. Kosztowne wydawnictwa nie przyniosły im spodziewanych zysków, i obadwaj wspólnicy umarli w niedostatku, około r. 1476, nie dokończywszy wspaniałej „Cosmogra-phii“ Ptolemeusza, którą wydrukował dopiero Arnold Bucking 1478 r. W Rzymie, jeszcze przed Svueynheymem i Pannartzem, drukował gotykiem Udalryk Han; pierwszem jego datowanem wydaniem są „Meditationes* kardynała Turrecremata. W Weneoyi zaprowadził drukarstwo Jan ze Spiry, ogłosiwszy w r. 1469 „Epistolae familiares* Cy-oerona, składane czcionkami podobnemi do antykwy i zaopatrzone już w niektóre znaki przecinkowe. Brat jego, Jan Wendelin ze Spiry, drukował w dalszym ciągu klasyków, wydał „Biblię” włoską, oraz dzieła Dantego, Petrarki i Boccaccia. W Wenecyi również, od roku 1470 do 1488, był czynny Mikołaj Jenson, biegły sztycharz, którego król francuski Karol VII posłał był w r. 1458 do Moguncyi, ażeby nową sztukę poznał. Jenson do Paryża nie wrócił i, osiadłszy w Wenecyi, wydoskonalił antykwę, uczynił ją mianowicie krąglejszą niż przedtem; stąd antykwę czas długi nazywano pismem weneckiem lub rzymskiem. Wogóle druki Jansona, czy łacińskie, czy gotyckie, czy greckie, należą do wzorowych. Z pomiędzy innych drukarzy weneckich w. XV wyróżnił się Erhard Ratdolt, czynny od r. 1476 do 1499, sławny z wydania geometry i Euklidesa (14*2) z figurami; on pierwszy zaczął wytłaczać litery złote, zaprowadził litery tytulikowe na tle kwiatów (litterae florentes) i ozdobne winiety; tytuły dzieł umieszczał na o-sobnych kartach, a nakoniec on pierwszy drukował nuty muzyczne. Wspomnimy jeszcze, źe w Wenecyi 1471 r. Krzysztof Waldarfer wydrukował „De-camerone* Boccaccia, za którego egzemplarz w naszych czasach zapłacono 2 210 fst. Wogóle, w ciągu ostatniej ćwierci XV w. wydrukowano w Wenecyi około 3 000 dzieł. W Foligno (Fulginum) w Państwie Kościelnem Jan Numeister wydrukował wspaniale 1472 r. „Divina commedia* Dantego. Kiedy wszyscy, z wyjątkiem Francuza Jensona, wymienieni powyżej drukarze pochodzili z Niemiec i byli przeważnie bezpośrednimi uczniami Gutenberga, w r. 1471 zjawił się typograf Włoch we Florencyi, Bernard Cennini; mało co wydal, lecz pierwszy z pośród krajowców czcionki odlewał i pomiędzy innemi dostarczył typów greckich do wydrukowania Homera 1488 r. W Bononii od roku 1471 do 1480 uprawia sztukę drukarską Baltazar Azoguidus czyli Azzoguidi, tytułująo się: „primus

widocznie była niszczona. Odtąd Palmart drukował sporo ksiąg do r. 1496. W Saragosie istniała drukarnia 1475 r., w Barcelonie 1478 r. i t. d. W Sewilli, podobnie jak w Neapolu, znajdujemy drukarza polskiego; jest nim Stanisław, którego imię przekręcali Hiszpani na Władysława i Lan-zalaa. Od r. 1491 do 1498 wydrukował on pię-knemi typami dużo dzieł pospołu z Niemcem Un-gutem. Najstarsze z nich, dzieła Seneki z roku 1491, noszą na sobie napis: „Imprimidas en la muy noble y muy leal ciudad de Sevilla por Mey-nardo Ungut Alimano et Stanislao Polono compa-neros* (wydrukowane w wielce szlachetnym i prawowitym grodzie w Sewilli przez Meinarda Ungu-ta Niemca i Stanisława Polaka wspólników). Godło drukarskie na ich wydaniach wyobraża krzyż i napis: „S. Polonus". W r. 1500 już sam Stanisław bez wspólnika drukował, poczem przeniósł się do Alkali de Henares. W Madrycie dopiero 1499 r. maestro Pedro wydrukował „Leges” Ferdynanda i Izabelli. Najstarsza książka w języku trubadurów katalońskich, „Les obres o trobes*, pochodzi z r. 1474, lecz gdzie drukowana, niewiadomo.

in sua oivitate artis impressoriae inventor“. W Me-dyolanie pierwszą drukarnię założył obywatel tameczny, Filip de Lavagnia 1469 r. W Neapolu, zjawia się drukarz polski Adam; w r. 1478 wydrukował on „ Liber vulgo dictus omnis mortalium cura* Antonina, Florentczyka, i podpisał się: „ Johannes Adam de Polonia*; tegoż roku do spółki z Mikołajem de Luoiferis wydrukował tegoż autora „Confessionale*, podpisująo się: „Adamus Polo nus*. Z końcem w. XV miasta włoskie liczyły już około 150 drukarni: tak dalece, dzięki rozkwitowi nauk, przyjęła się tam nowa Bztuka. W wieku następnym rozwinie tam swoją działalność przesławny Aldus Manucyusz.

We F r a.n c y i, pod opieką Sorbonny, założyli pierwszą drukarnię Marcin Crantz, Udalryk Gering i Michał Friburger, rozpocząwszy swoją działalność od wydania w roku 1470 „Epistolae Ga-sparini Pergamensis*. Otoczeni opieką króla i u-niwersytetu, drukowali dużo, posługując Bię literami najrozmaitszej formy. Pierwszą książkę po francusku, „Les grandes chroniąues de la France,* wydał 1476 r. z drukarni Geringa księgarz Pas-quier Bonhomme; są jednak starsze druki francuskie, odbijane w Niemczech. W r. 1500 miał już Paryż 66 drukarni. W Lionie zakłada drukarnię Barthćlemy Buyer i wydaje 1473 r. „De miseria conditionis humanae* kardynała Lothaire’a, oraz Biblię francuską bez daty. Od r. 1477 pracuje tam również, drukując po łacinie i po francusku, Wilhelm Begis (Le Roy), tudzież Jan Trechsel od r. 1488. Na schyłku XV w. było w Lionie 50 drukarni, które wypuściły w świat około 400 książek. Takiemu rozwojowi nader sprzyjały liczne tam fabryki doskonałego papieru. Wprędce i do innych miast franouskich zawitał wynalazek Gutenberga: do Angers 1476 r., do Bordeaux 1486 r., do Nancy 1493 r. i t. d.

W Niderlandach (teraźniejszej Belgii i Hol-landyi) do rozkrzewiania drukarstwa wielce się przyłożyło Bractwo Wspólnego Pożycia (Fratres yitae communis in Nazareth), które zajmowało się kopiowaniem rękopisów, a potem przerzuoiło się do druku. Około r. 1471 wydało ono pierwszą w Bru-kselli książkę: „Vitae patrutn'’ Hieronima, a z roku następnego mamy już tam książkę datowaną. W r. 1473 powstaje w Aloscie (Aelst) drukarnia Jana z Paderbornu w Westfalii; w r. 1474 ma tamże drukarnię Teodoryk Martens (Martini), któ-ty drukuje również w Antwerpii (1486 r.) i Lowa-nium (1499). W Brugii otwiera drukarnię 1473 r. Colard Mansion, używający oryginalnych, gotycko-rzymskich czcionek; w Gandawie — Arnold Keyser 1483 r,, w Harlemie — Jakób Bellaert 1485 roku, w Amsterdamie Doe Pietersoen.

W Hiszpanii najstarsze druki pochodzą zWa-lencyi, gdzie 1474 r. odbito „Certamen" Fenolla-ra, lecz wszystkie są bezimienne. Dopiero Biblia hiszpańska, tamże 1478 r. wytłoczona, ma wyrażone nazwiska: Alfonsa Fernandeza z Kordu-by, astronoma (snadź wydawcy), i Lamberta Pal-marta (Palomara) z Niemiec. Z Biblii tej dochowało się zaledwie kilka arkuszy końcowych;

W Portugalii zaczęto najpierw drukować po hebrajsku, podobno od r. 1484. W Lizbonie 1489 r. rabini Zorba i Eliezer wydali kommentarz do „Pięcioksiągu*; w roku 1492 Abraham Dortas (de Orte) drukował w m. Leira „Przypowieści* Salomona. Dopiero w roku 1495 Walentyn z Moraw i Mikołaj z Saksonii wydają w Lizbonie po portu-galsku „Meditationes vitae Christi" przez Rudolfa Kartuza, poozem już idą druki łacińskie, lubo w ograniczonej liczbie.

Anglia pierwszą książkę zawdzięcza autorowi i drukarzowi zarazem, Wiliamowi Caxtonowi, który 1474 r. wydał „The gamę at chess" Cessolisa; niektórzy jednak sądzą, że ten przewodnik gry szachowej drukowano nie w Westminsterze, lecz na zamówienie w Kolonii. Niewątpliwy druk west-minsterski Caxtona „The sayings of the philoso-pheres (sic)" (Maxymy filozofów) ma datę 1477 r. Caxton drukował sporo ksiąg wielkiej objętości i z ilustracyami, lecz wydania jego nie odznaczają się ani pięknośoią, ani poprawnością. W roku 1478 założono drukarnię w Oksfordzie, w r. 1481 już w samym Londynie.

Na Węgrzech, wezwany przez króla Macieja Korwina, Andrzej Hess wytłoczył około r. 1473 „De legendis antiąuorum libris* Basileusa, a w d. 5 czerwca 1473 r. ukończył drukowane antykwą dzieło „Chrooica Hungarorum*. Wojny zatamowały dalszy rozwój drukarstwa węgierskiego w XV wieku.

W Danii pierwszą książkę wydrukował mistrz wędrowny, Jan Snęli w Odensee na wyspie Fionii, 1482 roku, pierwszą zaś stałą drukarnię w Kopenhadze założył Gotfryd de Ghemen 1493 roku.— W Szwecyi tenże Snęli wydrukował w Sztokholmie pierwsze dzieło 1483 r.

W Turcyi drukowali podobno żydzi komentarz do niektórych ksiąg Starego Testamentu 1493 r. w Salomee.

na zie-

uczę-

Z krajów słowiańskich pierwsza Pol Bk a zaczęła u siebie drukarstwo uprawiać, co staje się zrozumiałem, chociażby w obec tego, że od zarania wynalazku tłoczono dzieła Polaków za granicą; tak np. już w r. 1455 wydano we Spirze „Ser-mones Jacobi de Paradiso Poloni*. Kiedy przecież zaczęto drukować w Krakowie, niepodobna dociec. Pierwszym, mającym wszelkie cechy pewności, drukiem krakowskim jest t. z w. „Calendarium*, czyli kalendarz lekarski (judicium) na r. 1474, a zatem odbity chyba w r. 1473. Ten wielki arkusz, obejmujący niewymienianych gdzieindziej świętych polskich, Stanisława biskupa i Jadwigę księżnę, odbito ta-kiemiż czcionkami, jakie w r. 1475 widzimy na niewątpliwym druku krakowskim, Turrekremacie. Na kalendarzu nie wskazano ani miejsca druku, ani drukarza, podobnież jak na „Omnes libri Beati Augusti Aurelii De Doctrina Xpianau, które są już dziełem in folio o 173 kartach, a które uznano za druk krakowski z r. 1474. Po raz pierwszy zjawia się data — r. 1475, — na książce in folio o 216 kartach: „Tabula Restitutionum Usurarum et Excommunicationum Edita per Venerabilem Do-minum Fratrem Franciscum de Platea Ordinis Mi-norumu; na końcu jej wyrażono: „Anno nativitatis Domini Jesu MCCCCLXXV*. Zupełnie takiemiź typami, lubo bez daty i nazwiska drukarza, odbito „Editio in librum psalmorum, quod alii soliloąuium dicunt, incipit feliciter a Johanne de turre cre-mata Sabinensi episcopo ac saacte romane eccle-sie Cardinali"; na końcu tego dzieła, in folio, o 160 kartach, podano wyraźnie Kraków jako miejsce druku, pisząc: „Joannis de turre cremata Cardina-lis sancti Sixti vulgariter nunoupati explanatio in psalterium finit Cracis impressa*.| Rubrykowanie i miniaturowanie tej księgi ukończono w klasztorze Miechowitów w Przeworsku w r. 1476, najprawdopodobniej więc wyszła z pod prasy w r. 1475. Kto wyliczone powyżej dzieła drukował, niewiadomo; to pewna, że nie Gunter Zainer, któremu je przypisywano. — Tegoż czasu ukazał się język polski w druku na ziemi szląskiej. W dziele „Statuta synodalia episcoporum Conradi, Petri et Rudolphi Vratislaviensium“, wydrukowanem przez Eliasza Succentora ,we Wrocławiu 1475 r., znajdują się w brzmieniu polskiem: Modlitwa Pańska, Pozdrowienie Anielskie i Skład Apostolski („Otcze nasz genz gsi nanyebesach.... Szdrawa Maria mi-lostczi pylna.... Wyarze w Boga otcza wssecbmo-gucziego....”). Następnie mowa polska zjawia się w druku dopiero w w. XVI w Krakowie. Pierwszym znanym z imienia drukarzem krakowskim i nader ruchliwym wydawcą jest Jan Haller, obywatel i rajca krakowski; druki jego, zacząwszy od „Ca-to major" Cycerona (około 1491 r.), należą wogó-le do wspaniałych zabytków sztuki typograficznej.—Od tegoż czasu bierze początek w Krakowie drukarstwo w języku cerkiewnym czyli starobulgar-skim, zaprowadzone tam po raz pierwszy miach słowiańskich przez Świętopełka Fioła i Niemca, Franka, których nazwiska przedtem i potem spotyka się w aktach miejskich Krakowa i Lublina. Z najstarszą datą, 1491 r., wyszły mianowicie: „Os-

mohłasnik* św. Jana Damasceńskiego, czyli „Okto-ich“ ze śpiewami na ośm głosów, tudzież „Czaso-słowiec" czyli godziny kapłańskie; na końcu obu dzieł wyrażono: „Dokonczena byst sia kniha u we-likom gradie u Krakowie pri derżawie welikoho ko-rola polskaho Kazimira. 1 dokonczana byst miesz-czaninom krakowskim Szwajpołtom, Fieol, i z Niemiec nemeckoho rodu, Frank. I skonczaszasia po bo-źiem narożeniem 14 set dewiatdesiat i l lieto,* Tegoż czasu, lecz bez daty, wydał Fioł „Triod post-naja* i „Triod cwietnaja*, czyli rytuały z pieniami wielkopostnemi i wielkanocnemi, a pod koniec XV w., sta wszy się zwolennikiem Husa, przeniósł się do Lewoczy na Węgrzech. Po za Krakowem i Wrocławiem była jeszcze w XV w. drukarnia w Gdańsku, założona przez Konrada Baumgartena 1497 r.

Jednocześnie prawie rozpoczęto drukować w C z e-chaoh. Wytłoczona w języku czeskim szwaba-chą, „Kronika trojańska⁴⁴ nie podaje nazwy miejsca i drukarza, ani daty, bo znajdujące się w tekście wyrazy: „od Narozenie syna bożieho poczynanie MCCCCLXVIIIU—trzeba uważać za datę rękopisu; jak się zdaje; „Kronika* wyszła z pod prasy w Pilznie około 1475. Tamże pomiędzy r. 1475 a 1480 wydrukowano „Novy Zakon* i „Passional." Pierwszem dziełem datowanem są „Statuta provin-cialia Arnesti* (biskupa Ernesta z Pardubic); na końcu ich umieszczono napis: „Anno dni 1477 fi-nita sunt ista statuta... in Nova Plzna de impressio-ne nova. Orate pro impressore.* Odtąd druki pilzeń-skie stają się coraz częstszemi i wreszcie pokazuje się typograf na książce „Żivot Mahometa a jeho nie* (na końcu: „Tlaczeno w Novem Plzni od Mi-kulasze Bakalarze, a to od porodu panenskóho 1498“). Ten Mikołaj Sztietina był bakałarzem Akademii krakowskiej i drukował do r. 1513. Najstarszym dochowanym drukiem z Pragi Czeskiej jest „Żaltarz sv. Davida“ z napisem: „Isu pak knihy tyto ne pórem psany ani obyczejem obecniem skrze piesarze zpuosobeny, ale rytymi na tvrdóm kovu literami velmi vtipnym biehem ucziuieny a vytiska-ny ke cti naprzed a k chvale boźie a ku poctiyo-sti jazyku czeskeho, ku poczestnosti take slavnóho miasta prażskeho, v niemżto zpousob tento żaltarze tohoto jest s prąci a s velikym nakładem uczinien. A to lóta syna bożieho 1487, kralovanie najjasniej-szieho knieźete a pana, pana Wladislava, krale oze-skśho lóta 16.* W roku następnym, 1488, drukarze i mieszczanie prascy: Jan Pytlik, Seweryn Kramarz, Jan od Capuov (von Stoerchen) i Matyas od Bileho Lwa, dokonali olbrzymiego przedsięwzięcia, wytłoczywszy gotykiem po czesku Pismo Św. Niebawem, w Kutnej Horze 1489 roku, Marcin z Tiszniova wydał Biblię czeską, ozdobioną drzeworytami. W ogóle Czesi drukowali sporo w w. XV i przeważnie w mowie ojczystej.

Dla Słowiańszczyzny południowej odbijano naprzód księgi we Włoszech (Mszał rzymski 1483 r. pismem głagolickiem; „Czasosłowiec44 w Wenecyi 1493 r. pismem cyrylickiem). Potem, z woli wojewody czarnogórskiego, Giurga Crnoje-wicza, laik zakonny, Makary, wydrukował w Cety-nii „Oktoich* 1494 r., a w r. następ lym Psałterz

uir.laubate etiam l o fi ber a coc ficma m eti \?ictutig eius • t-pto co ęp tn di tern ipam cum autoic fuo nequiffim o pptetie fuc \>»ttute Ptcit • »cce&etes ab ce’um pecbujcit* Laubate eum i vitturib? ei? ibeft pio gloita angęficig rrirtutib? baca q fur ei2cceacóe*q ab natura ofirmacoe quoab0tatiaj JLaubateońm bm multitub«e$magnt; tubis eiS.i.jwi gloria magnii qua ertebtt ab rńultitubi nemeledtotum er biuecfia ptib2 munbńoel laubate bc um fine ftne ficut magnitubig eiua non finia- jpbeta quo beu8 fit laubanb? ją fimilitubines mifticag oftcn bit bicea laubate cum t fono tubę* laubate eum i pfali teuo » citbara.tuba cócrepat tęgi pfalteriu carat &co*cis tbara cu relićjg inftrumetig canit fponfo-laubate eum i fono tubę qa voa i bello \ritere fecit otecete brio fatba na fB pcbib? Ptigriaubateeui pfaltetioqa yos implć legempftiteratdau&ateeui ci tbara cpcarne vrajv>iui: ficauit-Laubateeumitimpanocp moitificatu coipug vtm immotalitatc oóauit »icboto cp cboria angełicig vo0afTociauit;» icoibie jotgano qa per ci boni abftr * netiaj rnoitig mfceribS cócupifcetie et vicijg carnalib2 bigniinuenti eitig regnocei / ab concinanbaą biuinag laubeg Laubate cum icimbalis bcnc fotiatib? icim* baliubilacois co ępcoirupcóecacnia faguifęp bepulfa ofoimati ab imagine cteatoiig oi plenitubie fpei com; pieta fulgctis ficut fol i regnocei-et cja ifta inftrurn eta t?ult ipbeta fpualiter mtelligi qa talia inftcum?ta icea lefti patria no babebut lotu fj ab tefignaou magnitu * blcj biulc iocubjtatifl bic^ftrrponuntur Dtlubcnp ait Omnig fpiig angelicus fiuc buanugdaubec bńm •

3obanig be tucie cremata* Carblnalig fcti 5?irti v>u!ga tifnucupati ejeplanacio i pfalteriu finit* Ccacia impfla

Fig. 40.

Ostatnia stronica „Explanatio in Psalterium kardynała Jana z Turrekrematy“ (Kraków 1475).

i Modlitewnik („Trebnik*). Po staro - słowiańska drukował także Hanusz Biegner w Braszowie czyli Korunie (dziś Kronstadt) w Siedmiogrodzie, lecą niema pewności, czy jego cztery Ewangelie wyszły w XV czy XVI stuleciu.

egzemplarzy Biblii Maroina Lutra. W Wiedi miał zasobną drukarnię Hieronim Wietor (1510 i który później w Krakowie osiadł, i Rafael Hofhfi ter (Skrzetuski), wydawca „Thurnier Buch” z mii dziorytami (1561), od r. 1666 posiadacz przywile ju na drukowanie „pięknemi literami, rzniętem nowym sposobem francuskim*. W XVII i XVIII w. liozba drukarni ogromnie w Niemczech wzrosła, lecz druki pod względem wykończenia artystycz-

Ul XVI w. drukarstwo dosięgnęło całkowitego rozwoju. W Niemczech ogniskami jego były bogate miasta: Norymberga, Augsburg, Frankfurt nad Menem, Strasburg i Bazylea. Sztukę typograficzną wciąż udoskonalano. Sekretarz cesarza Maksymi- nego mocno podupadły. Pierwszy podręcznik dla liana, Wincens Rekkner, podał wzór nowego pi- drukarzy wydał po niemiecku Endter w Norym-sma, przechodniego od gotyku do fraktury; użyte berdze 1721 roku. W Berlinie miała powstać dru-

i*

A (JKONHANd Bbl CH AKNHta A H KOM brpd A"fco

KpdKOB tnp« Aip * <»    a HKar oKopo-i m nod CKdro

Kd^njjmpd HAOKOtJ<łdNdBbiM'k4JdNHNÓkpdKOBb CKhlMblliBdHnoATOMb .

l^€4KOropOAOy . 4>P^NKb • HCKOM^IdllidnoKO^Hiy UdpO?K€NHtybAl CZiTbA€B^TbACC^ HA ftłiTO*

Fig. 41. Karta ostatnia „Oktoichu“ Świętopełka'Fioła, drukowanego w Krakowie 1491 r.

po raz pierwszy we wspaniale illustrowanem dziele „Thewrdannk" (Norymberga 1517), stało się ono prototypem dzisiejszego pisma niemieckiego. W Heidelbergu słynął z czystości i poprawności druków Hieronim Commelin (1587 — 1597); w Strasburgu Jan Wechelin dołączał do książek odbite kolorami drzeworyty; w Bazylei Jan Oporin (1539 — 1566) wydał około 750 dzieł klasycznych i naukowych, a pomiędzy niemi „De humani corporis fabrica" Wesaliusza z rysunkami po raz pierwszy nie do ozdoby przeznaczonemi (1543 r.). W Wittember-dze Hans Luft (1525 — 1584) odbił około 100 000 karnia w r. 1540, ale jest to rzecz wielce wątpliwa. Dopiero w drugiej połowie w. XVIII drukarstwo niemieckie podniosło się z upadku; przyczynili się do tego najbardziej drukarze lipscy, a na ich czele Emanuel Breitkopf (1754), który też zaczął drukować nuty muzyczne znakami ruchomemi. Od tego czasu Lipsk po dziś dzień słynie z najwytworniejszych druków w Niemczech.

We Włoszech niepożyte zasługi dla postępu drukarstwa położyli Aldowie, drukując niezmiernie wiele dzieł łacińskich i greokich, wprowadziwszy w powszechne użycie format ksiąg in 8-vo i uroz-

Zakończenie Psałterza Fusta i Schoefera, drukowanego w Moguncyi 1457 r.

(Inicyał w oryginale odbity dwoma kolorami: pąsowym i błękitnym, tekst zaś—pąsowym).

sa

ińa Ipdtffcg to&f*tmuftatr caplraltu istoat" ?

p^siiubritafiontljuftp fuffiricufrrOifliiińuo, |

| BWnuftione arńfkófa»mpmcnM attanadcrif anti t-f '■ aWig ralatntollatfaratćut firtffigiatus# aft tufc f 1 biamlri inbutWcrfi- o&iminatus, jĘ>f r ijotjfmfuft Ctuf ntagurtnu-Gpflrii ^clpffrr tcjófmf^lpiu,

, ^nnoafii^iJiUtrtórtfc-loij-flnDigfia pCftiptóts.

fjIgj

)0-)

ii;!'.:,':

cP-

oO))i

CD))i

rś<

^0}

fi

li

maioiwszy pismo wynalazkiem kursywy ¹ czyli ita-lików (ob. Aldus Manucyusz). Obok Aldów zasłynęli w Weneeyi i Fiorenoyi bracia Juntowie, wydawcy Galena i Plutaroha. Odbijano także we Włoszech mnóstwo pism wschodnich. Daniel Bom-berg wydrukował w Weneeyi Biblię i Talmud po hebrajsku. Pierwsza książka arabska w Fano 1514 roku. W r. 1516 wydrukowano w Genui Psałterz po hebrajsku, po grecku, po arabsku, po ohaldej-sku i po łacinie; w r. 1518 wydano po arabsku cały Koran w Weneeyi. I dotychczas drukarstwo wschodnie kwitnie we Włoszech, zwłaszcza na wyspie św. Łazarza pod Weneoyą, gdzie w r. 1701 Ormianin ks. Mcbitar (Mechitar) urządził klasztor i drukarnię, słynną z ksiąg liturgicznych ormiańskich i innych.

We Francy i oddanie drukarni pod ścisły dozór uniwersytetu i rady tajnej królewskiej, oraz skrępowanie zecerów ustawą cechową opóźniły rozwój D-a. Dopiero Geoffroy Tory (Toury), wydawca wysoce pięknej „Livre d’Heures“ (1521 r.), dokonał przewrotu i popchnął drukarstwo francuskie naprzód. W r. 1529 wydał on p. t. „Champ fleury“ dzieło o sztuce pisania, rytowania i drukowania, podał w niem 13 alfabetów i czworakie wzory liter francuskich (cadeaulx, formę, batard, tourneure), wielorakie litery początkowe (imperia-les) i fantastyczne (utopiąues). Odtąd zarzucono zupełnie we Francy i pismo gotyckie i używano antykwy, a co do inieyałów i wielkich liter naśladowano gustowne wzory włoskie. Reformę Torego przeprowadzał dalej jego uczeń, rytownik i giser, Klaudyusz Garamond. Z innych drukarzy paryskich zdobyli sobie sławę pięknością lub poprawnością druków Josse Bade (Badius, Ascensius), Fryderyk Morel i syn jego Klaudyusz, w Lionie zaś Sebastyan Gryphe (Gryphius) i Jan Barbou. Najbardziej atoli wsławiła się rodzina Stefanów (Es-tienne), której protoplasta, Henryk, zaczął drukować w Paryżu 1502 r. Syn jego Robert, wielkiej uczoności człowiek, od r. 1539 typograf królewski, ulepszał nieustannie kształt ozcionek i drukował nietylko po łacinie i francusku, lecz i po grecku i hebrajsku; pomnikowem wydawnictwem jego jest „Thesaurus linguae latinae“ (1532 r.). Około r. 1550, unikając prześladowań Sorbonny, osiadł w Genewie i tam drukował Biblie róźnowiercze, oraz dzieła Kalwina i Bezy. Znani są także chlubnie z wydawnictw swoich Franciszek, Karol, Henryk i Paweł Stefanowie. Drukarnia królewska w Luwrze, teraz Narodowa, zawiązana pono 1538 r., rozwinęła się dopiero w w. XVII, zwłaszcza od czasu, kiedy włączono do niej (1691 r.) zapas typów wschodnich, przywiezionych z Konstantynopola przez posła de Savary de Bróves. Dzięki opiece kardynała Richelieugo i zabiegom dyrektora, Cramoi-syego, drukarnia ta stała się najcelniejszą w Europie pod względem bogactwa materyału. W r. 1645 czoionkami jej odbito Biblię polyglottę prezydenta Lejay w 10 tomach in folio, posiadającą siedm tekstów: hebrajski, samarytański, chaldejski, grecki, syryjski, łaciński i arabski. Z czasem drukarnia ta stała się jeszcze bogatszą, kiedy przewrót polityczny i umysłowy w. XVIII uczynił z drukarstwa potężną dźwignię postępu. Pozakładali wtedy w Paryżu sławne dotąd zakłaly typograficzne: Jan Józef Barbou (1704 r.), Piotr Lo-mercier (172 ^), Józef Gerard Barbou (1750), Franciszek Didot (1754), z synami Franoiszkiem Ambrożym i Piotrem Franciszkiem; rodzina Didotów doprowadziła druki do rzadkiej czystości i piękności, i zasłynęła wydaniami „ad uaum Delphini*, oraz kosztownemi edycyami ozdobnemi. Od r. 1789 prowadzili po nioh drukarnię Piotr Didot, syn Franciszka Ambrożego, z synem Firminem Dido-tem, który dla wydoskonalenia sztycharstwa, gi-serstwa i wyrobu papieru wielkie zasługi położył. Już na początku stulecia bieżącego sztuka typograficzna do takiego rozwoju w Paryżu doszła, że kiedy w r. 1805 Papież Pius VII zwiedzał drukarnię Narodową, dyrektor jej, Marcel, W oczach Ojca św. odbił „Oraison dominioale'' w 150 językach.

Drukarstwo w Hiszpanii i Portugalii, po chwilowym rozkwicie w Sewilli, podupadło z powodów religijnych i politycznych tak dalece, że w połowie w. XVI odbijane księgi mają pozór pierwotnych druków, używano bowiem po dawnemu czcionek pół - gotyckich. Jedynem okazałem dziełem z w. XVI jest wielojęzyczna Biblia, w 6 tomach in folio, wytłoczona w Alcala de Henarós, przez Wilhelma de Brocario z Pampeluny (1514 — 1517 r.). Nawet założenie drukarni królewskiej w Madrycie, po obraniu tego miasta na stolicę (1560), nie przysporzyło Hiszpanii wydawniotw. Z niewielu druków madryckich godzi się jeno wspomnieć: „El ingenioso hidalgo Don Qaixote de la Mancha", odbite przez Jana de la Cuesta. Zresztą Hiszpani i Portugalczycy posyłali dzieła swoje do drukarni zagranicznych, osobliwie do Antwerpii.

W S z w e c y i wydrukowano Biblię w języku ojozystym 1521 r., Nowy Testament po fińsku 1548 r. Drukarnia królewska w Sztokholmie, z woli Karola XI, powstała w r. 1594; pierwszym jej dyrektorem był Anund Olau. Najbardziej kwitnęło drukarstwo w stolicy biskupiej, Upsali, gdzie Paweł Griis był czynny od r. 1510. W pierwszych latach XVII w. odbijano tam wiele książek w języku greckim, hebrajskim, arabskim, drukowano nawet sta-roskandynawskiemi ranami. Z druków szwedzkich do najokazalszych i najrzadszych należą: Biblia królowej Krystyny i herbarz „Insignia nobilitatis Suecanae", z wielkim nakładem praoy i grosza przez sztycharza Keysera wydany. — W Norwegii, w Chrystyanii, założył drukarnię Tyge Nielsson 1644 roku.

Dla Danii drukowano przeważnie za granicą, dopóki sprowadzony z Rostocku Ludwik Diitz nie osiadł w Kopenhadze 1548 r., gdzie odbił wspaniałą Biblię w narzeczu dolno-niemieckiem. W roku 1574 powstała drukarnia uniwersytecka w Kopenhadze, lecz wszystkie materyały potrzebne sprowadzała z Niemiec, Od r. 1580 astronom Tycho-Bra-he miał drukarnię w Uranienborgu na wyspie Hvenn. Sztuka Gutenberga nie rozkrzewiła się jednak na ziemi duńskiej; w r. 1722 w oałem królestwie istniała zaledwie jedna drukarnia w stolicy. Pożar Kopenhagi 1728 r., zniszczywszy ją, sprowadził długą przerwę w drukarstwie; zaledwie w roku 1740 Ernest Berling otworzył nową drukarnię i gisernię.

Niderlandy, dzięki względnej • tolerancyi i przedsiębiorczości, przez półtora stulecia przodowały drukarstwu. Jak we Włoszech Aldowie, a we Pranoyi Stefanowie, tak tutaj ród Plautinów i Elzewirów uprawiał i doskonalił przez pokolenia sztukę typograficzną. Około r. 155Q osiadł w Antwerpii przybysz z Francyi, Krzysztof Plantin, założył z razu księgarnię i introligatornię, a potem, zapisawszy się do cechu św. Łukasza, otworzył wielką drukarnię. Wysokie mając pojęcie o kunszcie swoim, otoczył się on uczonymi i radom ich był powolny; za najbliższego pomocnika obrał sobie Raphelenge’a, który, pomimo dyplomu uniwersyteckiego z Cambridge, został korrektorem i wyręczy-cielem Plantina, ilekroó ten Antwerpię opuszczał. Z czasem bowiem założył Plantin jeszcze dwie drukarnie: w Paryżu i w Lejdzie. Druki Plantina pod względem pięknego kształtu czcionek nie u-stępują zgoła wydawnictwom Aldów i Stefanów; zarówno, ulubiony przezeń, gruby „cycero”, jako też drobny, lecz wyrazisty, bo krągły „petit“, czyta się nader gładko; szczególniej zaś odznacza się harmonijnem cięciem kursywa przez niego używana, a co do. druków greckich prześcignął nawet Włochów. Do liczby najwspanialszych druków jego należą „Biblia sacra bebraice, chaldaice, graece et latine“, nazwane Biblią króla hiszpańskiego Filipa II, który na olbrzymie koBzta wydawnictwa wyłożył 6 000 dukatów i 24 000 guldenów. Druk tej biblii trwał od 1568—1572; cała księga składa się z 8-iu tomów; Nowy Testament, okrom wymienionych wyżej języków, dano również w przekładzie syryjskim; egzemplarzy odbito ogółem 1212, a z nich 12 na pergaminie; egzemplarz na papierze liońskim kosztował 40 kron, na zwyczajnym 35; cena była wogóle dość nizka, stosunkowo do dzieła, które współcześni nazywali ósmym cudem świata. Po za tern Plantin wydał około 1200 książek, odznaczających się zawsze poprawnością zewnętrzną i wewnętrzną. Zasługi, jakie położył, zjednały mu w r. 1570 tytuł prototypografa Hol-landyi z prawem dozorowania wszystkich drukarni i giserni w kraju. Po zgonie Plantina w r. 1587 drukarnię w Antwerpii objął jej zarządzający, Jan Moret, w Lejdzie — zięć nieboszczyka, uczony Ra-phelenge, w Paryżu — Wilhelm Le Bó. Jan Moret stał się godnym dziedzicem spadku po Plantinie; dowodzą tego przedewszystkiem „Biblia Vulgata* z r. 1597. Syn jego prowadził również drukarnię, lecz zmienionym warunkom nie umiał sprostać, i zakład Plantinów pod koniec XVII w. ostatecznie podupadł.—Protoplastą drugiej rodziny znakomitych drukarzy był Wilhelm Bleuwe w Amsterdamie. Jako uczeń i przyjaciel astronoma Tychowa de Brahe, odbijał on wspaniałe dzieła astronomiczne, geograficzne i atlasy. Syn jego, Jan, 1663 wydał słynny atlas geograficzny w 12 tomach in folio i zyskał miano pierwszego kartografa w Eu-

Encyklop. Powgz. Ilu»tr Ze**. 131. T. lT-ty ropie. Drukarnia jego zgorzała w r. 1672. Największą sławę pozyskał sobie zasłużenie ród Elzewirów. Ludwik Elzewir, lubo jego nazwisko spotyka się na książkach, własnej drukarni nie posiadał, ale, jako ruchliwy księgarz, przysposobił grunt do działalności potomków swoich. Dopiero wnuk jego, Izaak, założył w Lejdzie (Lugduni-Batayorum) własną drukarnię 1616 r., a kiedy w r. 1625 u-stępował ją Bonawenturze i Abrahamowi Elze-wirom, posiadała ona 6 pras i 10 000 kilgr. czcionek, stempli i matryc. Na wydawnictwach swoich kładli oni najczęściej ogólny napis: „Ex officina Elzeviriana“. Zamiłowani w swoim zawodzie, otoczywszy się mężami uczonymi, założyli sobie wydawać dzieła możliwie poprawne pod względem druku i korrekty. Ażeby uczynić książki taniemi, obok foliałów drukowali drobnem, lecz wyrazistem pismem edycye miniaturowe w 12-ce, 16-ce i 24-ce. Małe tomiki o 500 stronicach, sprzedawane po 1 guldenie, rozchodziły się w Ogromnej ilości i zniewoliły innyoh do naśladownictwa. Szczególniej sławnemi się stały wydawane in 24-o przez Elzę* wirów od 1625 opisy państw („Respublicae variae“), tudzież zalecające się dokładnością aroydzieła literatury starożytnej; dzieła Wergilego z r. 1676 dotychczas uchodzą za najwierniejszą edycyę typograficzną. Po celniejszych miastach Europy zachodniej posiadali Elzewirowie księgarnie i w r. 1642 ogłosili w Kopenhadze jeden z najstarszych katalogów księgarskich. Działalność ich takie uznanie nawet u współczesnych zyskała, że uniwersytet w Lejdzie wybił medal na cześć Abrahama Elzewira. Abraham i Bonawentura umarli w r. 1652, poczem pracownie typograficzne prowadzili Jan, Daniel i Ludwik Elzewirowie i przez lat dwadzieścia wydali około 1 000 druków. Pod koniec XVII w. zakłady Elzewirów podupadły i były sprzedane przez licytacyę: w Amsterdamie 1681 r., w Lejdzie 1712 r. (za 2 000 florenów). Dzięki jednakże Elzewirom, D. w Hollan-dyi stanęło na wysokim stopniu i rozwijało się następnie bez przerwy.

W Anglii D. długi czas było skrępowane. W r. 1556 utworzono cech (Stationers Company), po za którym nikt nie miał prawa drukarstwem się zajmować; w r. 1559 Elżbieta zabroniła ookolwiek bądź drukować bez swojej wiedzy; przyszło do tego, że tylko w Londynie i w miastach uniwersyteckich, Cambridge i Oxford, istniały drukarnie. Za Karola I liczbę drukarni ograniczono w całej monarchii do 20, a giserni do 2, przyczem w giserni nie wolno było trzymać więcej jak 2 uczniów. Kiedy William Tyndall wydał w Kolonii 1526 r. pierwszy przekład angielski Nowego Testamentu i część Starego, nakład jego z 3 0U0 egzemplarzy zniszczono, tak, że pozostał jeden, i to nie całkowity, egzemplarz, a sam Tyndall był z rozkazu Karola V porwany z Antwerpii i powieszony w Londynie. Podobny los spotkał Biblię, wydaną przez Graph-tona w Paryżu 1538 r.; niezraźony atoli wydawca wyjednał z czasem dla siebie tytuł typografa królewskiego i wydrukował 8 edycyj Biblii kształtnem pismem gotyckiem. W r. 1588 wyszły 54 numery najstarszej gazety angielskiej „The english Mercu-

17

Drukarstwo (historya).

ry.\ W r. ",1604 sam król Jakób I polecił 54 uczonym dokonać nowego przekładu Pisma św.; Wydrukował go w Londynie Jerzy Backer 1611 r. Do najwspanialszych zabytków D-a angielskiego zaliczają ułożoną przez d-ra Waltona Biblię w 9-iu językach, wytłoczoną w Londynie w 6 tomach in fol. maj. przez Tomasza Roycrofta (1654—1657); była to pierwsza wogóle książka w drodze prenumeraty wydana; egzemplarz jej kosztował 10 fst.; w ciągu dwu miesięcy zapisało się 900 prenumeratorów. Ruch księgarski w Anglii XVII w. był jednak słaby; do r. 1664 były tylko dwa wydania dzieł Sha-kespeare’a, odbite w 2 000 egzemplarzy. W Irian-d y i pierwszą drukarnię założył w Dublinie Hump-rey Powel 1551 r. W r. 1571 Welsh i Kearney wydrukowali tamże Katechizm w starożytnym języku celtyckim, odlawszy czcionki, naśladujące pismo, przez Irlandczyków podówczas używane. W Szkocy i zaprowadzili drukarstwo Walter Chepman i Andrzej Millar, otworzywszy drukarnię w Edynburgu 1507 r. Barbarzyński ucisk prasy upadł w Anglii 1694 r. i wnet liczba drukarni wzrosła; w pierwszych latach XVIII w. Londyn miał już 75 drukarni, a na prowincyi istniało ich 28. W Oksfordzie 1713 r. założył własną drukarnię lord Clarendon, szczycącą się wydaniami pisarzy greckich i łacińskich (Claren-donian Press). Z rozwojem sztuki ulepszano wciąż machiny drukarskie, aż doszło do wynalazku stereotypii. William Gedd, 1729 r. w Londynie, zaczął odoiskać w gipsie całe kolumny drukmi z o-trzymanych form odlewał w metalu tablice metalowe (stereotypy), odpowiadające stronicom książek. Drukarze z niechęcią powitali wynalazek, gdyż po odbiciu pewnej liczby egzemplarzy można było przechowywać stereotypy do nowego wydania, co zmniejszało zajęcie zecerom. Gedd wydał stereotypowo dzieła Sallustyusza (Edynburg 1789), lecz, tak samo, jak współczesny mu Valleyre we Francyi, wprędce czynności zaniechał. Dopiero około 1820 r. lord Stanhope w Londynie, a Firmin Didot w Paryżu doprowadzili stereotypię do doskonałości i wywalczyli dla niej prawo obywatelstwa. Od połowy XVIII w. D. w Anglii potężnie się rozrosło i dziś pod względem ilości i jakości należy do przodujących.

W Turcy i drukowali czas długi jedynie żydzi, posiadając zakłady swoje w Konstantynopolu, Adrya-nopolu i Salonice. Pierwszym niewątpliwym drukiem stambulskim jeBt właśnie Pięcioksiąg Mojżesza po hebrajsku (1505 r.). Z czasem i chrześcia-nie pozakładali drukarnie do odbijania ksiąg obrzędowych: w Białogrodzie 1552 r., w Skodrze 1563, w Bukareszcie r. 1688, w Aleppie w Syryi 1711 r. Pierwszą drukarnię turecką założył w stolicy sułtana renegat węgierski, Ibrahim Basmadźy 1727 r.; pierwszem dziełem z niej wyszłem jest dwutomowy in folio słownik arabsko-turecki (1728 r.), poczerń nastąpił słownik persko-turecki (1746). Obecnie posiada Turcya dość liczne drukarnie, gdyż re-ligia muzułmanów, podobnie jak żydów, nakazuje każdemu czytywać księgi nabożne.

W Ameryce poznano sztukę typograficzną dzięki Hiszpanom. Antonio de Mendoza, wice-król

Meksyku, sprowadził tam pierwszych drukarzy w r. 1537, najstarsza atoli znana książka meksykańska pochodzi z r. 1540; jest to „Manuał de adultos*, odbity przez Jana Crombergera z Sewilli. W roku następnym wydrukował on opis trzęsienia ziemi („Relacion del espantable terremoto de Guatemala⁻1541). Potem wyszły: „Doctrina Christiana⁻ do nauki Indyan (1544) i „Vocabulario en lengya ca-stellana y mexicana* (1571). W Peru zaczął drukować Antonio Ricardo, odbiwszy w Limie „Con-fessionarioa 1585 r. Wogóle w Meksyku i Peru do r. 1600 wydano 100 dzieł.—Znacznie później drukarstwo zawitało do Ameryki Północnej. Kaznodzieja protestancki, Józef Glover, w r. 1638 powiózł z Anglii drukarnię za Ocean, ale zmarł w drodze. Otwarła ją wdowa po nim, pod kierunkiem wziętego z metropolii drukarza, Stefana Dagę, w m. Cambridge, w prowincyi Massachusetts. Pierwszą odbitą tam książką jest „Freeman’s Oath“ 1639 r. Potem Dagę przeniósł się do Bostonu, gdzie odzie* dziczył po nim drukarnię Samuel Green, wydawca Biblii, przełożonej na język krajowców przez Jana Eliota. D. amerykańskie powoli się rozwijało, ponieważ rząd angielski krępował je niezmiernie. Dopiero od r. 1755 zapanowała swoboda druku. Do wywalczenia jej przyczynił się wielce Benjamin Franklin. Starszy brat jego, James, założył 1717 r. dziennik „The Boston Gazette”; a kiedy zagrożono mu oddaniem pisma pod cenzurę, ustąpił je Benjaminowi 1719 r. Z początku w Bostonie, a potem w Filadelfii, wyuczywszy się zecerstwa w Londynie i sprowadziwszy stamtąd materyał, Benjamin Franklin utrzymywał wzorową drukarnię, z której pomiędzy innemi przez lat 25 wypuszczał „Poor Richard’s Almanack". Od tego czasu D. w Ameryce Północnej rozrosło się olbrzymio, i obecnie Stany Zjednoczone prześcigają Europę pod względem ilości druków, szczególniej pism peryodycznych.

W innych częściach świata drukarnie to powstawały, to upadały. Pierwszą drukarnię w Indo-stanie, w m. Goa, załdźyli miBsyonarze portugalscy 1563 r.; w Chinach, w m. Makao, dzięki jezuitom, zaczęto odbijać ruchomemi czcionkami metalowemi 1590 r.; do stolicy Persyi, Teheranu, zanieśli D. Anglicy 1851 r. W Afryce, w Algierze, założyli drukarnię Francuzi 1830 r. Do Oceanii, na wyspy Tahiti, przedarło się D. w r. 1818.

Drukarstwo cerkiewno-słow/ańsk/e, świetnie rozpoczęte w Krakowie przez Świętopełka Fioła (ob. wyżej), przeniosło Bię chwilowo do Pragi Czeskiej, a następnie upowszechniło się szeroko po ziemiaoh litewskich i ruskich. Franciszek Skoryna, rodem z Połocka, wychowanieo Akademii Krakowskiej, gdzie godność doktora medycyny i bakałarza filozofii otrzymał, przetłómaczył na język białoruski Pismo o w. i dał wydrukować w Pradze Czeskiej. Nosi ono tytuł: „Biblija ruska wyłożena doktorom Franciskom Skorinoju iz sławnaho hrada Połocka, Bohu ko czti i ludem pospolitym k dobromu naucze-niju“. Przekład Skoryny składa się z 22 ksiąg, zawierających osobno części Pisma Sw.: Genesis, Przypowieści Salomona, Ecclesiastes i t. d. Na każdej części znajduje się osobny napis i data, jak np. na

dowych cerkiewnych, wydanych bez daty i miejsca, należy do pierwocin drukarstwa moskiewskiego. Rzecz to przecież niewyjaśniona dostatecznie. To pewna, że urządzenie wielko-kniaziowskiej drukarni i osobnego dla niej gmachu w Moskwie (Pe-czatnyj Dwór) trwało długo, bo dopiero w r. 1564 wydano w niej pierwsze dzieło. Jest to „Apostoł" in folio, odbity czarną i czerwoną farbą, typami poohylonemi nieco na prawo, naśladującemi rękopisy ruskie XVI w., z mnogiemi winietami (zastawkami) i oryginalnego kroju literami początko-wemi. Zakończenie „Apostoła” wysławia cara Iwana IV i metropolitę moskiewskiego Makarego, z których rozkazu dzieło wydano, i wymienia dwu zatrudnionych około tego drukarzy: dyakona Iwana Pedorowa i Piotra Timofejewa Mstisławca. Pierwszy był rodem z ziemi Kałuskiej, drugi ze Mścisławia w Mohylowskiem. Wytłoczywszy jeszcze „Ewaugelie" (bez daty) i „Czasownik* (1565 r.), tam „ApoBtoł* (t.j. Dzieje i Listy Apostolskie) z na- | dwaj ci drukarze musieli uciec z Moskwy, ponie-pisem: „Lieta... 1525 pri derżanii nałaskawszeho I waż, jak opowiada Fedorow, podlegali wciąż wsze-gospodaria zdkgymonta Kazimirowicza, korola poi- j lakim prześladowaniom, nie od samego cara, lecz skoho, i wielikoho kniazia litowskoho, i ruskoho, i od wielu naczelników duchownych i świeckich, źemojtskoho i inych. Wo sławnom mieste wileń- którzy oskarżali ich o herezyę. „Zawiść i niena-skom wyłożona i wytisnena. Praceju i welikoju pil- , wiść — mówi — wygnała nas z ziemi naszej, z oj-noBtiju Doktora Franciska Skoriny z Połocka... 1 cąyzny i z pośród rodu naszego wysłała nas do Sowerszisia w domu pocztiwoho muża Jakuba Ba- i krajów nieznajomych". Po podpaleniu przez ciżbę bicza, najstarszeho burmistra sławnoho i welikoho J drukarni moskiewskiej Fedorow pospołu z Timofe-miesta wileńskoho “. Stamtąd ‘również, z domu jewem przeniósł się do Polski. Otoczył ich opie-Babicza, który był snadż mecenasem Skoryny, ką kasztelan i hetman Chodkiewicz, zalecił łasce wyszedł modlitewnik dla świeckich p. n. „Małaja królewskiej i założył dla nich drukarnię w Zabłu-podorożnaja kniżica*. Obadwa dzieła, lubo po- dowie, w pow. Białostockim. Stało się to w roku dobne do Biblii praskiej, mają format mniejszy 1568, a już w roku następnym wyszła „Kniga, („Apostoł" in 8-vo, „Kniźica" in 12-mo) i druk zowomaja Ewangelie pouczitelnoje", z herbem het-drobniejszy, bardziej już wykształcony. Na tern mana i napisem: „Za szczastliwago panowanija kończą się wydawnictwa Skoryny; pozbawiony najaśniejszago gosudara naszego, Żikgimonta Aw-własnych środków, uwikłany w procesa spadkowe, gusta, Boźieju miłostiju korola polskago i welika-pomimo opieki królewskiej, zaniechał niewdzięcz- ! go kniazia litowskago, russkago, pruBskago, żo-nej pracy. Dopiero w kilkadziesiąt lat później, mojskago, mazowieckago, widlańskago i inych. pod osłoną dwu Mikołajów Radziwiłłów, wojewody A pri arcbiopiskopie Jonie, Boźieju miłostiju mi-wileńskiego i wielkiego hetmana litewskiego, po- tropolite kiewskom i galickom i wsieją Rusii. wstała drukarnia z czcionkami cerkiewno - słowiań- I wydana jest w otcziznom imieniju pana wileń-

księgach Hioba: „Skonczałasia kniha sija. S po-moszoziju Boha w trojci edinaho. Powieleniem prącej a i wykładom izbrannaho muża w lekarskych naukach D aktora, -Franciska, Skoriniua syna, s Potocka. U Starom meste Prazskom. Lieta... ty-seszcznobo piatsotoho i siedmanadesat* (15 L 7). Część ostatnia ma datę 1519 r. Na jednym z egzemplarzy dopisano współcześnie, kto dostarczył środków na tak kosztowne wydawnictwo: „A tosia stało nakładom Bohdana, Ońkowa syna, radci me-sta wileńskoho". Całe dzieło jest pięknie wytł )czone in 4-to na białym i mocnym papierze; tytuły odbito cynobrem; litery początkowe wycięto w ramkach, na tle zwierząt, roślin, gwiazd i t. p.; dołączono do niego liczne drzeworyty, oraz wizerunek samego tłómacza. Wogóle Pismo Święte Skoryny pod względem typograficznym nie ustępuje weneckim drukom słowiańskim. Opuściwszy Czechy, Skory-na założył pierwszą drukarnię w Wilnie i wydał

skiemi w Nieświeżu. Powołała ją do życia chęć szerzenia nauki aryańskiej w języku białoruskim, podówczas nietylko dla pospólstwa, lecz i dla drobnej szlachty zrozumiałym. Pamiątką owych usiłowań jest „Katichisis, to jest nauka staroda-wnaja cbristianskaja ot svetoho pisma, dla prostych ludej jazyka ruskoho w pytaniach i otkaziech so-brana... Nakładem boholubiwyćh mużej, Pana Matfia Kaweczyńskoho, namiestnika neswiżskoho,

Simona Budnoho, Lawrentia Kryszkowskoho. Na gorodie Neswiźskim. Pod laty... 1562". Innych z tego czasu druków nieświeskich dotąd nie odszukano. O dalszej działalności Budnego na polu drukarstwa polskiego (ob. Budny).—Po Krakowie,

Pradze Czeskiej, Wilnie i Nieświeżu przyszła kolej na Moskwę. Car Iwan IV, iżby zapobiedz każeniu ksiąg świętych przez przepisywaczy, postanowił w r. 1553 założyć drukarnię w Moskwie.

Podobno sprowadził w tym celu z Danii Hansa Missinheima, lecz żadnego druku z nazwiskiem | swój druk lwowski: „Apostoł*, (Umieściwszy przy jego nie masz. Być może, iż kilka ksiąg obrzę- i nim, obok ,herbu i pochwał dla Chodkiewicza,

skago, getmana najwyszszago welikago kniaźstwa litowskago, starosty gorebeńskago i mogilewskago, jego miłosti pana Grigoria Aleksandrowicza Chodkiewicza w mieste zowomom Zabłudowiju, włast-nym nakładom jego miłoBti.... (który) izobrietoch sebie w tom diele drukarskom ludej nauczonych, Iwana Feodorowicza Moskwitina, da Petra Timo-fiejewicza Mstisławca*. Następny druk zabłudowski, Psałterz z Czasosłowcem 1570 r., posiada o-dezwę samego tylko Fedorowa, gdyż Tymofejew przeniósł się był do Wilna. Hetman Chodkiewicz,starością i bolami głowy znękany, rozkazał Fedoro-wowi zwinąć drukarnię i osiąść na wsi, którą mu wspaniałomyślnie podarował. Ale Fedorow, jak sam powiada, nie chciał siać ziaren zboża, skoro umiał siać ziarna duchowe, — i powędrował do Lwowa. Przezwyciężywszy nielada trudności, nim uzyskał kredyt w papierniach krakowskich, założył drukarnię w r. 1573 i odbił pierwszy i ostatni

gorzką spowiedź z źyoia własnego. Zresztą „Apostoł* lwowski, ukończony w r. 1574, zbliża się mocno do pierwodruku moskiewskiego. Następnie Fedorow przerzucił się do Ostroga i tam, przyjęty do dworu i zaopatrzony w środki przez Konstantego ks. Ostrogskiego, wydrukował Psałterz i Nowy Testament 1580 r. W roku następnym z pod nowej prasy jego wyszła sławna Biblia, z wielkim nakładem grosza ks. Ostrogskiego i z wielkim nakładem pracy Fedorowa wydana; znajduje się na niej napis „Izwoleniem otca i spospesze-niem Syna i swerszeniem św. Ducha, poweleniem błagoczestiwago kniazia Wasilia Konstent ino wieża OBtrozskago, wojewody kijewskago, marszałka zem-li wołynskija, starosty władimirskago i proczija. Napieczatana byst’ sia kniga głagolemaja Biblija, jeże jest Wetchij i Nowyj Zawiet, w bogospasaje-mom gradie... Ostrozie, mnogogriesznym i niedo-stojnym rabom Iwanom Fecdorowym synom Mo-skwitinom". Z tegoż r. 1581 jest drugie wydanie Biblii, tudzież „Chronologia" arkuszowa, ułożona przez Andrzeja Rymszę. Dokonawszy wielkiego dzieła, Fedorow powrócił wnet do Lwowa i dzięki osiągniętym zasobom, gotował się do nowych przedsięwzięć, gdy go śmierć zaskoczyła 1583 r.

Ze zgonem jego na lat kilka przycichła działalność drukarstwa we Lwowie i Ostrogu, a natomiast rozwinęła się powrotnie i okazale w Wilnie. Opuściwszy Zabłudów, Piotr Timofejew Mstisławiec u-rządził drukarnię w Wilnie, w domu braci Koźmy,

Lwa i Łukasza Mamoniczów, skąd wyszły: „Cze-tweroewangelie* („pri drżawie... Hendrika... korola polskago... urny szlemem... pana skarbnago, starosty upickago, Iwana Semenowicza Zareckago i brata jego, pana Zenowa, burmistra miesta wi-lenskago"... 1575 r.), „Psałterzu (1576) i „Apostoł* z przywilejem królewskim, zakazującym pod grozą grzywien przedruku. Zdaje się, że spółka Timofejewa z Mamoniczami rozchwiała się, bo na czas jakiś fiima ich ginie i tylko Bazyli Harabur-da wydaje w Wilnie „Osmogłasnik" 1581 roku.

Dopiero w roku 1583 zjawia się wydrukowany przez Mamoniczów „Służebnik⁴*, za przywilejem króla Stefana i błogosławieństwem metropolity kijowskiego Jonisifora. Od tego czasu rozwijają oni żywą czynność i drukują „Katechizm iii nauka wsiem prawosławnym chriBtianom" (1585), „Orammatika słoweńska" (1586), „Tribunał, obywatelem welikago Kniazstwa Litowskago, na sejmie warszawskom dany" (t. j. postępowanie sądowe litewskie, 1586 r.) i Psałterz (t. r.). Wreszcie z pod prasy ich ukazał się w r. 1588 ułożony po biało-rusku „Statut welikago kniaztwa litowskago, od najasneszego gosudaria korola jego miłosti Żisgi-munta tretego wydany* (str. 536 in fol.). Dzieło to, ozdobione portretem króla i herbem Lwa Sapiehy, odbito kursywą, łudząco naśladującą rękopisy współczesne. W dalszym ciągu Mamoniczo-wie wydawali księgi nabożne, rozprawy polemicz-nO-teologiczne i gramatyki. W r. 1621 drukarnia ich przeszła na własność Bractwa przy cerkwi prawosławnej św. Ducha i współzawodniczyła długo z drukarnią, założoną przez unitów przy klasztorze św. Trójcy. Pod konieo XVII w. jedni i drudzy więcej drukowali po polsku aniżeli po cerkiewno - słowiańsku. Niedaleko od Wilna, w Je-wiu pod Trokami, zakonnicy uniccy założyli drukarnię 1611 r. W Kijowie istniała od roku 1619 wielce ruchliwa drukarnia Ławry Peczerskiej. Zresztą nie było prawie miasta cokolwiek znaczniejszego, gdzieby dłużej lub krócej nie drukowano ksiąg cerkiewnych, zarówno dla zaspokojenia potrzeb miejscowych, jako też dla zaopatrzenia w nie krajów sąsiednich. I tak, Mohylów nad Dnieprem miał drukarnię starosłowiańską od r. 1616, Po-czajów od 1618, Łuck 1628, Krzemieniec 1638, Targowica 1649, Supraśl i t. d. Nawet w małych mieścinach, ilekroć był tam klasztor, powstawały drukarnie, jak np. w Kutejnie pod Orszą (1630 r.) lub w BujuiczaCh (1635 r.). Najwytrwa-lej wszakże, bo nieprzerwanie aż do naszych czasów, uprawiano drukarstwo cerkiewno - słowiańskie we Lwowie. Drukarnia tamecznego Bractwa Stau-ropigialnego, zbogaciwszy się nabyciem materya-łów po Fedorowie, wznowiła swoją czynność i ogłosiła w roku 1586 ułożony przez Herasima Smotryckiego „Kalendar rymskij nowyj“. Tam również wydano jedną z najdawniejszych gramatyk grecko - słowiańskich (1591 r.). Osłoniona przywilejem króla Zygmunta III, drukarnia bracka rozwinęła się wprędce na wielką stopę; tak np. w r. 1608 odbiła 600 Czasosłowców i 1 000 Psałterzy. Od r. 1688 współzawodniczyła z nią drukarnia unicka, założona przez biskupa Szumańskiego w klasztorze św, Jerzego, a od r. 1730 drukarnia bazyliańska w Poczajowie. Toczyły się pomiędzy niemi długie spory o prawo drukowania ksiąg obrzędowych, rozstrzygane przez sądy królewskie i biskupie to na jedną, to na drugą stronę. Ostatecznie drukarnia stauropigialna przetrwała dotąd i zaopatruje w książki cerkwie i szkoły galicyjskie. Z innych drukarni lwowskich kwitnę-ły: Michała Sloski (1643—1667), i Wojciócha Mel-czewskiego, który w r. 1684 wyjednał od Jana III tytuł typografa królewskiego. Zresztą istniały jeszcze drukarnie przy monasterach: w Kryłosie, Stratynie, Uhercach, Unijowie i t. d.

W Moskwie opuszczone przez Fedorowa stanowisko objęli na krótko Nicefor Tarasiew i An-dronik Timofejew Niewieża, wydając z odnowionej „sztanby* (drukarni) Psałterz 1568 r., poczem przez lat 21 żadna książka w Moskwie nie wyszła. Z rozkazu Iwana IV Niewieża osiadł w Słobodzie Aleksandrowskiej (Nowy grad Słoboda), ale i tam skończyło się na odbiciu Psałterza 1577 r. Dopiero z u-stanowieniem patryarchatu w Moskwie założył tam Niewieża drukarnię 1589 r. i odbijał księgi liturgiczne do r. 1602. Nastąpił po nim syn jego, Iwa-niec Andronikow Niewieżyn. Jednocześnie w pierw-szem dziesięcioleciu w. XVII drukowali w Moskwie: Onisym Radiszewski, Wołynianin, prawdopodobnie pochodzący z Ostroga, i Janikita Fofanow ze Pskowa. Od r. 1611—1615 D. w Moskwie całkowicie ustało. Fofanow przeniósł się do Niższego Nowogrodu, lecz żadne z wydań tamecznych nie oca-' lało. Powróciwszy do Moskwy na wezwanie cara

Michała Fedorowicza, wydrukował Psałterz 1615 r., poczetn nastąpiły inne dzieła obrzędowe. Obok niego pracowało kilku innych drukarzy: Piotr Fedy-gin, Józef Kiriłłow, Kondrat Iwanow, Nikon, oraz Bazyli Burcew - Protopopow, wydawca pierwszej w Moskwie książki szkolnej („Azbuka", 1634 r.).

Pierwszy raz Pismo św. wytłoczono w Moskwie 1663 r., podług egzemplarza Biblii ostrogskiej z r. 1580. Pierwszym zaś drukiem świeckim jest przekład dzieła o wojskowości Duńczyka, Walhausena (1647 r.); poczem wyszedł zbiór praw („Ułożenie caria Alek-sieja Michajłowicza," 1649 r.). Istniała nadto w r.

1670 drukarnia w monasterze antoniewo - sijskim (w gub. Archangielskiej) i przy monasterze iwerskim (wałdajskim), przeniesiona tam z klasztoru kuteiń-skiego pod Orszą; tę ostatnią, po uwięzieniu patry-archy Nikona, włączono w r. 1676 do drukarni moskiewskiej. Odtąd wyłącznie drukarnia dworska w Moskwie, oddana pod najbliższy dozór patryar-chy, wytłaczała księgi cerkiewno-słowiańskie aż do reformy Piotra W., o czem niżej. W ogóle w W.

Ks. Moskiewskiem wydano 16 dzieł w w. XVI i o-koło 500 w w. XVII, prawie wyłącznie treści liturgicznej. — Po za tern odbijano sporo ksiąg cerkie-wno-słowi^ńskich w Rzymie, Wenecyi, na Wołosz-czyźnie, w Mołdawii, w Hercegowinie, tudzież w Tybindze niemieckiej.

Drukarstwo wielko-ruskie. Piotr W., za bytności w Amsterdamie 1699 r., nadał tamecznemu kupcowi,

Janowi Tessingowi, przywilej na drukarnię, „aby poddani russcy mogli się kształcić we wszystkich kunsztach i umiejętnościach", z zastrzeżeniem atoli, aby ksiąg cerkiewnych nie odbijał. Tessing przybrał sobie do pomocy osiadłego w Amsterdamie Polaka,

Eliasza Kopiewskiego vel Kopievitza, i w r. 1699 wydał ułożone przezeń dwa dziełka: „BBe^eme KpaTKoe bo BCHKyio HCTopiio no unny HCTopnuno-My,“ oraz pierwszą arytmetykę rossyjską. Typy w tych i następnych drukach amsterdamskich różnią się już znacznie od cyrylicy, zbliżając się do prostoty liter łacińskich. Ogłosiwszy jeszcze trzy książki, Tessing zmarł 1701 r., a Kopiewski przeniósł się do Gdańska, gdzie mu Szwedzi drukarnię zabrali. Czcionki jej dostały się później do Królewca, albowiem Bazyli Korwin Kwasowski odbił tam niemi kalendarz ruski 1727 i 1730 r. Tymczasem drukarnia nadworna w Moskwie po dawnemu posługiwała się pismem cerkiewnem; ta jedynie co do niej zmiana zaszła, że po zpiesieniu patryarchatu zarządzał nią jeden z członków nowopowstałego synodu, z tytułem „protektora typografli", mający sobie poleconem baczyć, iżby żadnych ksiąg nie tłoczono „bez rozkazu synodu duchownego⁴⁴. Aliści w r. 1707 giser Damehe, zecer Silbach i presser Foskul przywieźli z Amsterdamu patryce i matryce trzech rodzajów uproszczonego abecadła słowiańskiego; odlał z nich czcionki Michał Efremów, i wydrukowano niemi „Geometryę⁴⁴. Wyr. 1709 zecerowie moskiewscy złożyli Piotrowi W. wzory abecadła uproszczonego, nazwanego przez siebie grażdańskiem czyli świec kie m. Car Piotr poczynił własnoręcznie poprawki, niektóre litery całkiem wykreślił i abecadłem przez siebie zatwierdzonem rozkazał drukować „książki historyczne i manufakturne". W ten sposób, lubo nie odrazu jednostajnie, bo wracano je» szcze do niektórych liter cerkiewnych, zaozęto drukować t. z w. grażdanką; jednocześnie też wprowadzono w użycie cyfry arabskie. Po takiej reformie, Piotr W. założył pierwszą drukarnię w Petersburgu 1711 r., która odbijała przeważnie dzieła wojskowe, oraz drukarnię cerkiewną przy Ławrze A-leksandra Newskiego, 1720 r. W r. 1710 zaczęto też drukować to grażdanką, to cyrylicą „Wiedo-mosti", wydawane od r. 1703 w Moskwie. Po śmierci Potrą W. drukarnie w Petersburgu zwinięto w r. 1725, odesławszy materyały synodowi w Moskwie, któremu rozkazano odbijać jedynie księgi obrzędowe. W r. 1728 przywrócono dwie drukarnie w Petersburgu: przy senacie, do ogłaszania ukazów, i przy Akademii Nauk, do dzieł historycznych, ocenzurowanych przez synod. Z czasem powstało kilka jeszcze drukarni przy instytu-cyach rządowych. W r. 1743, we wsi Wsieswiat-skoje pod Moskwą, wyszła Biblia gruzińska. W r. 1751 wydrukowano pierwszy, ściśle w języku eer-kiewno-słowiańskim dokonany, przekład Pisma fow., przyjęty przez kościół prawosławny (t. zw. Biblia Elźbietańska). Po wstąpieniu na tron cesarzowej Katarzyny II upadł na czas jakiś monopol rządowy drukarstwa. W r. 1769 senat pozwolił Niemcowi Hartungowi wytłaczać w Petersburgu książki cudzoziemskie. W r. 1772 powstała drukarnia Weitbrechta w kilku językach, później nazwana Cesarską. Schnohr zasłynął drukami wscho-dniemi, osobliwie trzema edycyami Koranu. Najwięcej wszakże do rozwoju D. w Rossyi przyczynił się Mikołaj Nowikow, od r. 1777 wydawca „St. Peterburgskich Uczonych Wiedomosti⁴⁴, od r. 1779 dzierżawca drukarni uniwersyteckiej w Moskwie, i założyciel Kompanii Typograficznej 1784 r. Ogłosił on bardzo dużo dzieł naukowych i wydawał kilka czasopism. W r. 1785 drukarnię i księgarnię Nowikowa, jako wolnomularza, zamknięto. Niebawem, w r. 1787 zabroniono wogóle sprzedaży ksiąg nabożnych, o ile nie wyszły z drukarni synodu, a wreszcie w r. 1796 ustanowiono ścisłą cenzurę i o-graniczono znacznie liczbę drukarni prywatnych. Cesarz Paweł I w r. 1800 zniósł cenzurę, lecz przywrócił ją w r. 1801; pozwolono atoli na nowo otworzyć drukarnie prywatne. Cesarz Aleksander I podobnież skasował cenzurę prewencyjną w r. 1802, ale przywrócono ją w r. 1804. Ostatecznie drukarnie w Rossyi rządzą się teraz ustawą o prasie z r. 1865. Liczba drukarni rossyjskich, szczególniej w o-statnich latach 40, ogromnie wzrosła; musi znajdować się ona przy każdym rządzie gubernialnym. Sam Petersburg liczy około 150 drukarni, Moskwa zaś około 130. Pod względem okazałości druków i bogactwa typów europejskich i azyatyckich słynie osobliwie drukarnia Cesarska, Akademii Nauk, synodalna., oraz instytutu języków., wschodnich.

Drukarstwo polskie. Wynalazek Guttenberga w porównaniu z innemi krajami nader wcześnie, bo w lat 20 po Moguncyi, zastosowany w Krakowie, odfzarania w. XVI rozwinął się okazale w Polsce. Po owiętopełku Fiolu ^bezimiennym wydawcy „Tur-

.'p®

HM

j

r-4

i:

.,. J

S

^s'v*

*33

Sa, ,4

f

(URM

igi

»Y

Pfe

'^<nN

i

m

* '

* ^

Pi

ii ,-;

i®$

r •

r>

iS

jg^N ?•.•:■'■ ■••■••■‘•■‘v"i

MU

h>ifSrj

Fig. 42 Wnętrze drukarni w XVIII w. (Ze sztychu C. F. Boetiusa 1740 r.).

J

ta

> :

-;• >

■

IB

ŚW

li'j

v'

j .J

.-. v ‘

•w

JniN

i

«■?

yj

M

Sit

*.!?

ii

• =-=4c-

ij

SM

U

1}J

U

;

¹

■ ”:■

;

i

(•

K~^-r-r-r^~:z

■1

31

.

a

i:;

gf

i

14

li;

■i

‘2

U&

pi

»t * r i

k •

'.?V!

|

\g

: ^

jw:.

:

Jp§|

Słi

Uf

': ■'

•Hf

rfLJLLa

f~—~ r    l

^BŻH

Bfgsf K^ja^^n

a

SScśmś

W ° * * B

J

/

fflwffl

i

I

li

jKllS

m£k

I

Tjn

. ::

riLI»-i.

M

ąsśismm

S4-2i.l4

jgjl

;

--crfT -—W³*

B

ii

ni

■

' ¹

V/

m

i

::

:

f

rlHPlU

miel

M

m

ifes

WmM

,

aSiŁl

r

_7]

[ p

ę-'"

T

ni

I

i

m

.

■

■4/'! •

a

Lc

S⁵

r<

J

=

tj

M

5^

wjmm

VA

⁷A

Wi

i

iśjygiggl

jHHjjHjBtl

i

1

4

*

r, n*

i:

i

■H l':|i

. 1 i~:TE;.I14:;:;’

v;V

■ U

P j

$

,:

i:

fil

; i

H

\t

..V

JilffllBI.

lliiilSB

illlii

lilllli!

is ir

i:i

~gi

Bi

i

Ili

j

Vi

\

fecrematy“ (ob. str. 124), założył w Krakowie stałą drukarnię wspomniauy już Jan Haller. Jako wydawca, oddający do tłoczni zagranicznych przeznaczone dla Polski dzieła, był on czynny od r. 1490, stałą zaś, własną drukarnię, zdaje się, że założył w Krakowie 1503 r. Ruchliwa działalność jego trwała aż do zgonu w r. 1525. Przez ten okres czasu wydał lub wydrukował przeszło 200 dzieł filozoficznych, teologicznych i historycznych. Nie wszystkie druki jego są równej piękności, niektóre atoli, jak np. „QuestioneB“ Arystotelesa (1508 r.), żywot św. Stanisława przez Długosza (1510) lub podręcznik filozofii naturalnej Jana ze Stobnicy (1517), odznaczają się tak okazałym drukiem, trwałą czar-nością farby i dobrooią papieru, że stoją na równi z edycyami Aldów. Będąc zamożnym i posiadając własną papiernię na Prądniku, nie żałował snadź Haller kosztów na swoje księgi; dowodzi to zarazem, że miały one nielada pokup w kraju. Praw-dziwem arcydziełem drukarni Hallerowskiej jest olbrzymi Mszał krakowski (1515 r.), na arkuszowym pergaminie wytłoczony wielkiemi, artystycznie wy-ciętemi literami, czarną i czerwoną farbą, ozdobiony prżytem różnobarwnemu malowanemi inicyała-mi. Haller drukował prawie wyłącznie dzieła łacińskie; wszelako w wydanych przezeń Statutach Jana Łaskiego (1506) zjawia się tekst „Bogarodzicy,* a do małej „Agendy“ (1514) dołączono na końcu, od osobnej stronicy, wydrukowaną czerwono powieść o Papieżu Urbanie. Około tegoż czasu, pomiędzy 1515 a 1517 r., wyszły zatracone dzisiaj książki polskie: „Walki trojańskie”, „Dzieje pogańskie*, oraz pierwsza edycya „żywota Pana Jezu Krista,* przetłómaczona ze św. Bonawentury przez Baltazara Opecia, pod wpływem królewny Elżbiety, siostry Zygmunta I, „dla rozmnożenia pisma polskiego, w którem się osobliwie kochała", jak opiewa przedmowa. Dzieła tego znamy dopiero wtórą edycyę, z r. 1522, z napisem: „Wyrażono w Krakowie przez Floriana Bawara ij Jana Sandetzkiego, nakładem opatrznego męża, pana Jana Hallera”. Tegoż roku ten sam „Ziywot” wyszedł z drukarni Hieronima Wietora, rodem ze Szląska, który ilością druków polskich prześcignął Hallera; z pod jego prasy, czynnej od r. 1518 do 1546, wyszły, pomiędzy innemi „Rozmowy Salomona z Marchołtem,” ułożone przez Jana z Kossyczek i ozdobione grube-mi drzeworytami, tudzież przepysznie odbite „Statutu Sigismundt I;” inne jego druki łacińskie celują piękną, prawie elzewirską antykwą. Jednocześnie (1511—1559) wytłaczał w Krakowie księgi Floryan Uugler, wydawca najstarszego u nas, w drzeworyty zaopatrzonego, zielnika (Falimierz „O ziołach i mocy ich”, 1534). Do współzawodnictwa z powyższymi wystąpili niebawem inni liczni drukarze. Z pomiędzy nich w XVI w. upamiętnili się szczególniej wzorowemi edycyami: Maciej Szarffenberger [1521—1547), celujący rozmaitością czcionek, wy-lawca pierwszej całkowitej Biblii po polsku (J. Leo jolity, 1561 r.); Matys Wirzbięta (1558—1605), wy-lawca „Wizerunku* Reja; Audrychowicz (Andry-sowicz) Łazarz i spadkobiercy (1550 — 1650 r.), wydawca pieśni Kochanowskiego i wspaniałej Biblii Wulgaty (przekład Jakóba Wujka, 1599); Ja-kób Siebeaeycher i jego spadkobiercy (1541 — 1595), wydawcy „Kroniki Polskiej “ Marcina Bielskiego z wielu drzeworytami i t. d. Opieka, którą monarchowie i możnowładzcy otaczali nauki i uczonych, oraz zupełna wolność druku sprzyjały nader korzystnie rozwojowi drukarstwa w Polsce. Na założenie drukarni nie potrzeba było uzyskiwać wcale pozwolenia; wyjednywano jedynie przywileje królewskie na książki, aby zabezpieczyć się od przedruku; tylko dzieła religijne podlegały cenzurze biskupiej, zresztą szerzeniu za pomocą druku zgorszenia zapobiegały magistraty, pociągając winnych do sądu, co zresztą rzadko się przytrafiało. Dzięki temu już w XVI w. liczono w Polsce przeszło 100 drukarni; istniały one po małych miastach, a nawet we wsiaoh, jak np. w Lucła-wicaoh 1560 roku. W w. XVII liczba ich jeszcze wzrosła, pod wpływem ruchu religijnego; nawet do takich zakątków, jak Paniowce (1615), Lubcz nad Niemnem (1641), Kościan (1647), lab Kiejda-ny (1650) dotarła sztuka typograficzna. Najwytworniej drukowali różnowiercy w Rakowie, gdzie aż cztery prasy były czynne, w Brześciu (1558 — 1569), gdzie wytłoczono sławną Biblię Radziwiłłow-ską(1563)i w Królewcu, gdzie Osterberger odbił o-kazale „Kronikę" Strykowskiego (1582 r.). W Zamościu poprawnością druków zaznaczył się Marcin Łęski (1593—1613). W Warszawie od r. 1578 miewał drukarnię wędrowną Mikołaj Szarffenber-ger, towarzysząc kanclerzowi Zamoyskiemu, pierwszą zaś stałą drukarnię założył Jan Rossowski, otrzymawszy na nią przywilej d. 12 lipca 1624 r. W r. 1643 otworzył nową drukarnię Piotr Elert, później do ks. Pijarów przeszłą. W Gdańsku słynął drukami, nie ustępuj ącemi Elzewirom i Planti-nom, Jerzy Forster (1651 — 1692). Jak ruchliwą była działalność wydawnicza, okazuje się z tego, że do roku 1645 włącznie wytłoczono 4 749 dzieł polskich, nie rachując wydanych w języku łacińskim, ruskim i hebrajskim. Od tego wszakże roku, skutkiem nieustannych wojen, zniżenia się poziomu oświaty i nietolerancyi szlacheckiej, D. polskie zaczyna mocno podupadać. Istnieje wprawdzie sporo drukarni (do w. XVIII z górą 500), znajdują się one przy każdym prawie klasztorze, lecz wydawnictwa ich, na lichym papierze, w dziwacznym formacie kwadratowym, koślawemi czcionkami odbijane, nie dorównywają edycyom XVI w, Jedynie drukarnia Cezarych w Krakowie (1612—1730) podtrzymywała jako tako dawną sławę. Wobec tego sporo dzieł polskich posyłano odbijać za granicę, szczególniej do Lipska. Odkąd przecież piśmiennictwo zaczęło się odradzać, i drukarnie też zaczęły powstawać z upadku. Wydanie „Voluminów Le-gum* przez ks. Pijarów w Warszawie (1732—82), Biblii Wujka przez ks. Jezuitów we Wrocławiu (1740), „Kodeksu dyplomatycznego* Dogiela przez Pijarów w Wilnie (1758) stało się zwiastunem powrotu do okazałych i poprawnych druków. Jakoż Jezuici warszawscy, nie w wytwornej, ale przynajmniej w starannej edycyi wydrukowali ogromny zbiór „Dziejopisów polskich* (1764 — 1768),

a Wawrzyniec Mizler, lubo na złym papierze, ale | dzona za przewodem Grolla sztuka typograficzna ładnym drukiem odbił „Collectio historiarum⁴⁴ wydoskonaliła się ostatecznie w początku XIX w., (1761). Całkowite odrodzenie pięknego drukarstwa kiedy Tadeusz Mostowski, Natan Gliicksberg, Ga-datuje się od czasu, kiedy za Stanisława Auęu- łęzowBki i Bank Polski w Warszawie, a Józef Za-sta, rozwinął obszerną działalność Michał Groll wadzki w Wilnie przyswoili drukarstwu polskiemu (Grel) (1762—99), „komisarz i bibliopola j. k. m.*, najświeższe ulepszenia techniczne. Odtąd D. pol-mający zakłady swoje na Marywilu w Warszawie skie zdąża równym krokiem z D-em ogólno-euro-„pod znakiem poetów*. Kazał on wyrzynać kształ- pejskiem.—Ossoliński Wł. M. „Wiadomości history-tne, urozmaicone czcionki, używał trwałego i moc- 1 czno-krytyczne* (Kraków 1819—22 i Lwów 1852);

f.

Sxarft-njbv>J.

km

w*

Wr%ć0i

ff/

1

r-.-v

m

m

'*11

JŹianiCs

fen

rr; •';

El

11b

wmm

mm

pi

Si

Sali

(Mj

jŁ*axa7'Z yfndryć -r

„iLj

lilor

SBĘSjNo

IMSf

N]

fi

fn.

^ l

iA® AlacM/^/indruso /Ó/&

r>:^Y0za^y

UMK

t"

i\W

to

MTateuS*-'

- 5>

..

MSI

usmiKi

Si®

v;r

v;

-V:

(ĘĘsjm

gf8l

■^^mo/s kity

ja

gyggg

csB

gg

jS&ymcm/ Kempin t- fvoJ.

f4| BzĘ$)

faff

ni    •

wbSBż-

Mac tti' lVt-TZ. b eejzi -J/ÓÓ3.

JsuyjtłafSchede/*/óJojfrk)

b ig 43. Godła drukarzy (polskich.

nego papieru, (ozdabiał tytuły sztycbowanemi wi- | Bandtkie Jerzy Samuel „De'primis Cracoviae|in ar-nietami, dbał o czarność farby i czystość odbicia, te typogr. incunabulisu (Kraków 1812); tenże „Hi-słowem, przywrócił dawną sławę drukarstwu poi- storya drukarń krakowskich etc.⁴⁴ (Kraków 1815); skiemu. Świadczą o tern chociażby „Sielanki poi- tenże „Historya drukarń w król. Polskiem i w. ks. skie* i „Historya narodu polskiego* Adama Naru- Litews. etc.” (Kraków 1826, 3 t.); Lelewel J. „Bi-szewicza (1780 — 1786). Obok niego pracował biograficznych ksiąg dwoje” (Wilno 1823 i 6, 2 t.). z równą gorliwością Piotr Dufour (1775 — 1795), Bentkowski, Estreicher (T. VIII), Jocher, Sobole-podobnież w Warszawie, bo w Krakowie długo je- wski i in.; monografie o Hallerze, Grelu i t. d.— sączę drukarstwo pozostawało w upodleniu. Odro- i Ob. K s i ę g a r s t w o, Polska.    Wł- K

' Drukarz (Bostrichius typographicus), ob. Kornik i Korniki.

Drukowanie tkanin, inaczej Natłaczanie tkaniu. Sztuka natłaczania tkaniu, jak również i barwienia ich (farbowania), pozostają w ścisłym ze sobą związku, do tego stopnia, że, praktycznie rzeczy biorąc, trudnym, jeżeli już nie niemożliwym, jest ich rzeczywisty rozdział. W oba wypadkach rzecz idzie o kolorowanie, za pomocą przeróżnych sposobów, bądź włókien przędzalniczych (tekstylnych), bądź gotowych tkanin, a gdy barwienie ma za zadanie wytworzyć zasadniczą barwę jednostajną, natłaczanie tkanin ucieka się do efektów natury o wiele bardziej złożonej, wywołując obfitość rozmaitych, w danem miejscu, rysunków, kolorów i deseni.—Dla ścisłości historycznej potrzeba przy drukowaniu tkanin wspomnieć, że sztuka kolorowania sięga zamierzchłej przeszłości, albowiem już Pliniusz w swej, 37 ksiąg obejmującej, „Historia Naturalis“, w ks. XXXV roz. XLII, obszerny traktat poświęca temu kunsztowi. Wysoce interesujące obserwacye, jakie Pliniusz podówczas zebrał nad powstawaniem współcześnie z jednej kąpieli farbierBkiej kilku kolorów, przy użyciu pewnych dziko roenącyoh roślin, których dekokt, w połączeniu z ziemiami sui generis, wywołuje na tkaninach trwałe, niczem nie dające się usunąć kolory, — bez żadnej wątpliwości odnoszą się do współczesnego, tak znakomicie pod względem technicznym i naukowym opracowanego, działu barwienia garansynowego, za pomocą Marzanny, Ru bia tindorum, lub syntetycznie otrzymywanych barwników alizarynowych. —Mieszkańcy pobrzeźa m. Kaspijskiego, jak w swojej Historyi wspomina Herodot, mieli zwyczaj barwienia noszonych tkanin na różnorodne desenie, wyobrażające najdziwaczniejsze figury i zwierzęta, a używali do tego odpowiednich zapraw (bejc) i barwników; otrzymane kolory były nadzwyczaj trwałe i wytrzymywały całkowity okres używaluośoi tkaniny. Już u starożytnych Penicyan używano słynnej purpury tyryjskiej, a Pliniusz, opisując panujący przepych i zbytek wśród współczesnych Rzymian, wspomina o tym cudnym szkarłacie, który ceniono na wagę pereł, Z rzymskich cesarzy Tullus Hostilius szcze gólniej lubował się w purpurze; cena jej przewyższała podówczas 1 000 denarów za 1 funt. Oprócz purpury, jak Pliniusz w swej „Historia Naturalis" wspomina, Starożytni często posiłkowali się barwnikiem z Indyi pochodzącym, który tam otrzymywano z gliny i humusu, przylegającego do łodyg dziko rosnących roślin. W stanie suchym ten z Indyi sprowadzany barwnik był koloru prawie czarnego; ale na mąkę roztarty i w wodzie zawieszony wydawał wspaniały błękit o purpurowym odcieniu. Barwnik ten, nazwę Indygo noszący, jakeśmy to powyżej wspomnieli, już u Starożytnych znany i wysoce ceniony, we współczesnym stanie techniki barwienia olbrzymią gra rolę; pochodzenia roślinnego, z rodziny Indigofera, obecnie otrzymywanym bywa również sztucznie, za pomocą syntezy chemicznej, przez wywoływanie go wprost na samej tkaninie. Podług Owi-

Encjkl. Powu U astr Z«tz 181 T 17-ty.

diusza, starożytni Germanie nacierali sobie twarze bezbarwnym sokiem, z roślin Indigofera wyciskanym, który na powietrzu (pod wpływem u-tleniania się) nabierał ciemno-błękitnej, z bronzo-wym odcieniem, barwy; w ten sposób budzili Germanowie postrach wśród swych wrogów. W celu zbadania procedury stosowanej przez mieszkańców Indyj Wschodnich przy wyrobie tkanin barwionych, został delegowanym przez rząd francuski p. Beau-lieu, oficer marynarki, który, po dłuższym w Hin-dostanie pobycie, poznał dokładnie tajemnice fa-brykacyi. Współczesny stan rozwoju techniki barwienia i natłaczania tkanin, dzięki rzeozywiście olbrzymim postępom w budowie maszyn i przyrządów w tym dziale przemysłu używanych, dla pewnych gatunków fabrykacyi dotąd jeszcze opiera się wyłącznie na tych zasadach, jakie po raz pierwszy znajdujemy w użyciu u mieszkańców Indyj Wschodnich. — Dla otrzymania zabarwionych tkanin, na którychby, oprócz innych kolorów, jaśniały barwy indygowe, postępują oni w ten sposób, że po wywołaniu żądanych kolorów całą tkaninę pokrywają cienką warstwą wjsku, wyłączając, naturalnie, te miejsca, które mają być zabarwione indygiem Tkanina, tak spreparowana, zostaje zanurzoną w kąpieli, zawierającej wodny roztwór zredukowanego, a więc rozpuszczonego, indyga, przyczem miejRca woskiem niepokryte pochłaniają barwnik, który, po wyjściu z kąp;ali, pod wpływem utleniającego działania powietrza, utrwala się, oczy-wiśoie, we wszystkich miejscach przez wosk nie izolowanych. Po usunięciu z pozostałych miejsc cienkiej warstwy izolaoyjnej otrzymuje się wzorzyste tkaniny z róźnokolorowemi rysunkami. Zasada ta, i dotąd jeszcze w pewnyoh wypadkach stosowana, znana jest pod nazwą metody rezerw a ż y.—Olbrzymi rozwój techniki natłaczania (drukarstwo) tkanin, takim, jakim się przedstawia w pierwszorzędnych krajach cywilizowanej Europy i Ameryki, jest stosunkowo dosyć świeżym i datuje się zaledwie od kilku dziesiątków lat. Zaznaczyć jednakże na tern miejscu wypada, że wyrób tkanin wzorzystych natłaozanych rozpoczęto już w drugiej połowie ubiegłego stulecia w Anglii, Francyi, Hollandyi i Szwajcaryi. Rząd francuski, jak zawsze, dbający o poparcie i rozwój własnego przemysłu, dla pobudzenia do życia i zaopiekowania się wyrobem tkanin natłaczanych wydał był podówczas cały szereg rozporządzeń i zaprowadził prohibicyjny system celny, mający na celu, pod karą wysokich grzywien, wzbronienie dowozu do Francyi tkanin barwionych, i przez to poparł kiełkujący zaledwie wyrób tkanin natłaczanych. Tego rodzaju konsekwentnie przez rząd francuski prowadzona akcya rzeczywiście w krótkim stosunkowo czasie wydała pożądane owoce. Już na początku bież. stulecia, dzięki współdziałaniu takich znakomitości, jak Berthollet, Chaptal i Chevreul, jak również garstki wybitnych prze-, mysłowców Alzacyi, Lotaryngii i Normandyi, Fran-cya w krótkim okresie czasu doszła do takiego stopnia rozwoju tej gałęzi przemysłu, że nawet zawistni sąsiedd jej z za Kanału przyznali wyższość fa-

18

brykacyi francuskiej nad angielską. Paryska Akademia Nauk, w osobach swoich koryfeuszów, o których wyżej wspomnieliśmy, rzeczywiście olbrzymie położyła zasługi dla rozwoju tego przemysłu. Powstały wkrótce słynne na świat cały w tym dziale produkcyi okręgi przemysłowe, trzymające i dotąd jeszcze palmę pierwszeństwa, jak Miluza (fr. Mulhou-se), Bolbec, Rouen, Maromme, Epinal i w. i. Ra* cyonalny rozwój tego artystyczno - technicznego przemysłu, bo na taką nazwę on w zupełności zasługuje, przypisać należy całemu szeregowi prac i badań, (jak pod względem czysto- naukowym, tak też i pod technicznym), pierwszorzędnych kolorystów alzackich, którzy, wytworzywszy słynną po wsze czasy w tym przemyśle szkołę, przekazali swym następcom w spuściżnie wielkie zasoby cen-nyoh wiadomości, nabytych nauką i doświadczeniem. — Z uwagi na rzeczywiście wielkie zasługi, na tern polu położone, należy tu wspomnieć, choć w krótkości, o słynnych kolorystach alzackich, jak Haussmannach, Koechlinach, Dollfusach, Hart-mannach, Schlumbergeracb, Schwartzach, którym w historyi rozwoju i najświetniejszego okresu rozkwitu tego przemysłu honorowe przypada miejsce.— Jak z powyżej przytoozonych danych widzimy, kolebką natłaczania i barwienia tkanin była Frań-cya. Ale wkrótce dla tej fabrykacyi granice jej stały się zazbyt ciasnemi. Siły techniczne francuskie i francuskie kapitały wkrótce powołały do życia pierwszorzędne tego rodzaju zakłady przemysłowe w różnych krajach Europy i Ameryki. Anglia praoowała na polu tego przemysłu również skutecznie; okręgi przemysłowe, jak Lanca-shire, Manchester, zasłynęły swoją fabrykaoyą, przeznaczoną głównie na wywóz do zamorskich ko-lonij. Gdy Francya przodowała w tym kierunku pod względem artystyczno - technicznym, Anglia pierwsza zaczęła budować olbrzymie, kilkunasto -walcowe, machiny drukarskie i w dziale mechanicznym bez zaprzeczenia jej należy się pierwszeństwo. Wspomniawszy o historyi powstania i rozwoju opisywanej przez nas fabrykacyi, z uwagi na znaczenie jej ekonomiczno - narodowe, zaznaczyć wypada, iż w Polsce przemysł ten dotąd stosunkowo słabo się rozwijał, a po za Królestwem (Zawiercie, Żyrardów i Łódź) ani Galioya, Szląsk, ani też W. Księstwo Poznańskie, pomimo znacznego żądania tego rodzaju wyrobów, nic w tym dziale nie produkują. Pozostajemy pod tym względem znacznie w tyle w porównaniu z Czechami, gdzie istnieją pierwszorzędne fabryki natłaczania tkanin w licznych miejscowościach, jak w Cosma nos, na Śmichowie pod Pragą, w Marienthalu i w wielu innych. Wspomniano wyżej, iż niemal niemożliwą jest rzeczą ściśle rozdzielić te dwa tak pokrewne z sobą działy fabrykacyi tekstylnej, ja-kiemi są barwienie (farbowanie) i natłaczanie tkanin (drukowanie). Technika natłaozania tkanin ma za zadanie wytwarzać współcześnie na danej tkaninie znaczniejszą ilość kolorów, których liozba, w niektórych pojedyńczych wypadkach, bywa dwadzieścia i kilka. Przy barwieniu tkanin zazwyczaj idzie o otrzymanie pojedyńczej zasadniczej barwy, bądź z 1-nej, bądź z 2-ch i więcej kąpieli; w natłaczaniu zaś, z uwagi na samą różnorodność fabrykacyi, należy uciekać się do wielokrotnych manipulacyj, połączonych razem, barwienia ciągłego i umiejscowionego. Ta ogromna rozmaitość kolorów, wytwarzanych na tkaninach natłaczanych, nie tylko zmusza do posiłkowania się różnorodne-mi procesami chemicznemi, ale nakazuje również uciekać się do efektów natury optycznej i mechanicznej, których rozwiązanie znajdujemy w bardzo skomplikowanej technice rytowania (grawerowania) walców w machinach tłoczniczych. Aby dać krótki, ale jędrny pogląd na przemysł natłaczania tkanin, wspomnieć wypada, iż przy obecnym stanie jego rozwoju składa się on z 3-ch działów, ściśle z sobą złączonych, a mianowicie: A) Oddział kompozycyi, ręcznego artystycznego rysunku i kolorowania. B) Oddział rytowniczy (grawerski) na metalu i drzewie i C) Oddział bielenia, barwienia, natłaczania i wykończania (appretury) tkanin. Nie zatrzymując się wcale nawet nad pobieżnym opisem 2-ch pierwszych działów, przejdziemy do 3 go, aby w sposób możliwie treściwy dać jasny obraz samej fabrykacyi. Trzy zasadnicze metody stosowane są przy natłaczaniu tkanin: 1) Wytwarzanie kolorów gotowych z farb natłoczonych na tkaninie za pomocą parowania; 2) utrwalanie, przez parowanie, natłoczonych zapraw (bejc), wzmacnianie ich za pomocą odpowiednich kąpieli, jak łaj-nowanie, fosforowanie, kredowanie, wreszcie, po do-kładnem utrwaleniu zapraw i starannem wymyciu na bieżącej wodzie, barwienie w kąpieli farbier-skiej; 3) Natłaczanie farb plastycznych na tkaninach uprzednio zabarwionych (farbowanych) lub niezabarwionych, współcześnie zagęszczonych, z „re-zerwaźami* (fr. resewe) lub wygryzaczami (fr. en-leuage). Jedną z wielkiej wagi ról, równie ważną, jak stosowana farba lub użyty barwnik, odgrywają zagęszczalniki. Łatwym do zrozumienia jest sam fakt, że potrzebując na danej tkaninie wytworzyć współcześnie kilkanaście, a częstokroć i więcej, kolorów, należy farby natłaczać w takim stanie mechanicznym, aby barwienie było ściśle miejscowe, bez najmniejszych śladów ich zaciekania (fr. coulage des couleurs). Należyty wybór zagęszczalnika, jego natura i stopień konsystencyi, są to czynniki, przy natłaczaniu tkanin, olbrzymiej doniosłości. Trojakiego pochodzenia bywają za-gęszczaloiki: roślinne, jak krochmal zwyczajny, krochmal kartoflany, lebiogoma, dekstryna, gummy arabskie, adragauckie i t. p.; zwierzęce: albumin z jaj, ze krwi, kazeina, gluten; wreszcie mineralne, jak kaolin, ziemia fajkowa i t. p. Farba drukarska, do natłaczania tkanin używana, składa się zawsze 1) z zagęszczalnika 2) ze związków barwiących i 3) w pojedyńczych wypadkach, zależnie od gatunku fabrykacyi, z rezerważy lub wygryzaczy. Związkami barwiącemi są ciała pochodzenia nieorganicznego, a więo mineralne, organicznego, jak roślinne i zwierzęce, jako też obszerny, zupełnie samodzielny, dział barwników sztucznych, otrzymywanych ze smoły węgla kamiennego za pomocą przeróżnych procesów chemicznych, a popularnie anilinowemi zwanych. Do związków barwiąoych mineralnych zalicza się metale w stanie wolnym, ich tlenki i tlenniki, wodany tlenków i tlen-ników, siarki, a wreszcie różnorodne i.h sole w pojęciu chemicznem. Tej kategoryi związki barwiące mają zastosowanie w postaci farb nierozpuszczalnych, w odpowiedni sposób do druku przygotowanych, utrwalających się na tkaninie za pomocą pewnych tylko, o plastycznej konsystencyi, zagęszczalników, jak albumin, lub wytwarzają się na tkaninie, podczas parowania, za pomocą oddzielnego procesu, w terminologii chemicznej znanego pod nazwą podwójnego rozkładu. Przykładowo do tego działu zaliczyć nam wypada biel cynkową, srebro i złoto rodzime, w stanie absolutnego rozdrobnienia; osadowe jodki i siarki rtęci; różnego rodzaju tlenki żelaza, jak ochry; wodany tlenniku żelaza; chromiany ołowiu, żółty i czerwony; wodany chromu, zieleń chromową, jak Guignefa i Havraneoka; zieleń manganowo - barytową; arseniany miedzi, jak zieleń Schweinfurcką i Scheelego; błękity: ultramarynowy, cyanowy, pochodne różnych źelazocyanków (ferro et ferri) i molibdenowy; siarki ołowiu, kadmu, kobaltu i niklu; tlenki manganu, tak z w. bistr manganowy, wreszcie sadze kostne i drzewne. Do liczby związków barwiących, pochodzenia organicznego, należą barwniki roślinne, zwierzęce i smołowe. Wobec olbrzymich postępów, jakie ciągle, niemal z dnia na dzień, czyni chemia barwników sztuoznych, roślinne i zwierzęce prawie zupełnie zastąpione już zostały przez smołowe. W pewnych działach fa-brykacyi dotąd jeszcze mają zastosowanie: Marzanna farbierska (Bubia tindorum), dla swych związków barwnych, jak alizaryny, purpuryny i pseudopur-puryny, połączenia barwne w postaci wyciągów (dekoktów) płynnych i stałych (ekstraktów) z różnych drzew farbierskich, jak fernambukowego, kampeszowego, Kuba, Faslet, Quercitron, Ziarna perskie (fr. Grains de Perse) i t. d. Zwierzęcego pochodzenia jedyny barwnik pensowy —koszenilla, obecnie prawie już wcale nie używany, zasługuje na wzmiankę z powodu swego znaczenia historycznego. Dzięki ciągłym i rzeczywiście olbrzymim postępom na polu chemii barwników sztucznych, współczesna technika natłaczania tkanin posiłkuje się zupełnie nowemi metodami wywoływania barw na tkaninie drogą chemicznej syntezy. Klasyczne prace Bayera nad syntezą indyga, stanowiące w dziedzinie chemii barwnej rzadkiej doniosłości odkrycie, po za swem znaczeniem naukowem wywołały istny przewrót w dziedzinie natłaczania tkanin. W odpowiedni sposób przyprawiona i zagęszczona bezbarwna mieszanina, kw. ortonibiophenilpropiolowego z jednej strony i ksan-thogenianów sodu lub potasu z drugiej, natłoczona na tkaninie, po parowaniu daje wspaniałą niebieską barwę indygową.—Wspominając o zasadniczym składzie farb drukarskich, do natłaczania tkanin używanych, mówiliśmy o tak zw. rezerwaźach i wygryzaozach. Na tern miejscu wypadnie ich opisowi poświęcić słów kilka. Gdy tkanina, z zachowaniem uprzednio natłaczanych rysunków

lub deseni, ma być z jednej strony zabarwioną, wówczas dla izolowania pierwszych, należy uciec się do takich środków, natury chemicznej lub mechanicznej, któreby zabezpieczyły ich nietykalność, wobec dokonywającego na całej powierzchni barwienia tkaniny. Trzeba więc zarezerwować miejsca natłoczone od następującego pokrycia ich nowym kolorem. Rezerwaźe bywają natury chemicznej, jak kwasy: szczawiowy, winny i cytrynowy, i mechanicznej, jak: kaolin sproszkowany, kreda i t p., zawsze, naturalnie, w odpowiedni spoBÓb zagęszczone. Przy współczesnym stanie fabrykacyi tkanin natłaczanych metoda przez nas opisana coraz rzadsze znajduje zastosowanie; jest używaną gdzie niegdzie przy natłaczaniu ręcznem, rzadziej przy mechanicznem, a więc machinowem. Inaczej zupełnie ma się rzecz ze stosowaniem tak zw. metody wygryzaczy. Istnieje pewien spe-cyalny rodzaj fabrykacyi, znany pod nazwą indy-gowego (fr. cure n. BlaulrucJc), którego metoda polega na tern, że na tkaninie, zabarwionej indy-giem, natłacza się wygryzającą farbę, złożoną z za-gęszczalnika (zwykle albumin lub kazeina), farby gotowej, zawsze mineralnego pochodzenia, i związków utleniających, jak dwuchromiany, grających rolę właściwych wygryzaczy. Po natłoczeuiu i od-powiedniem utrwaleniu takiej farby na tkaninie, przechodzi ona do silnie rozcieńczonych wodnych roztworów kąpieli kwasowych z kw. szczawiowego, lub w mieszaninie z silnie rozcieńczonym kw. siarczany m. Zaznaczyć wypada, że wskutek energicznych procesów chemicznych, przy takiem traktowaniu zachodzących, tkanina nie zatrzymuje się w kąpieli, ale szybko przez nią przechodzi; od działania wolnych kwasów, w kąpieli kwasowej zawartych, powstaje na tkaninie kw. chromny in statu nascendi, który, wskutek swej znakomitej siły utleniającej, spala w odpowiednich miejscach tło indygowe. Jak widzimy, zachodzi tu bardzo dowcipnie obmyślony proces miejscowego utleniania indyga. Utlenianie to prowadzi się szybko, aby, utleniając indygo, nie spalić współcześnie danej tkaniny. Staranne mycie, na odpowiednio do tego celu pobudowanych płóczkach, i właściwa szybkość przechodzącej przez kąpiel tkaniny, zapobiegają jej opaleniu. W niektórych krajach, stosujących się do potrzeb i gustu miejscowej ludności, drukarnie tkanin, prowadzące opisywany tu rodzaj fabrykacyi, doszły do wielkiej, często dla innych fabryk wprost niedoścignionej w tym kierunku, doskonałości; we Włoszech, zwłaszcza na Węgrzech, opisywana przez nas fabrykacya pod względem swego gustu i zalet wykończenia stanowczo góruje nad podobnemi wyrobami fabryk w innych krajach Europy. Na zakończenie wypad lie nam choć w krótkości wspomnieć o roli zapraw (bejo), w tak zw. kolorach parowych. Zanim to uczynimy, objaśnić musimy, co rozumieć wypada pod nazwą koloru parowego. Farba drukarska, składająca się, prócz innych miteryj, z wodnych roztworów zapraw, po największej części octanów lub pirolignitów metali, jak glin, chrom, żelazo i t. d., z kwasów lotnych w stanie

L. K.

A. Pol.

wolnym, jak octowy, i wreszcie znajdujących się w stanie zawieszenia lub ozęściowego rozpuszczenia barwników, sztucznych lub roślinnych—po natłoczeniu na tkaninę za pomocą walców machin drukarskich, w odpowiednio do tego zbudowanych przyrządach, dla wywołania koloru i utrwalenia go poddawana jest tak zwanemu parowaniu. Para winna być suchą i pod ciśnieniem; w czasie parowania zachodzą różnorodne procesy natury chemicznej, z jednej strony w samej massie natłoczonej farby, z drugiej zaś miedzy farbą i utrwalającą ją na swej powierzchni tkaniną. Kwasy, bądź w stanie wolnym, bądź ze swych łatwo ulegających rozkładowi połączeń z metalami, ulatniają się; tlenki metaliczne, przez zetknięcie się z barwnikami dają na powierzchni tkaniny nierozpuszczalne laki, a po skończonym procesie parowania powstaje na tkaninie żądany kolor, parowym od swojego pochodzenia zwany. Gdy dodamy, że po wywołaniu w ten sposób koloru ma miejsce ożywianie go za pomocą przeróżnych Bposobów, zależnie od rodzaju danego artykułu, to otrzymamy choć pobieżny obraz całej fabrykacyi. Obecnie technika natłaczania tkanin niemal wyłącznie stosuje farby parowe, a bardzo blizkimi będziemy prawdy, dodawszy, że niemal w ⁹/io wypadków tą metodą się posiłkuje. Olbrzymia produkcya sztucznych barwników smołowych pobudziła niemal do wyłącznego posiłkowania się farbami paro-wemi. Cały szereg nadzwyczaj stałych barwników sztucznych, jak Alizaryna, o niebieskawym i żółtawym odcieniu (dwie modyfikacye zależne od położenia grup OH w jądrze Antrachinowem), Oranż Alizarynowy, Błękit Alizarynowy, Caeruleina i wiele innych, w połączeniu z zaprawami z glinu, żelaza, chromu i t. p., dają koloryście niewyczerpany materyał do tworzenia najróżnorodniejszych barw i ich odcieni. Technika natłaczania tkanin lub włókien kolorami i barwienia ich stanowi jedną z najbardziej złożonych gałęzi fabrykacyi w zakresie technologii chemicznej. Przyjąw-szy pod uwagę wielką różnorodność w budowie morfologicznej i układzie anatomicznym samych włókien tekstylnych, ich rozmaitość pochodzenia, jak roślinne, zwierzęce i mineralne, różnorodność przemian zachodzących przy mechanicznych procesach, skręcania, przędzenia tkanin i t. d. łatwem staje się do zrozumienia, jak liczne, a nie dające się ująć w jakiś z góry nakreślony schemat, są metody postępowania (fr. traitement). Jak wprawny lekarz, badający stan chorego, zanim do leczenia przystąpi, musi gruntownie poznać całą indywidualność osobnika, a ogólne przepisy i formułki lecznicze na ostatnim pozostawić planie, tak kolorysta na fabryce, oprócz posiadania wrodzonego smaku artystycznego i poczucia piękna, w tym kierunku wyrobionego, winien być gruntownym znawcą chemii i meohaniki, a zanim powzięty plan urzeczywistni, musi dokładnie wiedzieć, czego mu w danym wypadku dokonać pozwalają teorya i praktyka z dziedziny tych umiejętności.—Na tym treściwym opisie zakończyć nam wypada „drukowanie tkaninu; czytelników ohcących bliżej zapo-

znać się z przedmiotem, odsyłamy do licznych dzieł specyalnych, w językach francuskim, niemieckim i angielskim, jak: J. Persoz „Impression des tis-sus“ (4 t. i Atlas); Schiitzenberger „Traitó des Matióres colorantes* (2 t.); Dr. G. Stein „Die Bleicherei, Druckerei, Parberei und Appretur der baumwollenen Gewebe"; Lauber’s „Handbuch des Zeugdrucks* i wiele innych. W piśmiennictwie polakiem dotąd nie posiadamy, niestety, żadnego specyalnego w zakresie D-a t-n podręcznika.

Drumann Karol Wilhelm, historyk niemiecki (* 1876 w Darmsztadzie, — f 1861 w Królewcu). Od r. 1821 — 56 był profesorem historyi w Królewcu, a oprócz swego dzieła epokowego w historyografii rzymskiej, „Geschichte Roms in seine Uebergange von der republik, zur monarchi-schen Verfassung* (Królewiec 1834—44, 6 tomów), wydał: „Ideen zur Geschichte des Verfalls des griech. Staaten" (Berlin 1815); „Grundriss der Kul-turgeBchichte* (Królewiec 1847); „Die Arbeiter und Kommunisten in Griecheland und Romtf (1860). * Drumla lub Dromla (łacin. Crembalumv. Cym-balum orale, niem. Brummeisen lub Maultrommel), starodawny instrument muzyczny, a raczej brząka-dełko. Składa się z małej Bztabki żelaznej, zgiętej w formę podkówki, do której w środku jest przytwierdzony języczek stalowy. Podkówkę opiera się lekko o zęby (jama ustna odgrywa tu rolę pudła rezonansowego), palcem zaś wprowadza Bię języczek w wibracyę, która wytwarza tony głuche, brzęczące, Diezbyt wyraźne. Wysokość lub nizkość tonu reguluje się wargami, również za pomocą wznoszenia lub ścieśniania warg, można nadać tonom różne koloryty dźwiękowe. Niegdyś bardzo lubiony i rozpowszechniony, obecnie mało już ma zwolenników.

Dnimmońd, znakomity ród szkocki, wywodzący swój początek od niejakiego Maurycego, dowódzcy okrętu, na którym Edgar Atheling z siostrą Małgorzatą powrócili (około r. 1060) z Węgier do Anglii. Gdy Małgorzata zaślubiła króla szkockiego, Malkol-ma III, Maurycy towarzyszył jej do Szkocyi, gdzie osiadł. Od niego to, w 11-tem pokoleniu, pochodzi sir John D. Stobhall, którego córka, An-nabella, zaślubiona Robertowi III (1390—1406), stała się prababką królewskiej rodziny Stuartów i wielu z nimi spokrewnionych domów panujących w Europie. Starszy syn jego, John D, został praszczurem lordówD. i hrabiów Perth; młodszy, William, był ojcem poety tegoż imienia (1585—1649), autora elegij na śmierć Jakóba I p. t. „Thears on the death of Moeliades“ (1622), poematu „Wande-ring muses“ (1617) i historyi pięciu Jakóbów.— Oprócz wymienionych, wybitniejszymi członkami tego rodu, który w następstwie podzielił się na kilka linij szkockich i angielskich, byli: 1) John D., mąż stanu szkocki, zmarły w roku. 1519. Był członkiem parlamentu od r. 1471, wielkim sędzią Szkocyi (1488) i konstablem zamku Stirling; stłumił powstanie w hrabstwie Lennox (1489). W r. 1514, z powodu małżeństwa wnuka swego, Archi-balda Douglasa, 6-go hrabi Angus, z królową-wdo-wą Małgorzatą, miał zatarg z lordami szkockimi, zażegnany przez regenta, księcia Albany.—2) Mał-

Hml.

E. S,

gorzata D., kochanka króla Jakóba IV (* około r. 1472 — f 1507). Jakób IV był namiętnie do niej przywiązany i, według niektórych autorów, nawet zaślubił ją potajemnie. Miał z nią (w roku 1496) córkę, która otrzymała nazwisko Małgorzaty Stewart i była zaślubioną kolejno lordowi Huntly, księciu Albany i Johnowi Drummond. Małgorzata D. została otrutą, wraz z dwiema swemi siostrami, Eufemią i Sybillą. Niewiadomi są sprawcy i nieznane pobudki tego potrójnego morderstwa. —3) William D., pierwszy vice hrabia Strathal-lan (linia angielska) (* 1617 r. — f 1688). Był wiernym sługą Karola I, walczył w Irlandyi i pod Worcester, .poczem wywędrował do Moskwy (1655), gdzie przyjął służbę u cara Aleksego Michajłowieża i wojował z Folską i Tatarami. Po dziesięciu latach wrócił do Anglii i został przez Karola Ii-go mianowany naczelnym wodzem wojBk szkockich (1666). W r. 1686 król, Jakób II, nadał mu tytuł wice-hrabiego Strathallan i barona CromIix, pomimo, iż D. był „zarówno dobrym protestantem, jak złym cbrześcianiuem*. Linia ta wygasła w 1711 r. na wnuku pierwszego, Williamie, 3-im wice hrabi Strathallan.—4) James D., czwarty hrabia i pierwszy książę Perth (* 1648 roku — f 1716 w Saint-Germain we Francyi). Członek rady tajnej (1678), następnie kanclerz Szkocyi (1684), cieszył się bezwzględnem zaufaniem króla Jakóba II, zwłaszcza gdy w r. 1686, wraz ze swym bra tern, Johnem, wice-hrabią Melfort, przeszedł na katolicyzm. Surowością wszakże swoją i samowol-nością ściągnął na siebie nienawiść ludu i po wybuchu rewolucyi r. 1688 był więziony przez lat pięć w zamku Stirling. Odzyskawszy wolność, u-dał się do Francyi do zdetronizowanego króla Jakóba, który obsypał go godnościami i zamianował nauczycielem księcia Walii. W r. 1845 przez Cam-den-Society wydane zoBtały jego „Letters from Ja-meB, Earl of Perth, to his sister, the Countess of Errol”. — 5) James D., 2 gi książę Perth, syn poprzedniego (* 1675— f 1720), wrócił w r. 1695 do Szkocyi, skąd za usiłowanie wzniecenia powsta nia wtrącony został do Toweru. Wypuszczony na wolność, dowodził jazdą w bitwie pod Sheriffmuir i po porażce towarzyszył pretendentowi do Rzymu i do Hiszpanii.—6) James D., trzeci książę Perth, syn poprzedniego (* 1713 — f 1746), wychowany we Francyi, był jednym z najgorliwszych stronników Karola Edwarda i walczył mężnie w bitwach pod Prestons-Pans (1745) i Culloden (1746), gdzie dowodził lewem skrzydłem.—7) John D., pierwszy hrabia i książę Melfort (* r. 1649—f 1714), był drugim synem Jamesa, 3-go hrabiego Perth, Ulubieniec Jakóba II, dla przypodobania się mu przyjął katolicyzm, otrzymał od korony ogromne dobra Melfort wraz z tytułem hrabiego, a na stępnie księcia. Towarzyszył Jakóbowi II na wygnanie, wszelako we Francyi był uważany za intryganta i posądzany o tajne stosunki z Orańczy-kami.—8) John D., 2 gi "hrabia i ks ążę Melfort (* 1682—f 1754), brał udział w powstaniu Jako-bitów w Szkocyi r. 1715. Przez związek małżonki został we Francyi posiadaczem hrabstwa Lu-

ęon. Wnuk jego 9) Karol Edward D., piąty książę Melfort (* 1752—f 1840 w Rzymie, jako prałat i protonotaryusz apostolski). Jego synowiec, 10) Jerzy D., wyjednał u rządu angielskiego cofnięcie dekretu banicyjnego, który od dwustu blizko lat ciążył na jego rodzinie, i zosttł przez izbę lordów uznany jako hrabia Perth i Melfort (1853), aczkolwiek zwrotu skonfiskowanych dóbr rodowych nie otrzymał.

Drummond Jerzy, administrator angielski (* r. 1687 w Edynburgu—f 1766 tamże). Radzca municypalny Edynburga w r. 1715, podskarbi miejski w r. 1717, a od r. 1725 lord-burmistrz („lord-provost*), rozwijał na tych urzędach wielce pożyteczną działalność, reorganizował uniwersytet, założył szpital „Royal Infirmary* i ozdobił miasto wielu pomnikami. Podczas powstania, 1745 r., u-zbroił własnym kosztem oddział ochotników przeciwko synowi pretendenta, Karolowi Edwardowi. Był nadto wielkim mistrzem wolnych mularzy szkockich i cieszył się w Edynburgu niezmierną popularnością, gdzie współobywatele nazywali go wielkim edylem Szkocyi.

Drummond Henryk, polityk angielski (* 1786 —f 20 lutego 1860), był współwłaścicielem założonego przez Andrzeja D. znanego domu bankierskiego w Londynie „Drummond et C-o“. U-fundował w r. 1825 katedrę ekonomii politycznej w Oksfordzie. Po śmierci Irvinga (ob. IrvingE-dward) został głową założonego przezeń nowego kościoła („the Irvingite Chureh“), w którym piastował urząd „apostoła, ewangielisty i proroka“. Na cele tej sekty religijnej obrócił znaczną część swojego majątku; pobudował dla niej dwa kościoły, tudzież napisał w obronie jej zasad książkę pod tytułem „Revealed religion" (Londyn 1845). Od r. 1847 aż do śmierci zasiadał w izbie niższej, jako poseł z okręgu West-Surrey: nie należąc do żadnego stronnictwa, zwracał na siebie uwagę przez swe oryginalne, niekiedy wprost niedorzeczne, mowy. Oprócz znacznej liczby dzieł i pamfletów religijnych, ogłosił nadto drukiem kosztowną „Histo-ry of noble british families“ (Londyn 1846).

Drummond Tomasz, inżynier angielski (* 1797 w Edynburgu—f 1P40 w Irsk), był kapitanem in-żynieryi w wojsku angielskiem. Nazwisko D-a spopularyzowane zostało wówczas znakomitym wynalazkiem, znanem jako światło D-a (ob.). Z jego prac literackich z geodezyi zasługuje na zaznaczenie opis: „On the means of facilitating the obser-yation of distant station in geodetical operation" (18^6). D. zajmował się fotometryą i należał jako członek czynny do kr. Tow. Astr. w Anglii. Drummond-Wolf, ob. Wolf.

Drummond Henryk, geolog i znakomity Ir-wingianin (* 1852 w Stirling w Szkocyi). Syn Henryka (ob.), członka parlamentu, protektora Irvinga, i „apostoła irwingiańskiego". Od r. 1879 wykłada nauki przyrodnicze w uniwersytecie glas-gowskim. D. trzymając się z umiarkowaniem nauki Darwina o ewolucyi, usiłuje pogodzić ją z biblią, a działając w duchu chrześciańsko - apologetycz-nym, stara się w zakresie moralnego i duchowego życia ludzkiego wykazać te same procesy, jakie się odbywają w świecie materyalnym. Napisał: „Natu-ral law in tbe spiritual world" (Londyn 1880);

„Tropical Africa“ (1888); „The greatest thing in the worlia (1890); „Pax yobiscum" (1890); „A changed life* (1891); „The program of Christiani-tyM (1892). Wszystkie te dzieła miały po kilka wydań i były tłómaczone na język niemiecki. * Drummonda światło, Drummondowe światło powstaje z rozżarzenia walca wapiennego w płomieniu gazu piorunującego, t. jest mieszaniny wodoru z taką ilością czystego tlenu, jaka do zupełnego spalenia się wodoru jest niezbędna, zatem dwu części (na objętość) wodoru z jedną częścią tlenu. Gaz piorunujący spala się z gwałtownym wybuchem, a wzbudzony przy tern żar jest najwyższą temperaturą, jaka przy chemicznem łączeniu się ciał powstaje. Aby z wysokiej tej temperatury można było korzystać i od niebezpieczeństwa wybuchu się ustrzedz, nie należy obu powyższych gazów przed doświadczeniem mieszać we wspólnym zbiorniku, przy zapalaniu bowiem płomień rozpościera się do wnętrza tego zbiornika i nagłe zapłonięcie całej massy gazów sprowadza. Należy więc doświadczenie tak urządzić, by oba gazy osobno z oddzielnych zbiorników dostawały się do rury wypływu, w której mogłyby się mieszać dopiero bezpośrednio przed samem wyjściem, j W tym celu gazy najdogodniej zbierać można w dwu , workach czyli miechach (fig 44), z których pod ci-strony; osada nadto E za pomocą szruby wykręca się tak, źe całą część górną lampy przesuwać można w górę lub ku dołowi. Aby taką lampę tleno-wo-dorną zapalić, otwiera się najpierw kurek rury doprowadzającej wodór W, a strumień tego gazu zapala się dopiero po pewnej chwili, by najpierw porwał ze sobą i oddalił powietrze atmosferyczne, zawarte w rurze gumowej, która zbiornik gazu łączy z lampą. Pod naciskiem ciężaru, ugniatającego worek, pali się wodór długim i słabo świecącym płomieniem. Wtedy dopiero otwiera się ostrożnie kurek S, doprowadzający tlen, a gdy gaz ten wdziera się do płomienia wodoru, daje się zwykle słyszeć słaby wybuch. Kurek zwolna otwiera się coraz bardziej, a płomień staje się przy tern coraz krótszym i ostrzejszym, świecenie zaś jego zupełnie prawie ustaje. Temperatura tego płomienia wynosi prawdopodobnie około 2.800°; drut platynowy topi się w nim jak wosk, a wiązka drutów stalowych rozsypuje się tysiącami iskier, tworząc istny deszcz ognisty. Aby z tak wysokiej temperatury otrzymać

as*.

i*

§m

■ t/l

in

\v

Fig. 44.

:4ri

mu

potężnego światła, należy w płomieniu

śnieniem przedostają się same do lampy. Lampa tleno-wodorna urządzona jest w sposób taki, jak wzmocniona lampa Bunsena(ob. Bunsena lam-p a) i składa się z dwu rur wpółśrodkowych, z których zewnętrzna, obszerniejsza, łączy się ze zbiornikiem wodoru, wewnętrzna zaś ze zbiornikiem tlenu. W obu nadto rurach znajdują się siatki z drutu mosiężnego, które chronić mają lampę od przenoszenia się płomienia do jej wnętrza, co nastąpić może, gdy przy zmniejszeniu ciśnienia w zbiornikach gazy przedostają się z jednej rury do drugiej, lub dla jakiegokolwiek innego powodu; druciane te siatki działają tu więc w podobny sposób, jak w lampie bezpieczeństwa (ob.). Dogodniejsze urządzenie lampy tlenowodornej przedstawia fig. 45. Rury doprowadzające oba gazy osadzone są dolnemi swemi końcami S i W na odpowiedniej podstawie, górna zaś część rury C jest zgięta i tak osadzona na części dolnej, że obracać się daje we wszystkie

fi

pggjF

Fig. 45.

źródło

rozżarzyć jakiekolwiek ciało stałe, trudno topliwe, do czego najlepiej nadaje się wapno palone. Walec więc wapienny osadza się przy D, a płomień zwraca się ku górnej jego częśoi; wtedy walec rozżarza się natychmiast i jaśnieje światłem ośle-piającem, które od nazwiska wynalazcy nazywa się światłem Drummonda. Silniejsze jeszcze natężenie posiada światło rozżarzonego w płomieniu tleno-wodornym pręcika cynkowego lub magnezyo-wego. Dla ujednostajnienia światła winny być wciąż inne punkty walca wapiennego wystawiane na działanie płomienia: Duboscą j więc zastoso-

S. K.

tellopis.

Wł. M. K.

wał tu takie urządzenie, w którem walec wapienny za pomocą mechanizmu zegarowego wprawiany jest w obrót jednostajny. Natężenie światła tego trudno liczebnie oznaczyć, zależy bowiem ono od ilości spalających się gazów; płomień świecy rzuca się wobec niego, jako czarny cień na ścianę.— Światła Drummonda używa się do sygnałów, do oświetlania obrazów rzucanych przez latarnie czarnoksięskie i mikroskopy tleno-wodorne, do różnych widowisk i do wywoływania efektów teatralnych.— Sposoby otrzymywania tlenu w wielkich ilościach zostały w ostatnich czasach znacznie uproszczone, a zamiast wodoru używać można gazu oświetlającego; ułatwia to zatem użycie płomienia tleno-wodornego, gdy idzie o otrzymanie źródła silnego światła lub ciepła; w ogólności wszakże ustępuje on teraz światłu elektrycznemu, które do danyoh celów jest i dogodniejsze i dzielniejsze.

Drummondia, rodzaj ziół amerykańskich, należących do rodziny łomikamieniowatych (Sa-

ocifragaceae). Obecnie zaliczają go do rodzaju Mi-

m m. k.

Drumont Edwa r d,publicysta francuski (*w Paryżu 1844). Służył zrazu w prefekturze Sekwany, potem oddał się dziennikarstwu . i był współpraco • wuikiem w „lTJniyers*, „Nain jaune“, „Libertó*, (organie bankiera-semity Pereiry), w „Monde⁸, „La France thóatrale“, „CJontemporain* i w „Revue du Monde catholiąue*. W r. 1878 wydrukował: „Fśtes nationales de la France⁸, „Mon vieux Paris, Hommes et Cho3es*, dzieło uwieńczone przez Akademię paryską; „Le dernier des Trćmolin" (romans). Nadto, jako wydawca, ogłosił: „Papiers inó-dits du duc de Saint Simon* (1880;, i „La mort de Louis XIV*, opowiadanie pokojowca królewskiego, według rękopisu należącego do Wiktoryna Sar-dou (tegoż roku). Wszystkie te prace, literackie lub historyczne, nie zdawały się zapowiadać w D-cie takiego polemisty, jakim się okazał w rozgłośnem dziele swojem (1886) „La France juiveu (przełóż, na język polski w „Roli* i w „Wieku*). Pamflet ten, zakazany w pierwszej instancyi, ale dozwolony przez sąd apellacyjny, wywołał liczne protestacye i uwikłał autora w kilka pojedynków, pomiędzy zaś iu~ cemi: z Arturem Meyerem, redaktorem „Gaulois* i Karolem Laurent, redaktorem „Paris*. Zaledwie wyleczywszy się z rany odniesionej w tern drugiem starciu, D. na nowo swą kampanię przeoiw żydom rozpoczął i ogłosił w r. 1886 „La France Juive de-vant 1’opinion*; w 1888 „La fin d’un monde* (prze łożone także na język polski); w 1889 „Testament d’un antisśmite*, i w 1892 „Le secret de Four-miesM; ale żadne z tych pism nie miało już tak ha łaśliwego powodzenia, jak pierwsze; D. jest założycielem czasopisma antysemickiego „La librę parole*.

Drupa, ob. Pestkowiec, Owoce.

Drupaceae (Amygdaleae) pestkowcowe, niegdyś osobna rodzina, dziś zaliczana do różowatych (Bo-saceae); cechą tej gromady jest owoc pestkowy, o-bejmuje ona 5 rodzajów (w tej liczbie Amigdalus =migdał, Prunus cerasus= wiśnia) i 110 gatunków (ob. Rosaoeae).

Drury - Lane, jeden z najsławniejszych i naj-

starszych teatrów londyńskich, w dzielnicy West-minsterskiej, na ulicy Bridges Street. Powstał za Jakóba I, a zbudowany był umyślnie do walk kogucich. Karol II r. 1662 dał na niego przywilej Tomaszowi Killigrewowi. Aktorowie tego teatru zwali się służebnikami królewskimi, a dziesięciu z nich nosiło tytuł gentlemen of great chamber. Po pożarze r. 1671 gmach ten był kilkakrotnie przebudowywany. W 1791 zburzono go zupełnie, a odbudowę powierzono architektowi Hollandowi; otwarcie odbyło się r. 1794. W r. 1809 nowy pożar go zniszczył i ledwie d. 10 października 1812 przywrócono w nim widowiska; wreszcie 1822 gruntownie przerobiono widownię. Główna fasada od ulicy Bridge’s Street wzniesiona jest w stylu dory-ckim; portyk raa uwieńczony posągiem Szekspira. Foyer prześliczne, korytarze wyjściowe bardzo obszerne; sala widzów może pomieścić 2 800 osób. Drury-Lane, według patentu królewskiego, może dawać komedye, tragedye, dramata, t. j. prawie wszelkiego rodzaju widowiska sceniozne; opera wszakże bardzo małą rolę w nim grała, przeważnie uprawiano komedyę i dramat, a Szekspir zawsze miej-soe najcelniejsze w repertuarze teatralnym zajmował. Na scenie tej jaśnieli artyści najświetniejsi, jak np. Garrick, Kemble, Kean; dyrektorami byli po kolei: Fledwood, Green, Garrick i Sheridan. * Drusius Jan, uczony Hollender (* 1550 w Al-denard — f 1616 roku we Franek), odznaczył się szczególnie jako egzegeta i krytyk biblijny. Gdy ojciec jego, Klemens, przyjąwszy protestantyzm, przypłacił to konfiskatą majątku oraz wywołaniem z ojczyzny, to schroniwszy się do Londynu, powołał tam r. 1567 i syna swego, Jana, który aż do owego czasu był z wielką surowością wychowywany przez matkę w katolicyzmie. W Londynie, potem w Cambridge, Jan oddał się studyom łacińskich i greckich klasyków, następnie zaś starego testamentu, hebrajszczyzny i aramejszczyzny. W r. 1572 został w Oksfordzie profesorem tych przedmiotów, a w 1576, wróciwszy z ojcem do ojczyzny, pełnił taki sam obowiązek w Lejdzie, od roku zaś 1585 aż do śmierci wykładał hebraj-szczyznę oraz egzegezę biblijną, będąc zarazem bardzo czynnym i na polu piśmiennictwa religijnego. Z pośród mnóstwa dzieł jego najwybitniejsze są następujące: „Animedversionum libri duo in ąuibus praeter dictionem ebraicam plurima loca Soripturae interpretumąue veterum explicantur* (Lej da 1585), Tot ispoc napó\\rj\<x (parallela sacra)“ (Franek 1588); „ObservatioDum sacrarum libri XVI” (1594); „Quaestionum Ebraicarum libri tresu (1599). Nadto jeszcze godne są uwagi rozprawy: „De nomine Dei Eloim*; „De Hasidaeis*; „De nomine Dei proprio, quod Tetragrammaton vocant“; „De patriarcha Henoch ejusąue raptu” i in. — Zupełny spis dzieł D-a podaje Niceron, Mem. XXII i 67.    *

Druskieniki Miasteczko w powiecie i guber-nii Grodzieńskiej, na prawym brzegu Niemna, 200 stóp nad p. m. D. należą do rzędu bardzo dawnych osad litewskich, sięgających pogańskich jeszcze czasów. W kronikach krzyżackich z XIV stul. wspo-

Chloru

Bromu

Siarczanów bezwodnych

Sodu

Potasu

3.5352

0.0074

0.1282

1.0908

0.0189

1.0219

0.2922

0.0025

0.0055

6.1052 1 0060 10.5°/oR.

mniane są pod nazwą Salseniki odwyrauSalz, sól, w narzeczu litewskiem zwane są „Druskas", co znaczy „warzelnie soli“. W kronice Piotra Duisburga, wydanej przez Krzysztofa Hartknocha, znajdujemy pod rokiem 1311, za panowania na Litwie księcia Wito(e)nesa, opis spustoszenia okolic Druskienickich i spalenia miasta Grodna przez Henryka de Pleoke, wielkiego komandora zakonu Teutońskiego. Tędy przeprawiali się krzyżacy przez Niemen, w tych okolicach staczali boje z pogańską Litwą, niszczyli wsie i burzyli zamki; taki los spotykał też kilka razy i D. W owych czasach, na prawym brzegu Rotniczanki, miał stać na wzgórzu zameczek, z którego teraz ani śladów nie pozostało; o starożytności tego miejsca świadczą nadto liczne mogiły pogańskie, tudzież ślady szczątków byłego starego miasta litewskiego i wiele podań ludowych, opiewających, iż było tutaj niegdyś miasto Rajgród, które zapadło się w ziemię, a na miejscu jego powstały błota i bagna. Za Stefana Batorego sól tu warzono, a Stanisław August podczas sejmu grodzieńskiego był tu z lekarzem swoim przybocznym, któremu polecił dokonanie rozbioru chemicznego druskienickiej wody mineralnej. W końcu zeszłego stulecia, około 1796 r., gdy D-mi żywo się zainteresował podkanclerzy litewski, Chreptowicz, zaczynają one zdo bywać sobie pewien rozgłos, pomimo, iż na po czątku XIX już w. przedstawiały lichą tylko wioskę o 6 chatach, o % wiorsty od Niemna odległą i z nader truduym dostępem do źródeł, wśród grzązkich błot i bagien położonych; stan taki trwał do 1830 r. W owym czasie zwróciły na siebie D. uwagę gubernatora grodzieńskiego, Bo-biatyńskiego, za którego staraniem dokonany zo-Btał rozbiór wody druskienickiej przez profesora uniwersytetu wileńskiego, Fónberga. W r. 1837 gubernator grodzieński, Doppelmajer, gorliwie się zajął podniesieniem Druskienik, wyjednał od rządu pożyczkę 25 000 rs. i wypracował odpowiedni, iirzez władzę zatwierdzony, projekt, w następstwie /•zego założono miasteozko w pobliżu źiódeł, pobudowano łazienki z 14 wannami, a dla ułatwienia komunikacyi urządzono prom na Niemnie; od tej chwili datuje się ciągły postęp w rozwoju Dru skienik W 1840 r. wzniesiono nowe łazienki o 50 wannach, krytą galeryę spacerową, teatr, salę balową i założono park; w J841 zaczęto wznosić ze składek publicznych kościół katolicki, a w miasteczku naliczyć już można było około 100 domów i zabudowań. Do tego rozwoju młodocianego zdrojowiska znakomicie się przyczyniali, nie żałując znacznych kosztów, i zamożniejsi ziemianie guber-nii Grodzieńskiej, jako to: Czetwertyńscy, Lubeccy, Ogińscy, Maehniocy, Hłaskowie, Borzęccy, Kier-snowscy i Siwiccy. Dr Wolfgang, stale w Dru-skienikach zamieszkały, wydaje od 1844 do 1846 pisemko zbiorowe pod tyt. „Ondyna Druskienickich wód dla zdrowych i chorych*. Dr Pilecki w 1851 roku, dzięki ofiarności publicznej, zakłada lecznicę na czas sezonowy dla chrześcian, o 12 łóżkach, a w 1853 r. taką samą lecznicę i dla starozakonnych. W 1856 r. stanął szpital dla 100

chorych, który w 1878 zamieniono na lazaret wojskowy. W 1865 r. sprzedaje rząd D. pułkownikowi Strandmanowi. W 1870 r. dotyka D. klęska pożaru. W 1876 roku przechodzą D. na własność spółki, a w kilka lat później nabywa je pułkownik Dźuliani, w którego posiadaniu pozostają i obecnie. Zakład zdrojowo-kąpielowy coraz bardziej się rozwija i podnosi; dokonano ponownie dokładnego rozbioru wody mineralnej; prof. Inostrancew zbadał miejscowość pod geologicznym względem, pobudowano drugą lecznicę dla starozakonnych i rozszerzono gmach łaziebny. W 1884 roku niszczy pożar doszczętnie łazienki, lecz natychmiast stają na tern samem miejscu nowe, o wiele piękniejsze i dogodniejsze.— D. położone są na dwóch wzgórzach: na niźszem, wzniesionem tylko 4 metry nad poziom Niemna, rozpostarł się park, a w nim źródła, łazienki i dom zdrojowy czyli kurhaus, na wyź-szem 15 metrów nad poziom rzeki wzniesionem, leży miasteczko. Całe D. otoczone są lasami so-snowemi i Niemnem, który wartko płynie wśród urwistych i uroczo pięknych brzegów. Do Niemna w samem miasteczku wpada mała, lecz bardzo bystra rzeka, Rotniczanka. Dzisiaj posiadają D. eksploatowanych źródeł naturalnych, to jest z ziemi wyłonionych 19, z nich trzy: 1-e 16eil9e, wytry-skują nad samym brzegiem Niemna; dno 1-go i 19-go znajduje się tylko na V₂ stopy wyżej, a 16-go nawet na V, stopy niżej od poziomu rzeki; reszta źródeł tryskana wzgórzu w parku, na wysokości od 4—11 stóp nad poziomem Niemna. Wszystkie źródła ujęto w drewniane ocembrowanie i pokryto drewnianemi dachami; źródła NN. 1, 2 i 4 służą wyłącznie do picia, zbudowano nad niemi altany i zaopatrzono w ręczne pompy. Reszta źródeł dostarcza wody na kąpiele; woda ogrzewa się parą, wydajność wszystkich źródeł 38 600 wiader na dobę. Woda druskienicka przezroczysta, bezbarwna, bez zapachu, smaku gorzko-słonego, o temperaturze 7° do 10° R. Zaliczyć ją można do słabych ¹/a°/o solanek, ze znaczną domieszką alkaliczno - ziemnych pierwiastków, jako to: wapnia i maguu. Ostatniego rozbioru dokonał Pawłów w 1881 r. Na 1000 gramów:

Wapnia Magnu

Krzemianów bezwodnych 0.0214 Tlenku żelaza Glinu

Kwasu węglowego w związ

kach 0.1111

Kwasu węglowego wolne-

[go centym, kubiczuych 222.2 Tlenu w utlenionych ciałach organicznych 0.0098 ilość części stałych Ciężar gatunkowy Temperatura

Dr A. P-

Dzisiejszy zakład zdrój owo-kąpielowy w D-ach posiada okazały gmach łaziebny o 85 gabinetach i 120 wannach miedzianych i blaszanych, nadto w tymże budynku mieszczą się kąpiele natryskowe i parowe; borowinowych, igliwiowych lub mułowych kąpieli D. nie posiadają dotąd. Są tu za to wyborne kąpiele rzeczne w Niemnie i Rotniczan-ce, w umyślnie na ten cel postawionych łazienkach. Woda z Rotniczanki, jako dość zimna w u-palne lato nawet, wybornie spożytkowaną być-by mogła do kuracyi hydropatycznej, zakładu jednak wodoleczniczego nie urządzono dotychczas. Do środków leczniczych tu stosowanych należą sól i ług, jako przetwory z wody druskienickiej, kumys z mleka kobylego, przez Tatarów, umyślnie tu na lato zjeżdżających, wyrabiany, gimnastyka, massaż, elektroterapia i apteka, we wszelkie leki i wody mineralne zaopatrzona. Pomoc lekarska zapewniona. Najważniejszym atoli i najpotężniejszym czynnikiem leczniczym są wyborne miejscowe warunki klimatyczne; czystość tutejszego powietrza, balsamiczną wonią iglastych lasów przejętego, umiarkowana, bez wahań i nagłych spadków, temperatura (średnia temper, lata od 14° do 16°R.), zaoiszność domów mieszkalnych, ochronionych od wiatrów przez wzgórza zaniemeńskie i żywym murem puszczy okolicznej, grunt piaszczysty, łatwo przepuszczalny, brak wreszcie wszelkich endemij i epide-mij, których tu nigdy nie obserwowano,—czynią D. miejscowością bardzo odpowiednią i nadającą się do kuracyi klimatycznej. Zalecane są D. z pożytkiem: w zołzach, krzywicy, gośćcu, dnie, błędnicy i niedokrwistości, nieżytach dróg oddechowych, przewodu pokarmowego, cierpieniach narządów moczowych, nerwobólach i bezwładach, po tyfusie i innych gorączkach lub gośćcu pozostałych. Na pomieszczenie pacyentów mają D. 270 domów mieszkalnych i willi, hotel i wspaniały budynek, mieszczący pokoje umeblowane, tak zwane nchambre<' garnies*. Razem rozporządza zakład 3 000 pokojów, wystarczającemi dla 8 000 przyjezdnych. - Ku zaspokojeniu potrzeb religijnych służą dwie świątynie chrześciańskie: jedna cerkiew prawosławna i jeden kościół katolicki, oraz kilka domów modlitwy dla starozakonnych. O rozrywkach i uprzyjemnieniu pobytu pom ślano również, jako też o wszelkich koniecznych udogodnieniach. Sezon od 1 (13) maja do 1 (13) października, frekwencya około 6 000 osób. Koszta pobytu od 100 do *200 rubli miesięcznie. Stacya drogi żelaznej Warszawsko - Petersburskiej o 17 wiorst w Porzeczu. Do Grodna 6 mil, a do Wilna 16 mil. — Por. Dr Bujakowski „Druskieniki, zdrojowisko wód słonych* (Warszawa 1888); prof. Inostrancew „Hayueme ^pyCKeHHn,KHX'b Miraepaitb-HfciXT. hctouhukobt.* (Petersburg 1882); Wł. Ma-salski „Szkic klimatu i jawno-kwiatowej flory Dru-skienik*; Pamiętnik fizyograflczny (Warszawa 1885 T. V dział 5); Dr M. Zieleniewski „Słownik bibliograficzno balneologiczny* (Kraków 1889); Dr A. Pajewski „Nasze zdrojowiska i uzdrowiska⁻ (Warszawa, Wędrowiec 1891 r. NN. 38 i 39).

Drusus, ob. D r u z u s.

Smarki Poww niu»tr Zeiz, 131. T. 17-ty.

Dnit, dopływ Dniepru, ob. D r u ć.

Drut, jest to speeyalna nazwa niei metalowych, posiadająoych w całej swej, zazwyczaj bardzo znacznej, długości, jednakową średnicę. D. wyrabiać można ze wszystkich metali, posiadających odpowiedni stopień ciągliwości; najpodatniejszemi ku temu celowi są: żelazo, stal, mosiądz, miedź, argentan, srebro, nowe srebro, złoto i platyna, mniej odpowiednie: cyna, ołów i cynk. Poprzeczne przecięcie drutu pospolioie miewa formę powierzchni koła, forma odmienna nosi nazwę D-u fasonowego, który bywa w przecięciu poprzecznem: czworokątny, trapezowy, trójkątny, półokrągły i t. p. D. fasonowy, stosownie do specyalnego użytku, nosi nazwy: igłowego, zegarowego, nitowego, okularowego i t. p.— Grubość D-u bywa bardzo rozmaitą; w handlu spotykamy D-y żelazne średnicy od 0.22—12 mm., miedziane i bronzowe od 0.10— 10 m.m., złote i srebne od 0.04—0.05 m.m. naj-oieńsze zaś D-y wyrabiają się z platyny i średnica takowych bywa 0.001 m.m.— Grubsze gatunki D-u otrzymują się z cienkich sztuk o przekroju kwadratowym przez walcowanie, cieńsze otrzymują się ze sztabek waloowanych, przepuszczając, a właściwie przeciągając one przez „drutownicę* t. j. taflę metaliczną, opatrzoną szeregiem otworów stożkowatych o stopniowo zmniejszającej się średnicy. Za pomocą odpowiednioh urządzeń mechanicznych sztabki metaliczne przeciąga się przez otwory drutownicy, stopniowo od największego aż do o-tworu żądanej grubości. — D. cynowy i ołowiany otrzymuje się przez odpowiednie prasowanie.— Stosownie do metody fabrykacyi i rodzaju metalu, materyał na wyrób D-u przeznaczony powinien być odpowiednio przygotowanym przez kucie, odlewanie, walcowanie lub cięcie pasków wązkich walcowanyoh, przyczem przekrój przygotowanych na D. kawałków powinien być o ile możności zbliżony do kształtów wykonać się mającego D-u. Otrzymywanie D-u za pomocą walcowania znane już było od bardzo dawnych czasów, ciągnienie zaś przez drutownicę rozpowszechniło się około 1400 r.— Bardzo cienki D. platynowy wyrabia się w ten sposób, iż materyał dostatecznie obrobiony powleka się srebrem i przeciąga się kilkakrotnie przez najsubtelniejsze otwory drutownicy, a następnie oswobadza się platynę od srebra, rozpuszczając je w kwasie azot-nym.— Numeracya grubośoi drutu bywa rozmaitą. Fabryki austryackie i niemieokie w r. 1874 zgodziły się na numeracyę dziesiętną, przy której np. D. nr. 70 oznacza grubość 7 mm.; nasze fabryki przyjęły system uumeracyi angielskiej.— W bandlu D. przychodzi w zwojach czyli krążkach wagi pudowej. D. żelazny bywa nadto, stosownie do potrzeb produkcyi: glio wany, tj. poddawany działaniu ognia, przez co nabiera znakomitej giętkości, niegliowany czyli bezpośrednio z drutonw. otrzymywany, i oksydowany, t. j. powleczony cienką warstwą metalu, zabezpieczającego D. od rdzewienia.— D. miedziany w handlu spotykany bywa również w kilku gatunkach: zwyczajny, elektrolityczny t. j. chemicznie czysty i elektrolityczny cynowany. Obu tych ostatnich gatunków używa się do przenoszenia prądów elek-

t. p.

And. S.

tycznych.— D. izolowany, również do celów elektro-technicznyoh przeznaozony, jest to drut wyrobiony z miedzi elektrolitycznej, a do potrzeb speoyal-nyeh—ze srebra lub bronzu, następnie zaś obwinięty bawełną, powleczony gummą, parafiną, woskiem, asfaltem; kauczukiem, stosownie do tego, do czego ma być użyty. Do rodzajów D u izolacyjiego nahźy również D. miedziany, obwinięty jedwabiem, który odpowiednio do potrzeby bywa: dzwonkowy (do dzwonków elektrycznych), telefonowy i światłowy (do oświetlenia elektrycznego) Oprócz powyższych gatunków wspomnieć należy o specyalnym drucie żelaznym, obwijanym bawełną zieloną zabarwioną, używanym do wyrobu kwiatów, i o tak zw. D-u kapeluszowym, obwijunym bawełną lub czarnym jedwabiem. Druty tego rodzaju są zwyczajnie glio-waue. D. w użyciu praktycznem ma bardzo szerokie zastosowanie; używany bywa do wzmocnienia popękanych przedmiotów z gliny czyli tak zwanego * drutowaniau wyrobu gwoździ tak zw. drutowych, wyrobu różnego rodzaju siatek drutowych, dla przesyłania prądów elektryoznyeh i

Ed. w.

Drutowanie, ob. Drut.

Drutownica, ob. Drut.

Druzno, mylnie D r u ż n o, lub Drużyna, po niemiecku Drausensee, jezioro w obszarze dolnej Wisły, na samej granicy regencji Gdańskiej i Prus Zachodnich, z regencyą Królewiecką i Prusami Wschodniemi, o 2 km. na południe cd Elbląga, 10 km. długie, do 4 km. szerokie, brzegi ma płaskie, dno szlamiste, głębokość nieznaczną, lecz środkiem dla większych nawet statków dostateczną. —Z licznych dopływów najważniejsze są: Tbie-ne, cz. Tuja od zachodu ,Weeske i Klepa z kanałem Elbląskim od wschodu, i żeglowny Dzierzgoń, cz. Sorge, z południa. — Odpływ jeziora ku północy do zatoki Świeżej przez Elbląską rzekę, od której idzie poniżej Elbląga kanał ku Nogatowi. — Rzeki wpadające do jeziora prowadzą wiele mułu, który statecznie zmniejsza jego głębokość i obszar. — Jest bardzo rybne i żeglugą, tak parową jak i żaglową, ożywione; — na brzegach gnieździ się na wiosnę i latem ogromna ilość ptactwa wędrownego, stąd też mnóstwo tu osad rybackich i strzeleckich, natomiast wsi i miasteczek Diema. — D. jest niewątpliwie jedną z pozostałości dawnego morza, które sięgało niegdyś aż do Preussisch- Holland na wschodzie, i obejmowało całą równinę dzisiejszych Żuław Nadwiślańskich.

DrU20Wio (po arab. Drńz albo Muvahiddin, t. j. wyznawcy jedynego Boga), odosobniony, ciekawy pod względem politycznym, a zwłaszcza re-ligijnym, narodek syryjsko-arabski, zamieszkały w Syryi północnej, na zachodnich stokach Libanu i na Antylibanie, w kraiku graniczącym z Bejrutem, Saidem, morzem Środzieranem, a od roku 1861 i w Hauranie. Liczą ich od 80 do 100 tysięcy głów, z których 20 000 mężczyzn zdolnych do broni i obowiązanych do służby wojskowej. W czasie pokoju zajmują się rolnictwem, z wielkim wysiłkiem uprawiwszy tarasowate stoki Libanu i u-czyniwszy z nich w niektórych miejsoach najży-

zniejsze grunta w Syryi całej. Obok zboża i ja* rzyu uprawiają oliwki, wino, tytuń orai morwy, hodują jedwabaiki i wyrabiają jedwab i tkaniny jedwabie; głiwaie wszakże oddają się polityce i walkom wewnętr znym i zewnętrznym. — Zamieszkują w miastach i wsiach, w których sami zajmują 120, a wespół z Maronitami (na północy), z Grekami i Melchitami (aa południu^ około 200. Główne ich miasta są: Deir-ul-kamor, siedziba w. emira, Baklin, Aiu Matur na Libanie,- Hasbaja i Keszaja na Antylibanie. Mówią narzeczem arab-skiem, z pochodzenia wszakże są mieszaniną szczepu arabskiego z syryjskim, w której drugi z nich stanowczo przeważa. Zmieszanie się ich z narodami indoeuropejskiemi datuje się prawdopodobnie od czasów wojen krzyżowych. Są silnie zbudowani, schludni, wstrzemięźliwi, pracowici i wogóle łagodni, chociaż bardzo drażliwi i mściwi, a względem Turków wiarołomni. Gośoinność i krew za krew uważają za święty obowiązek; wolność miłują nadewszystko. Ukształcenie ich ogranicza się u-miejętnością pisania i czytania, która nie jest wszakże dosyć rozpowszechnioną; pierwszą wyższą uczelnią obdarzył Ich dopiero po r. 1864 Daud-pasza. O naukach, literaturze, sztukach pięknych, lub przemyśle kunsztownym nie mają najmniejszego pojęcia, ani poczucia ich potrzeby. Kobiety ich znajdują się w położeniu zupełnie innem, niż gdziekolwiek na Wschodzie muzułmańskim; cieszą się nie równie większą swobodą, nie znają niewoli, haremowej, mogą uczestniczyć w naradach gminnych, mogą nawet należeć i do klasy akkałów, t. j. wtajemniczonych w nauki religijne; gdy wychodzą wszakże z domu, osłaniają twarz całkowicie, pozostawiając wolnem tylko lewe oko. Wielożeństwo u Druzów jest dozwolone, ale się prawie nie spotyka. Urządzenia mają arystokratyczno • republikańskie, ze szlachtą na czele, śród której czasem występuje przewódzca, jako pierwszy między równymi. Body szlacheckie dzielą się na rody szeichów i emirów. Tytuł b e g, nadawany przez Turków jednostkom wybitniejszym, w stosunkach narodowych nie ma najmniejszego znaczenia. Śród tych rodów naj-znakomitszemi są dwa domy: Dźumblató\y i Abu Nakedów, żyjące z sobą w ciągłej waśni, a łączące się tylko w razie zewnętrznego niebezpieczeństwa; skutkiem tego też i D. rozpadają się na dwa polityozne stronnictwa: Diumblatije i Jezbekije; jest wszakże część rodów neutralnych, stroniąca od jednych i od drugich. Każdą gminą z osobna zarządza szeich. Spory domowe przytrafiają się bardzo często, pomniejsze rozstrzygają przyjaciele stron powaśnionych albo szeichowie. D. są dannikami Turcyi, lecz po za tern całkiem niezależnymi. Religią D-ów jest mahometański gnostycyzm, z domieszką pojęć chrześciańskich, żydowskich i starożytnych systematów filozoficznych. Głównym dogmatem ich jest jednoosobowośó Boga, wielokrotnie wcielającego się w człowieka. Wcieleniem przedostatniem był Chrystus, ostatniem kalif egipski z dynastyi Fatymidów, El -Hakim (996—1020), którego D. uważają za założyciela swojej religii. Każdemu woieleniu Boga towarzyszyło zjawienie się w ludzkiej postaci pierwszego i najdoskonalszego z jego tworów—wszechmądrości (akii kuli). Ostatni raz ta wszechmądrość zjawiła się jednocześnie z El - Hakimem w osobie maga perskiego, Hamzy, który usystematyzował doktrynę religijną D-ów, uważających go za apostoła .jedności Boskiej*. Wszechmądrość, emanacya Boga jedynego, stworzyła wszystkie dusze ludzkie w określonej od początku świata liczbie, która się ani zmniejsza, ani powiększa; dusza bowiem człowieka umierającego wstępuje do ciała noworodzącego się, lepszego lub gorszego, odpowiednio do stopnia swych przymiotów moralnych. Dusze, które przy łasce boskiej osiągną doskonałość najwyższą, oczyściwszy się z biegiem wieków od wszelkiej zmazy, dostąpią połączenia się z istotą najwyższą w przybytku światłości wiekuistej i już nie będą się więcej wcielały aż do czasu jedenastej inkar-nacyi Boga, po której znów wrócą na ziemię, by używać na niej dóbr wszelkich i rozkoszy, kosztem niewiernych, którzy będą skazani na to, ażeby im służyli. Owem jedynastem wcieleniem ma być właściwie powrót El-flakima na ziemię, który mieczem swoim uzbroi Hamzę, a ten zapewni tryumf dzieciom swoim, wyznawcom Boga jedynego, i rozda kary i nagrody. Nauka religijna D-ów zawiera się w sześciu księgach, obejmujących 111 traktatów, do których w r. 1817 przybyła księga siódma, znaleziona w Egipcie. Księgi te przez czas długi były utrzymywane w ścisłej tajemnicy i budziły wielką ciekawość, aż dopiero w r. 1828 S. de Saey Europę z niemi zapoznał. W zakresie obowiązków nauka religijna przepisuje D-om: 1) prawdomówność, ale jedynie względem D-ów, i to z wyjątkiem okoliczności, w których zatajenie prawdy może być korzystnem. 2) Wzajemną obronę. 3) Zarzeczenie się wszelkiej innej religii. 4) Uznawanie jedynego Boga. 5) Zadowolenie z tego, co on daje. 6) Uległość jego woli. 7) Unikanie bezbożnych,—D. obywają się baz kapłanów, choć mają proste świątynie (ehalve), gdzie się modlą i gdzie przechowują zbiory swych pieśni i chorągwie. Pod względem obrzędowym d/ielą się na dwie klasy: akkalów, t, j. znawców, czyli wtajemniczonych, i dżahalów, t. j. nieświadomych, ciemnych. Ak-kalowie wtajemniczeni są nie tylko w nauki religijne, ale i w najwyższe sprawy publiczne. Pomiędzy sobą tworzą oni niejako zakon, o różnych stopniach, do którego wszakże dostać się może każdy z D-ów, bez różnicy stanu i płci, pod warunkiem wyrzeczenia się wszystkiego, co jestdozwolo-nem dźahalowi. Akkalom nie wolno zdobić się złotem, używać szat jedwabnych, haftowanych, wogóle bijących w oczy; powinni się powściągać od wszelkiego przepychu i wszelkich zbytków, od palenia tytuniu, picia wina albo likierów; nie przysięgać, nie kłamać, nie prowadzić rozmów nieprzyzwoitych, nie brać uddziału w uroczystych zgromadzeniach dżahalów. Głową ich jast szeich - al - akkal. Cieszą się oni wielkiem poważaniem, ale nie mają stąd żadnej korzyści materyalnej, tyle tylko, że z pośród nich wybieraną jest większość szeichów. Odznaką wtajemniczonych jest wielki turban. Klasa

diahalów nie dba o religię i nie zna ładnych zakazów ni przykazań (obrzezania, modłów, postów itp.); pija wino, spożywa wieprzowinę. Obrządków religijnych D. nie znają żadnych. Gdy kto umrze, ubierają zwłoki w najlepsze szaty i wstawiają do grobu, wykutego w kształcie izby w skale. Zgromadzenia ich religijne odbywają się zwykle co czwartek w każdej gminie; uczestniczą w nich i kobiety, ale od mężczyzn oddzielone kotarą; zgromadzenia te mają charakter religijno - polityczny; rozpoczynają się mową treści politycznej, poczem następują wyciągi z ksiąg religijnych i hymny bohaterskie, opiewające zagładę niewiernych i opanowanie całego świata przez D-ów. Oprócz zgromadzeń gminnych odbywają się także okręgowe, na które każda gmina wysyła jednego delegata, awBaklinie—zgromadzenie krajowe delegatów, po jednym z każdego okręgu. Wreszcie zwyczaje ich i obyczaje mają wiele cech sobie właściwych. Są oni przedewszystkiem, równie jak Ara-bi, bardzo oeremonialni i odznaczają się wielką obfitością sposobów okazywania grzeczności. Dla poznania cudzoziemca i nie Druza mają w przemówieniach swych i powitaniach zwroty osobliwsze i takież odpowiedzi na nie, po których zmiarkowują od razu, co zacz jest ten, z kim mówią. Na polu dziejowem D. występują stosunkowo dość późno. Jeszcze podczas wojen krzyżowych znaczenie ich było bardzo niewielkie; chociaż mieli oni natenczas już oddawna naczelników dziedzicznych. R. 1588 podbił ich sułtan Murad III i naczelnika ich z tytułem wielkiego emira uczynił dannikiem tureckim. Wzmogli się wszakże w w. XVII pod w. emirem Fachreddinun, któremu się udało kosztem Turcyi posiadłości D-ów rozszerzyć; ale potem, pokonany przez Murada IV, dostał się do niewoli i w r. 1635 został uduszony w Stambule. Z jego śmiercią upadło znaczenie D-ów, którzy znowu się stali dannikami Porty Ot-tomańskiej i nie zdołali się wyzwolić nawet i wtedy, kiedy po wygaśnięciu rodu Fachreddina władza przeszła na pokiewny z nim ród Szekaba (w w. XVIII), który rządził nimi lat 130. Ostatni z tego rodu emir Beszyr (ob.), w wojnie Turcyi z Egiptem, stał po stronie Mehmeda - Alegc, skutkiem czego, gdy ten r. ^840 musiał Syryę ustąpić Porcie, sułtan na miejsce Beszyra zamianował e-mirem szeicha Beszyra - al Chasima. Wkrótce potem, skutkiem intryg Francuzów i Anglików, wy-buchnęły walki wewnętrzne pomiędzy D-mi i Ma-ronitami. Porta skorzystała z tej sposobności, aby złamać niepodległość obu tych plemion, połączonych pod władzą emira Chasima, i po dwóch le-ciech wyznaczyła na jego miejsce Omara baszę; lecz okiucieństwa jego wywołały nowy rokosz przeciwko Turcyi, skutkiem czego odwołano go. Konferencya, złożona z pełnomocników Turcyi, Rossyi, Francyi, Anglii i Austryi, uchwaliła, żeby dla D-ów i Maronitów zamianowano dwóch kajma-kanów i dodano im rady przyboczne, wybierane z tych plemion. D. się uspokoili, ale w r. 1846 wszczęli nowe rozruchy. Mocarstwa upomniały się o reformy, skończyło się jednak tylko na zmianie kaj-

'makanów i baszów i na rozbrojeniu ludności. Zaj-śoia wszakże pomiędzy D-ami i Maronitami nie u-stawały, aż nareszcie w roku 1860 rozsrożyły się z taką zaciekłością, że od maja do października ofiarą ich padło 150 miast i wiosek spalonych, oraz kilkanaście tysięcy wymordowanych ludzi, najwięcej Maronitów, przeciw którym wojsko tureckie jawnie D-om dopomagało. Rzeź Maronitów, która szczególniej się sroźyła od 9 do 16 lipca, wzbudziła zgrozę w Europie i wywołała in-terwencyę pięciu mocarstw, które zagwarantowały były niepodległość Turcyi. Na konferencyi paryskiej uchwalono, że armia francuska wkroczy do Syryi i skarci D-ów, a jednocześnie komissya europejska miała na miejscu zbadać zaszłe wypadki. Jakoż d. 12 sierpnia 1860 roku wylądował w Bejrucie dwunastotysięczny korpus francuski, przed którym D. uszli w stepy haurańskie; komissya zaś wyśledziła, że główna wina za spełnione bezprawia spada na Turków i na motłoch damaceński, których czyny zbrodnicze D om przypisywano, a zarazem, że Maronici poczynali sobie również okrutnie. Wezwano tedy Portę, by ukarała głównych winowajców, czemu stało się zadość, między innymi zaś rozstrzelano gubernatora Damaszku, Achmeda baszę. D. 5 czerwca 1861 roku armia francuska opuściła Syryę. W tymże roku d. 7 wrześ., Porta zatwierdziła ułożoną przez komisarzy nową ustawę, według której kraj libański miał być rozdzielony na 7 okręgów pod naczelnikami tego wyznania, jakie w którym z nich przemagało; były więc cztery maronickie, jeden druzyjski, 2 greckie (jeden unitów, drugi dyzunitów); gubernatorem, mianowanym przez Portę, powinien był być chrześcianin, byle nie krajowiec, a został nim Armeńczyk, Daud -pasza. Skutkiem tych reform wielu D-ów wyniosło się do Hauranu. Reformy te wszelakoź, na które się zgodziła Turcy a, w znacznej części pozostały literą martwą: to też ani porządek, ani spokój nie mógł się dotychczas ustalić w kraju, zaburzenia wznawiały się peryodycznie, aż nareszcie w roku bieżącym (1896) z nową siłą wybuchły i nie mało przyczyniły kłopotu Porcie Ottomańskiej, która, już i bez tego, wobec spraw armeńskich, egipskich, kreteńskich, macedońskich i zabiegów postępowców tureckich, domagających się reformy, i wobec grożącej jej interwencyi mocarstw europejskich, znajduje się w przededniu wielkiej katastrofy.—Literatura: Silve8tre de Sacy „Exposó de la re-ligion des Druses” (Paryż 1828); Earl of Caernar-von „The Druzes of the Lebanon* (Londyn 1860); Churchill „The Druzes and the Maronites under the turkish rule“ (Londyn 1862); Guys „La nation druse* (Paryż 1864); Petermann „Reisen im Orien-te“ (wyd. 2-e, Lipsk 1874).    —

Druzus (Dr u sus), jest to przydomek jednej z familj, należących do rodu rzymskiego Liwiuszów. Pierwszym, który miał przybrać ten przydomek, zabiwszy w zwycięskiej bitwie wodza Gallów Drausa, był 1) Marcus Livius Drusus, pretor 283 r. przed Chr. Prawnuk jego 2) Marcus L. D. był w 122 r. przed Chr. trybunem ludu. Kiedy towarzysz jego, C. Gracchus, powziął myśl przyznania

sprzymierzeńcom italskim obywatelstwa rzymskiego, D., jako stronnik senatu, potrafił udaremnić plany Grakcha, wystąpiwszy z projektem do praw, mających szczególnie na celu zjednanie ubogich obywateli Rzymu, którzy już przez niechęć dzielenia się swemi prawami z kim innym byli zachwiani w Bwej ufności dla Grakcha. Wniósł on mianowicie założenie 12 nowych kolonij, i to w samej Italii, dla ubogich obywateli rzymskich, oraz zwolnienie od podatków gruntowych tych wszystkich, którzy otrzymali swe działy na mocy prawa Grakchów. Sam wnioskodawca, równie jak i senat, którego on był narzędziem, nie wiele troszczyli się o wprowadzenie w życie tych praw; lecz dopięli głównego celu: podkopania wpływu Grakcha, który przez to nie był ponownie obranym na godność trybuna. Tymczasem D., wielbiony jako obrońca senatu, dostąpił godności konsula w 112 r. i, otrzymawszy w zarząd Macedonię, szczęśliwie walczył przeciwko Skordiskom, narodowi pochodzenia celtyckiego. Syn jego 3) Marcus L. D., mąż również arystokratycznych nawskroś przekonań, ale zarazem pełen największej szlachetności i podniosłości umysłu, pojął konieczność reformy istniejących stosunków państwowych. Zostawszy też trybunem ludu w 91 r. przed Cbrys., wystąpił z projektem prawa, mającego zadowolnić wszystkie stronnictwa, zarówno senat, jak rycerstwo i lud rzymski. Prawo to przywracało sądy przysięgłe senatorom, odjęte im przez Grakchów na rzecz rycerstwa, które wszakże przy ich sprawowaniu okazało się zbyt stronniczem i łatwo ulegającem przekupstwu; miało zaś ono być wynagrodzone za to przez przyjęcie 300 jego członków do senatu; dalej prawo to powiększało rozdział zboża między ubogich obywateli, zniżając cenę jego do m i n i m u m; koszta zaś stąd wynikłe pokrywało wprowadzeniem monety o zmniejszonej wartości wskutek domieszki ł/s"mej części miedzi do srebra, nareszcie przeznaczało dla tychże ubogich obywateli wszystkie nierozdzielone jeszcze grunta w Italii. Chciał nadto D. załatwić jednocześnie sprawę rozszerzenia praw obywatelskich na italskich sprzymierzeńców, lecz odroczył postawienie odpowiedniego wniosku do czasu późniejszego, aby nie utrudniać swego położenia. Pragnąc jednak zado-woluió wszystkich, obudził D. nieufność ku sobie w senacie i rycerstwie i z trudnością zaledwie przeprowadził powyższe prawa, za co lud uczcił go jako swego dobroczyńcę, powstawszy przy zjawieniu się jego w teatrze i witając go hucznemi oklaskami. Przeciwnicy wszakże D-a, korzystając z wieści, jakie o tajnych jego układach ze sprzymierzeńcami italskimi rozeszły się w Rzymie, zdołali podburzyć przeciwko niemu tłum rzymski, zazdrosny o podział praw swych z innymi. Najszlachetniejsze nawet postępki D a tłómaczyli oni w świetle dla niego najniekorzystniejszem. Tak, gdy Druzus ostrzegł najzaciętszego swego przeciwnika, ówczesnego konsula Filipa, o grożącem mu niebezpieczeństwie ze strony sprzymierzeńców, powoływano się na to, jako na dowó.l bardzo ścisłych stosunków z nimi. Dopięli wreszcie tego wrogowie, że senat ogłosił wszystkie powyższe prawa D-a za nieważne, jako zatwierdzone bez należytego uwzględnienia wróżb. D. jednak zamyślał, na mocy przysługującego mu prawa iutercessyi, zaprotestować przeciwko takiemu unieważnieniu; lecz nagle przyszło mu podzielić los poprzedników swych, którzy zamierzali przeprowadzić w Rzymie reformy w duchu demokratycznym: ręka mordercy przecięła pasmo dni jego, gdy wracał z forum wieczorem do domu z nielicznym orszakiem swych stronników (r. 91).— 4)Marcus L. D. Claudianus pochodził z rodu Klaudyuszów, lecz następnie, wskutek adopcyi, przeszedł do familii Liwiuszów Druzów. Wspomina o nim często Cyceron w swych listach. Jako stronnik senatu, uległ on proskrypcyi za czasów drugiego tiyumwiratu. W tym samym charakterze brał udział w bitwie pod Filippami 42 r. przed Chr., a po niepomyślnym jej dla stronnictwa senatu obrocie pozbawił się życia. Wnukiem jego przez swą matkę, Liwię Druzyllę, był 5) Drusus Nero Claudius, syn Tyberyueza Klaudyusza Nerona. Urodził się w 38 r. przed Chr., w 3 miesiące po rozłączeniu się z mężem matki jego, Liwii, i zawarciu związków małżeńskich z Oktawianem, późniejszym cesarzem. Wychowany w domu Augusta, razem ze starszym bratem swym, Tyberyusaem, D. z młodych lat budził wielkie nadzieje swemi nie-pospolitemi zdolnościami i charakterem, pełnym szlachetnej ambicyi, jednającym mu przytem miłość wszystkich. August także pokochał wielce pasierba swego i wcześnie go powołał do udziału w życiu publicznem. Przedsiębiorąc ważny plan zabezpieczenia północnej Italii od napadu sąsiednich plemion przez posunięcie granic państwa do Dunaju, August powierzył przeprowadzenie tego planu 23-letniemu D-owi. W 15-ym więc roku przed Chr. D., już jako kwestor, gdyż senat o lat 5 skrócił dla niego wiek, wymagany przez prawo do objęcia godności państwowych, rozpoczął wojnę przeciwko mieszkańcom Recyi i Windelicyi i pokonał ich w krwawych potyczkach w dolinie Adygi u stóp Alp Trydenckich. Zasłużywszy sobie zwycięstwami temi na godność pretora i na wspaniałą odę, którą na cześć jego Horacy wyśpiewał (IV, 4), posunął się D. teraz dalej na północ, gdy jednocześnie brat jego, Tyberyusz, naciskał wrogów od zachodu, z Gallii; pokonał przy Bausanum (dz. Bożen w Tyrolu) zamieszkałe tam plemiona Breu-nów i Genaunów, zawładnął przejściami w Alpach, umocnił panowanie rzymskie w Norioum (dz. Styrya i właśe. Austrya) i zatknął zwycięskie orły na szczytach Alp Graubindenu i Tyrolu. W krajach podbitych zakładał D. kolonie, z których powstały późniejsze miasta, jak: Druzomagus (dz. Mem* mingen), Augusta Vindelicorum (dz. Augsburg) i inne. W r. 13 przed Chr. August zamianował Druza namiestnikiem Gallii i wodzem stojących tam legionów, a zarazem powierzył mu prowadzeme wojny z Germanami w celu pomszczenia klęski, zadanej przed trzema laty dowódzcy rzymskiemu Liwiuszowi. D., objąwszy nowe swe stanowisko, musiał przedewszystkiem uśmierzyć wrzenie w Gallii, wywołane nowym rozkładem podatków (12 r. przed Chr.), a następnie zajął się wzmocnieniem podstawy operacyjnej do przyszłej wojny z Germanami na lewym brzegu Renu przsz rozszerzenie fortyfikacyj Mogunoyi i Vetera (dz. Xanten w pr. Nadreńs.), przy których były główne przejścia do środkowej i dolnej Germanii, a także przez zbudowanie całego szeregu nowych fortyfikacyj, jak: Argentóratum (dz. Strassburg), Confluentes (dz, Ko-blencya), Bonna (dz. Bonn) i t. d. Połączył dalej oba brzegi Renu mostami, jak pod Moguncyą i Kolonią, i dla ochrony ich zbudował szańce na prawym brzegu rzeki.— Pozostawiając w spokoju południową Germanię, D. postauowił uderzyć na północną część tej krainy, gdzie prowadzenie wojny było łatwiejsze z powodu braku naturalnych przeszkód i możności rozdziału sił nieprzyjacielskich przez dywersyę od strony morza. Aby ułatwić fiotylli rzymskiej przedostanie się z Renu na morze północne, D. przedsięwziął olbrzymie roboty, mianowicie: tamę, regulującą koryto Renu blizko dzisiejszego miasta Cleve (agger Drusi) i kanał (fossa Drusiana) m;ędzy Renem, Ysselą i jeziorem Flevus (dz. Zuydersee). W pracy tej pomagały D-owi niektóre północne plemiona germańskie: Batawowie i Fryzowie, których, dzięki swej dyplomatycznej zręczności, potrafił przeciągnąć na stronę Rzymian, W 12 r. przed Chrystusem przeszedł Ren i, wtargnąwszy w dolinę rz. Lippy, spustoszył ziemie Uzypetów i Su(i)gambrów; następnie przedostał się z flotą na m. północne, zawładnął leźącemi wzdłuż brzegu wysepkami, zwłaszcza najwaźnńjszą z nich Burcbana (dz. Borkum), i wpłynął na rz. Ems. Niespodziewany z tej strony napad Rzymian przeraził mieszkańców nadbrzeżnych, Brukterów, którzy też po krótkim oporze poddali się. Temuż losowi ulegli także Chankowie, mieszkający nad brzegami Wezery. Na tern skończyła się pierwsza wyprawa D-a do kraju Germanów. Z wiosną następnego roku przedsięwziął D. nową wyprawę za Ren i przez kraje Sugambrów i Uzypetów dotarł do ziemi Cuerusków nad brzegami Wezery, gdzie na pamiątkę zwycięstw swych kazał wznieść pomnik (tropaea Drusi). Kończąca się jednak pora ciepła i brak zapasów żywności zmusiły D-a do odwrotu, który naraził wojsko jogo na wielkie niebezpieczeństwo: otoczony bowiem został przez przeważające siły nieprzyjaciół w wąwozach pod Albaro (w Westfalii między Ruthen i Gesecke) i tylko brakowi ładu i jedności u nieprzyjaciela winien swe ocalenie, a nawet zwycięstwo. Aby jednak utwierdzić władzę Rzymian w tych stronach D. wybudował nad rz. Lippą twierdzę Aliso i połączył ją drogą wojenną z obozem przy Vetera, rozdzielając w tan sposób od siebie dwa potężne plemiona germańskie Brukterów i Sugambrów. Tak zapewniwszy owoce swych zwycięstw, podążył D. do Rzymu, gdzie go czekał wjazd uroczysty z oznakami wielkiego tryumfu. W ciągu nas'ępnego roku (10-go przed Chr.) D. prowadził wojnę z Chattami, zajmującymi ziemie na półaoe od Menu; dawniej pozostawali oni w przymierzu z Rzymianami, obecnie zaś połączyli B’ę z innemi germańskiemi plemionami przeciwko nim; głównie jednak przygotowywał się D. do nowej wyprawy wojennej w głąb Germanii i

Em.

stolskie 24, 24).

starał się umocnić swą władzę w ziemiach już podbitych przez wzniesienie twierdz, jak Artaunum na górze Taunus (prawdopodobnie dzisiejszy Saal-burg przy Homburgu). Obdarzony godnością kon-sula, D. w 9 r. przed Chr. wkroczył znowu do kraju Cbattów, pokonał ich, a także i Markomanów, śpieszących Chattom na pomoc; zwrócił się następnie na północo-wschód do ziemi Cherusków i dotarł aź do Elby, nad której brzegami rozciągały się siedziby Semnonów i Longobardów. Tu był kres wyprawy D-a: czy to w skutek wczesnej w tych stronach pory zimniejszej, ozy też innych pobudek (podanie głosi, że zjawiła się przed nim wielkiego wzrostu kobieta, która odradzała mu iść dalej), D. dał rozkaz odwrotu, który zmęozone jego wojsko powitało z radością. Lecz zaledwie w połowie drogi D. spadł z konia tak nieszczęśliwie, że po 30 dniach zakończył życie (9 r. przed Chr.). Przysłany przez Augusta na wieść o wypadku Tybe-ryusz kazał przenieść zwłoki brata do Moguncyi, skąd następnie, wśród wspaniałych uroczystości pogrzebowych, przewiezione były do Rzymu. Tu, przy via Appia, wzniesiono na cześć D-a łuk tryumfalny z marmuru; senat, na wniosek Augusta, uczcił go i jego potomstwo zaszczytnym przydom-* kiem „Germanicus"; wtjsko zaś wzniosło wodzowi swemu w samej twierdzy Moguncyi, w najwyższym jej punkcie, wspaniały pomnik.— D. ożeniony był z Antonią, córką tryumwira Antoniusza i Oktawii; miał z nią córkę Livię v. Livillę, i 2 synów: Ger-manika i Klaudyusza, późniejszego cesarza. 6) Dru-sus Caesar, jedyny syn cesarza Tyberyusza, z pierwszej żony jego, Vipsanii Agryppiny, zaraz po wstąpieniu ojca na tron, zaledwie 25 lat licząc, posłany był do Pannonii razem z Sejanem dla poskromienia buntu stojących tam legionów (14 r. po n. Chr.). Przybycie jednak D-a i przeczytanie listu cesarskiego nie uspokoiło wzburzonych umysłów; owszem, objawy nieposłuszeństwa stawały Bię coraz groźniejszemi. Wtedy D. zręcznie skorzystał z zaćmienia księżyca, jakie w tym czasie wypadło: polecił starsayźnie wytłómaczyć je jako znak gniewu niebios za bezprawie, którego się dopuścili. Jakoż istotnie wrzenie ucichło, a D., po ukaraniu głównych przywódców buntu, wrócił do Rzymu. Wkrótce potem, w 17 r. po n. Chr., Ty-beryusz wysłał D-a nad Dunaj, aby czuwał nad bezpieczeństwem granic państwa od Germanów. Na tern stanowisku działał D, nie tyle siłą oręża, ile zręcznością w podtrzymywaniu waśni między plemionami germańskiemi, zwłaszcza między dwoma najpotężniejszymi ich wodzami: Marbodem, królem Markomanów, i Arminiuszem, księciem Cherusków, wskutek czego potęga pierwszego z nich tak dalece osłabła, że, gdy napadł na niego wódz Go-thcnów,Katuald, nie mógł już się utrzymać u władzy i w ucieczce pod opi-kę Rzymian szukał ocalenia (r. 19 po Chr.). Po powrocie D-a do Rzymu senat przyznał mu w nagrodę tryumf mniejszy (ovatio), a następnie w 22 r., na życzenie Tyberyusza, — władzę trybuńską, która od czasów Augusta stała się attrybutem władzy najwyższej. Tem prędszą za to zaprzysiągł zgubę D-owi dowódzca

pretoryanów, Sejan, który, zyskując ooras większy wpływ na lyberyuszai postauowił usunąć z drogi swej wszystko, co mogło stać na przeszkodzie do odegrania pierwszej roli w państwie, a więc prze-dewszystkiem D-a, jako najbliższego dziedzica tronu, tern bardziej, że doznał od niego obelgi.— Skłoniwszy przeto żonę jego, niecną* Liwillę, do złamania wiary małżeńskiej mężowi i pozyskawszy ją dla swych planów, Sejan otruł D-a 23 r. po n. Chr.—7) Drusus, syn Geimanika, wnuk wielkiego D-a (ob 5-o) i Agryppiny, był po śmierci D-a sub 6-o wraz z bratem swym, Neronem, najbliższym spadkobiercą Tyberyusza. Lecz wszechwładny ulubieniec imperatora, Sejan, pozbył się i tych współzawodników. Najpierw, korzystając z zadrośoi D-a względem brata, Nerona, jako więcej kochanego przez matkę, podmówił go do oskarżenia przed Ty-beryuszem, jakoby Neron knuł spisek przeciwko niemu. Następnie po uwięzieniu i zgładzeniu Nerona, potrafił Sejan obudzić w Tyberyuszu podejrzenie także względem D-a i matki jego. Wtrącony do więzienia w podziemiu pałacu cesarskiego 30 r. po n. Chr., przeżył tam D. 3 lata i umarł z głodu, mając w końcu, na rozkaz Tyberyusza, odjęte zupełnie sobie pożywienie, tak, że w ciągu 9 dni ostatnich żywił się słomą posłania swego. (Porów. Snetonii, „Tiber.tf; Taciti „Annales“ I—VI; Dio Cass. 54,22; 55.1; 57,13; Mommsen „Rom. Gescbichte" t. III; G. Hertzberg „Geschichte des róm. Kaiserreichs” (Berlin 1880); F. Dahn „Urgeschichte der german und roman. Volker.u Berlin 18dl.

Druzylla. 1) Córka Germanika i Agrypiny, siostra Druzusa sub 7-o, wychowała się u babki swej Antonii i była wydaną przez ces. Tyberyusza za L. Cassiusa Longina, a następnie za Emilusza Lepida. Była to kobieta złych obyczajów, żyła w gorszącym stosunku z bratem swym, cesarzem. Kaligulą, który po jej śmierci 38 r. po Chr. z rozpaczy największych dopuszczał się szaleństw, kazał oddawać jej cześć boską i we wszystkich miastach ku jej czci, jako bogini Panthei, stawiał ołtarze i u-rządzał igrzyska (Taciti „Annales“ III, 15; Dio Cass. 59, II).—2) D., córka Heroda Agryppy I, władzcy Judei, a przez matkę swą wnuczka Antoniusza i Kleopatry, słynęła z wielkiej urody. Najprzód starał się o jej rękę Antyoch Epifanes, król Komma-geny (północna cz. Syryi), lecz, gdy nie chciał przyjąć wiary żydowskiej, D. wyBzła za Aziza, władzcę Emesy (także w Syryi). Porzuciwszy go jednak wkrótce, została żoną Antoniusza Feliksa, wyzwoleńca cesarza Klaudyusza, który, jako prokurator rzymski, rządził Judeą od 52 do 60 roku po Chr. (Taciti MAnnales“ VI, 15; „Hist.M V, 9.—Dcieje Apo-

Em K.

Drużbacka Z Kowalskich Elżbieta (* ok 1695—14 marca 1765), poetka, rodem z Wielko polski, otrzymawszy skromne wykształcenie domo we, przebywała następnie, począwszy mniej wię cej od 16 roku życia, na dworze kasztelanowe krakowskiej, Sieniawskiej (z domu ks. Lubomir skiej), gdzie zapoznała się z ogładą towarzyską,—cho ciąż nie stała się jej zwolenniczką, nad nią przenosząc prostotę wiejską,—i gdzie prawdopodobnie uległa

mimowiednie wpływowi oświaty francuskiej, jakkolwiek języka fran ruskiego nie wyuczyła sie, tak samo jak i łaciny. Potem przebywała w domu Pawła ks. Sanguszki, marszałka wiel. litew.; dość często też bywała u Krasickich w Dubiecku. W młodym już wieku dała się poznać z talentu rymotwórczego i długo, nawet po wyjściu za mąż, znana była w kołach zajmujących się literaturą jako Kowalska. Wyszedłszy za mąż za Kazimierza Drużbackiego, skarbnika ziemi źydaczewskiej, mieszkała we wsi Cieplice, wziętej w dzierżawę od Adama Sieniawskiego, kasztelana krakowskiego, i tu przebyli małżonkowie lat 12 do 1737, doznając w końcu rozmaitych strat gospodarskich i kłopotów, szczególniej z powodu sąsiedztwa jakiegoś Witosławskiego, tak, że w tej sprawie udawała się D. pod opiekę ks. Michała Czartoryskiego, którego córce miała w roku 1736 „honor służenia*. Po śmierci męża była D. ochmistrzynią córki Adama Sieniawskiego, Aleksandry, wydawszy poprzednio za mąż starszą swą córkę,- Maryannę, za Andrzeja Wiesiołowskiego, łowczego wieluńskiego. Opuściwszy Cieplice, przeniosła się do Rzemienia nad Wisłoką, wziąwszy go dzierżawą od Lubomirskich; potem mieszkała u córki. Jej to i jej mężowi przypisała d. 1 stycznia 1753 r. jedną ze swoich powieści wierszowanych, dziękując im za „chlebu i prosząc, aby, gdy ona jako „uwiędła jagoda" wypadnie z grona, pamiętali o niej przez „miłość wrodzoną*, bo „testamentem nie ma i co legować*. Przeżyła jednak i córkę tę i opłakała zgon jej wierszem; osamotniona, resztę życia poświęciła modlitwie i rozmyślaniu, obrawszy sobie mieszkanie w klasztorze pp. bernardynek w Tarnowie. Utwory D-ej, bardzo długo krążące w rękopismach tylko, wydrukował wielki czciciel jej talentu, biskup Józef Jędrzej Załuski, który ją zapewne na dworach magnatów poznał. Stanowią one pierwszy tom „Zebrania rytmów przez wierszopisów żyjących lub naszego wieku zeszłych pisanych" i wyszły roku 1752 w Warszawie. Następnie osobno wydrukowana została, już po śmierci autorki, „Hi-storya Eufraty* (r. 1769), a w „Zabawach przyjemnych i pożytecznych* (r. 1776) kilkanaście wierszy mniejszej objętości. W początku naszego stulecia „Dziennik wileński* (r. 1816) podał w streszczeniu i w wyjątkach kilkanaście nieznanych utworów; w r. 1823 „Pamiętnik warszawski* (tom VI) wydrukował dwa wiersze D-ej: „Ofiara Bogu po stracie sześciorga wnucząt zmarłych* i „Żal w starości*. Nie weszły jednak te uzupełnienia do nowego wydania „Poezyj" D-ej (w „Bibliotece kieszonkowej klassyków polskich" wydania J. N. Bo-browicza w Lipsku r. 1837, tomik XXX i XXXI), które jest powtórzeniem tylko edycyi pierwszej. W r. 1869 Władysław ChomętowBki zapoznał nas z historyą D ej o, „Ortobanie"; w r. 1886 Henryk Biegeleisen (w „Świcie* warszawskim N. 116 — 118)—z jeszcze jedną rękopiśmienną powieścią p. t. „Przykładne z wiernej i statecznej miłości małżeństwo*, a w rk 1895 Wł. Bojarski ogłosił przy swem studyum i wydrukował z archiwum ks. Czartoryskich w Krakowie dwa małe utwory: „Raj

białostocki* i „Refleksya nad śtnieroią". Rękopisy D-ej znajdują się w bibliotece Krasińskich w Warszawie, w bibliotece uniwersyteckiej we L#owie, w bibli dece w Suchej. Potrzebne byłoby nowe, uzupełnione wydanie. Poezye D-ej można podzielić na cztery główne grupy: 1) opisowe, 2) satyryczne, 3) allegoryczne, 4) powieściowe. Na pierw-szem miejscu słusznie postawiono jej poezye opisowe, stosunkowo bowiem .najwięcej mają one o-ryginalności. Obrazy natury skąpo jeno i w rysach bardzo ogólnikowych pojawiały się w dawniejszej poezyi naszej; a najlepsze w tym względzie skreślone były po łacinie przez Klonowicza w „Roxolanii“. D., lubo niewątpliwie nie znała spółczesnych sobie poematów angielskich i francuskich (Thompsona, St. Lamberta), wpadła na ten sam, co oni, pomysł „Opisania czterech części roku*, t. j. przedstawienia życia przyrody i zajęć ludzkich w znamiennych objawach. Nie celuje tu ona żywością lub bogactwem wyobraźni, ani też głę-

mm

Sil®

Fig. 46. Drużbacka Elżbieta.

bokością myśli, ale ujmuje prostotą, naturalnością, szczerośoią w malowaniu szczegółów dobrze wszystkim znanych, swojskich, rodzimych. Idzie, wogó-le biorąc, wiernie za porządkiem chronologicznym, w jakim objawy owe się ukazują, przez co nadaje swym utworom ład, a nawet pewną systematyczność. Rozpoczyna zazwyczaj od zjawisk na samej ziemi i w klimacie zachodzących, przechodzi potem do roślin i zwierząt, a kończy obrazem zajęć ludzkich. Całość zaś „opisania* ujmuje w ramy dydaktyczne, bo „opisanie* to ma dowieść przeciwko „ateistom", że ład, porządek panujący w następstwie pór roku musi być dziełem rozumnej istoty, kierującej wszystkiemi sprawami. Zazwyczaj poczytują „Wiosnę" za najpiękniejszą w tym utworze; ma ona powab właściwy porze, którą opisuje, ale nie można twierdzić, iżby inne części roku gorzej były pod względem artystycznym wykonane; wszędzie jednaki plan i jeden sto-

pień uzdolnienia widnieje. Mniej szczęśliwie jest wykonane „Opisanie czterech elementów szkodliwych i pożytecznych: ziemi, wody, ognia i powietrza*, ponieważ w niem suchy dydaktyzm przeważa. Natomiast śliczną jest sielanka p. t. „Pochwała lasów*, zarówno w odmalowaniu poranku i budzącego się życia w naturze, jako też w obrazie zajęć i zabaw pasterek, nie konwencyonalnych i sentymentalnych, lecz prawdziwych, rzeczywistych. Z pomiędzy utworów satyrycznych na pierw-szem miejscu postawić należy „Skargi kilku dam we wspólnej kompanii będących, dla jakich racyj z mężami swoimi żyć nie chcą*. Pierwsza mianowicie połowa tego utworu, z życiem i werwą przedstawiająca obrazki pięciu mężatek, które, niezadowolone ze swych małżonków, do rozwodu podać się zamierzają, jest wybornie wykonana i daje ciekawy materyał obyczajowy. Mniej zalet posiada „A wersy a pewnej damy całe życie bawiącej u wielkich dworów*, wymierzona przeoiw próżności, nieszczerośoi, zazdrości, jakie w owem „wyź-szem* towarzystwie panują. Charakterystycznym jest wiersz „Na kompanią Franc-masonów dla kawalerów i na kompanię de Mops dla dam*, okazuje bowiem, że D., pomimo religijności swojej, nie potępiała w zupełności towarzystwa wolnomu-larzy, a natomiast z obrzydzeniem mówiła o zamiłowaniu dam do psów. Inne utwory satyryczne, jako to: „Kontrakty mościskie* i „Zawód niemały na kontraktach lwowskich*, oba podobno z własnego życia autorki poczerpnięte, nie są dotychczas wydrukowane w całości. Do satyrycznych również poliozyć można „Sprzeczkę o upiory*, wymierzoną przeciwko ciemnym zabobonnym mnichom, którzy po dworkach szlacheckich utwierdzali opowiadaniami swojemi wiarę w upiory, strzygi i t. p. zjawiska; autorka, zwracając się do biskupa Załuskiego, który wpływem swoim zniósł wypędzanie dyabłów w Częstochowie, prosi go, ażeby się i do usunięcia zabobonów przez nią przedstawionych przyczynił. Poezye allegoryczne należą do rzędu najsłabszych utworów D-ej; w nich najwięcej jest pozostałości złego smaku, jaki od drugiej połowy XVII wieku w piśmiennictwie naszem się rozszerzał. Należą tu: „Forteca od Boga wystawiona, pięcią bram zamknięta, t. j. dusza ludzka z pięcią zmysłami*, gdzie w sposób zabawny przedstawiony został wpływ Lucypera na upadek duszy ludzkiej oraz jej odkupienie przez Syna Bożego; tudzież „Snopek na polu życia ludzkiego związany*, t. j. znaczenie śmierci w życiu ludzkiem. Z alle-goryami łączą się do pewnego stopnia powieści wierszowane D-ej, w których autorka nasza poszła śladami poetów XVII stulecia, obrabiając już to temata religijne, już świeckie. Ani w jednych, ani w drugich nie chodzi wcale o konsekwentne przeprowadzenie charakterów ludzkich, ale tylko o odmalowanie dziwnych, częstokroć nieprawdopodobnych, przygód .mogących zainteresować dziecinną, jeszcze niewyrobioną, wyobraźnię, a nadto o wypowiedzenie jakiegoś morału. Najobszerniejszym, a zarazem najsłabszym, poematem treści religijnej jest „Opisanie życia świętego Dawida, króla izraelskiego*, gdzie szczegółowiej grzechy jego aniżeli cnoty są opowiedziane, chooiaż zawsze z oelem mo* ralizują’,ym. Pomniejsze i lepsze, podobnej treści, powiastki są: „Pokuta św. Maryi Egipcyanki*, „Pokuta św. Maryi Magdaleny*, „Na obraz ścięcia św. Jana Chrzciciela*. Z powieści, osnowy świeckiej, najładniejsze i najlepsze są dwie fantastyczne: „Fabuła o książęciu Adolfie, dziedzicu Ro-xolanii“, oraz „Cefal i Prokrys*. Przygody w krainie fantazyi zaszłe z wielką swobodą i naturalnością, jako rzeczy niemal zwykłe, przedstawia D. Oto treść „Fabuły o księciu Adolfie*: Nie znajduje on w swym napół dzikim kraju odpowiedniej dla swego ukształconego umysłu karmi; za jedyną rozrywkę służy mu polowanie. Raz oddalił się od swych towarzyszy na łowach i zbłądził. Idąc w kierunku dojrzanego światełka, dostaje się do siedziby bożka wiatrów. Nocując tu, zaciekawiony został niezmiernie opowiadaniem Zefira o zaba-waoh Fortuny i jej orszaku. Uprosił więc opowia-dacza, ażeby go na tę wyspę szczęścia zaniósł. Obdarzony przez Zefira cudownym płaszczem, który, wdziany na wywrót, czyni człowieka niewidzialnym, dostaje się do upragnionego miejsca, zyskuje miłość Fortuny i niepostrzeżenie trzysta lat u niej przepędza. Gdy sobie przypomniał kraj opuszczony i obowiązki względem niego i gdy dla ich spełnienia śpieszył na cudownym koniu, darowanym przez Fortunę, Czas ścina mu głowę swą kosą, dając naukę potrzeby korzystania z życia. Opowiadanie o tym wypadku, złożone Fortunie przez Zefira, i opis jej żalu kończą poemat. Treść powieści w „Cefalu i Prokrydzie*, w 7 niewielkich pieśniach, poczerpnięta jest z mitologii (ob. w „Encykl.* Cefal) i bardzo zręcznie obrobiona. Inne powieści D-ej zadużo mają zawikłań a za mało prawdy psychologicznej, ażeby je za piękne poczytywać można; jest tam gmatwanina wypadków i dużo u-sterek pod względem wiadomości geograficznych. Oprócz powyżej określonych czterech działów, znajdujemy w zbiorze poezyj D-ej dużo wierszy okolicznościowych różnej wartości; powiedzieć jednak wogóle można, iż jeżeli kogo chwaliła, to prawie zawsze za rzeczy na pochwałę zasługujące i w słowach płynących wprost z serca. Jeden z takich wierszy, do biskupa Załuskiego „Na bibliotekę publiczną warszawską* warto odszczególnić, gdyż w niej bardzo trafnie oceniła znaczenie tej insty-tucyi dla oświaty w kraju („ociężałe snem Polaków głowy wzbudzą do nauk“).—Ogólnie charakteryzując talent D-ej, wypada zaznaczyć, że temperament jej bardzo żywy czynił ją wielce wrażliwą na to, co w koło niej się działo, i pobudzał do wyrażania poglądów swoich w formie obrazowej. Trzymała się zawsze blizko ziemi, nie ulatując w krainy marzenia, tak dalece, że, nawet obrabiając temata zupełnie fantazyjne, traktowała je jako objawy zwykłego życia ludzkiego. Uczucie jej żywe było i szczere, wolne zupełnie od sztucznej sentymentalności. Naturę kochała bardzo silnie i najpiękniejsze ustępy w jej poezyach odnoszą się właśnie do obrazów malujących zjawiska przyrody. Nowym poglądom, jakie oświata fran-

P. Chm.

F. Chm.

W. K- Z.

cuska wprowadzał n, sprzyjała o tyle, o ile nie naruszały one zasadniczych podstaw religii i moral-* ności, i o ile przeciwko grubym przesądom i zabobonom na rzecz, zdrowego rozsądku i nauki występowały. Stanowi D. przejście między poezyą XVII a twórczością doby Stanisławowskiej. .Samorodny talent—wedle słusznej uwagi A. Bełci-kowskiego —naturalność, brak ówczesnej, pod wielu względami szkodliwej, uczoności, nieznajomość szkodliwszych jeszcze teoryj i przepisów ówczesnego 8?kolarstwa,—sprawiły wprawdzie, że D. wolną pozostała od wielu powszechnych w tamtej epoce błędów, i czystego natchnienia poetycznego w sobie nie zabiła; ale z drugiej strony, pozostawiona własnym tylko siłom, a co gorsza, otoczona niezdrową dokoła atmosferą, nie dokonała tyle i nie doszła do tego kresu, do jakiego w innych warunkach jej zdolności mogły ją były doprowadzić. Poetyczny jej zawód nie biegnie linią prostą, coraz więcej w górę, do pewnego kulminacyjnego punktu, ale się kręci jakby linią łamaną, to podnosząc się, to staczając na dół, a w pismach jej pełno jest nierówności. Są niektóre utwory całkiem chybione, inne znowu udały, się jej bardzo dobrze; w niektórych miejscach jest prozaiczną aż do zbytku, gdzieindziej czuć w niej rzeczywiste natchnienie; raz popada w płaskość niesmaczną, a znowu o kilka lub kilkanaście wierszy dalej wychodzi z pod jej ręki prawdziwy brylant poetyczny; niekiedy jest przesadną i goni za trywial-nemi konceptami, właściwemi swej epoce, a niekiedy znów, pełna prostoty i naturalności, jak poeci z wyższem namaszczeniem i z najlepszych czasów. Jej styl także, jej język i forma wiersza pokazują tę chwiejność i niejednostajność siły. Wdzięczny czasami, gładki i lekki wególe, świadczy o wrodzonym talencie poetycznym i o łatwości składania wierszy; ale brak mu także często wyrobienia i jasności, brak tej pełnej, pewnej siebie ^formy, którą podziwiamy w Kochanowskim. Krótko mówiąc, D. nie jest klasycznym, t. j. wyborowym i wzorowym, pisarzem, co nie przeszkadza jednak, żeby niektóre jej utwory, a znów niektóre ustępy w innych, do pięknych dzieł poetycznych policzone być nie miały*. Ulubioną formą wierszową D-ej była strofa, z 6 wierszy 11 - zgłoskowych się składająca, z rymami przekładanemi w pierwszych 4 wierszach; doprowadziła ją ona do wielkiego stopnia doskonałości pod względem płynnego toku i swobody. Wyrazów z łaciny wziętych (ale spolszczonych co do zakończeń) używała D. jeszcze bardzo dużo, podobnie jak Krasicki w prozie.—Najlepsze studya o D-ej są: Aleksandra Tyszyńskiego w „Wizerunkach polskich* (Warszawa 1875); Adama Bełcikowskiego w dziele „Ze studyów nad literaturą polską* (Warszawa 1886); Wł. Bojarskiego w .Sprawozdaniu gimna-zyum w Przemyślu na r. 1895*.

Druźbacki Michał (w. XVIII), nieznany nam ze szczegółów biograficznych, w młodym wieku napisał i wydrukował r. 1746 we Lwowie w drukarni jezuickiej, rozprawę w języku polskim p. t. „Dyalogi przeciwko filozofii Kartezyusza“. Pisze

Encykl. Pow« Hu»tr Ze** 131, T 17-ty

o tem Janooki roku 1750 w .Polonia litterata.* Adam Bełcikowski rzucił domysł, źe to był może syn Elżbiety D-ej, który albo młodo umarł, albo też do zakonu jezuitów wstąpił.—Ob. A, B go .Ze studyów nad literaturą polską* (Warszawa 1886, str. 227).

Druźbacki, herb polski. Na tarczy, w polu błę-kitnem lew złoty w prawo, wspięty na tylnych łapach przedniemi trzymający trzy srebrne lilie. W koronie szlacheckiej nad hełmem połowa takiegoż lwa z liliami. Herbem tym pieczętują się D rużbacoy.—(Niesiecki, Borkowski).

Drużbaki lub Druźbak, po niemiecku Rau-schenbach, osada w królestwie Węgierskiem, na Spiżu, w dorzeczu Popradu, położona w równem oddaleniu od miasteczek Gniazd i Podolińca (po niem Kniesen i Pudlein). Posiada nader obfite źródło cieplicy wapniowej (acrołherma calcaria) o 24° C. Inne źródło, o ciepłocie 21.6° C., zwane „Spiegelbad im Walde*, dopływa dwoma silnemi strumieniami do zbiornika, na wspólne kąpiele służącego. Znajdują się tutaj i inne zdroje mineralne, z pomiędzy których godne jest wzmianki „źródło Andrzeja*—jest to szczawa alkaliczna do picia używana. Tutejsze wody mineralne, z dawien dawna znane, już w XVI wieku były opisywane, a w XVII w., 1635 roku, pozyskały nawet polską swoją monografię, skreśloną przez d ra J. I. Petrycego, zaś jako kąpiele lecznicze były już w owe czasy przez polskich magnatów: Zborowskiego, Stanisława Lubomirskiego i wielu innych, używane. Drużbaki w XVII wieku, za czasów dawnych swych właścicieli, ks. Lubomirskich, używały wielkiego rozgłosu, stanowiąc cząstkę świetnej majętności magnackiej, ze wspaniałym zamkiem, łaźnią, mennicą i t. p. okazałemi budynkami. Obecny właściciel tutejszego zakładu zdrojowo-kąpielowego, Andrzej hr. Zamoyski, powziął zamiar r. 1882 wydzierżawić go spółce akcyjnej, ale zamiar do skutku nie doszedł. Najdawniejszą wzmiankę o Drużbakach znajdujemy w dziele Wernhera Jerzego 1541 roku. Nowakowski w korespondencyi z Suchej „O cieplicach w Druźbaku*, („Pam. lekar." 1870 Nr 41) wspomina, iż w bibliotece Suskiej, A. hr. Branickiego, jest rękopism .Rewizya województwa Krakowskiego z 1570 r.“ gdzie przy dochodach z ziemi Spiskiej pod wsią Druźbak niżny jest następująca wzmianka: „przy tej wszi są cieplicze na górze w Kamieniu, jako wcząsz woda stoy cziepła, mirabile opus na-turae, ludziom wrzolliwem poziteczne.“ Nadmieniony ustęp dowodzi, iż na 65 lat przed monografią Petrycego znane już były wody Druźbaka. Tutejszy zakład kąpielowy odległy je3t o 20 minut od wsi Druźbaków. Uwagę przybysza zwracają naprzód budynki dawnej papierni i gmach łaziebny, domem polskim zwany. Od tego budynku woda zużyta po kąpielach przepływa z wielkim szumem ze zdroju zwanego „pierwotnym* (Urąuelle) do sąsiedniego potoku. Wymienione źródło, mające w najszerszym swym rozmiarze 5 4 metrów, a 19.9 met. głębokości, jest nader obfite, gdyż dzienny jego przypływ wynosi około 50.000 hektolitrów; przez czas swego istnienia utworzyło ono wokołó siebie wał

20

Siarkanu potasowego    0.0297

,    sodowego    0.5508

,    wapniowego    0.0576

„    magnowego    0.1383

0.0367

glinki

kwasu krzemowego 0 0181

Dr A.P.

z tufu wapniowego, wznoszący się po kilka stóp ponad zwierciadłem wody, który to wał musiano przebió dla umożliwienia dopływu wody zdrojowej do łazienek i jej odpływu ze źródła. Woda cie-plicza, spływając ze zdroju, tworzy nieustannie ów tuf wapniowy, zwany tu .kamieniem wodnym,“ używanym do ozdoby pomników grobowych, a nawet i do budowli. Przy pięknej pogodzie woda ze wspomnianego zdroju jest zupełnie czystą i przezroczystą, zaś przed nadejściem słoty staje się białawą i mętną, a wywiązujący się z niej kwas węglowy wydobywa na powierzchnię jej grube zwoje wodorostów i mchów, z głębi wypływających. Rozbiór chemiczny rzeczonego zdroju, dokonany w r. 1880 przez Scheifla, wykazuje w 1000 częś. wody:

chlorku magnu dwuwęglanu magnowego 0.0508 . wapniowego 1.8786 żelazowego 0.0021 0.0034

razem składników stałych 2.7665 kwasu węglowego wolnego 1.0927

W lesie, gdzie się znajduje drugie źródło i zbiornik dla wspólnych kąpieli, są urocze spacery i miejsca do spoczjnku. Z łatwo dostępnej góry .Kiczora* roztacza się wspaniały krajobraz na całą dolinę Popradu, sięgający aż do doliny Dunajca. Nadm enić wypada o bardzo zajmujących trzech tutejszych mofettach, z których największa, 12—14 metr. średnicy mająca, ze swego zagłębienia, kształtu kraterowego, wydziela z rozpadliny, na południowym brzegu owego krateru będącej, wielką ilość gazu kwasu węglowego, wypełniając rzeczonym gazem wspomniane zagłębienie do pewnej wysokości. Stojąc w pobliżu tej rozpadliuy, słyszy się podziemny łoskot, podobny do szumu fal wzburzonej wody. Wokoło owej rozpadliny niema wcale wegetacyi; zwierzęta, do owego zagłębienia wpadłe, zdychają skutkiem nie-oddychalnej tamtejszej atmosfery; ten zaś .loch tru-jący“, jak go lud miejscowy zwie, stał się niedawno przyczyną utraty życia dziecięcia i dorosłego mężczyzny, chcącego dziecię ratować. Ową miejscowością posługiwano się nawet w zamiarach samobójczych.— Porównaj: Doller i Keler .Zdrojowisko w Drużbakach na Spiżu.* (Kraków 1884). Dr M. Zieleniewski .Słownik Bibliografiiczno-balneologiczny zakładów polskich* (Kraków 1889).

Druźbart, gra w karty polskie, ulubiona i po-wszeohna u nas do końca XVIII - ego i w początkach bieżącego stulecia. Niema tu kozery czyli atu, kolory idą starszeństwem raz stale ozna-czonem: najmłodszy—dzwonkowy, dalej czerwienny, winny, źołędny. Wszystkie karty rozdaje się czterem osobom. Matadorami są, od góry na dół lioząu: dola szóstka winna, drnżbart król czerwienny. Wyżej opisaną koleją maści: dziewiątki, z których źołędna starką się zowie, tuzy, wyźni-ki, niźniki i szóstki. Siódemki nie mogą być bite, tylko się na nie odrzuca, do czego służą inne: ósemki, prócz doli, króle i kraiki, żadnej wartości w tej grze nie mające. Na tablicy, papierze lub stole, na dwóch oddzielnych polach, rysuje się u-mówiona liczba kresek, do dwóch stron przeciwnych należąca. Osoby, które siedzą naprzeciw siebie, składają razem lewę, ci którzy więcej zrobili, mażą jedną kreskę, gdy pierwsze cztery lewy zrobią—dwie kreski. Kto pierwszy swoje zmazał, przeciwnikom tyle pałek pisze, ile im znaków pozostało. Koniecznie tu bić należy kartą wyższą; jeżeli więc zadadzą ci starkę, albo inną dziewiątkę, a nie mająo starszej, położysz drużbarta i wezmą go dolą, przeciwnicy malują ci okulary; gdy własny gracz drużbarta zabić przymuszony, dostajesz nożyczki. Jeśli wszystkie lewy strona przeciwna zabiera, biczyk obu graczom kreśli; gdy przeciwnicy 5 kresek zmazali, a wy żadnej, macie kota; gdy zaś jedna wam tylko ubyła kreska, dostajecie rożen. Rozmaitość wypadków tej gry jest niemało zajmująca. — „Encykl. S. Orgelbranda”.

Drużbicki Kaoper (*1590—f 2 kwietnia 1660), pisarz ascetyczny, herbu Nałęcz, urodził Bię w województwie Sieradzkiem, do zakouu jezuitów wstąpił r. 1609, tu odbył nauki, poczem sam był nauczycielem i przełożonym, professyę czterech ślubów uczynił, rektorem i profesorem nowicyuszów był przez lat 7, rządził także kollegium w Kaliszu, Ostrogu, Poznaniu, dwukrotnie był przełożonym całej prowincyi polskiej, dwa razy jeździł do Rzymu jako prokurator swojej prowincyi i jako elektor na 8-ą i 10-ą kongregacyę generalną. Był to mąż wielce pobożny i wymowny, napisał mnóstwo dzieł i dziełek, przeważnie w języku łacińskim. Naj-pierwszą w porządku chronologicznym jest .De-klaracya memoryału exorbitancyi i procesu Akademii Krakowskiej między stany koronne podanego roku 1630;“ potem wyszły: .Tractatus de variis Pas sionis Jesu Christi meditandi modisw (Lublin 1652); „Fascioulus exeroitiorum et considerationum de praecipuis yeritatibus christianae fidei et sapientiae , ad efformationem christianae vitae et consecutio-nem salutis aeternae* (Kraków 1662, 1672; toż po polsku: „Droga doskonałości chrześcijańskiej na trzy części rozłożona,* Kalisz, 1665, 1741); .Przemysły zysku duchownego albo nauki do prędkiego w drodze Bożej postępu, nie tylko ludziom duchownym, ale i świeckim, o zbawienie dbającym, przyzwoite* (Kraków 1671); .Tribunal conscientiae pervarias examinum industrias seipsum discutientis” (Kraków 1672), „Provisiones senectutis in tres partes distributae“ (Kalisz, 1673); „In dominicas totius anni considerationes... meditaturis ad pios affectus, conciouaturis et exhortaturis ad devotos impetus accommodatae" (Kalisz 1679, 1684); .In festa totius anni considerationesu (Kalisz 1680, 1782); .Tractatus de brevissima ad perfectionem via“ (tże 1682); .Meta cordium, cor Jesu i ss. Trinitatis* (Poznań 1683). W r. 1686 do 1691 wyszły w 2 tomach zebrane dziełka asoetyozne

P. Chm

ind. S.

w a.

D-go p. t. „Operom aseeticorum R. P. GaBparis D. tomi duo;* przedrukowane potem r. 1732 w In-golstadzie. W języku polskim największe rozpowszechnienie miał przekład łacińskiego traktatu D-go p. t. „Nauka o przygotowaniu się do szczęśliwej śmierci (r. 1686, 1715, 1717 im.)*, oraz: „Dyscypliny duszne, to jest rozmaite sposoby karania, poniżania i kształcenia duszy naszej przed Majestatem Boskim" (1685, 1691, 1700, 1730), które były tłómaczeniem książek ks. de la Vallióre i ks. Piotra de Campisnovis. Wiele także w rękopiśmie pozostawił. W XIX w. ks. Antoni Kurowski wydał jedną z tych prac p. t. „Vitą et mors gloriose suscepta Adalberti Mencinski in odium fidei catho-licae apud Japones una cum aliis ąuatuor ex eadem sooietate patribus interempti a. D. 1643. Adnexa brevis notitia de vita et morte p. Martini Salerna, martyris poloni, e certis ąuibusdam codici-bus collecta* (Metis, 1858). Z kazań D-go żaden nas nie doszedł zabytek: zdaje się—jak powiada Mecherzyński —że D. wcale ich nie układał na piśmie, ale mówił z pamięci, „w prostocie i pobożności ducha, niewiele troszoząc się o słowa." Donosi Niesiecki, że gdy Jan Kazimierz choiał mieć D-go swoim kaznodzieją, ten wymówił się, dając między innemi za przyczynę, iż kazania jego „nie według dworskiej fantazyi układane," nie wieleby na dworze popłacały, .aycie D-go opisał Daniel Pawłowski: „Vita P. Gasparis D-i“ (Kraków 1670; tłómaczenie polskie wyszło w Zamościu 1697), oraz Fr. Maniecki w panegiryku: „Malacia mentis" (Kraków, 1713). Bibliografię szczegółową, chociaż nie krytyczną, podał ks. Józef Brown w dziele. „Biblioteka pisarzów assystencyi polskiej Towarzystwa Jezusowego" przekład ks. Władysława Kiej-nowskiego (Poznań 1862).

Druźeńskie jezioro (Drausen-see) w Prusach, ob. D r u z n o.

Drużkopol, miasteczko w gubernii Wołyńskiej, powiecie Włodzimierskim, w lewem dorzeczu Sty-ru, i w pobliżu granicy galicyjskiej; leży malowniczo nad strumieniem, rozlanym w dwa stawy, i ma 701 m-ców (1892). Pierwotnie była to wieś ub-rawnik, którą nadanie Jana Sobieskiego podniosło do godności miasta w 1684 r. Obecnie jest tu cerkiew prawosławna (filia katolicka parafii Horochow-skiej została zniesiona w 1877 r.), bożnica i komora celna 3 klasy, przez którą idą do Galicyi surowe towary (głównie skóry niewyrobione) i konie. Obrót handlowy, tak przywozowy, jak i wywozowy, nieznaczny.

Drużyna, U dawnych książąt ruskich, którzy dla utrzymania w swej krainie porządku wewnętrznego i dla obrony jej od wrogów zewn. potrzebowali pomocników, była dwojakiego rodzaju: jedni z tych pomocników (drużynników) stanowili radę oraz świtę książęcą, drudzy zaś jego siłę zbrojną, gotową w każdej chwili do boju. Książę, który umiał zgromadzić około siebie największy zastęp zdolnych wojowników, uważany był za najpewniejszego obrońcę swego państwa, co w czasach nieustannych walk z innoplemieńcami miało wielkie znacze-inie i podnosiło jego urok w oczach narodu. Dla tego też książęta wysoko swą D-ę cenili, troskliwie nią się opiekowali, hojnie ją wynagradzali. D. w okresie udziałów związana była, nie z ziemią, ale z księciem, a składała się pod względem etnograficznym z żywiołów bardzo różnorodnych: w w. XI — XII bywali w niej Waregi, Rusy, Finnowie, Turcy, Węgrzyni i Polacy. Stosunek D y z księciem opierał się na dobrowolnej umowie; liczebność jej bywała rozmaita, w ogólności jednak można przypuszczać, że nie przenosiła kilkuset ludzi. — Naturalnie, że w walnych potrzebach wojskowych D. sama przez się nie wystarczała; natenczas jako główna siła występowali tak zwani „woje*, t. j. milicya ziemska (opółczenje), D. zaś tworzyła jądro wojska i, jak się zdaje, stanowiła główną część jazdy. — W w. XI — XII D. dzieli się na dwie całkiem odrębne warstwy: D-ę starszą, lepszą, przednią, i D-ę młodszą. Pierwsza składała się z bojarów, którzy piastowali wyższe urzędy wojskowe i cywilne, — jak posadnik, tysiącznik, wojewoda, i byli rajcami księcia. Młodsza zawierała w sobie prawdopodobnie kilka kategoryj, jak dzieccy, otrocy, miecznicy, grydy, pasyn-ki, dzieci bojarskie. Profesor Siergiejewicz mniema, że otrocy (pachołcy), stanowili najniższą kategoryę młodszej D-y, i byli służebnikami dworu książęcego, a mogli być pomiędzy nimi i ludzie stanu niewolnego (chołopy), dzieccy zaś byli to wyłącznie ludzie wolni. — Członkowie D-y młodszej, oprócz służby wojskowej, spełniają rozmaite zlecenia księoia, towarzyszą mu w charakterze świty i straży przybocznej; w radzie książęcej nie uczestniczą, chyba tylko w wojennej, do której przypuszczano nawet innoplemieńców, biorących udział w wyprawie, jako sojusznicy. — Latopisy wspominają, że niektórzy ze starszych drużynników miewali swoje własne D-y. Książę utrzymuje D-ę z dochodów Bwojej włości, oprócz tego zaś oddaje na jej korzyść pewną część łupów. Za zabójstwo starszego drużynnika ściągano główszozyznę po-dwójuą (BHpa); z czasem książęta starają się zastosować ją i do młodszych. Po śmierci księcia D. nie zawsze oddawała się jego następcy, a wtedy w księstwie powstawały niekiedy dwie drużyny, nowa i dawniejsza, współzawodniczące pomiędzy sobą: dawniejsza rościła prawo do starszeństwa, lecz nowa cieszyła się większem zaufaniem ksiąźęcia, który ją zebrał. Po utwierdzeniu się w niektórych dzielnicach oddzielnych gałęzi rodu Rurykowego, D. przybrała charakter bardziej osiadły, miejscowy; w w. XII drużynnicy posiadają już własność ziemską. W księstwach północno-wschodnich ze zmianą charakteru władzy książęcej zmienia się i charakter D y, która stopniowo układa się w stan służbowy (cJiyJKJHJioe cocjiOBie), nadany ziemią, — Porówn. Z ago s kin ..OuepKU oprammum h npo-HCxoa^eHia cjtyacHJiaro cocjiobw bb £0 - IleTpoB • CKofiPycu"; Bielajew „O ^pyatHHh h 3eMin;H Hfc*. — Słownik encyklopedyczny russki.

Drużyna vel Krzywaśń, patrz Śrżenia-

w k. z.

Drużynin Aleksander, krytyk i powieśoiopi-sarz rossyjski (* 20 paź. 1824 r. w Petersburgu—

Hml

szero-

na

Na tarczy,

w polu czerwonem, trzy żółte kamienie w oprawie srebrnej, między dwiema wązkiemi błękitnemi be-leczkami na ukos od lewej ku prawej stronie tarczy. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra. Herbem tym pieczętują się: Boryso-wicze, Bożejewscy, Chłapowscy, r. 1811 nadani tytułem baronów francuskich, Czyżewicze, Czyżewscy, Czyżowscy z Czyźowa, Dziechtarscy, Estkowie, Góreccy z Targowej Górki, Grabieńscy, Grodziccy vel Grodzieccy z Wyszyny, Jenicze, Kiszewscy, Ko-pydłowiscy z Kopydłowa, Kozarynowie przydomku

f 26 stycznia 1864 r., tamże). Syn zamoźnyoh rodziców, otrzymał staranne wychowanie i w 16-tym roku życia umieszczony został w szkole paziów, a po wyjściu z niej służył jako oficer lejb-gwardyi. W r. 1851 rzucił służbę wojskową, by się oddać całkowicie ulubionym zajęciom literackim, do czego zachęciło go powodzenie pierwszej, jeszcze w 1847 r. ogłoszonej, powieści jego, pod tyt.: „IIojiHHBKa CaKCT».“ Wszakże pierwszy ten utwór belletrysty-czny D-a, lubo założeniem swojera przypominał zbyt widocznie powieść George’a Sand „Jacąues," był zarazem i najlepszym. Z kolei ukazały się o wiele słabsze, jeżeli już nie całkiem słabe, rzeczy: „PasKaarb AaeKctfl rHMHTpieBHua,*w€>pefijiefiH'Ł BnnŁrejiBMHHa,“ tudzież romans .iKmii,” którym D. zakończył niejako swą powieściopisarką ka-ryerę, by następnie przerzucić się na pele krytyki i historyi literatury. Z tego okresu datują się: „IlHCBMa HHoropoAHaro no,a,nHC«iHKaM (szereg sprawozdań z bieżącego ruchu wydawniczego w Rossyi), szkice piśmiennictwa angielskiego (rozprawy o Crabbem, Richardsonie, Sheridanie, Johnsonie, Walter-Skocie, Disraelim i t. p.), oraz humorystyczny utwór: „CeHTHMeHTajrBHoe nyTemecTnie HBaHa ^epHOKHHJKHBKOBa no neTepóyprcKMMi> .a.auaMi..⁴⁴ W swych artykułach D. występuje jako zapalony obrońca .sztuki dla sztuki," wróg wszelkiej „dydaktyki," jak nazywał tendencyę w sztuce. Były one jednak pisane wytwornie i nie pozbawione pewnej sutelności. W r. 1856 objął redak-cyę „EnÓJiioTeKH .ąjih uTema*; atoli, pomimo współ -pracownictwa Turgeniewa, Pisiemskiego i innych znanych autorów, nie potrafił zapewnić temu czasopismu powodzenia. Rozwijająca się choroba piersiowa zmusiła go w r. 186 L do usunięcia się od czynności redakcyjnych; nie przestał jednak do samej śmierci zasilać swojemi pracami rozmaitych czasopism oraz prowadzić dalej, rozpoczętego jeszcze w r. 1856, przekładu dramatów Szekspira. Z imieniem D a związane jest ściśle założenie w Petersburgu kasy literackiej („JlirrepaTypHBift inatytucyi pomocy dla inwalidów literackich, ich wdów i sierot, której D. był inicyatorem i twórcą, i którą też od jego imienia nazwano: JrHpyjKH-HHHCKan KOirfcHKa."—Zbiorowe wydanie pism D-a ukazało się w r. 1865 (Petersburg, 8 t.).

Drwęca, niem. Drewenz, rzeka z prawego dorzecza Wisły, wypływa z niewielkiego i bagnistego jeziorka w Prusach Wschodnich, regencyi Królewieckiej, w powiecie Ostródzkiin, śród pagórkowatej i lesistej okolicy, 165 m. nad p. m. Dąży zrazu ku północo - zachodowi, przy znacznym spadku, aż do Ostródy, przepływając jezioro Grzybińskie (Groben) i przyjmując z obu strój poboczne strumienie, z których największym jest lewy, Grabież-ka. Pod Ostródą rzeka wchodzi do jeziora Drwęckiego, wzniesionego 95 metr. nad p. m.; ma ono kształt dwóch boków prostokąta, z których prawy, wschodni, jest krótszy i szerszy, dolny zaś, południowy,—dłuższy i węższy; przez kanał Górnolądo-wy (Oberlandischer) łączy się ono z jeziorem Schi-ling na wschodzie, a przez kanał Korbene z jeziorem Geserięh ną zachodzie. Po wyjściu z jeziora

Drwęckiego Di zwraca się ku południo - zaohodowi i kierunek ten w głównym zaiysie zatrzymuje aż do swego uśola. Z początku tworzy granicę powiatów Ostródzkiego i Suskiego, następnie zaś, po przyjęciu Lipówki z lewej strony (Griessler Pluss), —granicę powiatów Suskiego i Lubawskiego, później wchodzi całkowicie do powiatu Lubawskiego, mija Nowe miasto (Neumark), poniżej Kurzętnika (Kauerrak), plfynie na krótko granicą powiatów Lubawskiego i Brodnickiego (Strassburg), wreszcie wchodzi do powiatu Brodnickiego, poniżej Szramo-wa. Tu, majiąo lewy brzeg nizki, a prawy wyniosły, D. zatac za silny łuk dla obejścia znacznego pagórka Jajk owakiego (143 m.) i wkrótce potem podchodzi pod. Brodnicę, położoną śród wyniosłości, w obszernej kotlinie. Od uścia Rypnicy vel Rypie-nicy z lewej strony rzeka stanowi granicę Królestwa Polskiego od Prus, a mianowicie powiatów Lipno wskiego i Rypińskiego z jednej, oraz powiatów: Brodnickiego, Wąbrzeskiego (Briesen i. W.) i Toruńskiego z drugiej strony. W tej części biegu rzeka płynie dość ścisłem korytem, mając oba brzegi twarde, wyniosłe, do koryta głównego zbliżone; gdzieniegdzie jednak pagórki odsuwają się nieco i wówczas brzegi są nizkie, podczas większego przy-boru wody zatapiane; dzieje się to głównie między Radzikami w Królestwie a Pustą Dąbrówką w Prusach. Następnie D. mija wieś Smolniki, oddziela pruskie miasteczko Golub od Dobrzynia nad D-ą, i na Ciechocin oraz Młyniec podąża do Lubicza, gdzie, porzuciwszy granicę Królestwa, wchodzi całkowicie do Prus i powyżej Torunia, pod wsią Złotoryą, wpada do Wisły. Ogólna długość wynosi 238 km.; bieg zmienny, kręty i dość bystry; spadek znaczny; zapas wody stosunkowo duży i wogóle dość stały; głębokość średnia od 6 do 12 stóp; zdarzają się jednak tonie, mające do 20 stóp głębokości; kość miejscami dosięga 30 metrów, ale średnio nie przenosi 12 m. Brzegi ‘przeważnie górzyste i wtedy najczęściej lasem porosłe, gdzie są płaskie, tam też i zajęte są przez błota lub bujne łąki. Znaczny zapas wód, odpowiedni spadek i dogodne brzegi podały myśl uregulowania tej rzeki i uczynienia jej żeglowną. W tym celu od r. 1819 prowadzone były układy z rządem pruskim i nawet wyznaczani komisarze z obu stron, lecz zamiar do skutku nie doszedł. Obecnie D. dostępną jest tylko dla spławu od Ostródy do uścia, mniej więcej przestrzeni 200 km., ‘wszakże na jeziorze D-kiem i na wychodzących z niego kanałach odbywa się żegluga.    ind s-

Drya vel Mutina, herb polski.

W. K Z.

(Dryas).

Dryady (ApoiSeę), w greckiej mitologii nimfy drzewne wogóle, ale otrzymujące też szczególne nazwy od poszczególnego gatunku drzewa. Homer klasy nimf drzewnych nie zna; Hezyod w „Teogonii¹* (w. 187) wymienia jednę tylko klasę Dryad, jesionnych, powstałych ze krwi Urano-sa (drzewce do krwawej dzidy robi się z drzewa jesionowego). Ponieważ zaś każde drzewo ma swą opiekuńczą D-dę, która razem z drzewem poczyna się i ustępuje, niby jego dusza (nymfe), przeto przypuścić można, że pojęcie D-d łączyło się z życiem roślinuem. Te D-dy zwą się najczęściej

K. K.

709 — 713).

Wł. M. K.

Okulicz, Krepsztule, Kwinto wie, Lisieccy z Liszcza, Łukomscy z Łukoma, Modlibowscy z Modlibo-gowic, Mroczyńscy z Mroczyna, Orzelscy, Osieccy, Radeccy z Radecz, Rusoccy (Okolski, — Paproc

iela

i)

Fig. 47. Drya (herb).

ki, — Niesiecki, — Kojałowicz, — Bielski, — War-szycki, — Borkowski —„Herb. rodów szlacheck. Królestwa Polskiego”).

Dryacki Fulgenty, podprzeor klasztoru (?) krakowskiego, drukiem ogłosił: 1) „Żywot błogosławionego Jana Bonera* (ob.), Kraków 1670, in 4-to; 2) .Żywot św. Tomasza a Villanova.“

Dryadeae, Szczyrzycowe, plemię roślin z rodziny Różowatych (Bosaceae); charakteryst. cechy jego są: kielioh w przedkwitnieniu łuszczyno-waty lub dachówkowaty, nagi albo o przysadecz-kach naprzemianległych z jego łatkami. Pręciki zwykle w liczbie nieoznaczonej; jajnik 1 lub kilka, najczęściej bardzo liczne na osadniku, wypukłym lub tr żonko waty m, 1—2 zalążkowe; owocki orzeszko-watę, liczne, poosadzane na kielichu rozpostartym, albo 1 zamknięty w rurce kielicha; nasiona wiszące lub podnoszące się; zioła lub krzewy, o liściach palczasto- lub pierzasto- złożonych, rzadziej prostych. Należą tu rodzaje: Malina (Rubus), Poziomka (Fragaria), Pałecznik (Comarum), Pięciornik (Potentilla), Drzewianka (Tormentilla), Rzep (Agri-monia), Przywrotnik (Alchemilla), Krewnik (Sangui-sorba), Żyleniec (Poterium), Perlin (Margyricapus), Nagórek (Sieversia), Kuklik (Geum), Szczyrzyca

W. Mk.

Hamadryady (fA|tadpo&deę).

Dryakiew (T h e r i a c a), lekarstwo złożone z najrozmaitszych części składowych, nieraz dziwacznych albo wstrętnych; dawnemi czasy przypisywano mu własności niemal cudowne, dzisiaj słusznie jest zarzuconem zupełnie. D. jeBt jednym z najdawniejszych tworów sztuki aptekarskiej; znaną była już w odległej starożytności, przyprawiano ją na rozmaite sposoby, których tu podawać nie myślimy, odsyłając ciekawych do „ Dykcyonarza po-wszechne|o medyki i t. d." (Warszawa 1788, t. I), gdzie dość obszernie o niej jest mowa (str.

Dr J. F.

Dryakiew, rośliua polna, Scabiosa praten-sis (ob.).

Dryandra, rodzaj rośliny z rodziny o w elkowa tych (Proteaceae). nazwany tak na cześć botanika Jonasza Dryandera. Charakterystyczne cechy obszernego rodzaju są następujące: kwiaty bezpłat-kowe czterodzielne, okryte zwykle nazewnątrz czer-wonawemi głoskami; cztery pręciki, prawie pozbawione nici, z pylnikami, podłużnie pękającemi, u-mieszczdne są na wklęsłej powierzchni kwiatu; słupek okrągły, zakończony znamieniem walcowałem lub maczugowatem. Owoc jest mieszkiem. Kwiaty, zebrane w główki końcowe, siedzące, otoczone wspólną okrywą, omszoną włoskami czerwo-nemi. Odznacza się raczej oryginalną formą i rozmaitością kształtów liści, niż pięknością kwiatów. Liście te są zwykle skórzaste, równowązkie lub po-. długowate i najczęściej ząbkowane, wycinane lub pierzastodzielne (u D. Speciosa - całobrzegie); wielkość ich bardzo rozmaita: u jednych gatunków dosięga 1 —ll/.i stopy długości, przy ³fi cala szerokości (do takich należą: D. longifolia, D. Brownii, D. tenuifolia i in.); u innych nie przewyższają 2 cali na długość i ¹/₂ cala na szerokość (D. prae-morosa, D. cuneata, D. floribunda i in.). Przedstawicieli tego rodzaju znaleziono tylko w południowych i połud.-zachód, częściach Australii.

Dryas, Dębik, Szczyrzyca. Rodzaj roślin zielnych, o łodydze krzewiastej, należący do pod-rodzi-nyDębikowatych (Dryadeae), rodziny różowatych (Bosaceae). Są to małe roślinki, o ładnym wyglądzie, zawsze zielone; liście wielkie, pojedyncze, tworzą rozpostartą na ziemi okółkę; kwiaty o-kazałe, białe lub żółte, podobne do srebrnika (Po-ientilla) i kuklika (Geum). Spotykają się w wysokich krainach gór (alpejskiej i podalpejskiej) obu półkul lub na półuocy. W Europie spotyka się częściej gatunek D. octopetala (D. ośmiopłatkowy); jest to ziele trwałe, prawie podkrzewinkowate, o korzeniu drzewiastym, łodydze leżącej, zdrzewiałej, rozłożysto - gałęzistej; liście proste, długo - ogonkowe, z wierzchu lśniąco - zielone, spodem biało-kutnero-wane, zawsze zielone, u nasady sercowate, z brzegu karbowane; kwiaty pojedyńcze. wierzchołkowe, wielkie, białe, na długich szypułkach, okryte są czerwonemi włoskami gruczołkowemi; owoce skupione, gęsto-biało-włose. Rośnie na żwirowiskach wysokich Alp, nad rzekami i strumykami Europy, Azyi i Ameryki Północnej. Korzeń jej używany był dawniej w medycynie poi nazwą Radix Cha-

Wł. M. K.

medryos alpinae. Dziś używają go jeszcze górale w biegunkach gwałtownych.

mBL

Kg.

Fig. 48. Dryas.

Dryden Jan (* 1631 w Oldwinckle — f 1700 w Londynie), poeta angielski, znany głównie jako krzewiciel francuskiego pseudo-klasycyzmu. Nauki pobierał w Westminsterze i w Cambridge, poczem osiadł w Londynie, gdzie oddał się piśmiennictwu, zmieniając stanowisko nie tylko polityczne, ale i religijne, stosownie do okoliczności. Początkowo w „Heroio stanzas** (1658) uwielbiał Cromwella; w „Astraea redux“ (1660) witał radośnie powrót Stuartów w osobie Karola II. To też w r. 1668 po śmierci Davenanta otrzymał stanowisko poety dworskiego (poeta laureatus), a następca Karola, Jakób II, mianował go historyografem królewskim. Jakkolwiek D. pochodził z rodziny purytańskiej, za Karola II był zwolennikiem kościoła anglikańskiego i bronił go przeciw dyssenterom w poemacie dydaktycznym „Religio laici* (1684); za Jakó-ba II przeszedł na katolicyzm i swoje nowe wyznanie wiary wypowiedział w „The hind and pan-ther* (1687), poemacie allegorycznym, w którym łania wyobraża kościół katolicki, pantera zaś—anglikański. Inne swoje poematy ówczesne wysnuwał z bieżących wydarzeń, które oświetlał w duchu polityki Stuartów i nadawał im charakter pamfletów. Do nich należą między innemi: „An-nus mirabilis” (1667); „Absalon and Achitophel** (1681), satyra napisana z powodu powstania księcia Monmoutha; „The medal" (1681), także satyra, uzupełniająca poprzednią i wymierzona przeciw Shaftesburemu i t. d. Obok tej poezyi publicystycznej D. gorliwie upraw¹ ał dramat, który chciał zreformować podług wzorów francusko-klasycznych, a swoje poglądy i zasady, któremi się w tej mierze kierował, rozwijał już to w obszernych przedmowach do niektórych ze swoich dramatów, już też w osobnych rozprawach, jak up. „Essay on dramatic poetry** (1668); „The groueds of criti-cism in tragedy* i innych. Początkowo spodziewał się osiągnąć cel zamierzony przez wprowadzenie rymu do dramatów, osoutych na zawiłych intrygach miłosnych, pełnych effektownego heroizmu, bitew, zjawisk nadprzyrodzonych i różnych o-kropności. W tym też duchu napisał swoje „tra-gedye heroiczne": „The Indian queen“ (1663); „The Indian emperor* (1665); „Secret love or the mai-den queen* (1668) i „The conquest of Granada**

(1672). Następnie, strapiony krytyką ks. Bucking-hama, który wyszydził go w komedyi „The re-hearsal* (1671), zarzucił rym i niedorzeczną effe-ktowność, natomiast przestrzegał wymagań prawidłowości klasycznej, zarówno w tragedyach, jak w komedyaoh: „Aurengzebe" (1675); „Ali for love* (1678), przeróbce Szekspira „Antoniusza i Kleopatry*; „Oedipus" (1678); „The duke of Guise* (1682); „Don Sebastian¹* (1690) i innych. Po u-padku Stuartów D. postradał wszystkie korzyści materyalne i żył w wielkim niedostatku, zarabiając na utrzymanie piórem. W tych czasach przekładał na język angielski Juwenalisa, Persyusza i Wergila, przerabiał w „Fables ancient and modern*¹ (1700) nowele z Bokacyusza, Chaucera i innych i napisał odę „Alexanders feast or the po-wer of musie*, jeden z celniejszyoh swoich utworów. Zwłoki D-a złożone zostały w opactwie Westminsterskiem. Zbiory pism jego wychodziły pod róźnemi tytułami: „Miscellaneous works* (6 tomów, Londyn 1702 — 1709); „Plays* (6 tomów, t-źe 1725); „Poems and translations* (2 tomy, t-źe 1743); „Poetical works** wydał Todd (4 tomy, t-źe 1812) i Gibfillan (2 tomy, Edynb. 1855), Christie (Londyn 1870), Bell (5 tomów, t-źe 1871) i ostatnio Hooper (5 tomów, t że 1891). Dzieła kompletne — z przypiekami i życiorysem — W. Scott (18 tomów. Londyn 1808; 1821; 1883—89).—Por. Saintsbury „John D.* (Londyn 1881),

Dryga, sieć na same jesiotry, podwójna: z rzad-kiemi i gęstemi okami.

Drygalski Albert, niemiecki pisarz wojenny (* 1838 r. w Królewcu). Uwolniwszy się z wojska pruskiego z powodu słabego zdrowia, zaczął uczyć się języka rossyjskiego i polskiego, i odbył kilkakrotnie podróż w celu badania obyczajów i życia ludu ruskiego, polskiego i fińskiego, a szczególniej zajmował się wojskiem rossyjskiem, o którem wiele rozpraw napisał. Dzieła jego są następujące: „Die Russen in Turkestan, Bilder aus dem russ. Soldatenleben in Asien* (Stutgart • 1876, 1878); „Schattenbilder aus Russland* (tamże 1876); toż samo pod tytułem „Russische Plaudereien* (Lipsk 1885); według Dragomirowa: „Die neurussische Taktik* (Berlin 1880); „Die russische Armee in Krieg und Frieden" (tamże 1882); „Die Entwicke-lung der russ. Armee seit d. J. 1882“ (tamże lb84). Przetłómaczył z Aleksandra Wereszczagina „In der Heimat und im Kriege“ (tamte 1886, w trzech częściach), i z Masłowskiego „Der Sie-benjahrige Krieg nach russ. Darstellung** (tamże 1888). —

Drygawka, narzędzie 40 — 50 stóp długie, w kształcie wiosła wyrobione, służące do kierowania tratew, zbitych z drzewa wodą spławianego. Część w wodzie chodzącą o ryle nazywają pióro, część grubszą, w ręku trzymaną, ko mu lec lub hamulec. Około środka dryga w ki jest tak zwane podgarie, czyli miejsce nieco wycięte, w którem drygawka spoczywa na siodle, czyli sztuce drzewa, pałąkowato wyrobionej, lub z natury tak wyrosłąj; kłodę w tym celu do tratwy stosownie się przytwierdza. Aby drygawka nie obsu-

plonów.

St. Rew,

Wł. M. K.

des.

W. M. K.

W. H.

W. N.

wała się, wbijają w siodło dwie dulki, czyli kołki dębowe, między któremi drygawka spoczywa.— „Encyblopedya S. Orgelbranda."

Dryl (Drill). Angielska ta nazwa, oznaczająca właściwie świder, użytą została jako cecha właściwej konstrukcyi siewnika konnego, w którym stosownie urządzone radełka ryją w ziemi brózd-ki, a w te wpadają pojedyńcze ziarna siewne w odpowiednich odstępach. Taki siew posiada tę wyższość nad siewem rzutowym ręcznym, lub wykonanym za pomocą właściwego siewnika, że wszystkie ziarna padają na przygotowaną do ich przyjęcia rolę w regularnych odstępach, tworząc rzędy. Siew taki zatem nazywa się siewem rzędowym, i siew-niki do tego celu służące noszą nazwę rzędowych czyli D-ów, w przeciwstawieniu do siewników rzutowych, przedstawiających też same prawie niedogodności, co i siew ręczny. Użycie jednak D-ów wymaga roli doskonale uprawionej, wolnej od kamieni i chwastów, a więc znajdującej się w wysokiej kulturze. W takich warunkach, użycie D-ów, pomimo wysokiej ich ceny, opłaca się przez oszczędność na ziarnie siewnem, która wynosi do J/a ilości używanej zwykle przy siewie rzutowym. Siew przytem rzędowy dozwala na uprawę ziemi międzyrzędową, w celu jej spulchnienia i wytępienia chwastów w miarę ich ukazywania się, co w wysokim stopniu 'wpływa na podniesienie wysokości

St. Rew.

Brylowanie. Niektórzy tą nazwą oznaczają użycie siewnika rzędowego czyli „dryla⁶, do zasiewu roślin w uprawie rzędowej. Częściej jednak spotykamy się z tern wyrażeniem, gdy mowa o wierceniu dziur, zwłaszcza w metalu. W gospodarstwie dómowem D-m nazywa się usuwanie pestek z jagód, przeznaczonych na konfitury, jako to śliwek, wisien, agrestu, porzeczek, głogu, berberysu i t. d. żmudna ta robota uskutecznia się za pomocą odpowiedniego narzędzia rozmaitej wielkości, stosownie do jagód, a nawet niekiedy za pomocą zwykłej szpilki podwójnej.

Drymoda, rodzaj roślin Storozykowatych (Orchideae), opisany przez Lindleya, pośredni pomiędzy Epidendreae i Vandeae. Jedyny gatunek D., pieta, jest drobną rośliną pasoźytną, rosnącą w In-dyach Wschodnich. Liści nie ma wcale, kwiat składa się z części pąsowych i żółtych z brunatnemi plamami.

Drymoglossum, rodzaj paproci małych, czołgających się, należących do gromadki Taenitideae. Nieliczne gatunki są bardzo rozrzucone i spotykają się w Indyach Wschodnich, w Chinach, Japonii, aż do wyspy Norfolckiej, również i w Indyach Zachodnich. Liście ma, bądź dwojakiego kształtu, wegetacyjne, inne niż zarodnikowe, bądź też jednakowe; ostatnie bywają okrągłe, sercowate lub eliptyczne, pierwsze zwykle dwa razy dłuższe, równowązkie lub podłu gowate. Gatunkiem typowym jest D. piloselloi-

Wł. M K,

Drymonia. Rodzaj krzewów z rodziny ostro-jowatych (Gesneraceae). rosnących w Ameryce Południowej. Są to rośliny, wijące się zwykle dokoła pni drzew, w miejscowościach wilgotnyoh; liśoie mają przeciwległe, ząbkowane, ogonkowe; kwiaty duże, pojedyncze, na długich szypułkach; korona ma kształt dzwonkowaty, dwuwargowy: górna warga dwudzielna, dolna—trójdzielna; pręcików cztery, z których dwa większe i dwa mniejsze. Opisano 7 gatunków.

Dryn, rzeka Albanii, uchodząca do Adryatyku, powstaje z dwóch rzek: Czarnego i Białego D-u. Pierwszy wypływa z malowniozego jeziora górskiego Ochry da (690 m. wysokości), w górach P indu s, płynie w kierunku północnym; drugi wypływa z gór północnej Albanii, niedaleko od źródeł Ib ar u (systemat Morawy serbskiej), płynie w kierunku południowym. Obie rzeki, przepłynąwszy o-koło 150 km. każda (Biały D. nieco krótszy), łączą się z sobą u zachodnich stóp S z ar dag u; dalej połączona rzeka toruje sobie drogę na zachód, w poprzecznej wązkiej skalistej dolinie, o charakterze kanionu (ściany 1 000 m. wysokie), po-czem wstępuje na nizinę Skutari. Tutaj D. skierowywał się dawniej całą masą wód ku południowi i uchodził do Adryatyku, pod Alesio; w czasie wysokiego stanu wód zalewał nizinę i częścią wód dosięgał jeziora Skutari, ąle od r. 1858 znaczna masa jego wód porzuciła staie łożysko (Stary D.) i zwróciła się do rzeki Bojany, odpływu jeziora Skutari, i łożyskiem tej rzeki dosięga po raz drugi Adryatyku pod podwójną nazwą Bojany i Nowego D-u. Całkowita długość D-u około 300 kilometrów.

Dryna, rzeka północno-zachodniej części półwyspu Bałkańskiego, prawy dopływ Sawy, wypływa dwoma strumieniami źródłowemi (lewy Piwa, prawy Tara), biorącemi początek w najgórzystszej, północno-wschodniej części Czarnogórza. Strumienie te, płynące w kierunku północno-zachodnim, łączą się nieco na północ od północnej granicy Czarnogórza; połączona rzeka na krótko tylko zachowuje poprzedni kierunek, poczem zwraca się na północo-wschód i niedaleko granicy serbskiej przyjmuje z prawej strony znaczną rzekę Lim (200 kim. długą), wypływająoą też z Czarnogórza. Poniżej uścia Limu, pod Wisegradem, rzeka zaczyna być spławną, zwraca się ku północy i w tym kierunku, tworząc granicę między Serbią i Bośnią, przepływając pod Zwornikiem, uchodzi do Siwy. Długość D-y, licząc od źródeł Limu, wynosi 350—400 km. Dolina Dryny odznacza się wielką malowniczością krajobrazów.

Drynaria, rodzaj paproci, odznaczający się dwojakim kształtem liści: jedne są pierzaste lub pierza-sto-dzielne, na nich znajdują się kupki (tori); drugie są krótkie, nie tworzą kupek i mają kształt podobny do liści dębu. Owocowanie takie, jak u Po-lypodium (ob.). Typowym gatunkiem jest D. ąuer-cifolia; liście nieowocujące ma do 6 cali długie, o-wocujące na 1—2 stopy, ciemno-zielone, o długich odcinkach, z szeregiem kupek po każdej stronie żeberka. Nieliczne gatunki rozrzucone są w Indyach Wschodnich i na wyspach oceanu Spokojnego aż do Australii i wysp Pidży.—U D. coronans oba gatunki liści połączone są w jedno: są one kształtu dę-

Wł. M. K.

K, J

Wł M. K.

D. opisali Saporta i M arion.

Dryopithecus Lartet (paleont.). Gatunek małpy kopalnej: D. Fontani Lart. s górnego miocenu środkowej Europy (Eppelsheim, St. Gaudens) pod wielu względami stoi bliżej człowieka, niż inne rodzaje małp człekopodobnych (Antropomorphae).

Dryopowie, naród pochodzenia pelazgijskiego, zamieszkiwał w odległej starożytności małą krainę w Środkowej Grecyi, między górami: Oetą, Parnasem i Termopilami, od ich imienia zwaną Dryo-pis (później Doris). Wyparci stąd przez naciskających z północy Doryjezyków, rozproszyli się po różnych częściach Grecyi, głównie jednak osiedlili się w Argolidzie (Ersch u. Gruber „Allgemeine En-cyklojradie*).

Dryops, syn boga rzecznego, Sperchiosa, i Da-naidy Polidory, albo arkadyjskiego Likaona i Dii, albo Apollina i Dii, córki Likaona; praszczur i epo-nim ludu D r y o p ó w (ob.). Dryopijscy Azynajo-wie czcili go jako swego przodka i co dwa lata urządzali dlań uroczystość mistyczną (Pauzan. IV:

K. K.

bosych liści i bezogónkowe u spodu, w górnej zaś części wyciągnięte i mają owocujące odcinki.Wł- M- K* Dryobalanops, Zakamforzec, rodzaj drzew pochodzących z Sumatry i dający rodzaj kamfory, zwany borneolem lub koamforą bornej ską. Należy do rodziny Dipteraceae (Dwuskrzydłowa tych). Kielich ma iurkowaty 5 - liczebny; brzeg pięciodzielny, płatków 5. Owoc—torebka zamknięta w kielichu i pękająca po dojrzewaniu trzema klapami. Nasienie jedno, niekiedy dwa. Dostrzeżono kiełkowanie nasienia w dojrzałym owocu po jego pęknięciu. — D. aromatica czyli D. Gamihora Colebr. (Z. właściwy) dostarcza produktu dwojakiego: płynnego olejku kamforowego o własnościach kamforowych i stałego krystalicznego bo rn e olu (kamfory sumatrzań-s ki ej). Olejek otrzymuje się przez nacinanie drzewa; wydaje woń bardzo silną, aromatyczną; używano go przy fabrykacyi mydła. Borneol znajduje się w szczelinach drewna; dla otrzymania go rąbią drzewo i rozcinają na kawałki. Je ino drzewo daje około 15 funtów boineolu. Produkt ten bardzo się ceni na miejscu; poszukiwany jest przez Chińczyków, którzy mu przypisują rozmaite własności lecznicze. Różni się od kamfory zwyczajnej większą twardością, jest mniej lotny; krystalizuje w słupach sześciobocznych. Skład chemiczny jest C₁₀H₁₈0 (ob. Borneol). Produkt ten znany od bardzo dawna; wspomina o nim Marco Polo w XIII stuleciu, a Camoens w 1571. Z. właśoi-wy jest drzewem wyniosłem, do 100 stóp Wysokiem i do 7 stóp grubem. Liście ma naprzemian-ległe, krótkoogonkowe, jajowate; kwiaty kątowe; torebka jajowa wielkości żołędzi. Rośnie na Sumatrze i Jawie; kwitnie w porze skwaruej.

Dryocopus, obacz Dzięcioł.

Dryolestes Marsh, (paleont.). Rodzaj zwierzęcia ssącego z tejże grupy, co i Dromatheńum (ob. ten wyraz), o zębach bardzo podobnych do zębów dzisiejszych kretów, z pokładów jurajskich i kredowych w Ameryce północnej. Gatunki: D. priscus Marsh, z górnej jury w górach Skalistych; D. te nax Marsh, z kredy Laramie (najwyższe piętro kredowe) w Wyomingu.

Dryomenis. Rodzaj paproci, o kupkach niepo-krytych zawijką. Kupki Bą podługowate i małe i leżą poprzecznie, prostopadle do żyłek, a równolegle do żeberek. Użyłkowanie liści jest bardzo skomplikowane. Jedyny gatunek znany, D. meni-sdicarpon rośnie na wyspach Filipińskich.

Dryophyllum (paleont.). Nazwę tę rodzajową nadano licznym szczątkom liści kopalnych, wielce podobnych do liści dębów lub kasztanów słodkich, tak kopalnych, jak i żyjących, i bardzo prawdopodobnie pochodzących z rodziny roślin Miseczko-w a tych (Cupuliferae). Są po większej części wązkie, długie, zaostrzone, zwężone ku osadzie, szersze ku górze, na brzegach całe lub piłkowane, na ogonkach. Występują one już w górnym okresie kredowym, poczynając od piętra cenomańskie-go, jak D. Geinitzianum Sap. w cenomanie Szląs-ka i Harcu, D. primordiale Lesq. (Nebraska) i D. latifolium Lesq. (Kanzas) w Ameryce północnej;

D. cretaceum Debey w senon;e Akwisgranu. Z dolnego eocenu i dolnego oligocenu wielu miejscowości Francyi, Saksonii i Szwajcaryi liczne gatunki

K- J.

K. J.

Em. K-

34; 6, 39).

Dryssa, 1) D. Drysa, prawy dopływ Dźwiny Zach. w gub. Witebskiej; powstaje w powiecie Ne-pelskim z połączenia dwóch strumieni, z których jeden Uszcza, drugi Jazna v. Jasna, oba zaś są odpływami jezior tychże imion. Połączone rzeki otrzymują nazwę D-y, która ma odtąd zachodni kierunek biegu z łukowatem wygięciem ku południowi, zbliża się coraz bardziej do Dźwiny, do której miejscami płynie równolegle, i pod miastem D-ą wpada do rzeki głównej, ubiegłszy, jeśli za rzekę źródłową przyjąć Uszczę, 190 wiorst. Z dopływów lewe są nieznaczne, gdyż z powodu bliz-kiej odległości Dźwiny rozwinąć się nie mogły; prawe są przeważnie odpływami jezior, a z nich najważniejsze: Nieszczerda, Niszczą i Swołna. Zapas wody, jak zwykle w rzekach jeziornych, jest stały i dość znaczny, szerokość dochodzi miejscami do 35 sążni i wynosi średnio 8—10 sążni, bieg kręty, pęd dość bystry, głębokość od 4 do 9 stóp; brzegi po większej części lesiste, z początku nizkie i błotniste później piaszczyste i dość strome. Do spławu zdatna, zwłaszcza na wiosnę; spławiają po niej drzewo budulcowe i opałowe, zboże, siemię lniane, masło i t. p. Dawniej ruch handlowy był bardziej ożywiony, dziś znaczną część towarów odciągnęła droga Dynaburg-Witebsk, która przecina D-ę powyżej Wołyńca i uśoia Swołny.—2) D., m;asto powiatowe w gub. Witebskiej, na prawym brzegu Dźwiny Zach., przy uściu rzeki D-y i przy drodze żelaznej Dynabursko - Witebskiej (atacya odległa o 4l/₂ w.), o 164 w. od Witebska, 592 w. od Petersburga i 678 w. od Moskwy; 3 968 m-ców (1892). Założenie miasta niewiadome; w XIV wieku była tu twierdza, którą zburzył książę Połocki, Andrzej Olgierdowicz. W XV w. D. uważaną była za atty-nencyę Połocka. Z pertraktacyj, jakie między carem Iwanem Groźnym a królem Zygmuntem Augustem cd 1565 do 1569 roku były prowadzone

nych.

daje Janowi Łopacińskiemu.

And. S.

o przeprowadzenie granic między Polską i Rossyą, okazało się, że w owym czasie D. należała do Rossy i, późaiej jednak odebrał ją Stefan Batory i odtąd, aż do pierwszego rozbioru, należała do Polski. W 1777 r. D. była miastem powiatowem gub. Połookiej, w 1796 Białorusskiej, a od 1802 r. Witebskiej. W r. 1812 pod D-ą był ufortyfikowany obóz i główna kwatera dowódzcy rossyjskiego, księcia M. Bardaya de Tolly; obóz ten, jako nie-dogoday, został opuszczony; w tymże roku miasto wiele ucierpiało od wojsk gen. Oudinofa, a w 1855 roku od powodzi. Obecnie D. większego znaczenia nie posiada; jest tu cerkiew prawosławna, dwa kościoły katolickie (dekanat Dryssieńsko - Sie-bieaki), bożnica, kilka żydowskich domów modlitwy, szkoła elementarna dwuklasowa, apteka, kd-kanaśoie sklepów, przeszło 400 domów, prawie wyłącznie drewnianych, stacya pocztowo - telegraficzna, szpital miejski i t. p. Ludność, przeważnie żydowska, prowadzi niewielki handel zbożem, drzewem i lnem. Starostwo Dryssieńskie opłacało 214 złp. kwarty i było ostatnio we władaniu Rudomi-nów.—Powiat Dryssieński zajmuje nad Dźwiną środkową ozęść gubernii, na przestrzeni 2 568.9 w. □ (267 594 dziesięcin), i w roku 1892 liczył 3 968 głów ludności miejskiej, 83 414 wiejskiej, razem 87 382 głów czyli 34 na 1 w. Q. Powierzchnia wogóle równa, gdzieniegdzie niewielkie* mi pagórkami sfałdowana, jak np. około jez. Oświejskiego, na północy; grunt mało urodzajny, przeważnie ilasty, miejscami piaszczysty i gliniasty. Rzeki należą do systematu Dźwiny, stanowiącej granicę z gub. Wileńską; najważniejsze z dopływów: D. (dolnym biegiem, ob. wyżej) i Saryanka; jezior blisko 90, z nich kilka znaczniejszych, jak Oświejskie, Lisno, Długie, Białe; bagno Czyścik w dorzeczu Swołny zajmuje około 8 w. Lasy dość znaczne i zajmują około 32°/₀ ogólnej przestrzeni. Roluiotwo nie zaspakaja potrzeb ludności i dla tego wewnętrzne gubernie' dostarczać muszą zboża; natomiast opłaca się uprawa lnu. Hodowla bydła słabo rozwinięta, najlepsze łąki i pastwiska znajdują się w dorzeczu Swołny. Przemysł i handel bez znaczenia. Ludność jest przeważnie biało-russka i prawosławna; po niej głównym elementem są Polacy, wreszcie Łotysze i żydzi, W roku 1860 ludność katolioka stanowiła 36°/₀ ogółu, tyleż wynosi ona i dzisiaj (36.2%)- Szkółek elementarnych 25, z tych 10 cerkiewno - parafial-

And. S.

Dryświaty, 1) D., jezioro w gub. Kowieńskiej, powiecie Nowo - Aleksandrowskim, na północo -wschód od staoyi dr. żel. Warszawsko - Petersburskiej, Dakszty. Ma kształt trapezowaty, z półwyspami głęboko 8ięgającemi w głąb z południowego łukowato wygiętego wybrzeża. Długość z zachodu na wschód lO¹^ w., szerokość z północy na południe 9 w., powierzchnia około 42 w. □, głębokość dochodzi miejscami do 25 sążni. Brzegi i duo są tu i owdzie usiane głazami. Na wscho-dniem wybrzeżu wpada odpływ z jeziora Ryczę, a na południowym wypływa rzeka Dryświata v. Dryświatyca, wpadająca z lewej strony do Dziany

Eaoykl. Pow«». Uluitr. Z«m. 1SL I. 17-ty,

i z nią razem do Dźwiny £Zach. Ryb obfitość; są tu szozupaki, okuuie, karasie, jazie, leszcze, sandacze, sielawy i t. p.—2) D., miasteczko w gub. Kowieńskiej, pow. ^Nowo - Aleksandrowskim (Jezio-rosy), na południowo - wschodnim brzegu jeziora t. im.; posiada parafialny kościół katolicki św. Piotra i Pawła, wzniesiony w 1514 r. przez Zygmunta I, dwa młyny, kilka sklepów i około 300 m - ców. W XVI i XVII w. był tu zamek dobrze obwarowany; przypuszczają, że jest to ten sam, który w opisie francuskiego podróżnika Gilberta de Lan-noy z początku XV wieku nosi nazwę: „la Court le roy“. D. były to dobra królewskie, zajmujące 1 900 włók obszaru i należały do ekonomii wileńskiej. W r. 1780 za dług narodowy, 2 mil. złp., nadane zostało Karolowi, wojewodzie wileńskiemu, i Hieronimowi Radziwiłłom; od nich nabywa je w 1790 r. Michał Ogiński i w 1794 roku sprze-

An3. S.

Dryton Michał (* 1563 w Hartshill—f 1631 w Londynie), poeta angielski. Szczegóły jego życia nie są dokładnie znane; zdaje się, że zostawał w bliższych stosunkach z Szekspirem. Zawód poetycki rozpoczął pieśniami religijnemi, które wydał pod tytułem „The harmonie of the church” (Londyn 1591; nowsze wydanie Dyce’a 1855); później przerzucił się do poezyi pasterskiej i napisał „The shepherds garlaud“ (1593), wreszcie zwrócił się do opiewania dziejów ojczystych w „The baron’s war“ (1598), „England's heroical epistles* (1598), „The bataille of Agincourt“ (1627) i „Nymphidia” (1627). Największą przecież sławę pozyskał poematem „Po-lialbion“ (1613, w 18 pieśniach; 2-e pomnożone wydanie 1622 w 30 pieśniach; ostatuio wydał Hoo-per, 3 tomy, Londyn 1873), w którym opiewa kraj i obyczaje Anglii. Nadto próbował sił swoich w dramacie („Sir John 01dcastle“ 1599) i liryce. Celował dosadnośoią i lekkością dykcyi. Zwłoki jego zostały pochowane w opactwie Westminsterskiem.

Dry wiaty, jezioro w gub. Kowieńskiej, powiecie Nowo - Aleksandrowskim, pod miastem Brasła-wiem, od którego zwie się niekiedy Brasławskiem; ma kształt owalu, w którego stronie wschodniej, przez dwa niewielkie, ku sobie wyskakujące, półwyspy, utworzyła Się zatoka. Długość jeziora 8 wiorst, szerokość 5 wiorst, powierzchnia 32 w. □, głębokość do 25 sążni. Przez szereg jezior i wiążących je strumieni łączy się z Dźwiną. Ryb wielka obfitość (sandacze, sumy, sielawy, karasie). Brzegi częścią piaszczyste, Częścią zaś bagniste i trzciną zarosłe.

Drzemlik (Faleo aesalon Gm.), Aesalon lithofalco Briss). Jeden z gatunków Sokoła, do rodziny So-kołów (Falconidae), rzędu ptaków drapieżnych (Rąpaces) należący. Dziób ma bardzo krótki, zgięty od samej nasady, z ostrym końcem haczykowatym; boki szczęki górnej opatrzone ostrem wy-oięoiem, odpowiadającem głębokiej szczerbie, wykrojonej przy końcu żuchwy. Nozdrza okrągłe, całkowicie osłonione. Nogi mierne; palce długie, szczupłe; środkowy znacznie dłuższy od innych; pazury mniej więcej silne, ostre, mocno zakrzywione. Skrzydła od ogona znacznie krótsze; ogon

L21

z rdzawym lub ceglastym odcieniem, mnóstwem ciemniejszych plamek, pomiędzy któ-remi rozrzucone są kropki i plamsczki ciemno-bru-natue lub brunatno-czerwone.    -4*

Drżeń, dawna nazwa Drezdenka.

Drzewce, ob. Drzewo (drzewce). Drzewica, herb polski. Na tarczy, w polu błę-kitnem, złoty półksiężyc, rogami do góry, nad i

na* ks. 117 t. 92).

mierny, równo ucięty, o 2 ch sterówkach skrajnych, krótszych od innych. Upierzenie samca z wierzchu jasno popielate, od spodu białawe lub rudawe, śniado centkowane. Samica posiada wierzch szaro brunatny, rudawo upstrzony, spód płowo - rudawy, z brunatnemi, płomykowatemi plamami. Zamieszkuje całą Europę, Azyę północną i środkową aż do Japonii, oraz pobrzeźa północne Afryki. W naszym kraju pospolity, lecz nieliczny, pokazuje się we wrześniu, w małej ilości zimuje. W marcu i kwietniu D-i powracające z południa rzadziej się widzieć dają niż w jesieni. Nigdy się jednak w kraju nie gnieżdżą (Wł. Taczanowski „Ptaki Krajowe*). Jest to jeded z mniejszych gatunków Sokola; odznacza się silnym lotem; jest zuchwały i drapieżny. Żywi się głównie drobne-mi ptaszkami, a szczególniej skowronkami, wróblami i innemi ziarnojadami. Poluje jednak i na większe ptaki, jak bekasy, przepiórki, drozdy i t. p. Przebywa na brzegach lasów i w miejscach otwartych; siada na wierzchołkach drzew i krzaków o-dosobnionych, po bryłach ziemi, kamieniach i kępach, dostrzegłszy przelatującego ptaszka, puszcza się za nim nad samą ziemią, dogania go i chwyta. Uważa doskonale, gdzie jaki ptak zapadnie, trafia prosto do niego, nasiada z nienacka, zabija i zjada. D. jeBt mało ostrożny i odważny. Gnieździ się na głębokiej północy, gniazdo zakłada po skałach i wilgotnych równinach, wrzosami zarosłych, rzadko po drzewach. Jaj niesie 4 lub 5, o tle żółtawo białem

/Ji

TfTjl

Fig. 49. Drzewica (herb}.

pod nim sześciopromienne złote gwiazdy. W koronie szlacheckiej, nad hełmem toż samo. Herb ten powstał z Leliwy za Leszka Czarnego i, wedle Ko-jałowicza, w koronie ma pięć strusich piór. — Herbem tym pieczętują się: Czaplińscy, Dobrowolsoy,

Drzewieccy vel Drzewiccy, Ducbnowscy, Jeźowie, Kadłubowscy z Kadłubówki, Ługowscy z Ług, Mikułowscy z Mikułowie, Mniszkowscy z Mniszkowa, Popławscy, Protaszewicze vel Protasowicze, Sierz-chowscy z Sierzchowa, Stokowscy ze Stoku, Szusz-kowscy, Wasielewscy z Wasielewa, Wasilewscy no-bilit. 1768, Chochlik-Wasilewscy z Wasilewic, Zajączkowscy z Zajączkowa—(Paprocki, Okolski, Bielski, Kojałowicz, Niesiecki, Borkowski, „Herb. rodów szlacheckich Królestwa Polskiego* ,„Metryka koron-

W. K, Z.

Drzewica, niegdyś miasteczko,, dziś osada w gu-bernii Radomskiej, powiecie Opoczyńskim, przy trakcie bitym z Opoczna do Nowego Miasta, nad rzeką Drzewiczką, prawym dopływem Pilicy, leży w okolicy piaszczystej, lekko pagórkowatej i jest siedliskiem gminy t. im, która w d. 1 stycznia 1893 r. liczyła 3 964 m-ców, w tej liczbie 1 950 mężczyzn, 2 014 kobiet; 77.8% katolików, 0.3°/0 prawosławnych, 21.9% żydów; sama zaś osada miała w tymże czasie 1 154 m-ców, t. j. 574 mężczyzn, 580 kobiet; 1 047 stałych i 107 niestałych mieszkańców (1 cudzoziemiec); 27.1 % katolików, 1.1% protestantów, 71.7% żydów. D. jest gniazdem rodziny Drzewickich herbu Ciołek; ma kościół parafialny, należący do dekanatu O-poczyńskiego, erygowany w końcu XIII lub na początku XIV wieku. Kościół ten, pod wezwaniem św. Stanisława, był pierwotnie drewniany, później zastąpiono go murowanym; pod chórem są dwa marmurowe nagrobki dwóch Drzewickioh; w wielkim ołtarzu relikwiarz z czaszką św. Jana Zło-toustego, sprowadzoną z Rzymu przez arcybiskupa Macieja Drzewickiego; pierwotnie była ona podobno przechowywaną w złotej puszce, którą jakoby zrabowali Szwedzi; obecnie mieści się w głowie srebrnej. Jeden z Drzewickioh za Zygmunta Augusta przyjął wyznanie helweckie i oddał ten kościół swoim współwyznawcom, którzy posiada-il go aż do początków XVII wieku. Był tu także drugi kościół, a przy nim klasztor bernardynek, przerobiony z dawnego zamku i odwiedzony przez Stan. Augusta w 1787 r.; spalił się w r. 1814; odnowiony następnie, uległ poraź wtóry pożarowi i został opuszczony. Zamek ów pochodzi z początków XVI w.; wzniesiony był w kształcie czworoboku z kamienia i cegły, z wieżami po rogach; ruiny dość dobrze zachowane. D. vel Drze-wicze była pierwotnie wsią, którą Jagiełło, na prośbę właściciela, Mikołaja z D-y, i braci jego, podniósł do godności miasta, obdarzył prawem magdeburskiem i trzy jarmarki ustanowił. Przywilej ten potwierdzali następni monarchowie: Jan Olbracht, Stefan Batory, August III i Stanisław August. W dawnych czasach miasto słynęło z wyrobu dobrego piwa, miało zdolnych rzemieślników, kowali i ślusarzów: było też w stanie kwitnącym; lecz wojny szwedzkie zadały cios D-y, z której nie prędko się podźwignęła. Około r. 1760 Filip Szaniawski, który nabył D-ę po zmarłym bezpotomnie Hieronimie Drzewickim, założył ulepszony wielki piec, do którego rudę sprowadzano z kopalni w Rozwodach. Później wielki piec wraz

Encyklop. Orgelbr. więk.).

z fryszerką i odlewnią (Kuźnica Drzewicka) wypuszczono w dzierżawę braciom Evans i te następnie zostały im, wskutek procesu, przyznane na własność; od Evansów przeszły do firmy Lilpop, Rau & Loewenstein, a następnie na rzecz warszawskiego banku Dyskontowego. W zeszłym wieku były tu także fabryki pasów jedwabnych i wyrobów pasamoniczych, lecz z nich nie pozostało ani śladu. — („Słown. Geogr.“, „Staroź. Polska*,

And. S.

Drzewicki, niewłaśo. Drzewiecki, Maciej, herbu Ciołek, od r. 1531 — 35 arcybiskup gnieźnieński, 37-y z rzędu, metropolita i prymas korony polskiej (• w Drzewicy, w Opoczyńskiem, w województwie Sandomierskiem, r. 1566 lub 7 — f 22 sierpnia 1535 w Łowiczu). Wyszedł z rodu Ciołków lubelsk.; protoplastą jego był GosławzDrza-wicy (f 1261), ojcem—poległy na Bukowinie podczas nieszczęśliwego odwrotu z pod Suczawy, d. 26 lub 27 października 1497, JakóbD., kasztelan żarnowiecki, ożeniony z Katarzyną z Lubieszowa, herbu Wieniawa. Małżeństwo to miało aż 16-ro potomstwa. Ośmiu synów zmarło młodo; o trzech z nich wiemy, że byli w stanie kapłańskim; prócz samego Macieja, późniejszego wieku doczekał jeden t>lko Adam, kasztelan radomski, ożeniony z Anną z Naramowic, herbu Łodzią, i ten odziedziczył rodową Drzewicę. Z 6-u córek 3 pomarły w dzieciństwie, trzy zaś: Elżbieta, Ewa i Katarzyna, powychodziły za ziemian: Mikołaja Wspinka (Spinek) z Bądkowa, Mikołaja Lubiatowskiego i Mikołaja Piotucha („Mon. Pol. hist.“ t. II, p. 271 i 2). Maciej według X. Korytkowskiego („Arcybiskupi Gnieźnieńscy⁴⁴ t. II, str. 749) ur. 1466, a według kodeksu nr 3227 Arch. Bibl. Un. Jag. (Wisłocki „Ca-talogus⁴⁴) w r. 1467, ukończywszy nauki, po które może, obyczajem wielu, i za granicę wyjrzał, niewiadomo kiedy wyświęcony na kapłana, dzięki poparciu ojca, jeszcze za Kazimierza Jagiellończyka dostał się na dwór królewski, i tu już za jego następcy w r. 1496 używał tytułu „sekretarz sygnetowy*, t. j. tajny (secr. annularis), będąc jednocześnie i podskarbim dworskim. Już przed r. 1501 był kantorem sandomierskim a scholastykiem łęczyckim. Olbraoht nakrótko przed swą śmiercią zamianował go podkanclerzym koronnym; na tym urzędzie występuje D. po zgonie królewskim (17 czerwca 1501) na akcie wezwania do pokoju, zgody i braterstwa z dnia 3 października 1501 (Rzysz. et Muczk. „Cod. dipl.* t. I, p. 357; oryginał w Nieświeżu), podpisując się przytem jeszoze jako „prae-positus scarbimiriensis (Skalmierski) i scholastious Cracoviensis*. Śmierć Olbrachta nietylko długoletnim żalem go przejęła (Grabowski A. „Star. hist. pols.” t. II, str. 63, list do Weisselrodta z dn. 29 sierpnia 1503 r). ale zwaliła jeszcze na niego ciężką niedolę: kardynał Fryderyk wraz z senatorami posądził go o przywłaszczenie sobie znacznej (120 000 złotych) summy pieniędzy, kazał go pojmać, wtrącił do więzienia w Krakowie i trzymał w niem od 30 lipca do 9 sierpnia 1501 (Bielski M. ks. IV, Olbracht, pod koniec. Korytkowski 1. o. p. 749. Grabowski 1. c. p. 62). Poznawszy błąd swój, brat królewski wyjednał prześladowanemu docho-dne probostwo Skalmierskie i zalecił go do łask królowi Aleksandrowi. Ten w roku 1502 wysłał D-go w poselstwie do Władysława na Węgry dla powstrzymania Wołochów od inkursyj, a w roku następnym, gdy po Róży Boryszewskim, do Gniozna powołanym, zawakowało biskupstwo przemyskie, dał je podkanclerzemu, który wszakże prekonizacyą papieską otrzymał dopiero w r. 1504 a może i 5-ym (por. Statuta Alexandri regis Petric. sancita: „V. L.“ I, p. 294, gdzie D. jest „de Drewnica*). Dyece-zyą niewiele się zajmował. W r. 1506 pojechał z królem na sejm do Lublina, potem na Litwę, i tu w Wilnie, d. 19 sierpnia, był przy jego zgonie, d. 11 października na pogrzebie—we dwóch z Fir-leyem jedyni dwaj przedstawiciele panów koronnych — a w 9 dni później—przy obwołaniu Zygmunta W Ks. Litewskim („Tomic.⁴⁴ v. I, act. VI, Chroń. VII). W listopadzie t. r. pośpieszył na sejm elekcyjny do Piotrkowa, przemawiał za obraniem w. księcia na króla i d. 8 grudnia ujrzał zabiegi swe uwieńczone powodzeniem. Wyznaczony do grona zapraszającego na tron, puśoił się zaraz w podróż do Mielnika, towarzyszył nowemu królowi w styczniu 1507 do Krakowa, a d. 27 t. m. assystował, wraz z Konarskim, prymasowi Boryszewskiemu przy obrzędzie koronacyjnym. Wkrótce popłoch wojenny przerzucił go przy boku Zygmunta I na Litwę. Do wojny tym razem nie przyszło, lecz się tylko odwlekła. Po rokoszu Glińskiego r. 1508, wraz z dworem, udał się podkanclerzy na Litwę, był pod Smoleńskiem, a gdy na jesieni działania wojenne ustały, d. 8 listopada znalazł się już przy królu, w Wilnie. Ingres na katedrę w Przemyślu odbył dopiero d. 23 sierpnia 1509. Ale powołanie polityczne wchodziło ciągle w drogę duchownemu. Już w lutym 1510 r,, na wielkim sejmie w Piotrkowie, jest D. nader czynnym współpracownikiem kanclerza Łaskiego, po którym wielką pieczęć dostał d. 14 lutego 1511 („Tomio.⁴⁴ v. I act. CLVIII Chroń.), swoję zaś zdał Krzysztofowi Szydłowieckiemu. W listopadzie t. r. złożył 4-dniowy synod dyecezyalny w Przemyślu i na nim wiele pożytecznych uchwał przeprowadził („Premislia sacra* Pawłowskiego u X. Korytkowskiego 1. c.). W styczniu 1512 był w Krakowię na ślubie i koronacyi Barbary, córki Stefana, a siostry Jana Zapolyi. Duia 2 października 1513 („Tomic.⁴⁴ v. II, act. CCLVI Chroń.) na biskupstwo kujawskie król D-go powołał, papież pre-konizował d. 3 grudnia t. r. Dyecezyę objął D. przez prokuracyę i na wiosnę był już znowu na Litwie. Zygmunt, zajęty wojną, powierzył mu opiekę nad żoną swą w Wilnie i w sprawach bieżących zdał na niego rządy państwa. Dochowała się („Tomic.* v. III, act. CCKKKII, CCXXXV, CCXXXVI. Arch. Bibl. Un. Jagieł. Cod. nr 38) korresponden-cya, dowodząca wielkiej ufności, jaką król w kanclerzu swoim pokładał. Uroczyście wstąpił D. na katedrę Władysławowską (Kujawską) d. 21 atycz. 1515. Był to rok i wielkiego smutku dla króla: zmarła mu najukochańsza żona, i wielkiej wagi dla rzeczypospolitej: polityka auitryacka usidliła polską, a D. wpadł wraz z innymi w sidła, które jeden tylko Łaski dostrzedz umiał, gdy Tomicki leciał naoślep w objęcia habsburskie. Na wezwanie króla pośpieszył biskup do Krakowa, był jako kanclerz jeszcze w lutym na sejmie, pragnąc wbrew zwyczajowi (Statut piotrkowski 1504 „Vol. Leg.“ I, p. 296. Pseudo-Orichov. „Vita Petri Kmithae* przy „An-nales“ ed. gdańskiej 1643, p. 226) i wyższe biskupstwo i pieczęć wielką przy sobie zatrzymać. Tomicki, podkanclerzy, musiał aż moralnej przeciwko niemu użyć przemocy („Tomic.“ v. III act. CDXXXIV, CDXLIII, CDXLIV). Nie chciał D. widzieć następcą swoim Szydłowieckiego i jeśliby już dobrowolnie pieczęć zdać miał, to tylko Rafałowi Leszczyńskiemu; ale ostatecznie zdał niedobrowolnie—właśnie Szydłowieckiemu. Król nie odjął mu Bwej ufności i łaski: w marcu 1515 r., u-dając się na pamiętny zjazd z bratem Władysławem i cesarzem Maksymilianem, zabrał D-go, ze sobą. Biskup przez cały czas podróży, od wyjazdu króla z Krakowa (5 marca) do wyjazdu z Wiednia (6 sierpnia), był przy jego boku. O czynościach D-go na zjeździe w Posonium (Preszburgu) i kongresie w Wiedniu dotychczas nie wydobyło dziejopisarstwo nasze żadnej prawie wiadomości, jak wogóle ważny ten niezmiernie wypadek—żywe wcielenie dewizy: „Tu, felix Austria, nube“—nie doczekał się jeszcze wyczerpującego opracowania. Po kongresie musiał Drzewicki bawić w stolicy Habsburgu przez sierpień i wrzesień i czas pewien nawet jeszcze po skonie królowej (według „ Tomic. “ v. III act. DXXXVIII d. 2 października), gdyż Maksymilian użył go za pośrednika do wyswatania króla; upatrzoną żoną Zygmunta miała być wnuczka cesarska, Eleonora, którą też i sam D. w rok później owdowiałemu zalecał (Liske X. „Kongres wiedeński w r. 1515“ w zbiorze „Studya z dziejów w. XVI“, str. 124, 127). W listopadzie prawdopodobnie, otrzymawszy od kongresu zlecenie, widocznie nie dość naglące, wyjechał D. z Wiednia, wraz z Rafałem Leszczyńskim i Dantyszkiem, przeznaczonym na sekretarza poselstwa, do Wenecyi, aby ją pogodzić z cesarzem i pchnąć na wrogów chrześciaństwa, co na kongresie ukształtować chciano w czyn zbiorowy całej Europy. Wenecya rozmawiać prawie nie chciała („Tomic.- v. III act. CDXXXIII, DLVI, DLIX. Liske 1. c., p. 147 squ.). Dopiero po powrocie D-go do kraju rozpoczęła się, z pewną już ciągłością, działalność jego biskupia. W zimie z r. 1516 na 7 złożył we Włocławku synod, którego postanowienia, drukowane u Hallera 1517 r., niezmiernie dziś rzadkie, znajdują się w Bibliotece Kórnickiej i w kodeksie nr 2854 Arch. Bibl. Un. Jagieł. Po dwóch latach dyplomata w D-m znowu jął gnębić biskupa. Maksymilian d. 12 stycznia 1519 umarł; król wezwał D-go do stolicy i zlecił mu poselstwo do Frankfurtu n. M. na sejm elekcyjny niemiecki: bronić tu miał biskup praw synowca królewskiego, Ludwika, i samego króla, jako jego opiekuna. Podkanclerzy Tomicki ułożył instrukcyę, nakazującą o-statecznie głosować na króla hiszpańskiego, przy zachowaniu jednak pozorów życzliwości dla jego współzawodnika, Franciszka I („Tomic.” v. V. Liske 1. c., p. 203 squ.). D-mu towarzyszył znowu

Rafał Leszczyński. Głos Zygmunta był trzecim z kolei; d. 28 czerwca 1519 wszystkie padły na późniejszego Karola V. Zaledwie biskup do kraju powrócił, król wziął go ze sobą na wyprawę pruską przeciw odmawiającemu już od lat 9-u hołdu Albertowi. W listopadzie (1519) widzimy D-go na zjeź-dzie w Toruniu, roku następnego na sejmie w Bydgoszczy. W rozejmie toruńskim 1521 r. odegrał D. rolę dyplomatyczną. Prusy zajęły go i z innej strony. Jako rządzca dyecezyi miał już od r. 1518 przeprawę z odszczepieństwem w Gdańsku. Po r. 1520 ustanowił umyślnego officyała do wglądania w porządki religijne. W r. 1524 w Gdańsku, podczas zjazdu politycznego dla zawarcia przymierza z Fryderykiem I duńskim, z ks. meklenburskim i z ks. pomorskim („Tomic.* v. VII act. VIII, IX), kazał uwięzić kaznodzieję kacerskiego, Pawła Gro-nevalta. Lud się zbiegł; w nocy z d. 2 na 3 marca poobwieszał drzwi plebanii, gdzie biskup był zamieszkał, zdechłemi psami i kotami; we dnie zaczął miotać kamieniami, wygrażać nożem i siekierą; przez szybkie tylko schronienie się uniknął D. niebezpieczeństwa. Ulegając przemocy, kacerza wypuścił, a sam, zdaje się, z miasta wyjechał (por. Grabów. 1. c. p. 66). Był to początek wypadku zwanego Buntem Gdańskim. W styczniu 1525 r. nowe, młode żywioły dokonały zupełnego przewrotu. Przez cały ten rok trwały rozruchy, a na Wawelu z uśmierzeniem ich ociągano się. W roku tym był D. na sejmie podczas traktatu i przysięgi Albrechta na rynku krakowskim w d. 8 i 10 kwietnia 1525. Dopiero w marcu 1526 r. zjechał do Malborga król na sąd. Radę jego polityczną składali: Kmita, marszałek nadworny, Krzysztof Szydłowiecki, kanclerz, Jan Kościelecki, Łukasz Górka, pierwszy—wojewoda, drugi — kasztelan poznański, biskupi: krakowski—Tomicki, przemyski — Krzycki, i wreszcie D., jako właściwy ordinarius loci. Surowa kara, najdokładniej opisana w monografii Ant. Borkiewicza „Bunt Gdański 1525 r.“ (Lwów 1881), ukróciła gród nadmorski, biorąc odwet za rozpędzenie legalnej rady miejskiej w dniach 22 — 27 stycznia 1525 i za zniewagi religii, osób i samego D-go. Biskup kujawski wraz z innymi podniecał dobrotliwego króla do krwawych wyroków: padło też pod toporem aż 14 głów. Ukróciwszy ludzi, w nowej ordy-nacyi z d. 20 lipca 1526 r. („V. L.“ I p. „Tomic.” v. VIII, act. LXI) obcięto i prawa. Zawierucha reforma-cyjna szalała i w Elblągu. Po odjeździe (23 lipca) znalazł się D. w komissyi nadzwyczajnej do przywróoenia tam porządku. Potem, wespół z kasztelanem elbląskim, Ludwikiem „de Mortungen*, uspakajał Brunsbergę, która łagodnością przejednać się dała. Dla księży odstępujących od kościoła był D. dość względnym („Tomic." v. IX, act. CCXXXVIII). Po przejściu Mazowsza na koronę, Zygmunt I wysłał biskupa, wraz z wojew. płockim, Niszczyckim, i kasztelanem łęczyckim, Rusockim, na sejm stanów Mazowieckich do Warszawy r. 1527 (Arch. kap. gnieźn. „Liber Archiep. Drzewick:u). O tej czynności, przez samego biskupa zapisanej, szczegółów nie mamy; zakończyła ona zawód polityczny D-go. Zdaniem powszechnem współozesnych,

zmarły w r. 1531 Jsn Łaski nie mógł mieć godniejszego następcy nad biskupa kujawskiego: król też d. 22 czerwca t. r. nie wahał się jemu oddać prymasowstwa; wyboru kanonicznego dokonała kapituła d. 7 lipca. Ciekawy jest pogląd Zygmunta I, jakby po Kazimierzu Jagieł, odziedziczony, na prawo wyborcze kapituł (Korytkowski 1. c. p. 742). Biskupi: Tomicki, krakowski, i Latalski, poznański, włożyli naD-go paliusz, na Wawelu, d. 13 grudnia 1531. Mowę dziękczynną po powitaniu napisał prymasowi Krzycki. Archikatedrę objął D. dopiero w kwietniu 1532. Do końca lutego radził na sejmie w Krakowie. Na jego wezwanie zebrał się w sierpniu t. r. synod prowincyi gnieźnieńskiej w Piotrkowie i przy uczestnictwie Krzyckiego, Karn-kowskiego, Tomickiego, licznych delegatów biskupich i wyższego duchowieństwa wydał uchwały, które D. t. r. u Unglera w Krakowie wydrukować kazał, wraz z postanowieniami dwóch poprzednioh synodów, p. t. (pisownia bez zmiany): „Constitutio-nes et articuli Synodi Lancioiensis Anno Domini Millesimo Quingentesimo (powinno być jeszcze:„ vi-gesimo") Septimo celebrate." Item Synodi Piotrko-yiensis Anno Millesimo Quingentesimo tricesimo die Lunę antę festum Sancte Margarethe celebrate. Item Synodi Piotrkoviensis Anno D. Millesimo Quin-gentesimo tricesimo secundo celebrate*. Obostrzyły one dyscyplinę wewnętrzną, zewnętrzną cenzurę i o-bowiązek walki z herezyą. Na tym synodzie zapadł d. 29 sierpnia dekret D-go, przyznający w zastępstwie prymasa prawo koronowania króla biskupom kujawskim. W „Coust., synodorum etc", ed. arcb. Wężyka (Krak. 1630) są ślady synodów D-go na str.: 15,66,116,137,139, 171, 184, 208, 209, 295,334i5. Jako prymas D. w Gnieźnie rzadko bywał; najczęściej w Łowiczu, w Skierniefjo)wicach lub w Uniejowie. Zasiadłszy na stolicy św. Wojciecha, ad limina a postoi o ru m wyprawił zastępcę swego, Stanisława z Rzeczycy; nie ruszywszy się z kraju, gorliwie jął zabiegać około spraw archidyecezyi, zwłaszcza jej uposażeń. Co rok na wiosnę składał kapituły generalne; po trzeciej z rzędu, na św. Wojciech 1535 r. zwołanej, wyjechawszy do dóbr arcybiskupich , Kwieciszewo, nie miał już więcej do Gniezna powrócić. Wybrał się do Krakowa na zaślubiny królewny Jadwigi z Joachimem brandenburskim, zachorował śmiertelnie, ledwo dowlókł się do Łowicza i tam, na zamku arcybiskupim, j. w., d. 22 sierpnia 1535 r. życie zakończył. Zwłoki, d. 28 września sprowadzone do Poznania, spoczęły pod kaplicą panów ze Sprowy przy archikatedrze; później spadkobiercy postawili D-u skromny pomnik, gdy on zostawił im dość majątku nawet na najwspanialszy. Napis na tym nagrobku pomylony (por. Korytkowski 1. o. p. 812). W Drzewicy jest jego portret. Na urzędzie biskupim głównym czynem D-go było przeprowadzenie uchwał synodalnych, oraz straż czujna i sprawiedliwa nad całością majątku kościelnego. Nie zabłysnąwszy wcale w humanio-rach, nie był też i zelantem w religii. Charakter uczciwy, ale zimny i zacięty. Prócz świątyni w Drzewicy 'fundacyj większych po sobie nie zostawił; był raczej skąpym dla kośoioła, niż rozrzutnym. Bezinteresownością nie jaśniał, ale i intryg dla kre-scytywy się nie dopuszczał. Pamiętając nazbyt o swoich, dał dowód nepotyzmu, gdy popierał dwóch synów Adama, tak, iż naraził się nawet dobremu królowi obstawaniem przy scholastryi łęczyckiej, którą dla synowca swego był przeznaczył. Łaskiego nie lubił i fundacyę jego w Łasku wzruszał (Korytkowski I. c. p. 791 i 2). Wartości jego czternasto-letnich trudów kanclerskich oznaczyć niepodobna; to pewna tylko, że nie wzbił się, jak Łaski, Tomicki lub Padńiewski; przy niezaprzeczonych zdolnościach był raczej siłą użyteczną, niż wybitną. Samodzielności w nim z dotychczasowych świadectw nie widać: dał się powodować Tomickiemu, czy to, gdy jechał na owe presbursko-wiedeńskie gody,] czy gdy w Gdańsku szedł za biskupem krakowskim w domaganiu się kary na he-rezyę i bunt. Ślady piśmienne jego kanclerskiej i dyplomatycznej działalności są i niewyraźne, i nieliczne; sam on w stosunku do jej rozmiarów uderzająco mało po sobie zostawił: w „Tomicianach", w owym „Liber Arch. Drzewicki", we wspomnianym Cod. N. 38 (Wisłocki „Catalogus"), w „Staro-żytn. hist. polsk." A. Grabowskiego, t. II str. 62 —67). Tomicki, co prawda, nie określił autorstwa aktów, które mógł układać D., a w archiwach naszych i zagranicznych kryje się nie jeden jeszcze przez D-go ułożony. Z wydawniotw austryackich, z kroniki Marina Sanuto, z całkowitych relacyj nuncyuszów, z Tek Naruszewicza można się spodziewać więcej światła. Dostarczyłby wskazówek może i Miechowita do pierwszych lat zawodu, Decyusz do późniejszych. W niniejszej wzmiance przewodnikiem głównym był X. Korytkowski Jan w pomnikowym swym zbiorze życiorysów „Arcybiskupi Gnieźnieńscy etc." (Poznań 1887—92, 5 t.). Wielce użyteczne są podane tam wskazówki bibliog. Wśród 14 listów, ogłoszonych przez Grabowskiego ze zbiorów poryckich, jest kilka z pomyloną datą roku.—Ob. bibliografię przy art. Aleksander Jag., art. D z i a du s ki, Szydłowiecki, Tomicki, Zygmunt I. • Drzewicki V. Drzewiecki Aleksander (* 1670 —-f 1706), kasztelan lubelski 1695, wojewoda lubelski 1705; występował jako stroDnik Augusta II przeciw Stanisławowi Leszczyńskiemu. (Porówn. Bartoszewicz w „Encykl. S. Orgelbranda").

Drzewicz, niegdyś warowny gród, stolica żupy pod wsią Kozojedy w Hradeckiem (w królestwie czeBkiem) nad rzeką tego nazwiska, do rzeki Mętni wpadającą. Kronikarz Kosmas mówi, że to była silna warownia i że w r. 1004 książę Udalryk wzmocnił ją, gdy z bratem swoim, Jaromirem, i z posiłkami niemieckiemi ciągnął przeciw Bolesławowi Chrobremu na Pragę. Gród ten upadł przy końcu w. XII, a urząd żupny przeniesiono do grodu słań-skiego.    *

Drzewiczka, prawy dopływ Pilicy, w gubernii Radomskiej; powstaje w powiecie Koneckim z połączenia dwóch strumieni, z których jeden, pod nazwą Piaski, albo Piski, wypływa z lasów między wioskami Boków i Zychowa Wólka, drugi zaś, pod nazwą Dworzysko, ma źródła w tychże

And. S

P. Chm.

P. Chm.

lasaoh, na południe - zachód od wzgórza, na któ-rem leży Wielka Wieś. Zlew obu strumieni, które po drodze obracają młyny, następuje na północ od Końskich pod młynem Barycz, poczem rzeka otrzymuje nazwę Drzewiczki, płynie na północ, rozlewając się często w stawy, pod Rudą przyjmuje z prawej strony potok Paruchy, mija wioski Parczów i Ogonowice, a pod Opocznem przyjmuje z lewej strony znaczny strumień Węglankę, przychodzącą od Modliszowic pod Końskiemi. W dalszym ciągu D. płynie na Zameczek i I-dzikowice, gdzie zwraca się ku wschodowi, i na Radziec podąża do Drzewicy, powyżej której przepływa wielki staw, a poniżej przyjmuje prawy dopływ, Brzuśnię. Od Nieznamierowic D. zwraca się znów ku północy, mija miasteczko Odrzywół i poniżej Wólki Magierowej, a wprost Nowego Miasta, wpada dwoma ramionami do Pilicy. Długość o-gólna wynosi 82 wiorsty. Dolina D-i jest szeroka, a jej koryto ma brzegi nizkie i płaskie; stąd częste są wylewy i mnóstwo łąk podmokłych. Poniżej Drzewicy rzeka ma dość znaczny zapas wody i przy odpowiedniem uregulowaniu mogłaby być zdatną do spławu; głębokość wynosi średnio od 4 do 5 stóp, szerokość dochodzi miejscami do 30 sążni, średnio zaś wynosi 5 — 7 sążni. Porusza liczne młyny, fryszerki i walcownie.

Drzewiecki Józef (* 1772 — t 1857), wojskowy i pamiętnikarz, urodził się na Wołyniu we wsi Juśkowcach, r. 1792 wybrany był posłem na sejm, niebawem wszakże przeniósł się do Ga-licyi, a potem do Franoyi, gdzie wstąpił do wojska i chlubnie się odznaczył. Jako szef batalionu znajdował się w legii naddunajskiej i czasowo był komendantem placu w Sienie. Wróciwszy do kraju i osiadłszy na Wołyniu, zaprzyjaźnił się z Tadeuszem Czackim i zajął się gorliwie gimnazyum krzemienieckiem, jako komisarz sądowo - edukacyjny. W starości zabrał się do pisania wspomnień, które wyszły najprzód w „Athenaeum* Kraszewskiego, a potem osobno p. t. „Pamiętniki J. D-go, spisane przez niego samego* (obejmują oue czas od r- 1772 do 1802), oraz dalsze lata p. t. „Reszty Pamiętnika J. D-go z papierów po nim pozostałych zebrane, z przydaniem wiadomości o życiu autora* (Wilno 1858). Prócz tego wydał D. w r. 1823 w Warszawie „Mowę na egzekwiach uroczystych J. O. księcia Adama Kaz. Czartoryskiego*.

Drzewiecki Karol (* 1805 — f 1879), pisarz dramatyczny, syn Józefa, urodził się w Juśkowcach na Wołyniu; odbywszy podróż na Wschód, opisał ją w „Athenaeum* Kraszewskiego (r. 1848 — 51), zmarł w Kuncach w pow. Hajsyńskim. Utwory dramatyczne D go miały w swoim czasie duży rozgłos. Pierwszy z nich, ogłoszony w Wilnie r. 1842, p. t. „Kontrakty*, to wizerunek zdróźno-ści obyczajowej wśród szlachty wołyńskiej i ukraińskiej: karły, intrygi kontraktowe w Dubnie i Kijowie, bałagulstwo—składają się na obraz życia smutny, a niestety, wiernie skreślony. Komedye: „Restauracya" (1842), i „Pantofel" (1854), w „Gazecie Warszawskiej", również odznaczały się głównie zaletami trafnego obrazowania. Najwięcej ceniony był, genialnym nazywany, „Jeremi Wiśnio-wiecki*, sceny dramatyczne z XVII wieku, w dwóch częściach* (Lipsk 1851; drugie wyd., tytułowe, Bruk-sella 1862, str. 234). Jak już tytuł wskazuje, nie jest to dramat spójną artystyczną całość stanowiący, lecz szereg obrazów dramatycznych, rozpoczynających się w „prologu* od przedstawionego w rozmowie Semena i Towarzystwa ogólnego położenia po klęsce nad Zółtemi Wodami 1648, a kończącej się śmiercią Jeremiego Wiśniowieckiego w Pawołoczy, po zawarciu paktów biołooerkiew-skich w r. 1651. Wobec znacznego przeciągu czasu i wielkiej obfitości wypadków ważnych, jakie w walce z Bohdanem Chmielnickim jedne po długich następowały, autor, chcący wspomnieć o każdym, nie miał możności szerokiego obrazowania

1    musiał poprzestać na szkicowaniu. To tei z głównych osób, wypełniających te sceny, tylko Wiśnio-wiecki i Chmielnicki występują wyraziście. Wiśnio-wiecki odmalowany został z wielką sympatyą, mniej więcej w tym duchu, jak to uczynił później Sienkiewicz w powieści „Ogniem i mieczem*, tj. jako jedyny wśród licznego grona panów bohater, który, nie na układach, nie na zwłokach, ale na dzielności oręża, na całkowitem poświęceniu mienia i życia, opierał wiarę w powodzenie i nadzieję zwycięskiego zakończenia walki. Autor nie taił jego okrucieństw i skruchę jego religijną uwydatnił, lecz na pierwszym planie postawił męstwo, gorączkowe rwanie się do czynu. Wobec niego maleją pos*acie Potockiego Rewery, Koniecpolskiego, Kisiela i króla Jana Kazimierza. Bezład, brak sprężystego działania, zbyteczna ufność, prywata innych, tern silniej służą do uwydatnienia postaci Jeremiego. Nie dał mu atoli autor odpowiedniej siły słowa, tak, iż rzadko jeno można dostrzedz błyski stylowe. Chmielnioki odmalowany został jako przebiegły, przewrotny, w powodzeniu hardy, wśród klęski uniżony i pokorny, wszystkich podejrzewający ambitnik, któremu o żadną ideę, o żadne wyższe dążenie nie idzie, lecz tylko o nasycenie zemsty i o zdobycie władzy. Dużo miejsca poświęcił D. w swym utworze scenom potocznego życia obozowego, tj. rozmowom podrzędnych osobistości, tchórzów wygadanych, facecyonistów, niemrawych pospolitaków. Kilka konceptów Taszyckiego, który młodo ginie, należy do najszczęśliwszych pomysłów w zakresie rubasznego dowcipu. Część 1 składa się z 5 aktów i kończy się paktami zborowskiemi; najważniejszym jest tu obraz obrony Zbaraża; część

2    a ma tylko dwa akty i wystawia opieszałość, z jaką Chmielnioki czynił zadość paktom, sejm r. 1650, bitwę pod Beresteczkiem i śmierć Wiśniowieckiego. W stylu starał się D. o zabarwienie archaiczne i pewną umyślną szorstkość.

Drzewiecki Józef, dr., współczesny lekarz ho-meopata polski (* 1860 r. w Smykowie, gub. Kielecka), ukończył gimnazjum w Piotrkowie, a później w 1885 r. uniwersytet warszawski. Przez 3 lata był ordynatorem kliniki terapeutycznej wydziałowej w szpitalu św. Ducha. Od r, 1890 poświęcił się homeopatyi, którą z zamiłowaniem i ruchliwością uprawia. Za jego staraniem powstało w Warszawie

Towarzystwo zwolenników homeopatyi i druga apteka homeopatyczna. Od r. 1895 jest redaktorem i wydawcą tygodnika politycz.-literackiego „Niwa". Z ważniejszych jego prac wymienić należy: 1) „The Us j of Calomel in tha Prevention of Pitting in Smali-Pox“ („The Medical Record*, 1888); 2) „Przyczynek do właściwego leczenia pierwotnych ostrych zapaleń opłucnej za pomocą salicylanu Sodu lub salolu* („Medycyna" 1887 i „The Medical Recordw 1888); 3) „O chlorku Amonu, jako środku do wdechań w cierpieniach dróg oddechowych" („Gazeta Lekarska* 1887); 4) „Antirabic Inoculations as an Unscienti-fic Method in the Prevention of Hydrophobia* („The Lancet*-a także „The Medical Record⁴⁴ 1889); 5) „O leczeniu przewlekłych nieżytów płuc i suchot za pomocą wdechań gazowych⁴* (Kongres międzynarodowy lekarzów w Berliaie 1860. „Nowiny Lekarskie*); 6) „Some Further Reflectionson Pasteur’s Antirabic Inoculations" („The Medical Reoord* 1890)); 7) „A Contribution to the Treatment of Malignaut Growths* („The Medical Record* 1892); 8) „A Case of Poisoniug by Methyl blue⁴⁴ („The Med. Rec.“ 1893); 9) „O wpływie wrażeń matki na płód, czyli o t. zw. „zapatrzeniu się* ciężarnych* („Nowiny Lekarskie* 1891, a także „The medical Record*, „Wiener Med. Wochsohr. i „Revue del’Hyp-notisme* 1891); broszury: 10) „O homeopatyi* (1889); 11) „Homeopatya jej podstawy i prawa* (1890). 12) „Cholera, jej powstawanie, przyczyny i leczenie według zasad homeopatyi" (1892).

Drzewiński Feliks, profesor fizyki w uniwersytecie wileńskim. Kształcił się w tymże uniwersytecie, a po ukończeniu nauk był aljuaktem przy katedrze mineralogii. Uzyskał stopień doktora filozofii i w r. 1817 wysłany zos^*ł za granicę dla udoskonalenia sie w fizyce i zakupienia narzędzi, a wróciwszy w r. 1819 objął po Krasowskim ka tedrę fizyki i na stanowisku tern pozostał aż do zamknięcia uniwersytetu. Następnie był profesorem tegoż przedmiotu w akaiemi medyczno-chirur-gicznej, a pozyskawszy emeryturę równocześnie z zamknięciem akademii, przeniósł się do Moskwy, gdzie umarł.— Współczesna notatka przedstawia wykład jego, jako zupełnie nieudolny (ob. Józefa Bielińskiego „Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów wszechnicy wileńskiej⁴⁴), natomiast wszakże ogłoszony przez niego „Kurs roczny fizyki experymentalnej w cesarskim uniwersytecie wileńskim, czwarty raz publicznie wykładany, z figurami w VII tablicach⁴⁴ (1823) posiada istotne zalety i jest niewątpliwie najlepszym i najważniejszym podręcznikiem polskim fizyki z pierwszej połowy bieżącego stulecia i daje wyborny obraz ówczesnego całokształtu nauki, przyczem zaleca się też jasnością wykładu i pięknością języka. (Ob. art. „Fizyka* w „Encyklopedyi wychowawczej*).— Od r. 1833 wykładał po łacinie i od tego też czasu Wilno podręcznika fizyki nie dostarcza żadnego.— Oprócz powyższego dzieła ogłosił: „Początki mineralogii podług Wernera dla słuchaczów uniwersyteckich’’ (1816); „Fizyka dla szkół powiatowych⁴⁴ (1825); „Fizyka dla gimnazyów na klasę drugą* (1825); „Fizyka dla gimnazyów na klasę trzecią* (1825), „Geografia fizyczna z dzieła astronoma obserwatora w wil. uniw., Jana Śniadeckiego, oraz gnomonika z długiego wydania J. Mollet, prof. fizyki w Lyonie, wyjęta dla gimnazyów na klasę pierwszą i dla szkół powiatowych na klasę czwartą⁴⁴ (1825). — Wykład atmosferologii opracował po łacinie, a przekład rossyjski rękopisu tego ogłosił Prawieki (Charków 1833). — W „Dzienniku Wileńskim* pomieścił nadto D. następne rozprawy: „O fenomenach elektro-magne-tycznych⁴⁴ (1822, t. II); „O polary^acyi świata* (1822, t. II); „O kamieniach meteoryczuych i przyczynach mogących je tworzyć; rozprawa czytana na posiedzeniu publicznem w ces. uniw. wil. dnia 15 września 1825“ (1825, t. III).—W ternie piśmie mieszcząca się praca „Opisanie machiny parowej nowo wynalezionej przez P. Perkins* (1823 III) napisana jest przez „Franciszka Drzewińskiego.44 S*K'

Drzewo. Nazwa roślin drzewiastych, mających pień pojedyńczy, rozgałęziony na pewnej wysokości od ziemi, gdzie gałęzie jego tworzą koronę. Pojedyńczy pień odróżnia drzewa od krzewów, których rozgałęzienie zaczyna się od samego korzenia. Jeden z tych typów może wszakże w pewnych warunkach przeobrazić się w inny; rośliny które mają w pewnych klimatach charakter drzewa, przybierają postać krzewu w innych, mniej przyjaznych, i odwrotnie.

1. Postaci drzew. Ze stanowiska postaci rozróżniamy cztery odmienne typy drzew: l-o Paprocie drzewiaste, 2-o drzewa jednoliścieniowe, 3-o drzewa szyszkowe, 4-o drz. dwuliścieniowe, liściaste. —1. Paprocie drzewiaste spotyka się dziś tylko w krajach podzwrotnikowych, w dalekiej przeszłości— w okresach geologicznych—stanowiły one przeważną część lasów ówczesnych. Dziś są ozdobą lasów podzwrotnikowych. Pień, wysmukły i prosty, uwieńczony jest koroną z liści pierzastych, delikatnie rozgałęzionych, kołyszących się za najlżejszym powiewem wiatru.— 2. Wśród drzew jednoli-ścieniowych najwybitniejszą jest postać pa lm, wyróżniająca się bardzo wysokim, zwykle nierozgałę-zionym pniem, z koroną olbrzymich liści pierzastych lub wachlarzowych, u szczytu, zawsze zielonych, o długich zdrewniałych ogonkach. Przedstawicielem innego typu jest smocze drzewo (Dra-caena) — tu pień jest również nierozgałęziony, długie, całkowite liście bezogOnkowe. Wreszcie u panda n ó w widłowato rozgałęziony pień stanowi niejako przejście do drzew dwuliściowych. Kształt palm spotykamy i u sagowców, pod względem systematycznym zbliżonych do szyszkowych—obie klasy należą donagonasiennych (ob.); i tu mamy wysoki pień, uwieńczony koroną wielkich, pierzastych, zawsze zielonych liści. — 3. Typ drzew szyszkowych wyróżnia się tak kształtem ogólnym (zależnym od typu rozgałęzienia), jako też kształtem liści, które tu przeważnie przybierają charakter szpilek i najczęściej są nleopadające. Należą tu najpiękniejsze drzewa umiarkowanych klimatów, jak cedr, cyprys, cis i inne. 4. Drzewa dwuliścieniowe, stosownie do trwałości liści, dzielimy na: zawszezielone i z liśćmi opadająoemi.

Wygląd ogólny ich wszystkich jest znany; jest to typ przeważający w naszych lasach.— Drzewa stanowią jedną z najbardziej charakterystycznych części krajoobrazu; one to przeważnie nadają odrębną cechę florom rozmaitych krain i klimatów.

zupełnie pozbawiona jest drzew; na południu tylko znajdują się brzozy. Toż samo stosuje się do Irlandyi; tu brzozę wytępili mieszkańcy, a lasy jej nie odradzają się. W Europie spotykamy lasy brzozowe, aż do przylądka Północnego. Przez półwysep Kola przebiega granica brzozy do morza Białego. W Syberyi środkowej, oraz w A-meryce brytańskiej, po brzegach rzeki Mackenzie, granica drzew sięga daleko na północ; najbardziej poBuniętemi gatunkami są tu: brzozy, topole, modrzewie i sosny. Przeciwnie, w Syberyi wschodniej i w krajach otaczających zatokę Hudso-ua granica ta posuwa się daleko na południe (w kraju Czukczów—aż do morza Ochockiego). Przeciętnie biorąc, granica lasów leży na południe od koła biegunowego. Mniej wyraźną jest granica ta na półkuli południowej; tu bowiem gatunki drzew przechodzą stopniowo w postać krzewiastą i w ten sposób sięgają daleko na południe. Daje się to widzieć zwłaszcza w Patagonii i na Ziemi 0-gniowej, w słabszym stopniu na wyspach Falklaudz-kich. Na wyspach Auklandzkioh znajdują się krzewy leśne; na wyspach Campbell pod 53° szerokości południowej—nizkie krzewy tych samych gatunków. Pozbawione drzew są wyspy: Macquarie, Kerguelen, Crozet, Księcia Edwarda, Georgia południowa i wszystkie leżące na południe od tej linii. Granica więc roślinności drzewnej na półkuii połu-

2. Rozpowszechnienia geograficzne drzew. Pod pewnemi szerokościami geograficznemi oraz na pewnych wysokościach w górach nie spotykamy rosnących prosto drzew o wysokich pniach; zastępują je rośliny drzewne pochylone, nieraz wykrzywione (kosodrzewina) lub też skarlałe do poziomu krzewów. Granica, po za którą nie spotykamy już roślinności drzewnej zwartej, zwana granicą lasów, jest zarazem granicą krajów podbiegunowych.

---

Ule .

*y-

:v:

Również i w górach na pewnej wysokości kończy się roślinność drzewna. Granica krainy leśnej, t. j. wysokość, ponad którą już nie spotyka się drzew w większej ilości, zaczyna się w krajach podbiegunowych narówni z poziomem morza, wznosi się zaś stopniowo w miarę zmniejszania się szerokości geograficznej; największej wysokości wszakże nie dosięga pod równikiem, lecz mniej więcej, w środkowej części lądów Azyi i z Ameryki północnej na okolice zwrotnika. W Tybecie po-jedyńcze topole azyatyckie (Populus euphratica 01iv — zwartych lasów niema w wewnętrznych łańcuchach Himalajów) — wznoszą się do wysokości 4 000 m. odpowiedni zaś gatunek jałowca (Juniperus foetidissima do 4 400 metrów. Do tej samej wy- j dniowej znajduje się mniej więcej w okolicach 50 go sokości sięgają najwyższe osady ludzkie. Tu też równoleżnika.—Podajemy tu jeszcae najbardziej po-dosięga największej wysokości linia śniegowa; ; sunięte na północ stanowiska niektórych drzew w Eu-a jeśli porównamy jej wysokość na pokrytych la- ropie: buk 60° 31' szerok. północnej, dąb 60° 57', sem górach Tian-Szań, Himalajach południowych ; jodła’ 67°, sosna 70°, brzoza 70° 40', jarzębina 71. i in., pokaże się, iż wznosi się ona szyboej, niż gra- { O rozmieszczeniu ważniejszyoh drzew w Europie nica drzew. Niema w ogóle stałego związku pomię- ₍ daje pojęcie niżej załączona mapa. dzy granicą drzew a dolną granicą śniegów, gdyż ta Drzewo jako produkt roślinny. D-em po-ostatnia. zależy nie tylko od prawa ogólnego, ale i od spolicie nazywają całą masę drewna, zawartą wpniu. warunków miejscowyoh. Na przebieg granicy drzew Cechy anatomiczne czyli budowę drobnowidzową tej wpływają osobliwości pojedyńczych gatunków, części znajdą czytelnicy p. art. Drewno. Tu nas występujących pod rozmaitymi szerokościami geo- zajmują własności ogólne meohaniczne, fizyczne i graficznemi. Tak prawdopodobnie niezgodność najwyższej granicy drzew z najmniejszą szerokością geograficzną (równikiem) da się wytłómaczyć lepszem przystosowaniem się do odpowiednich warunków klimatycznych drzew umiarkowanego klimatu półkuli północnej, zwłaszcza zaś takich szpilkowych lub kotkowych, które w postaci krzewów mogą jeszcze utrzymać się ponad właściwą granicą drzew.

faS7.łcrni

i]

r'-

jP PÓm crrc/itnrz<?y -Dąbbolu d mowy

_r \-z :

r.\ li 11

Pu j; ioler“* Palm

Fig. 50

Na półkuli południowej niewielka odległość rozdziela zwykle granicę drzew od linii śnieżnej; drzewa dosięgają tu granicy wszelkiej roślinności wogóle, co może stanowi wogóle właściwość klimatu morskiego.—Na szczególną uwagę zasługuje ukształtowanie północnej granicy drzew na półkuli północnej, które Kilkmann tłómaczy wpływem burz Grenlandya prawie

15—64

11— 57 36—57 43—61 17-60

33— 58 37*-52 24—53

34— 52 30-49 20—43 27—49 22-41 22—39 19—39 24-44

12— 38 14—34

61

56

52

52

50

50

48

47

43

42

39

39

37

35

34

34

29

27

Młode drewno zawiera więcej wody niż stare; wogóle zawartość wody w drewnie bywa rozmaita w różnych porach roku, a nawet godzinach dnia, zależną zaś jest od stopnia oświetlenia liści i wyziewania (ob.). W tern samem drzewie młode gałązki zawierają więcej wody, niż konary i pień, a tern więcej, im są cieńsze. W kierunku od oWodu ku środkowi pnia ilość wody zmniejsza się. Stałą składową częścią, stanowiącą główną masę drewna, jest t. zw. drzewnik czyli lignina, ciało powstające wskutek modyfikacyi błonnika; na cz9m jednak polega ta modyfikaoya, tego bliżej nie wiemy. Lignina ta, jak przyjmują, jest domieszaną do błonnika, a od jej zawartości zależy twardość i moc drzewa. Skład jej elementarny, ozna-

Eneykl. Pow»* Uuitr. Z«» 181. T 17-ty

Azot

Tlen

0.3

Tlen

chemiczne, które wpływają na ten lub ów użytek drzewa, i stanowią o jego przydatności do oznaczonych celów, oraz zmiany, jakim ulega pod wpływem czasu i warunków, w których się znajduje.

1. Skład chemiczny. Pod względem chemicznym drzewo składa się z substancyi stałej i cieczy (sok drzewny). Ciecz ta jest wodą, zawierającą rozpuszczone stjbstancye (sole mineralne i ciała organiczne). Część jej wypełnia poprostu naczynia (obacz Cewki) i inne pierwiastki drewna (ob. Drewno); część zaś zostaje w związku ściślejszym ze stałe-mi składowemi częściami drewna. Świeżo zrąbane drzewo zawiera nie mniej od 20% wody, której część ulatnia się przy przechowaniu w suchem miejscu, część zaś (około 10%) dopiero przy ogrzaniu od 100 — 120° C. Ilość zawartej wody największa jest wśród drzew europejskich u szyszkowych (52—66$); po nich następują większe gatunki liściastych (45 — 55%), najmniej wody jest w twardych gatunkach drzew liściastych (38—45%). W sośnie wejmutowej bywa do 77% wody.

Tablica zawartości wody w drzewie świeźem: a — przeciętna wzięta z liczb dla 12 miesięcy; b — liczby krańcowe, jakie się przytrafiały (największa i najmniejsza).

Sosna

Świerk

Lipa

Topola czarna

Modrzew

OlBza

Kasztan gorzki

Brzoza

Jabłoń

Wierzba

Buk

Klon

Grab

Dąb

Śliwka

Wiąz

Robinia (akacya) Jesion

ozony przez różnicę z liozb błonnika i drzewa jako całości, jest następujący:

Węgla 55.6%

Wodoru 5.8

Tlenu 38.6

Reakcye mikrochemiezne ligniny podane są pod drewnem (ob.). Twarde gatunki drzew zawierają 50—54°/₀ ligniny, miękkie — 41 — 46%. Lignina i błonnik stanowią razem 95 — 96% zupełnie suchego drzewa. Pozostałe 4—5% są to sub-stancye organiczne i mineralne, bądź wchodzące w skład soku, bądź też nagromadzone w komórkach, Są to substancye azotowe, wodany węgla (guma, cukier, mączka), glukorydy (konifeina), kwasy organiczne (garbnik, kwas szczawiowy, winny, cytrynowy, jabłkowy, arabinowy), barwniki, żywice, olejki lotne. Chociaż w nieznacznej ilości zawarte, ciała te okazują niekiedy ważny wpływ na techniczne własności drzewa. Ciałami azotowemi drewna są przeważnie substancye białkowate, których ilość waha się zwykle od 0.15% (na wiosnę) do 0.27% (w lecie). Zawartość ciał białkowatych wywiera wpływ bardzo niekorzystny na trwałość drzewa, proces bowiem gnicia i próchnienia zaczyna się zwykle od tych ciał. Przeciwnie, substancye garbnikowe, działając jako środek antyseptyczny, przyczyniają się do konserwowania drzewa. Obfita zawartość garbnika powoduje w znacznym stopniu trwałość drzewa dębowego, jesionowego i in. Również korzystną dla trwałości drzewa jest obecność żywic i olejków eterycznych; przy większej zaś zawartości tych ciał drewno może służyć za materyał do ich otrzymania (jak np. u drzew szpilkowych). Mineralnych substancyj czyli popiołu zawiera drewno mniej, niż inne części rośliny. Wysuszone na powietrzu drzewo zawiera od 0.2 do 2°|₀ popiołu, młode drewno więcej, niż stare. Co do pierwiastków, wchodzących w jego skład, nie różni się drewno od innych części roślin; są to prze-dewszystkiem potas, którego obfitość pozwala na fa-brykacyę potasu (węglanu potasowego) z popiołu drewnego i czyni go nieocenioaym nawozem chemicznym; dalej idą wapień, magn i kwasy: węglowy, siarczany i solny. — Liczne były badania nad składem elementarnym drzewa. Różnice pod tym względem rozmaitych gatunków nie są znaczne. Skład procentowy waha się w następujących granicach (bez popiołu):

Węgiel .... 47.0-51.8%

Wodor ....    5.8 — 6.9 „

0.2 —0.4 „

42.0—44.9 ,

Przeciętny skład zupełnie suohego drewna:

Węgiel .... 50.0% Wodor ....    6.0

Azot

43.7

Podajemy tu skład procentowy główniejszych gatunków drzew.

22

Na 100 cz. bez popiołu wypada:

Gatunki

Węgla

Wodoru

Tlenu z a-zOtem

wśród jakich wyrastało. Zauważono, źe gatnnki, posiadające najgęstsze drewno, rosną w miejscowościach południowych, t. j. takich, gdzie powietrze jest ciepłe i suche, oraz, że jeden i ten sam gatunek daje drewno tern gęstsze, im powołniej rośnie. C. wł. drewna zmienia się wzdłuż i wpoprzek pnia. U jednych roślin zwiększa się ku obwodowi (brzoza, osina, modrzew, jodła), u innych odwrotnie (olcha, topola biała); są i takie, które mają najgęstsze drewno w środku, między rdzeniem a obwo-r dem (dąb, buk, klon). Toż samo daje się widzieć wzdłuż pnia: buk i jesion mają gęstość mniejszą u góry; u innych drzew gęstość zmniejsza się od pewnej wysokości pnia, Od której zaczyna się zwiększenie (dąb, modrzew, sosna).

W następującej tablicy zestawione są ciężary właściwe rozmaitych gatunków drzew, wysuszonych w 60°C i uporządkowanych według liczby przeciętnej:

6.43

43.38 43.58 43.64 43.81 43.89

43    99 44.03

44    50 • 43.73 44.56 44.80 45.02 45.17

Zawartość azotu u rozmaitych gatunków podaje następująca tabelka:

Wiąz

Modrzew

Jodła

Sosna

Klon

Topola

Świerk

Dąb

Lipa

Jesion

Wierzba

Brzoza

Buk

50.19

50.11

49.95

49.94

49.80

49.70

49.59 49.43 49.41 49.36 48.84

48.60 48.53

6.31

6.41

6.25

6.31

6.31

6.38

6.07

6.86

6.08

6.36

6.38

6.30

Kasztan dziki

Orzech

Wiśnia

Jabłoń

Buk

Dąb

(COTfHOO

o/

lo

Modrzew

Sosna

Brzoza

Jodła

Czeremcha

Świerk

d o odo©

Gatunek

C. wł.

Prze

ciętny

Charakte

rystyka

Przeciętny skład wysuszonego na powietrzu drewna:

Węgiel .... 43.8% Wodor ....    5.3

Azot

0.2

Tlen

38.2

Wody ściślej związanej 12.0 Popiołu .... 0.5

2. Gęstość drzewa. Gęstością czyli ciężkością gatunkową drzewa nazywamy bądź gęstość samej substanoyi drewna (g. prawdziwa), bądź też g. pozorną, t. j. ciężar jednostki sześciennej objętości (a więc nie biorąc pod uwagę wielkości por). G. prawdziwa u rozmaitych gatunków drzewa wykazuje nieznaczne różnice. Waha się od 1.46 do 1.68; przeciętnie przyjąć należy 1.56. W technice ma znaczenie przeważnie gęstość pozorna suchego drewna. Oznaczenia te wszakże czynione były nad drewnem niedokładnie, bo tylko na powietrzu wy-suszonem, i dlatego nie zupełnie dają się porównać. G. wł. drewna świeżo zrąbanego waha się dla pospolitych u nas gatuuków między 1.38 a 1.28. W miarę wysychania ulatnia się zawarta w cewkach i innych pierwiastkach woda, a zastępuje ją powietrze, co sprawia, źe c. wł. zmniejsza się; jednocześnie wszakże następuje wskutek wysychania pewne zmniejszenie objętości, które nieco redukuje tę liczbę. Rozróżniają drzewa ciężkie, t. j. takie, których gęstość przewyższa 0.8 (dąb=0.89); średnie mają ciężar wł. 0.7 —0.79) jesion, aka-cya), półlekkie 0.6—0.69 (klon, brzoza, sosna); lekkie 0.50—0.59 (olsza, sosna, wierzba) i najlżejsze 0.4 — 0.49 (jodła, świerk, lipa). Na ciężar właściwy drzewa wywierają wpływ warunki,

Dąb

Śliwa

Jesion

Jabłoń

Buk

Grab

Robinia

Wiąz

Klon

Brzoza

Modrzew

Kasztan gorzki

Olsza

Wierzba

Sosna

Jodła

Świerk

Lipa

Topola czarna

0.69—1.03 0.68—0.90 0.57—0 94 0.66—0.84 0.66—0.83 0.62—0.82 0.58-0.85 0.56—0.82 0.61—0.74 0,51—0.77 0.44—0.80 0.52—0.63 0.42-0.64 0.43—0.63 0.31—0.74 0.37—0.60 0.35—0.60 0.32-0.59 0.39—0.52

0.86

najcięż

sze

,0.79-0.70

0.69-0.60

>0.59-050

0.49-0.40

ciężkie

półlekkie

lekkie

najlżejsze

3. Twardość, wytrzymałość i inne własności mechaniczne. W ścisłym związku z gęstością zostaje twardość drzewa i jego wytrzymałość, na tę drugą zresztą wpływa bardzo także i budowa anatomiczna drewna, powodująca i to, źe wytrzymałość drzewa jest rozmaitą w rozmaitych kierunkach. Pod względem twardości, która decyduje o użytku drzewa na rozmaite wyroby tokarskie, stolarskie i t. d., możemy utworzyć następujące gromadki: 1. kamienistotwarde: heban, 2. kościstotwar-de: tarnina, lilak, 3. bar dz o twarde: migdał, głóg, 4. twarde: klon, grab, czeremcha, cis, 5. umiarkowanie-twarde: jesion, platan, śliwa, robinia, wiąz; 6. mało-twarde: buk, dąb, orzech, grusza, jabłoń, kasztan prawdziwy; 7. miękie: jodła, świerk, sosna, modrzew, olcha, brzoza, kasztan gorzki, wierzba; 8. bardzo-miękkie: lipa, topola, rozmaite gatunki wierzb.

104

108

m.

l.

Gatunki

drzew

Wzdłuż

włókien

W kierunku promieni

2"Ó6

3.97

305

0.11

0.00

0.50

2.65

0.00

0.30

3.16

0.26

5.35

0.09

2.08

2.49

000

0.10

5.73

0.20

5.25

3.85

0.05

6.82

0.21

00 ^    to to OS    09 CO

Buk

Grab

Giętkość drzewa określa się według stopnia wygięcia, któremu ulega pręt drewniany, oparty na końcach i obciążony w środku w pewnych stałych warunkach. Przyjmując za 100 giętkość dębu, dla niektórych innych drzew otrzymamy następujące liczby:

buk i jodła .... 97 świerk jesion

Sprężystość drzewa z trudnością daje się określić, jest bowiem odmienna prawie w każdym innym kawałku i w rozmaitych kierunkach. Spostrzeżono, że jest ona tern większa, im mniejsze są słoje roczne (ob. Drewno), t. j., im powolniej postępuje zgrubienie drzewa. W marynarce angielskiej nie przyjmuje się na maszty drzewa, mającego słoje roczne grubsze od 2 mm.—Łupliwość drzewa zależy od prostego przebiegu włókien, od ich oien-kości, stopnia spojenia i t. d.; do najłatwiej łup li-wy ch należą: jodła, świerk, sosna wejmutowa, szczególniej zaś topola biała i kanadyjska; do najtrud-niej-łupliwych: brzoza, bukszpan, dereń, czeremcha, antypka i inne.

4.    Własności opałowe drzewa. Wartość opałowa drzewa w porównaniu z innemi materyałami polega na jednostajności składu chemicznego, oraz na niewielkiej ilości popiołu. Siła jednak opałowa jego nie jest wielka, a zawartość wody zmienna. Zupełnie suche drewno daje około 4 200 jednostek oiepła; wysuszone na powietrzu drzewo grabu — 3 100, dębowe — 2 400—3 000, jesionowe — 3 000 —3 500, klonowe—3 600, bukowe —3 300—3 600, świerku 2 800—3 700.

Ponieważ drzewo na opał kupuje się według objętości, więc na otrzymanie pewnej ilości ciepła składa się gęstość drzewa oraz sposób, w jaki się ma-teryał układa do miary, to jest ilość zbitej masy drzewnej, odpowiadającej pewnej wymierzonej objętości. Ilość ta jest tern większa, im grubsze i krótsze są polana, im regularniejszy kształt mają. Znając długość i grubość polan, można obliczyć według odpowiednich tablic rzeczywistą masę drewna, odpowiadającą pewnej mierze objętości. Dla bardzo grubych polan wynosi ona 77% wymierzonej objętości, często nie przenosi 65%- Normalny sążeń drew zawiera 250 stóp sześciennych drzewa, czyli 72.6%. W suchych gałęziach zaledwie dosięga ilość ta 15% objętości. Prócz tego ważny jest sposób palenia się. Gęste gatunki drzewa palą się powoli, dają mały płomień, dobre są więc tam, gdzie potrzebne długie i jednostajne ogrzewanie. Mię-kie drzewo pali się szybko, zostawiając mało węgla; smolne dają wielki płomień: stosują je tam, gdzie potrzebne jest wywiązanie naraz większej ilości ciepła.

5.    Zmiany, jakim ulega drzewo z czasem. Trwałość drzewa. Drzewo po zrąbaniu wysycha stopniowo, tracąc pewną ilość wody, aż dojdzie do takiej jej zawartości, która nie ulega dalszym zmianom, dopóki nie zmienią się warunki hydrometryczne o-toczeńia. Po upływie roku większa część gatunków drzew naszych, schnąc na powietrzu, nie za-oho wuj e więoej od 20 — 25% wody; nigdy też zawartość jej przy wysychaniu na powietrzu nie spada niżej 10%. W tym stanie drzewo może wchłaniać wodę, jeśli się znajdzie w wilgotnem powietrzu. Wskutek straty wody zmniejsza się objętość drzewa, przy tern niejednostajnie w rozmaitych kierunkach, co powoduje pękanie i paczenie się przedmiotów, zrobionych z wilgotnego drzewa lub nasią-kłego wodą. Następująca tablica wykazuje stopień ściskania się rozmaitych gatunków drzew w trzech kierunkach przy wysychaniu od stanu świeżego do suchego. Liczby oznaczają skurczenie w procentach długości.

W kle ranka stycznym do słojów rocznych.

Klon

Osina

Brzoza

Dąb

Olcha

Jesion

Świerk

Sosna

Lipa

Wiąz

Widzimy stąd, że najmniejsze skurczenie odbywa się w kierunku włókien, największe — w kierunku stycznych do słojów czyli prostopadłym do promieni rdzeniowych. Gdy drzewo zostaje zanurzone do wody, wchłania ją do granicy, przewyższającej zawartość wody w świeżem drewnie. Granicy tej dosięga po upływie kilku miesięoy, niekiedy paru lat. Ilość wody wchłoniętej waha się między 23.5 (modrzew) a 58.7 (klon) % objętości.—Chemiczne zmiany drewna pod wpływem rozmaitych warunków przechowania są rozmaite. Do głównych należy: butwienie, gnicie, humifikacya (próchnienie) i fermentacya drzewa. Pierwsza z tych spraw (zw. także białem czyli suchem gniciem) polega na tern, iż drewno staje się białem i łatwo rozsypuje się na proszek. Sprawa ta polega na u-tłenieniu i daje się obserwować zwłaszcza w tych warunkach, gdy drewno nie może być zupełnie wysuszone lub często się zwilża.—Gnicie wilgotne odbywa się bez dopływu tlenu, przy zwilżaniu drzewa i dosyć wysokiej temperaturze. Otrzymuje się przytem produkt czerwonawy, brunatny lub czarny. Zmiana ta daje się widzieć najczęściej w ziemi wilgotnej i w wodach stojących. Wywołuje ją gnicie ciał azotowych drewna; udziela się to gnicie zdrowym ozęściom drzewa.—Próchnienie zwykle towarzyszy gniciu; nie potrzebuje ono obecności powietrza i może się odbywać w nizkich temperaturach. Produkt powstający przytem zawiera więcej węgla, niż drewno. Przy podwyższeniu temperatury i braku powietrza próchnienie przechodzi w gnicie wilgotne.—Fermentacya daje się obserwować na świeżo zrąbanych, obfitujący oh w sok pniaoh. Fermen-

tacyi podlega sok drzewny, a chooiaź drewno jej Buk, grab, olcha, osinie podlega, przytem uszkodzeniu staje się wszakże na, lipa, kasztan gorz-wrażliwsze na wszelkie wpływy szkodliwe.—Trwa- ki, platan, topola, łość drzewa t. j. oporność na wszelkie szkodliwe oddziaływania, jest rozmaita dla rozmaitych ga- Trwałość podkładów kolejowych wynosi: tunków. Szczególną trwałością wyróżniają się drzewa, rosnące i przechowujące się w klimatach suchych, takie np. cedry i cyprysy. W naszym klimacie, wystawione na wpływ wiatru i pogody, rozmaite gatunki okazują następujące stopniowanie (przyjmując trwałość dębu za 100):

Dąb Wiąz

Modrzew i sosna 40—85 Świerk Jesion

100

10-60

60—90

40—67

15—64

Buk......

Wierzba ....

Olcha, topola i

osina ... 20—40 15-40

Brzoza

30

Ochronione od deszczu wszystkie gatunki wykazują mniej więcej jednakową trwałość. Zanurzone pod wodę rozmaite gatunki mają takie stopnie trwało

ści:

Dąb i olcha . . . 100 Wiąz

59

spróchniałe

dla jodły i

świerku . . . 4—5. „ |dla buku .... 2¹/₂—3

Młoda sosna..... 0

Świerk........ 0

70—100 Osina, wierzba, topola i Modrzew i sosna ... 80 brzoza—zupełnie nietrw.

Co do wytrzymałości palów wbitych do ziemi (z drzewa zrąbanego w zimie) doświadczenia dały następujące wyniki:

Buk

Robinia i modrzew Dąb, sosna Jodła, świerk Wiąz, klon Brzoza, jesion

90

po 10 latacL „ 10 .

. 10 .

bez zmiany Spróchniałe od strony bielu

spróchniałe

dla dębu . . . 14—16 lat „ modrzewia 9 —10 „

„ sosny ... 7 — 8

Na trwałość drzewa pogrążonego w ziemi wpływ wywiera charakter gruntu: najlepiej się przechowuje ono w wilgotnym gruncie gliniastym lub piaszczy-tym, gorzej w suchym gruncie piaszczystym, najgorzej zaś w wapiennym. Mylnie przypisywano wielki wpływ porze, w której zrąbane zostało drzewo, na jego trwałość. Różnica o tyle tylko daje się dostrzedz, że drzewo zrąbane w zimie, jako zawierające więcej substancyj zapasowych' łatwiej podpada zniszczeniu przez owady. Na trwałość natomiast wpływa korzystnie dobre i powolne wyschnięcie drzewa. W tym celu zrąbane drzewa należy zostawiać z korą, lub też zdejmować ją częściowo w postaci linii śrubowej. Sztuczne sposoby zwiększania trwałości drzewa polegają na jego wysuszaniu, wy ługowy waniu wodą, napaja-niu rozmaitemi substanc. (np. koperwasem miedzianym, sublimatem, olejem dziegciowym), zwęgleniu powierzchni (zwłaszcza pali zakopywanych do ziemi) i t. d. ob ).

6. Hanael drzewem stanowi bardzo rozległą gałąź handlu, obejmującą zwłaszcza kraje oddalone od ruchliwych rynków. Najczęściej spławia się drzewo wodą; obecnie wszakże z wielką korzyścią zastosowano w tym celu przenośne szyny kolejowe. I Dotychczas drzewo w krajach lesistych służy prze-

Państwa

Produkcya drzewa wszelakiego

Konsumcya

Konsumcya

roczna

Drzewa opałowego

Drzewa budulcowego

Wszelakiego

W tysiącach met. sześciennyoh rocznie

W tysiącach marek

W metrach sześcien. na 1-go mieszkańca

Brytania

Prancya

Niemcy

Rossya

Austrya

Włochy

Hiszpania i Portugalia Belgia i Niderlandy Szwecya i Norwegia

3 920 30 240 40 600 179 200 55 440 13 440 5 600 1 960 25 200

1 680 23 800 21 280 77 560 31 360 6 440 3 080

660

8 960

11 060 12 040 19 320 93 800 21 280 7 840 5 880 2 520 9 660

12 740 35 840 40 600 171 360 52 640 14 280 8 960 3 080 18 620

405 000 42 800 490 000 1 126 000 602 000 246 000 188 000 94 000 226 000

0 336 0 924 0 896 2 128 1428 0 504 0 446 0 336 2 856

Europa

Stany Zjednoczone Ameryki

355 600

174 720

183 400

358 120

3 805 000

1 448

Kanada

86 800 8 700

39 760 3 920

47 040 2 240

86 800 6 160

1 548 000 108 000

1 624 1 372

Summa

|    451 100    |    218 400    |    232 680 |    451080

5 461 000

1232

nosił:

Wł M K.

Tu należą: 1) belki czyli brusy dębowe, sosnowe, jodłowe i świerkowe po 12 cali berlińskich szerokości ze czterech boków do ostrego kantu oprawione. Długość takiej belki zaczyna się zwykle od 1% sążnia leśnego, czyli od 4¹/* łokci berlińskich; długość ta może być różną, o ile starczy strzały drzewa żądanych wymiarów. Nazwy belek nadane‘zostały w handlu drzewnym od ich długości i tak: dwojaki mają 12 łokci, trojaki J 5, czwartaki 18, pią-taki 18 i ₄t. d. 2) Bale towarne, zwane także forsztami, są zwykle dębowe, mają 4 cale grubości, a wtedy 1 bal dwucalowy i 2 bale trzycalo-we liczą się w handlu za dwie sztuki. Bale ma* jąoe więcej niż 4 cale grubości nazywają się w er-

ważnie jako materyał opałowy, wszakże przeznaczenie to usuwa się coraz bardziej na drugi plan w miarę podnoszenia się cen na drzewo. Wszelako i dziś użycie drzewa na opał nie jest małe. W Brytanii np. na początku bieżącego stulecia wypadało 0 224 metrów sześciennych zużytego drzewa opałowego na jednego mieszkańca; w połowie stulecia—0.168, w szóstym dziesiątku lat — 0.252, dziś— 0.336. Przeciętną produkcyę i zużycie drzewa w rozmaitych państwach przedstawia następująca tablica: (pomieszczona na str. 172).

Przywóz drzewa w ciągu lat 1887—1891 wy-

dla Brytanii „ Niemiec „ Francyi „ Stanów Zjednocz. „ Włoch „ Niderlandów „ Belgii „ Australii

Przywóz morski do Europy odbjwa się przeważnie z Kanady (ok. 100 000 000 marek) i ze Stanów Zjednoczonych (ok. 70 000 000 m.). U nas przeważnie spławia się drzewo Wisłą do Gdańska z gór Karpackich i z Tatr. W Galicyi jest kilka racyoualnie prowadzonych większych gospodarstw leśnych. Handel drzewny obliczają na 8 000 000 rs. rocznie.

Drzewo jako materyał. Stosownie do użytku osiąganego z drzewa, dzielimy je na rozmaite rodzaje i gatunki. Możemy przyjąć cztery takie główne działy, a mianowicie: I. drzewo towarne, wybrane z najprzedniejszych okazów drzewa dojrzałego, grubych co najmniej 13 cali w cieńszym końcu. II. Drzewo budowlane czyli budulec, zdatne na wszelkie części budowli, pięknie wyrosłe i zdrowe, lecz w odrębie mające mniej niż 13 cali. III. Drzewo rękodzielnicze, czyli narzędziowe, inaczej zwane porządkowem, z powodu swej twardości, sprężystości, łupkości, wytrzymałości lub piękności barwy i słojów (fladru) przydatne na rozmaite wyroby rękodzielnicze dla stolarzy, tokarzy, bednarzy, kołodziejów, stelmachów. IV. Wreszcie drzewo opałowe, którem może być wszelkie drzewo do powyższych użytków niezdatae, jako też gałęzie i odpadki (wióry, drzazgi).

/. Drzewo towarne.

c hu lc a mi; grubość ich bywa rozmaita, od 5 do 12 oali. Sprzedają się na kopy, na sztuki i na sążnie berlińskie. 3) Wańczosy (Wands cho ssen) są to kłody dębowe, rozłupane na dwie połowy. Każdą z tych połów obrabia się z trzech stron gładko, ozwarta zaś pozostaje z korą. Grubość wańczosów w kwadrat powinna być 12 cali i stosuje się do wymiarów krzywki, na budowę statków morskich używanej. Wańczosy sprzedaje się po zredukowaniu ich do 3 sążniowej długości. 4) Klepki, zawsze dębowe, trojakiego są gatunku: a) p i-pówki, mające trzy cale grubości, 6 cali szerokości a 72 cale długości miary reńskiej; b) bran-tówki, których liczą trzy za dwie pipówki, mają 48 cali długości, a szerokość i grubość takąż jak pipówki, c) okseftówki długie na 38 cali, a szerokości i grubości takiej samej jak poprzednie. 5) Kłody jodłowe, świeikowe lub sosnowe odarte z kory i tylko u jednego końca mają pozostawioną nietkniętą korę na łokieć długości, stąd czarnogłó-wkami zwane; długość i grubość ich bywa rozmaita, od czego też zależy ich cena. Kłody przydatne na bale płacą się drożej. Grube, mające w odrębie z cieńszego końca 12 cali angielskich średnicy, a długość rozmaitą, począwszy od 30 tu stóp i więcej, o ile drzewa starczy, nazywają się pół-masztówkami. Maszty są to kłody wyborowe, mające długości 60 do 70 stóp. Trudne są do nabycia, ponieważ rzadko je znaleźć można i stąd cena ich jest wysoka. 6) Podkłady pod rel-sy dróg żelaznych, dębowe, sosnowe lub jodłowe, wymiarów normalnych, to jest długie 8 stóp ang., grube 6 cali, szerokie 10 cali, jako okrąglaki lub 10 cali w kwadrat mające. 7) Krzywki jest to drzewo dębowe, mające naturalną krzywiznę pnia lub gałęzi z pnia wyrastającej. Wyrobione z taką krzywizną sztuki powszechnie dawniej były u-żywane do budowy statków rzecznych i morskich, póki wprowadzenie w powszechne użycie do budowy żelaza nie ograniczyło pokupu na ten cel materyału drzewnego. Krzywe sztuki, z dębu wyrobione, miewają najrozmaitsze kształty i wygięcia łukowate: pod kątem prostym, rozwartym i t. d. Drzewo towarne gatunkuje się w handlu na koronę czyli czoło, brak, brak z braku i nul czyli pośledni gatunek. Koroną nazywa się drzewo od odziomka czyste, bez sęków i skaz, rdzenne i mające należyte wymiary. W drzewie okrągłem koronę stanowią sztuki długie na 38 do 54 stóp, mające w odrębie 13 do 18 cali. Drzewo towarne, przeznaczone na handel zagraniczny, u nas spławia się Wisłą, Niemnem i Wilią, Dźwiną Zachodnią, Berezyną i Dnieprem, niekiedy na statkach rzecznych, co jest lepiej, ponieważ tak spławiane drzewo najmniej ulega uszkodzeniu, ale przeważnie wprost na wodzie, zbite w płyty, tratwy, pasy lub plenice. Do spławu woda powinna mieć głębokość 5 do 6 razy większą od grubości drzewa. Drzewo dębowe, dla wysokiego swego ciężaru właściwego, samo spławianem być nie może, ponieważ pod wodę się zanurza, ale zbija się w tratwy z inuem, lźejszem drzewem, przeważnie iglastem. Spław drzewa pojedyńczemi sztukami odbywa się

deski podłogowe grubości , półtorówki „ szalówki „ podsufltki

tylko na małyoh rzekach i górskich potokaoh; dla spławu po większej wodzie drzewo zbija się w tratwy. Tratwa składa się najczęściej z dwóch pasów obok siebie wzdłuż ułożonych. Pas czyli płyt składa się z 5 do 7 pienie czyli tafli, a W każdej z nich mieści się 10 do 20 sztuk drzewa. Pierwsza plenica w pasie, naprzód płynąca, zwykle złożona z dwóch tafli razem spiętych, zowie się głową, nie obciąża się żadnym ciężarem i jest najwęższą. Druga takaż plenica, zwana zagłówkiem, spięta jest z głową rykiem biegowym, to jest balikiem 3 cale grubym, a długim na 8 stóp. Trzecia plenica zowie się buchtą pierwszą i jest spięta końcami cieńszemi, czyli młodsze mi z zagłówkiem, a grubszemi czyli star-szemi, z buchtą drugą, za pomocą okrąglaków, długich na 5 stóp, noszących nazwę ryki i jałowych. Przedostatnia buchta nazywa się przed calem, który jest spięty z ostatnią buchtą ryklami jałowemi, z ostatnią zaś plenicą czyli calem—rykiem biegowym. Plenice czyli tafle zbija się na bindudze, na wodzie, w t. zw. oborze, czyli ogrodzeniu z kloców. Gdy na klocach okrągłych lub belkach z drzewa iglastego spławia się klepki dębowe, deski lub drzewo opałowe, stanowi to pas z gąskami. Gąska mieści w sobie około 10 skrzyń czyli wiązarek, z których każda obejmuje 40 do 60 sztuk. Gąski wiąże się na brzegu rzeki, kładąc na ziemi dwie klistry to jest drążki okrągłe, na tych w poprzek układa się klepki lub szczapy i z wierzchu znowu dwiema klistrami się przyciska. W odstępach między skrzyniami klistry dolne z górnemi ściąga się kołaczami czyli alwami, to jest pierścieniami z wici dębowyoh. Tak przysposobioną gąskę zsuwa się na plenicę, służącą za podkład dla gąsek. Po ułożeniu wszystkich gąsek na tafli, nakłada się ramiona, to jest drągi na obu końcach tafli i przybija się o by gl a mi czyli uzwami, oraz pieskami (kołkami dębowemi). Z takich pienie składa się pas, który się oporządza, to jest przytwierdza się na nim długie na 50 stóp drygawki, służąca do kierowania, i szryk czyli pal do zatrzymywania pasa.

//. Budulec, stanowią pnie czyli strzały drzewa, prosto wyrosłe, zdrowe, mniejszych niż towar-ne wymiarów. Podług trwałości, gatunki drzew na budulec używanych idą w następującym porządku: z iglastych: modrzew, sosna, jodła i świerk; z liściastych, dąb, wiąz, buk, jesion, osika, klon. Z tych gatunków u nas za właściwy ciesielski materyał uważane jest drzewo Bosaowe, jodłowe, świerkowe i dębowe. Drzewo budowlane powinno być na rok przed użyciem spuszczone, najlepiej w miesiącach zimowych w grudniu i styczniu; lepiej jednak używać drzewa do budowli we dwa lata po ścięciu. Budulec dzieli się na wielki, średni i mały; do pierwszej z tych kategoryj zalicza się drzewo od 40 do 48 stóp długie, grube w dolnym na 15—18, a w górnym końcu na 10 do 14 cali. Drzewa takiego używa się nie tylko w całości na belki, lecz porznięte w podłuż na pół daje ono t. z w. półdrzewo, przerżnięte w podłuż dwoma rzezami piły na krzyż, daje D. krzyżowe czyli krzyżu 1 e o, na sześć części—drzewo szóstkowe, które zawsze jest lepszem od sztuk z cienkiego drzewa wyrabianych. Drugą kategoryę stanowi t. zw. budulec średni; tu należy drzewo długie na 36 do 40 stóp, o średnicy 10 — 15 cali w grubszym, a 7 — 10 cali w cieńszym końcu; używa się na cienkie belki, rygle, ramy, słupy, krokwie główne i t. p. Do trzeciej kategoryi należy budulec mały czyli drzewo krokwiowe lub murłatowe, o długości 30 do 36 stóp i średnicy 8—10 cali w grubszym, a 6-7 cali w oieńszym końou. Jeszcze cieńsze drzewo nazywa się żerdziowem i wyrabia na łaty i pułapy w budynkach gospodarskich. Bale, deski i łaty potrzebne do budowli rznie się piłą ręczną lub maszynową (w tartaku) z kloców, zwykle na 18 — 24 stóp długich, rozmaitej grubości. Bale mają grubość różaą, nie mniejszą wszakże od 2 cali. Deski miewają od 1 do l¹/ cala grubości i stosownie do tego przybierają rozmaite nazwy, mianowicie:

l*/₄ cala

n */«    »

Na ściany do budynków drewnianych używane są: Bierwiona czyli bierz ma, sztuki drzewa iglastego, okrągłe, grube na 8 — 10 cali w odrę-bie. Półdrzewa czyli poły ze sztuk do ostrego kantu obrobionych, przerżnięte w podłuż dają drzewo na ściany, podwaliny i t. p. Dyle wyrabia się ze sztuk nieobrobionych, przez przerżnięcie ich w podłuż, i używa się ich na ściany budynków gospodarskich. Do budowli wodnych, z drzewa dębowego, sosnowego lub olszowego, wyrabia się: Szpic bale, to jest okrągłe pale rozmaitej długości, grube na 8 — 12 cali w odrębie i zaostrzone w cieńszym końcu. Szpuntpale z bali rzniętych lub ciosanych, 10—15 cali szerokich, długości rozmaitej, 4 do 6 cali grube, służące do budowy ścian szpuntowych przy mostach, upustach, bul Warkach i t. p. Cembrowiny z półdrzewa sosnowego, olszowego lub wiązowego, służą do budowy ścian studni. Rury do pomp, sosnowe lub dębowe, 0 średnicy 14—20 cali, długości stosownej do głębokości studni. Rynny dębowe lub sosnowe. Lądki, mnichy, popy lub trąby, sztuki dębowe lub sosnowe znacznej grubości, żłobkowato wyrobione i osadzone na rynnie w ziemi wykopanej, służące do przepuszczania wody z jednego do drugiego stawu. Do budowy większych i mniejszych rzecznych statków rozmaitej nazwy, stosownie do miejscowości, potrzebne są następujące sztuki drzewa: Burty lub burtnice, bale 3-calowe dębowe lub sosnowe, służące do obijania boków statku. Cembry czyli combrowi ny,\,takie same bale, służące do obijania ścian statku. Groty ny, bale służące na pomost promu, położone na wierzchu wręgów. Kłam bur ty, bale 3 calowej grubości, 8 cali szerokie, na płask przybijane do boku galaru. Kosy, bale 4-calowe,

rznięte z drzewa sosnowego, łukowato wyrosłego, używane na dna do rozmaitych statków. Kur-many, bale 6-cio calowe, wygięte, używane na dna statków przy burcie. Ławy, bale 4- calowe proste, sosnowe, używane na dna statków. Roz-kloce, bale 14 cali szerokie, 5 cali grube, długie w miarę szerokości galaru, służące do osadzania na nich drygawek. Ryzborty, bale 3 cale grube, 12 cali szerokie, pierwsze od wierzchu u łyżew, na których most jest osadzony. Warchole e, bale dębowe, proste lub łukowate, 2¹/,—6 cali grube, 18 do 36 stóp długie, potrzebne do budowy statków. Wręgi i wrężki z drzewa świerkowego, w kształcie zgiętego kolana, z grubych gałęzi ub ze świerków z korzeniem wykopanych, służące to budowy galarów, łyżew, promów, bajdaków, dubasów i innych statków. Nazywają je także kokorami. Zembraty, bale używane na pomost statku. Zyzy, sztuki drzewa na koryta na statku, do których ścieka woda.—Do gatunku drzewa budowlanego zaliczyć jeszce trzeba wyroby drzewne, służące do krycia dachów: Dranice, deszczki darte lub łupane, podług kierunku słojów, z kawałków drzewa iglastego, 4—6 stóp długie, 5 — 6 cali szerokie, ¹/₃ — 1 cala grube. Gonty, deszczki 18 — 36 cali długie, 3 — 6 cali szerokie, Ys do ³ U cala grube, łupane również z kawałków drzewa iglastego, zwykle jodłowego lub świerkowego, w kierunku promieni rdzennych. Gon ci ki, szpatulki, spliży, przeznaczone na podkładki pod dachówkę karpiówkę wyrabiane są z drzewa iglastego, długie na 12—18, szerokie na 3, grube na V«    Kleuice, kleń lub klenieo, de

seczki równej szerokości, bez fugi na boku, wyrabia się z kawałków drzewa osikowego lub dębowego, łupiąc takowe podług kierunku słojów. S z kudła tern się różnią od gontów, że nie mają rowka na grzbiecie i że są zwykle wyrabiane z drzewa twardego, dębowego lub bukowego, albo też z wybrakowanych klepek. Ceny budulca w leśnictwach dobrze urządzonych oznacza się zwykle na stopy sześcienne, rzadziej na sztuki podług ich grubości; 8ą one bardzo różne w miarę obfitości drzewa w danej miejscowości. W handlu zaś drzewem ciesielskiem w miastach ceny liczy się jak następuje: Ceny belek i murłatów od stopy bieżącej lub łokcia bieżącego; desek i bali — od sztuki lub od kopy; łat rzniętych, żerdzi i gontów—za kopę.

III. Drzewo rękodzielnicze i narzędziowe czyli t. zw. porządkowe, służy rzemieślnikom do wyrobu rozmaitych sprzętów i narzędzi. Drzewo takie powinno być zdrowe, proste, albo wyrosłe z krzywizną odpowiednią do zamierzonego celu, sprężyste, bardzo twarde, lub też łatwo się łupiące. Z drzewa rękodzielniczego wyrabia się części machin, jako to cewki czyli tryby z drzewa grabowego lub bukowego. Cewkował, kloc dębowy do 18 stóp długi, 30 — 40 cali gruby, używany w foluszach. Korcówki czyli skrzynki do kół wodnych nadsiębiernych, z desek calówek. Koryta dębowe proste—ze sztuk, bez żadnych wad, 30 — 40 cali grube, 18 stóp długie, używane w olejarniach. Krężle, sztuki dębowe, 3 do 4 stóp długie, 12 cali grube, używane również w olejarniach. Króle czyli wały w młynach wietrznych hollenderskich, 15— 20 cali grube, 24 stopy długie. Palce czyli zęby do kół, bukowe, grabowe, z jabłoni, gruszy lub jałowcu. Ramiona do ezmig w zwyczajnych wiatrakach, długie na 58—60 stóp, w hollenderskich do 70 stóp, w cieńszym końcu 7 cali w kwadrat grube, z drzewa sosnowego. Stępy dębowe lub bukowe, 8 cali lub więcej w kwadrat grube, 3 — 5 stóp długie, dla olejarni i foluszów. Style, trzony lub toporzyska do miotów we fryszerkach i hamerniach, wyrabiane z kawałków drzewa grabowego lub bukowego, 8 — 16 stóp długich, 18—20 cali grubych. Wały sosnowe, dębowe, bukowe, jodłowe, świerkowe, 8-mio lub 16-to boczne, 20—48 stóp długie, 18—24 cali grube, używane we młynach i w innych fabrykach. Czoło wału w wiatraku, w którem osadza się szmigi, wyrabiane z pnia wykopanego z karpą, ma 40 cali w kwadrat grubości. W a n-gi czyli krańce do kół wodnych—z bali sosnowych lub dębowych. Tarany czyli baby do katarów, do bicia pali, wyrabia się z drzewa dębowego. Drzewo rękodzielnicze, używane przez rozmaitych rzemieślników, stanowi przedewszystkiem materyał stolarski, jako to deski i bale sosnowe, dębowe, olszowe, brzozowo i jesionowe; do oprawy zaś narzędzi, jako to hebli, pił i dłót, najczęściej służy D. grabowe i bukowe. Kołodziej i stelmach posługują się: drzewem jesionowem, klonowem lub brzozo wem na barki i orczyki u sztelwagi; młodocia-nem giętem drzewem brzostowem, klonowem, jesionowem i brzozowem na drążki do wasągów; na dyszle do wozów, drzewem brzostowem, jesionowem lub brzozowem. Na dzwona do kół służą odcinki z drzewa bukowego, wiązowego, jesionowego, grabowego i brzozowego; hołoble do zaprzęgu robi się z drążków brzozowych lub jesionowych; obody do kół—z bali dębowych, brzostowych lub jesionowych, prostych i bez sęków; osie do wozów z odcinków bukowych, dębowych lub jesionowyoh, wreszcie brzozowych; piasty do kół z krótkich odcinków bukowych, brzozowych, wiązowych i robinio wy ch (akacyowych); płozy do sań bukowe i dębowe; rozwory u wozów z drągów brzozowyoh; sznice do osi przednich—z odcinków klonowych, jesionowych i brzozowych; szprychy do kół—z odcinków dębowych łupanych, długich co najmniej na 3 stopy. Bednarze oprócz klepek dębowych, sosnowych, bukowych, używają jeszcze obręczy z tyk leszczynowych, dębowych, jesionowych, brzozowych prostych, rozmaitej długości, w podłuź na pół rozłupanych. Dla kowali potrzebnym jest pod kowadło pień dębowy, gruby na 40—50, z kloca krętego, to jest nie łupkiego. Wszystkie powyższe gatunki drzewa używane też są w gospodarstwie do-mowem na wyrób rozmaitych narzędzi, jakiemi się gospodarz w każdej chwili posługuje. O drzewie opałowem była już wyżej mowa. Wypada tu jeszcze wspomnieć o wadach drzewa, jako też o chorobach je trapiących. Drzewo bywa sękowatem, powichrzonem, przemarzłem, zwiohniętem, sitowa-

liwe.

Drzewo (drzewce). Tym wyrazem nazywano za czasów Zygmuuta I i Zygmunta Augusta kopię husarską. Nosi ona tę nazwę w regestrach wojskowych^ z owych czasów, w których pomiędzy Ur zbrojeniem husarza wylicza się zwykle: pancerz, przyłbicę, tarczę i drze wo. Spotykamy także w „Con-silium rationis bellicae" Tarnowskiego takie wyrażenie: „pacholąt małych, co drzewa poniosą, aby na konie nie sadzali", t. j., aby nie stawiali w szyku pacholąt, którzy zwykle w pochodzie kopie swyoh panów t. j. towarzyszy, nosili, a po oddaniu ich im, gdy stanęli w szeregach, odjeżdżali na miejsce,

K. O.

tem, czerwliwem, martwem, spróohniałem. Drzewo mające wiele konarów po pniu rozrzuconych jest sękowatem, trudnem do obrabiania, dla niejednostajnej twardości, niebezpiecznem przy obciążeniu z powoda niejednakowej mooy; lecz gdy innych wad nie ma, może być uźytem w ziemi lub pod wodą. W drzewie powichrzonem powikłany jest porządek poprzecznych i podłużnych włókien, co powoduje powstawanie zadziorów przy obrabianiu takiego drzewa; użytek z niego taki sam, jak z drzewa sękowatego. Drzewo przemarzłe można poznać po promienisto rozchodzących się pęknięciach na poprzecznym przekroju pnia; im te pęknięcia są liczniejsze, tem bardziej drzewo przez mróz zostało uszkodzone. Takiego drzewa nie na leży używać do. budowli. Drzewo zwichnięte poznaje się po współśrodkowych szczelinach, oddzielających roczne słoje w poprzecznym przekroju pnia. Przyczyną tego są silne wiatry, panująee na wiosnę, w czasie krążenia soków; drzewo takie również jest niezdatne na materyał budowlany. Sitowatem jest drzewo wtedy, gdy po przecięciu pnia w poprzek, sam środek jego okaże się zbutwiały, a tylko mocniejsze włókna tworzą rzadką tkankę. Wada ta często powstaje nawet w drzewie będącem w zupełnej sile. Przyczyną jej jest zawsze woda, dostająca się do wnętrza drewna przez Bęki pozostałe po odłamanydh przez burze gałęziach; woda ta sączy się wewnątrz pnia i szerzy butwienie. Sitowatość w drzewie poznaje się po dźwięku, jaki wydaje drzewo uderzone u spodu strzały obuchem siekiery; w drzewie zdrowem dźwięk jest czysty i pełny, w sitowatem zaś głuchy i przytłumiony. Drzewo stoczone przez liszki owadów nazywa się czerwliwem. Obie ostatnie wady czynią drzewo niezdatnem na jaki bądź mą-teryał. Drzewo, martwe, to jest obumarłe na pniu, poznaje się po suchym wierzchołku i po korze mchem porosłej; drzewo takie jest słabe, a więc nieużyteczne. Drzewo wreszcie spróchniałe czyli zmurszałe, którego włókna wskutek działania wilgoci zostały zamienione w próchno, jako materyał jest bez żadnej wartości.—Oprócz tych wad głównych, drzewa podlegają jeszcze rozmaitym chorobom niszczącym ich pojedyncze części, jak np. zapalenie strzały, pospolicie zwane głownią, powoduje stopniowe obumieranie drzewa od zewnątrz ku środkowi; głownia powstaje wskutek zewnętrznych uszkodzeń i objawia się przez odpadanie płatów kory. Szpara wewnętrzna czyli kresa leśna jest to rozpadlina w samym środku drzewa, w po-dłuż przez rdzeń idąca; najczęściej się napotyka u dębów, buków, wiązów i sosen. Takie drzewo po spuszczeniu należy ostrożnie suszyć na wolnem powietrzu, przy tarciu zaś bali lub desek uważać aby szpara przypadła równolegle do przerżniętej piłą powierzchni. Rak objawia się przez upływ zgniłych soków. O mar powstaje wskutek napły-w jedno miejsce soków zgniłych, powodujących pękanie kory. Ob ar czyli osmół leśny, dotyka szczególnie sosnę i objawia się przez napływ żywicy ku wierzchołkowi drzewa. Inne, choroby gałęzi i liści, nie wywierające zbyt wielkiego wpły

wu na dobroć drewna, są gruczołki żywiczne czyli muchy, grzyby na drzewie czyli huby, kołtun czyli ku nieć, otrząsanie sosny czyli opadanie igliwia wskutek uszkodzenia przez owady, rdzai rosa miodowa na liściach i wiele innych. Trudno rozpoznać dobroć i zdrowy stan drzewa stojącego na pniu, są jednak pewne ku temu wskazówki. Suchy, lub rzadkim tylko liściem pokryty wierzchołek jest pewną oznaką wewnętrznej choroby drzewa. Odpadłe i podziurawione dziobami dzięciołów płaty kory, świadczą, że drzewo jest czerw-

St. Rew.

przez hetmanów wskazane.

Drzewo Dyany, Drzewo Saturna. Arbor Diana e, Arbor Saturn i. Są to dawne nazwania osadów -krystalicznych srebra i ołowiu, w postaci dendrytycznej czyli drzewkowato ułożonych. Nazwy te pochodzą jeszcze z czasów alchemików, którzy w swym- tajemniczym języku'srebro—Dyaną, a ołów—Saturnem nazywali. Takiego rodzaju krystaliczne, w postaci drzewa ułożone, osady, otrzymuje się, wkładając do niezbyt stężonych roztworów soli srebra, lub ołowiu, metale, silniejszem powinowactwem (ob.) obdarzone. Te wówczas, podstawiając się w ich miejsce, do roztworu przechodzą, a srebro lub ołów zostają wydzielone. Działanie to odbywać się winno .powoli i w spoczynku, inaczej bowiem rozgałęzienia tworzyć się nie będą mogły, lecz powstanie tylko osad krystaliczny. Piękną krystalizacyę drzewko-watą ołowiu metalicznego można otrzymać, rozpuszczając 1 część cukru ołowianego, czyli octanu ołowiu, w 100 częściach wody, dodając P/a części octu stężonego, a po przefiltrowaniu roztworu, zanurzając w nim błyszczącą sztabkę cynku lub kadmu (ob.), tak, aby około 2 cali była zanurzoną^ Wówczas, jeżeli ciecz nie ulega wstrzą-śnieniom, po upływie pewnego czasu otrzymamy piękną rozgałęzioną krystalizacyę, z błyszcząćych kryształków ołowiu metalicznego złożoną. Chcąc otrzymać kiystalizacyę srebra, w roztworze jego soli umieszcza się pospolicie blaszkę miedzi.

Drzewo genealogiczne, jest to uzmysłowienie genealogii, czyli rodowodu (ob.), jakiejś rodziny; tak nazwane z tego powodu, że przedstawia zwykle drzewo namalowane, na którego pniu i konarach albo są umieszczone kółka białe, albo też pozawieszane tarcze; na jednych i na drugich wypisane są nazwiska osób do rodziny należących, a pochodzących od jednego protoplasty, którego nazwisko zawsze umieszcza się na samym dole

?OL,

S'

•s

* 1 V*

£

0

^4

3^

Susi

iRgL»pXn&j

13

ap^pW<8k^

jj.^^;,ł,p

'i'h“rILAK

■as

tsr

pssfmgg

m

rC.MVW |

i

ngsrr^iry

S.THKiSf/*

isassaijBasr*®

I?

rJl

ĘPś

cae

wH

»

m

i

iMsMmm

m

iłćA

mm

Ł/A«łEL

t

4tuu\

K

&

,*J

i

m

L

7j

j

pwp

ĄitĄNrPolubinfki

31 .zZ

v

:•

yrm*

lasssat¹^!

fŚ

1

■ps

L

M

ICtBPIEri. Po/4 wwoj

Lr> ICapttgrlem zabitĄ

Y>x^>k'/fz t*x vsxj3i»ą i' Pt^raojan^gAll

m

gr ---

'

vL

w

S

*

PottM

■

<---■

.

TĄ

3

Q

lASALSKA.

-

j

n

B S

iNPPto

/ ■- s V >.

DiMrrRpolubirflKi Pako

P

L«ŚS®SSSI J

ini⁴

1

tl£WW<

£2

G.

0

a

Xv

.

^'4KO

i

|A M3RD-I

7

m

m

~

71

.hJSi

u

m,

/■

ARANOWSKA

i.;

^pUTnzYPok.b,- e

..

-ii

? f

\Ąlexander-t Ta rajo wic\^vw ~i Srę v4fft*fku0l ^

a

jpf^gplig

fi

Do art. „Drzewo genealogiczne** (str. 176).

&

JSS«

r w

£

w

Ole l ko

"-anfefegL ^

IIW⁵ ‘

5®r

5)

W

| WOŁOPIWER^

mm

Wj&

(i

m

4

4

%

rmw,,

p

4

i

KoRiGiEL

m

L d

L

<Ł

fdr

ipiFM

s IB

ŁB

m

m

c

ikł:

m

32

W

m

i fi

| Narmvnd.

i

ś^G

W

ś)

m

A

i

1/

£

'

'H^gpipg^

X.

m

o OM.-Ki

j Jo ZE F-PpfttŁin/fe|Lv'

m

J

£

pi

TaTx

M

v

\Andrzcy Ftcdora

I    bniach

U

'NPG

...

.

m

^vV

S^a

mm

i J -Tt,Ul

PotubtrfiijSoLYSZAMKA

1

1

-

m

CHAŁ

, f rC.

CE DOR F^ubtrflajKcrZ

V

erv°.

m.

ms

|zDiA\o-tfoq3ij[ \10q31j] ;J

L

FlEPOH

ii

J

Na Atlanta fbljletaao tafli ciężar nou,^

ILawżJy iajt xPotyBIN5KĆCH Hcrluhrjełoy 1 n Arboris inSttmmumPrihtfBjtrrmcbftiuaii ■:] Nuclrus. atq* nouam pomjtS lita Jam.. '!

F AifCHAEL WjynJemicj^S TD

S

Iasnie O ŚWIECO NEM V XiaZ e c i vI™z Lv B IN Alexandrowi Hilaremv PolvbinSkiemv Marszalkowi Naywyszszemv w' X L

X lata tJCaiat Lrtetfliick Marflalku HlL.

“ZÓrzewa /-g«» tak mocne Oynyzmjflinty Dnaitur tn mimmo toniommTrata yirgru Ilias inpartio, sio nucę clauja flu it Anno Diii if?f lunir i.

CP

OP-

o

c

--

go

A

7

*2- <3%

Si

m

^Wier s t .

t3'A

ĄŚ

mu

$

ii

4

.-4

ftojUAT.

•^f,,VI

■m-

§

| Andrzet Redordwf^

&

E

/

EM

i

(Iagielo Król Poi

--

fS

fil

SS

?v

'EW

£9

a

m

LGIERD.

ilSSsś

mm

ClEDI^JN.'

Ł

Palemonwxi

'■f

*

P£|ĆHAL

SwiDRiGIEL

L

i

o —

l

• i's

w»m

=*■

■z

Skiergailo.

^A X

&

^ A

htm

KiEYSZTYT.

Jmr

&

m

DANAWJ

T

ra

7x8?

m

<5

7

| Witold wxl j

M

i

m

&

m

mi

m

Zkmynt wxl

'OYDAT

%

W

<ś

v.- śjyłt

IS4

X

'I^Wfc-Ą

L a

U

mm

V

Drzewo genealogiczne rodu Połubińskicłi.

ss

1

NSe

R

m

„Wielka Encyklop. Ilustrowana" tom XVII-ty.

■

■

*£■

w f£c")

* ,

%    **Ą y

SłPws**/

*2

j

i-i--

*■

S.04

4

<%

pnia. Coraz wyżej idą potomkowie w prostej linii, po gałęziach zaś i gałązkach, rozchodzą się boczne linie tegoż rodu. Drzewem genealogicznem nazywają też genealogię w linii męskiej napisaną. U nas podobne rysunki i malowidła, o ile ze znanych zabytków wnieść można, robione były już w XVI wieku, lecz dopiero w XVII, a szozególniej w XVIII wieku, namnożyło ich się bez końca, i w każdym zamożniejszym domu musiało się znajdować drzewo genealogiczne, mniej lub więcej udatnie nakre-ś^ne, stosownie do talentu artysty, zwykle domowego dyrektora, rezydenta, lub jakiego zakonnika. Na wielu takich drzewach, szczególniej dla znakomitszych rodzin robionych, umieszczano, zamiast cwoców, portrety z podpisami; obok drzewa zaś rozkładano na konsolach mitry, buławy, infuły, laski i t. p. oznaki władzy i dostojeństw, przydając prócz tego obrazki emblematyćzne, dawność rodu przypominające, jak Arkę Noego, wilczycę, karmiącą założycieli Rzymu, Krakusa zabijającego, smoka i t. p.; obrazki podobne umieszczano zwykle na piedestale, z którego samo drzewo wyrastało* zastępując je niekiedy portretami: Messali Korwina, Druza, Cezaryna i innych mniej pewnych przodków. Pod względem sztuki sztyćharskiej i dobrego smaku w układzie, godne są wspomnienia drzewa genealogiczne kniaziów na Lubniach Połu-bieńskich, Sapiehów i Krasińskich. Pierwsze ułożył Dominikanin, Woymłowicz, a sztychował w r. 1675 Tarasowicz, powtórnie zaś wydał je przed 40-tu laty w Rzymie Henryk Stecki, znany nasz numizmatyk. Przedstawia ono portrety członków rodziny Połubieńskich z żonami, i ma znakomitą wartość pod względem ubiorów ówczesnych. Drzewo genealogiczne Sapiehów sztychował Mylius w Warszawie, opisał je zaś Kossakowski w t. III swych „Monografij historyczno-genealogicznychu, podobnie jak Krasińskich—w tomie 2 tyehźe „Mo-nografij*. Tu należałoby też policzyć pyszną edy-cyę „ Genealogii Szydłowieckich* Działy ńBkiego, : ogromne ,Drzewo genealogiczne Toporczykówu, olejno malowane na płótnie w Palermo, dla Adama Tarły, wojewody lubelskiego, a służyć mogące za dywan do sporego salonu. Z zagranicznych robót tego rodzaju pod względem przepychu godną jest wzmianki genealogia książąt niemieckich Ho-henlohe, wydana około roku 1860, której bodaj jedyny u nas egzemplarz posiadał hr. Aleksander Przeżdziecki. I facecyonalnych utworów tego rodzaju nie brakło u nas:, godnem jest wspomnienia drzewo genealogiczne Ł...ÓW z Grotkowa, skomponowane pod koniec zeszłego wieku. Prócz drzewa z buj-nemi gałęziami i licznemi owocami, przedstawia to malowidło u góry Najświętszą Pannę, otoczoną dość liczną rodziną, u dołu, tuż przy drzewie, zamaszystego szlachcica z czapką w ręku; od ust Najświętszej Maryi Panny idą słowa ku szlachcicowi: „Nąkryj głowę, kuzynku*, szlachcic zaś odpowiada: ,Co tego, to uczynić nie mogę, Najświętsza kuzynko*. Jakiś potomek kniaziów czyli sołtysów wołoskich z ekonomii Samborskiej, uszlachconych dopiero za drugiego Sasa, kazał sobie wymalować niedawnemi czasy drzewo, a raczej potok

£Mykl. Fow«*. Ilułtr. Zan. 181, T. 17-ty.

genealogiczny, wypływający z gęstej chmury; „na nim, jakby nawa, płynie herb Sas, najczęściej przez chłopów wołoskioh uszlachcających się przybierany, rzeka zaś kończy się czterema imionami, wysoką procedencyę rodziny od kniaziów de Bybel wykazującemi! Nad ohmurą imię domniemanego protoplasty, Bogorada, kniazia na Byblu, złotemi głoskami wypisane; chociaż pradziadek rzeczywiście zwał się Waśko Mackowiąt, jak o tern przekonywają akta ekonomii Samborskiej.—J. Błeszyński w „Encykl. S. Orgelbranda⁴⁴.

Drze wory tnictwo, jedna ze sztuk odtwórczych (reprodukcyjnych), polega na przygotowaniu do wytłoczenia, czyli wydrukowania, rysunku, zrobionego na pieńku drewnianym, tak, aby się stał podobnym do czcionki drukarskiej, to jest, aby zarysy, które mają być odtłoczone, stały się wypukłemi, białe zaś pomiędzy niemi pola wyżłobione były wgłąb. Ten sposób rytowania jest więc wprost przeciwnym ry-towaniu na miedzi i stali, na których zarysy są rylcem wgłąb wybierane. Rysowniczo rzecz biorąc, pieniek drewniany jest płaszczyzną zupełnie czarną, na której rysunek wydobywa się przez wybieranie świateł i wszelkich odcieni świetlanych, a ta właściwość daje drzeworytowi siłę cieniów, jakiej nie mogą mieć inne sposoby rytowania; natomiast sposób wykonania technicznego utrudnia zachowanie i wyrobienie tego mnóstwa wytworności rysunkowych, jakie otrzymać można z miedzi i stalory-tów—ma drzeworyt właściwości, w których utrzymać się powinien. — Wykonanie jest tego rodzaju. Pieniek drzewa o słojach drobnych i nie różniących się twardośoią, wzięty na sztorc i dobrze wygładzony, powleka się cienką warstwą farby białej wodnej; na tej warstwie wykonywa się rysunek, piórem, ołówkiem lub nawet pędzlem (co stanowi postęp w rysownictwie drze wory tniczem, a zwłaszcza w rytownictwie), białe miejsca pomiędzy kreskami wybiera się ostrem narzędziem,—dawniej, praed stu laty jeszcze, nożykiem, obecnie rozmaitego rodzaju rylcami,—i to właśnie stanowi największą trudność i największą sztukę rytownika, aby zary-By i odcienie główne zachował w ciągu pracy, która kaźdem dotknięciem niszczy i zaciera rysunek, czyli wzór, a zarazem przedmiot pracy. Niezmiernie systematyczny rozkład zajęcia i pamięć wyćwiczona mogą tylko wyprowadzić pracownika z tej matni zarysów i odcieniów, ginących co chwila pod rylcem. Drzeworytnik, dla uchronienia rysunku od zniszczenia, pokrywa go papierem, w którym wycina kawałki jeden po drugim i te rytuje. Innego jeszcze sposobu chwycili się najsłynniejsi rytownicy, którzy rytowali rysunki Dorógo (ob.), a lubo sposób sam naśladowników nie znalazł, dla kosztowności wykonania, wprowadził przecież rysowników i ry-town. na nowe tory—na rytowanie tonowe, gdy dawniejsze wszystkie były przeważnie facsimilowe, to jest polegające na ścisłem naśladowaniu kresek i kropek, rysunek stanowiących. Najdawniejsza ta metoda, do dziś dnia jeszcze utrzymująca się, uległa była rozwojowi. Sposoby naśladowania tonów rysowniozych rozmaitemi kierunkami i przecinania-mi się kresek, znane były i używane już na dzie-23

czne

sięć lat przed Pannemackerem, i wówczas już na jednym i tym samym drzeworycie można było spotkać się z kilku sposobami użycia rylca, stosowa-nemi do rodzaju powierzchni, jaką odtworzyć miał; wszakże ostatni wykwit tych sposobów przez Dore-go, i bodaj, czy nie dla niego, wprowadzony został w życie. Sposoby rytowania, jako mające na celu odtworzenie sposobów rysowania, różnią się oprócz tego panującemi manierami narodowemi: najbardziej urozmaicone, najwszechstronniejsze są francuskie; odrębnością, na konturowaniu i lekkiem cieniowaniu polegającą, odznaczają się czeskie; podobne do nich niemieckie konturu używają grubego; angielskie z niemieckiego przejęły gruby kontur, zamieniwszy go na zarys o wielkiej poprawności i czystości linii, a połączywszy tę właściwość z subtelnością tonu, z Francyi przeszczepionego, utworzyły swój odrębDy styl.—Nasze D. uprawia wszystkie rodzaje wykonania, dobijając się doskonałości, zarówno na konturowem, jak i na tónowem, bezkonturowem rytowaniu. Rytowanie nie jest wszakże w wykonaniu drzeworytu jeszcze wszystkiem, bardzo wa-źnem bowiem jest jego odbicie. Odtłacza się drzeworyt razem z czcionkami drukarskiemi, jest bowiem sam czcionką. Udoskonala się artystyczność odbicia tego tak zwaną podkładką, dokonywaną przed dobrego drukarza, do dzieł illustrowanych używanego, który, odbiwszy kilka lub kilkanaście egzemplarzy danego drzeworytu, wycina w nim miejśca jasne, stopniując wykroje tak, aby najcieńsze kreski najlżej były dotknięte wałkiem drukarskim, najmocniej zaś aby b}ły naciśnięte najczarniejsze cienie, co otrzymuje się przez nalepienie na wałku jeden na drugi wszystkich powykrawanych odbitek.—Bardzo obszerne zastosowanie drzeworytów i ich ogromne powodzenie wynika właściwie ze wzmiankowanej własności pieńka rytowanego, z jego je-4 dnoznaczncści z czcionką, z czego znowu wypływa możność odtłaczania wraz z tekstom, jednem słowem ilustrowanie książek i wydań wszelkich. Ważne też ma znaczenie^ wytrzymałość drzewa bukszpanowego, używanego na drzeworyty, która kilkakrotnie jest większa, niż blach miedzianych i stalowych, a dziesięciokrotnie przewyższa wydajność litograficznego rysunku. Wszakże w ostanich czasach możność dokonania dziesiątków tysięcy odbić z drzeworytu okazała się niewystarczającą na‘potrzeby ilustratorskie; gdy idzie o setki tysięcy odbić, drzeworyt służy tylko za pierwowzór, z którego robi się galwanon^stycznie tyle dziesiątków kopij, ile potrzeba. — Początki D-a sięgają czasów bardzo odległych, co raz już zaznaczywszy w historyi drukarstwa, tu się powtarzać nie będziemy, a zajmiemy się dalszym jego rozwojem, poczynając od w. XV.—Do rozwoju D-a od 2-ej połowy XV st. przyczyniło się wielce drukarstwo. Ograniczyło się ono ryciem obrazków na drzewie, gdy litery były metalowe. Jedno z najważniejszych tego r^dzsju dzieł jest Kronika Norymberska, opatrzona 3 000 rysunków malarzy Michała Wolgemutha i Wilhelma Pleidenwurfa. Od końca XV wieku widoczny jest postęp, bo Drze wory tciotwó równa się artyzmowi. W latach następnych 1500—1550 artyzm

ten sięga rozkwitu. Nie dorównywają mu już późniejsze w tej dziedzinie próby. Religia i wszystkie spółczesue nauki i sztuki przedstawiają obfity dla D-a materyał. Lubp obrazki treśoi religijnej pierwsze miejsce w wyborze materyału artystycznego trzymały, jednakże uwzględniano także widoki miejscowości, mapy geograficzne, pochody uroczyste, portrety rozmaitej wielkości, ilustracye z życia do dzieł klasycznych i naukowych, opisów podróży, kronik, herbarzy, kalendarzy, zwłaszcza li-wtedy pisma peryodyczne treści satyrycznej, tak zwane ,gazety latające⁴*, karykatury z ten-dencyą polityczną i religijną. Spory ze stolioą a-postolską na początku wieku XVI-go przysporzyły obfitego materyału, a ryciny tego rodzaju były nader pożądane. Znaczenie kulturalne D-a równa się doniosłości drukarstwa, zwłaszcza, że miasta wolne i uniwersyteckie, jako to: Augsburg, -Mogun-cya, Norymberga, Strasburg, Ulm, Kolonia i t. p., były głównemi czynności tej ogniskami. Najwyższy stopień rozwoju zawdzięcza D. Albrechtowi Diire-rowi. — Pomysłowość bogata i prawdziwa, zespolona z wykonaniem smakownem i ścisłem w technice, cechuje liczne jego prace, jako: Apokalipsa (1498, 16 arkuszy), Żywot P. Maryi (20 arkuszy z lat 1509 — 11), Wielka i Mała Passya i t. d. Niemałą pod tym względem zasługę położył Cesarz Maksymilian, dawszy podnietę do wytworzenia całego cyklu arcydzieł D-a, w których oprócz Diirera i inni mistrze, jak H. Burgkmair, Schauffelin i t. d., udział swój mieli. Tak powstał:    Teuerdank, Weiskunig, Pochód

tryumfalny i Wóz tryumfalny, i olbrzymi Łuk tryumfalny. Diirer był poniekąd twórcą całej szkoły norymberskiej, o czem .świadczą drzeworyty i rysunki jego uczniów; główniejsi z nich są: Altdorfer, H. S. Beham, H. Baldung Sreen i Hans Springinklee. Z drzeworytników wymienić należy: Hieronima Androę i Josta Dieneckera. Drugim arcymistrzem w sztuce niemieckiej jest H. Hol-bein młodszy, wsławiony niewielkiemi lecz powabne-mi pracami; z tych najcelniejszą—Taniec śmierci. Rysunki Holbeina rytował przeważnie Liitzel-burger z Bazylei. Założycielem szkoły saskiej malarstwa jest Łukasz Cranach; rysował on do „gazet latających*⁴, w których -w sposób uszczypliwy ilustrując żywot duchowieństwa, torował drogę refor-macyi. W drugiej poł. XVI w. D. ustąpiło miejsca miedziorytnictwu, które osiągnęło znamienity rozwoju stopień. Wobec tego, lubo produkowano jeszcze mnóstwo drzeworytów, jednak stopniowy sztuki drzeworytniczej upadek sprawił, że zaprzestano już zupełnie nią się zajmować. Wojna trzydziestoletnia położyła ostateczny rozwojowi D-a koniec. Na drzewie rytowano tylko elementarze, kalendarze i t. p. D. rozpowszechniło się wkrótce po wszystkich krajach europejskich; najwcześniej jednak w Niderlandach, gdzie było mnóstwo artystów tego rodzaju. Z ksiąg ilustr. wymieniamy: Speculum humanae salvationis, i Siedem grzechów głównych. Z czasów klasycznych pochodzi Łukasz van Lei den, spółubiegający się z Diirerem, którego liczne kopiował rysunki i tworzył w jego

duchu. Później znany był sposób „clair-obscur*, powszechny nader w utworach Rubensa, a przez Chr. Jeghera w Antwerpii zaprowadzony. Następnie wymienić należy: Huberta i Henryka Goltziu-sów, Liefrinka, Chr. van Sichema, Abr. Bloemarta, Pawła Mareelse i Jana Livensa z Lejdy. Rem-brandt sam nawet rytował jedną gazetę popularną. We Włoszech Gallus Ulricus w 1467 drukował pierwsze księgi ozdobione D-ami; znamienite są ilustr. w ks. Hypneratomachia Poliphili z r. 1499. Ugo da Carpe ('1455, aż do 1523 r.) wsławił się chiaroacurami; z drzeworytników godni uwagi: Antoni da Trento, Andrzej Andreani, Mikołaj Vincenti i inni. We Francy i, głównie w Paryżu i Lionie, byli drzeworytnicy pracujący dla druku. Licznemi ilustracyami ozdobiona jest księga francuska: Speculum humananae salvationis r. 1478 w Lionie. Sławnym jest drukarz i drzeworytnik Antoni Verard, który wydał r. 1485 Taniec śmierci, i cokolwiek książek do nabożeństwa (Livres d’heure); niekiedy pojawiają się we Francy i kopie według Schongauera, Diirera, a najwięcej z Holbeina. Lubo w XVI w. zachowało się jeszcze mnóstwo drzeworytów, jednak mało już znamy artystów, uprawiających tę sztukę. Najbardziej Lion cieszy się rozgłosem w epoce odrodzenia. Pracowali głównie: Bernard Salomon (le petit Bernard), Jan Cousin, Geoffroi Tory, Piotr Woei-riot i Jan de Gourmond.^W chwili, gdy w innych krajach w wiekach XVII i XVIII Drzeworytnietwo poczęło się chylić ku upadkowi, powstały we Francyi w XVIII w. dwie rodziny artystyczne: Pa-pillonów i Lesueurów, które miały licznych naśladowców. Michał Papillon sam wykonał drzeworyty do Bajek Lafontaine’a (1726 r.) i wydał także historyę D-a r. 1766. Rewolucya przerwała dalszy sztuki tej rozwój we Francyi. — W Anglii dopiero od XVIII w. D. stanęło na wysokim stopniu. Edw. Kirkall i John Jakson stworzyli samodzielną technikę, której reformatorem, a poniekąd i twórcą spółczesnego D-a jest Tomasz Bewick (1753 —1828). Charakter tego nowego kierunku polega na pewnem upodobnieniu do miedziorytnictwa i na delikatnym artyzmie. Liczni uczniowie nowej szkoły są: bracia Byfieldowie, R, Johnson, Chr. Nesbit, Henryk Hole,

R. Branston i inni. W. J. Lin ton przyczynił się w Ameryce północnej do powstania całej plejady drzeworytników.—We Francyi rozpowszechnił nowy kierunek uczeń Bewicka, Karol Thompson. Wnet tutaj sposób ten o tyle się rozwinął, że przewyższył swój pierwowzór angielski. Najcelniejsi mistrzowie są: Best, Brevióre, Leloir, Regnier, Lacost, Lavoignat, Hebert, Piaud, Doms, Fournier Porret, Pisań, Lan-geval. La Plante Thiriat, Baude, Dochy, Cabar-teux, Froment, Bellenger, Leveilló, Huyot i Pannom aier. W Niemczech: Gubitz w Berlinie i Bł. Hófel w Wiedniu, Uuzelmann, A. i O. VogeI, Muller, Bruckner, Brend’amour, Bong, Weber i inni. — Przez zakładanie czasopism ilustrow. i wydawanie książek z rycinami rozpowszechniło się D. Szkoły specyalne miały zadosyć uczynić tej potrzebie. Ryciny angielskie odznaczają się zręcznością techniczną, amerykańskie —delikatnością i miłem dla oka

wrażeniem, francuskie—bogatą malowniCzością. Nie tylko w drzeworytnikach, ale i w rysownikach charakter ten widoczny. Z artystów D-ków wymieniamy Anglików: W. Harveye’a, G. Cruikshanka; Francuzów: Grandvilla, Gavarniego, T. Johannota, Horacego Verneta, Gigonxa, Meissoniera i G. Dore-go; z Niemców: Menzla. W ostatnich czasach usiłowano środkami effektownemi wywołać malowni-czość.—W Rossyi D. było na usługi kościoła. Początek jego datuje się od r. 1564 (według Rowińskiego Katalogu drzeworyt, ruskich od r. 1564 aż do r. 1764). W naszym w. pracowali w tej dziedzinie: Nettelhorst Klodt, Maydell, Garn, Daugell, Michelson, Bernadskij, Bronikow, Dericker, Hohen-felden, Link, Dammiiler i Kurenkow. Nad wszystkimi jednakże góruje Ławrentij Szerjakow, który stanowi epokę, nie tylko dla Rossyi, ale poniekąd dla Francyi, gdzie dość długo przebywał i przez arcydzieła swoje artystyczne stał się popularnym. Uczniowie jego: Matiuszin, Zubczani-now, M. Gerasimow i Baranowskij.—D. w Czechach prawdopodobnie rozpowszechniło się przed zaprowadzeniem druku (r. 1467); wojny i stosunki polityczne nader nie sprzyjały jego rozwojowi. Musimy więc, chcąc mieć w tym względzie pewne dane, trzymać się ksiąg ilustr., braknie nam jednak materyału do porównania z pojedyńczemi okazami sztuki. Wyjątek stanowią popularne dwa zabytki z końca XIV wieku, znalezione w Bernie 1845, ze mszału ołomunieckiego, a przedstawiające Trójcę św. i św. Wolfganga. W najdawniejszych drukach w Pilznie i Pradze nie znajdujemy D-ów, jednak pierwsze dzieła, jak: Biblia Ku-tnohorska Marcina z Tiszniowa z r. 1488, nie ustępują drukom cudzoziemskim. Dowodem rozwoju D-a z końca w. XV w Czechaoh jest Pas-syonał z 1495 z wyobrażeniami św. Wacława, Wojciecha i Ludmiły. W dawniejszych czasach drukowano wiele książek czeskich na obczyźnie, np. Mszał Praski z 1498 r. w Lipsku, z wyobrażeniem patronów czeskich; Biblię Wenecką r. 1506 i wiele innych. W Norymberdze odbijano karty do gry i obrazki śś. patronów czeskich, także przeważna ilość dzieł czeskich z XVI wieku, zwłaszcza ze „ złotego wieku literatury czeskiej ozdobiona jest D-mi niemieckiemi. Handel z zachodem podpierał produkcyę ilustracyj. Tak np. D-y z Biblii wittenberskiej Lutra z r. 1534 znajdujemy w Biblii z roku 1537, u Pawła 8everiua w Pradze drukowanej; później pojawiają się w Biblii polskiej (w Krakowie) z r. 1560. Także „Taniec śmierci* Holbeina odbił w r. 1563 Melantrich, a stare deski drzew, zachowały się po dziś dzień w Muzeum czeskiem. Z w. XVI mamy liczny zbiór pierwotnych prac czeskich treści okolicznościowej. Niemałą zasługę w rozwoju D-a czeskiego mają drukarze, którzy łożyli nakład na podobnego rodzaju wydawnictwa; wymienić należy: Mikołaja Konacza z Hodisztkowa, wydawcę kroniki czeskiej z roku 1510, i Mikołaja Klaudiana, który w r. 1518 wydrukował znaną mapę kraju czeskiego; w Pradze na Starem Mieście miał Paweł Sew3ryn z Kapiej Góry wielką drukarnię, z której wyszły dwie Bi-

blie i pięknie ilustrowane dzieło Towaozowskiego wydań niemieckich, jak np. .Biblia Zygmuutowska* Dysputa kłamstwa z prawdą („Hńdńnl Lżi z Pra- (Leopolity), w której tylko podobizna Zygmunta Au-vdou)* r. 1539. Nie gorsze są drzeworyty Kroniki gusta na miejscu wykonana została; prawdąwe pol-Hajka z r. 1541, wyszłe z drukarni P. Severina, skie drzeworyty spotykamy wszakże już w Marchoł-którego monogram P. S. i daty 1539—1540—1541 cie z r. 1521, w „Kronice świataw Marcina BielBkie-znajdujemy na tych rycinach. Nie tylko w Pra- go (1551),w .Gnieździe cnotyM Paprockiego (1578); dze, ale i na prowincyi było mnóstwo drukarzy, ! w wieku XVII-ym w .Ekonomice* Haura (1693): którzy wydawali księgi ilustrowane. Wybitniej — same przedmioty rycin najwyborniej o tem popierali D. Jerzy Melantrich z Awentynu i Daniel świadczą. — Wiek XVII - ty w całej Europie był Adam z Veleslavina. Do najpiękniejszych z liczby wiekiem upadku drzeworytu; miedzioryty i stalory-ksiąg XVI wieku należą Kancyonały brackie.

Z tych najozdobniejsze są z r. 1576 i 1615 (egzempl. j na pergaminie w bibl. publ. w Pradze). Przy końcu XVI w. stosunki drukarskie nader się pogor- | szyły, a rok 1620 położył tamę ich rozwojowi.

ii

s]i

Nadmienić należy o kartaoh do gry, wyrabianych w znacznej ilości w Czeehach od początku XVI w.

sł

Stare oryginały z monogramem' Z zachowane w Muzeum czesk.; inne z lat 1606 i 1616, oznaczone cyfrą wytwórcy H. Fletzela w Pradze, znaleziono w Czarnej wieży na Hradczanach.

ii

Ze spółczesnycb drzeworytników czeskich wymieniamy Mohrmanna i Hoffmanna, którzy sztuką tą zajmowali się w Pradze lat trzydzieści. Około |

i'

yfi

Fig. 50. Drzew, z .Rozmów Marchołta z Salomonem",

1840 r. D. ześrodkowało się w zakładzie Haasego w Pradze. Z zakładu tego wyszedł uczeń Francuza Pepina, Czech, Pokorny, który rytował rysunki mistrza Jana Matejki i Karola Swobody. W 1847 r. Medau założył ksylografię w Litomierzycach, skąd przeniósł się do Pragi. Zakład ten przeszedł na własność Bellmanna. Wydawnictwo Herolda „Boh* merwald* i wiele książek belletrystycznych, ozdobionych drzeworytami, wykonane były w tym zakładzie. Przewodniczył tam Rollof, twórca nowej szkoły, z której wyszli Wacław Mdra, Jan Jass,

Ko-

Sr »

rs

s-

W(

*r>

m)

w.

f-T*'

'Ma

ii

i?

\\

Fig. 51. Drzeworyt z „Kroniki świata" Marcina Bielskiego wyd. z lat 1550, 1554 i 1564.

Jan Patoczka i inni. Godnemi utworami tej sztuki z onych czasów są ilustracye do Pieśni narodowych i Rękopieu Królodworskiego, według rysunków

J. Manesa. Z tych pierwszą illustracyę (1857) według rysunku Manesa: .Co to ptace“, rytował Rze-haczek. Rozkwit piśmiennictwa czeskiego wpłynął i na drzeworytniotwo. W r. 1862 wyszła nakładem Kobra Kronika czeRko-morawska, Fuchsa Kronika rodzinna, Seiferta Złota Praga, Wilimka Hu-moristickó Listy, Kobra Biblia święta, Gregra Kwiaty (1865), „Svetozor", założony przez Fr. SkrejBzowskiego (1867). Reprodukcye cynkograficzne zaszkodziły D-u, które wszakże podpiera tygodnik

J. Otta „Zlatń Praha" (1884) i liczne wydawnictwa, jak J. Otta „Narodni divadlo“, Szimaczka .Hrady a zamky* i t. d. Z drzeworytników czynnymi są w Pradze: Jan Jass, W. Mńra, Jan Patoczka, E.

Niemeczek, Jan Sziraanie, Jan Vilim, W. Maszek,

Fr. Richter, A. Rzehaczek, J. Volkmann, J. Rous,

cia. Tanie wydawnictwa popularne i czasopisma

Fr. Bartel i inni; za granicą K. Niemeczek (w Berlinie), J. Hrabię (w Wiedniu), Boh. Polaczek (w Ber- | ty zapanowały aż do połowy prawie naszego z^uio-linie) i inni.

Wieki odrodzenia, jak w całej Europie, tak i w Pol-I ilustrowane ożywiły je. .Wolne żartyu a nastę-Bce, były wiekami rozwoju żywego nauk i sztuk: I pnie .Przyjaciel dzieci* Miinchheimera, rytownika, stąd połączenie rytownictwa z drukiem, 'czyli D-o, obudziły działanie w tym kierunku w Warsza-stąd jego szybki rozwój. Najdawniejsze znane nam j wie. Największe zasługi położył na drodze rozwo-są drzeworyty do pisma świętego w krakowskich, u D-a, założony w r. 1859 „Tygodnik Illustrowa-drukach, ale te przeważnie były brane z gotowych! ny“; naprzód pod kieiunkiem Piwarskiego, a naBtę-

tak się przedstawia faktycznie. Około roku 1842 pierwszym rytownikiem polskim, który już nie dawnego nożyka, ale rylców używał, był malarz Smo-kowski; w „Starożytnej Polsoew, w „Witoloraudzie*, i „Plejadzie poetów polskich* są jego ilustracye. W r. 1856 rozpoczyna rytownictwo Drążkiewicz; 1859 r. Muucbheimer rytuje w „Wolnych żartach* i „Przyjacielu dzieci*; zjawiają się Styfi, Szymborski, Krzyżanowski. „Tyg. Illustr." w r. 1859 zakłada drze wory tnię; pracują w niej: Bojarski, Regulski, wsławiony później portretami, Fryk, Piwykor-ski, Gorazdowski— wyborny w krajobrazach, Sehii-beler, Zabłocki, dobry rytownik Karmański. „Kłosy* w r. 1867 zabrały Styffiego—tam się wyrobili najlepsi rytownicy: Holewiński, prawdziwy wszechstronny sztycharz, poszukiwany i przez ilustracye niemieckie, Chełmicki, Zajkowski, Puc i Nicz, z portretów i figur słynący. W r. 1871 założony „Wieniec* po rocznem istnieniu wytworzył „Drze-worytnię Warszawską, która zajmowała się samodzielnemi wydaniami, a następnie weszła w u-kład z czasopismami rossyjskiemi: Niwą, Biesiadą i Wsiemirną Ilustracyą. Obecnie w Petersburgu niektórzy z tych rytowników osiedleni dla tych czasopism pracują. Udział kobiet w pracy rytowniczej znalazł też miejsce. Pani Styfi, z domu Wóycicka, następnie panna Kleczeńśka—przez pewien przeciąg lat pracowały w tym zawodzie. Po za granicami kraju pracują: bardzo zdolny Mrówczyński w Lon-,dynie, niegdyś stypendysta Tow. Szt. Pięk., wykształcony u Brendamoura w Dusseldorfie, i Napiórkowski w Konstantynopolu. Zagranica umiała i u-mie oceniać wartość prac naszych artystów; dobrze by-ja widziane ryciny na wystawie berlińskiej. Na wystawie w Petersburgu rytownicy: Holewiński, Nicz, Zajkowski, Łoskoczyński i Klein nagrodzeni zostali medalami.—Ważnym w rozwoju D a był u-dział rysowników wybornych, jakich sztuka nasza współczesna wydała. Kierunki rytownictwa na drzewie na pracach artystów wyrobiły się najwyraźniej: facsimilowe na rysunkach Matejki, rytownicze modelowanie linij na rysunkach Tegazza, tonowe na rysunkach Andriollego, pod względem Biły na rysunkach Gierymskiego, Witkiewicza i Podkowińskie-go.—Podług rysunku Tegazza i pod jego kierunkiem „Tyg. illustr.* próbował wydawać drzeworyty kolorowe, a w latach 1892, 3 i 4 „Wędrowiec" pod kierunkiem Ed. Nicza, zarządzającego także częścią illustracyjną i rytującego portrety w naszej Encyklopedyi. — Na nieszczęście, w epoce najpiękniejszego rozwoju sztuki drzeworytniczej u nas, zaszły wypadki, które go fatalnie zatamowały. Przedewszystkiem zwinięcie „Tygodnika Powszechnego" i „Kłosów* pozbawiło drzeworytników naszych w znacznej części zajęcia, przez co i byt ich materyalny zachwiało; ale najcięższy cios kunsztowi temu zadała w ostatnich czasach fototypia, która ledwo nie całkowicie, nie tylko z tygodników, ale i z dzieł ilustrowanych drzeworyty wyrugowała. Wiekopomnem wszakże świadectwem świetnego stanu ksylografiii naszej pozostaną, obok czasopism illustrowanych i premiów przy nich, obok Albumu Matejki i Gierymskich, wydawnictwa ksiąźko-

pnie Lewickiego, Kossaka i Tegazza rozwijała się w nim ta gałąź sztycharstwa. Najwyżej wzniosła się pomiędzy latami 1880 i 1890; sprawiły to, usiłowania powstałych podówczas czasopism illustrowanych „Kłosów*, „Tygodnika powszechnego* i „Wieńcaw. W „Tygodniku ilustrowanym* artyści: Buchbinder, Konopacki i Miłosz Kotarbiński, w „Kłosach” miłośnik malarstwa Olszyński, a następnie Witkiewicz, w „Tygod. powszechnym* Ksawery Pillati, w „Wień-

AC

/(Hm*

:J»

cm

łfig. 52. Drzeworyt z „Księgi świata* Marcina Bielskiego (trzecie księgi, list 211

O amazońskich niewiastach (tatarskich żonach)

Kig. 53. Drzeworyt z dzieła „Oekonomika Ziemiańska* Haura, wyd. w Krakowie w r. 1693, str. 150. i ~

cu" Wojciech Gerson, w „Biesiadzie literaókiej* Ryszkiewicz,—kierowali artystyczną stroną ilustracyi i wywołali istotny rozkwit D-a, który w ostatnich kilku latach, po zamknięciu niektórych pism ilustrowanych, a po niewystarczającej konkurencyi, jaką „ Wędrowiec⁴*, pod kierunkiem Witkiewicza w r. 1885 kwitnący, sprawiał „Tygodn. IIustrow.“ — podupadło wielce wobec braku ze strony wydawców dążenia do postępu i rozwoju, do utrzymania się nawet na dawnym poziomie. Ten ogólny rzut oka

„De la gra-

dyn 1884).

we, takie np., jak „Stara Baśń* Kraszewskiego, „Pamiętniki kwestarza* Chodźki, „Jan Sobieski“, Ło-skiego, „Pan Tadeusz* „Lilia Weneda*, „Jan Dę-boróg*, „Wiesław*, „Dyaryusz wyprawy Wiedeń-skiej“, „Mohort*, „Bohaterki poezyi polskiej* i wiele innych.

Literatura. Już w dawniejszych czasach zajmowali się historyą D-a: Fournier le Jeuae (Paryż 1756), Papillon (1766), Haineken (1771), Jan sen (Paryż 1808). W naszych czasach wyszło maó-stwo dzieł w tym przedmiocie; nowsze, w ozdobn. edy-cyach, opatrzone licznemi facsim liami starych druków. W Anglii Ottley (1846), Chatto(L852i 1861) i Woodberry (1883); we Franoyi Delabarde (1882)

kunst* (Lipsk 1873); Duchesne vure sur móSal et sur bois et des ses divers pro-códós"; A. de Lostalot „Les procedśs de la gravu-re“ (Paryż 1882); Linton „Wood engraving“ (Lon-

W. G

Drzewo sta a czyli ogół drzew, stanowiących las; może być zatem D. dębowy, brzozowy, olszowy, lub też sosnowy, jodłowy, świerkowy, modrzewiowy i t. d.; czysty, jeśli się las składa z jednego gatunku 'drzew, i mieszany, jeśli na las składają się rozmaite gatunki drzew, iglastych i liściastych. Jeśli domieszka obcych gatunków w panującym D-nie jest niewielka, wtedy mówimy, że D. np., sosnowy, przetknięty jest dębem, lipą, jesionem, klonem, jo-

I:

Vl

Wi

Ul

^~%y

mmk

r--^

'■V

MT,

rf^

*S5»

i.--

JKm v

^a:>

.\

ljm;>

‘ "^V. ₍

\>

rv

rr4

Uh1,

ś;i

fc

iT

■5

'a

isteHl

te

<■

mm

v:

v;:

lii

kj

fm

fil

gJ

rar

J:

«r

essśs

'fS

g;‘

iftp

:®1I*

~n

.rr

c-

Fig. 54. Drzeworyt Smokowskiego,z „Witoloraudy“.

St. Rew.

wydali specyalne dzieła o historyi D-a. W Niemczech Heller (1822), Schassler (1866), Weigel i Zester-man (1866), Lutzów (1866), Luók (1877), Lip-perteid (1885) i inni. Bardzo praktyczny podręcznik napisał Czech J. E. Wessely: „Anleitung zur Kentniss u. zum Sammeln der Werke des Kunstdruckes“(wyd. 3-e, 1886; jest tam traktat szczegółowy o D-ie); tenże „Geschichte d. graphisch. Kiinste” (1891); Dr Lippmann „Kupferstiche u. Holz-schnitte alter Meister in Nachbildungen* (1889 — 1892, 4 zesz.); G. Hirth i Ryszard Muther „Meister-holzschnitte ausvier Jahrhund.“ (1893). O technice D-a ^traktują:, Hering „Anleitung zur Holzschneide-

dłą i t. d.

Drzwi i bramy, stosownie do swego przeznaczenia, służą z jednej strony do zamknięcia otworów w budowlach, z drugiej ułatwiają swobodo ą komunika-cyę na zewnątrz i przejście z jednej części wewnętrznej do drugiej. Od wymaganego bezpieczeństwa zależy konstrukcya drzwi, materyał do budowy użyty, waga, a w związku z tern i łatwość otwierania. Co do rozmiarów drzwi, to zależą one od wielkości przedmiotów, które przejść powinny. Również decyduje tu okoliczność, czy D. przeznaczone są do mieszkań skromnych, czy też do wielkich salonów i wspaniałych apartamentów. Ważną bar-

dzo rolę odgrywają w danym wypadku względy estetyczne, szczególniej, gdy idzie o stosunek szerokości do wysokości. Budowniczy Heurich w „Przewodniku dla stolarzy* podaje wymiary następujące: najmniejsza wysokość drzwi 1 m 89 c., najmniejsza szerokość 0 m. 73 c. D. mające do 0.87 szerokości robią się jednoskrzydłowe, D. szersze zwykle z 2-ch połów czyli Bkrzydeł się składają. Zwyczajne D. jednoskrzydłowe mają 0 m. 87 c. szerokości; dwuskrzydłowe zaś 1 m. 16 c. szerok., 2 m. 40 c. wysok. Rozróżniamy jeszcze, stosownie do miejsca pomieszczenia: D. wewnętrzne i zewnętrzne. Konstrukcya D. zewnętrznych, narażonych na wpływy atmosferyczne, z natury rzeczy musi być odmienna i w budowie trwalsza, aniżeli przy D-ach znajdujących się wewnątrz, w miejscu sucfcem i w temperaturze prawie jednostajnej. D. wewnętrzne składają się z futryny (niem. Fut-ter, franc. le chambranle), z jednego lub dwóch skrzydeł (niem. FliigeJ, franc. battans) i tak nazwanej oprawy (niem. Verkleidung, franc. 1’embrasure). Futryny służą do osadzenia i umocowania samych D., a nadto mają na celu, przez dokładne dopasowanie drzwi do wrębu w futrynie wyrobionego, zapewnić szczelność i dokładność zamknięcia; oprawy drzwi służą do zakrycia szpary, tworzącej się pomiędzy murem i futryną—zwłaszcza po zeschnięciu się ostatniej, i do utrzymania wyprawy przy drzwiach na

Em. S.

równi z powierzchnią muru osadzonych.

Drżąozka — drżączka porażenna, paralysis agitans, angielskie ShaJcing palsy. Angielski lekarz Parkinson w 1817 r. pierwszy opisał tę rzadką postać chorobową i dotychczas nosi ona jego nazwisko Morbus Parkinsoni. Najważniejszym klinicznym objawem choroby jest zesztywnienie i unieruchomienie mięśni; chory porusza się- z trudnością, nie może się zginać, nie łatwo porusza kończynami, posuwa się raczej, niż chodzi, jest cały jakby odlany z jednej sztuki; najlżejszy impuls pcha go dalej, niż on chce (antero-retro i lateropulsya). Wyraz twarzy zastygły, twarz jak maska. Zesztywnieniu towarzyszy bezwład; bezwładne mięśnie trzęsą się i drżą: stąd nazwa paralysis agitans. Prawie stale są zmiany czucia; występuje czucie palenia, mrowienia po całem ciele—znieczulenie. Istota choroby ciemna, najprawdopodobniej jest nią przedwczesna starość ustroju nerwowego. Dotyka przeważnie ludzi w późniejszym wieku.-—Literatura. Podręczniki chorób nerwowych (Gowers, Seligmiiller, Charcot).rr R*

Drżenie— tremor, najsłabsza forma bezwładu. Osłabienie i nierównomierne unerwienie poje* dyńczych włókien lub całych mięśni sprowadza zmiany w stałem napięciu, w tonie mięśniowym, a rezultatem tego jeśt drżenie tych mięśni. Drżenie spotkać można i u ludzi zdrowych pod wpbj^wem zmęczenia, wyczerpania, wskutek zimna, pod wpływem wstrząśnień psychicznych, jak strach, niepokój, radość, podniecenie, zwyczajnie w wieku późniejszym. Dotyka ono najczęściej kończyn rąk i nóg. Czasami lokalizuje się w jakiej bardziej ruchomej części organizmu, np. język, oczy (nystag-mus). Jako objaw chorobowy towarzyszy stale następującym cierpieniom: taniec św. Wita, rozsiane stwardnienie rdzenia i mózgu, paraliż postępowy, drżączka, choroba Basedowa, histerya, epilepsya i inne. Spotykamy je również przy zatruciach: alkohol, ołów, arszenik, morfina, rtęć, nikotyna i inne. O różnych formach drżenia znajdzie czytelnik wskazówki przy opisie powyżej wymienionych chorób.Dr R-

Dualis, ob. Liczba podwójna.

Dualizm (od łac. d u o=dwa, zatem dwoistość). System, uznający w świecie dwa pierwiastki składowe a przeciwne sobie (duch i materya, dobro i zło), zarówno twórćze, wiekuiste i absolutne, kłócące się z sobą, lecz wzajem się uzupełniające, nierozdzielne. Człowiek dawniejszy, jak każde inne stworzenie, umieszczony pośród natury, częścią dlań dobroczynnej, częścią wrogiej, korzystając z dobra, broniąc się przeciw złu, biedny i osamotniony, niedziw, iż wyrobił sobie dziecinne pojęcie pozostawania razem z całym światem pod wpływem tych dwóch potęg, zarówno silnych. Niebawem odbiło się to i w kulcie religijnym, mającym za przedmiot te dwie potęgi, które należało na swoją stronę ubłagać: jedną, ażeby nie ustawała w życzliwości, drugą, ażeby przestała się srożyć. Religie takie, osnute na dwóch powyżej określonych pierwiastkach świata, ukazują się na Wschodzie. Za taką uchodzi i taką w istocie jest religia Zoroastra (ob.), Mazdeizm (ob.), o której zdanie powszechne potrzebuje pewnego uzupełnienia. Wprawdzie dwa bóstwa jej, Ormuzd i Aryman (Ahura-Mazda i Ahryia-maniyus), przedstawiają dobro i zło, światło i mrok, ale nie stanowią one istotnych pierwiastków świata. Pierwszy jest wodzem duchów dobrych, twórcą życia i światła; drugi, wódz duchów złych, przewodniczy ciemności i śmierci. Wrogowie, walczą z sobą nieustannie, i ta-to walka odbija się na kolejach świata, na doli ludzkiej. Nie jest to jednak, według Zendawesty, walka wieczna, nieskończona; przeciwnie: ma ona trwać tylko dwanaście tysięcy lat i zakończyć się zwycięstwem Ormuzda, po którem nastąpi odrodzenie świata, stała era światła i szczęśliwości. Skoro więc jeden z przeciwników ulegnie i walka ustanie, zatem dwaj ci duchowie nie wyobrażają pierwiastków świata koniecznych, zasadniczych i nie-zatracalnych. I istotnie, ponad nimi stoi tam pierwiastek prawdziwy, Zerwane - Akerene, czas bezgraniczny, który ze swego łona obu wyprowadził.—Pojęcie D-mu rozmaitemi drogami weszło też do religii żydowskiej, a stamtąd i do Chry-styanizmu, gdzie się nawet dosyć szeroko rozsiadło. Pominąwszy sekty Manichejczyków i Gnosty-ków, widocznie natchnionych wpływami pojęć o-ryentalnycb, pod któremi wyrosły, wyznanie prawowierne utrzymuje wiarę w istnienie złego Ducha, Szataoa, króla ciemności, który ośmiela się wyzywać Wszechmoc i Wszechdobro, dusze mu ludzkie wydzierać. To biblijny „wąż*, który pryskał jadem, aż przyszła Niewiasta, by głowę jego zetrzeć... Na tern się zatrzymujemy, aby nie popaść w wywód teologiczny, który do nas nie należy; dodamy tylko, że niema religii, w której by nie znalazło się odcienia D-mu, wyobrażającego walkę między dobrem i złem.

Z religii przeszedł D. i do filozofii; filozoficzny wszakże nie polega na przeciwieństwie dobra do zła, lecz przybiera charakter ogólnie metafizyczny. Mówimy tu o filozofii greckiej, gdzie zrazu poglądy na świat, od Talesa począwszy, były czysto fizyczne, zatem materyalistyczne, cała nawet mitologia powstała z wrażeń kosmogonicznych, a antropomorfia bogów jest późnie jszej daty. U tych to pierwszych filozofów, wieku szóstego przed Chr., początek światu nadaje woda, ogień, powietrze, albo coś nieokreślonego (owcsipoy, Anaksymander), albo wszystko to razem: słowem, pierwsi ci filozofowie byli w całem znaczeniu materyalistyczny-mimonistami, a jakkolwiek, ulegając tradycyi popularnej, bąkali coś o bogach, niebardzo ich wszakże wyprowadzali poza granice natury. Pierwszy dopiero Ąnaksagoras z KJazomen, jedną nogą stojący w wieku szóstym, drugą w piątym, lubo także początek świata przypisuje materyi, homeomeryom, cząsteczkom atomistycznym (ob.), twierdzi wszelako, iż „na początku wszystkie rzeczy były pomieszane, a przyszedł rozum, by w nich zaprowadził ład“. Ale, nie tęgi metafizyk, z rolą tego rozumu nie wie co począć, tak, iż Arystoteles powiedział o nim, że wprawdzie „używa rozumu niby narzędzia do układu świata, i gdy mu się nie udaje wynaleźć istotnej jakiego zjawiska przyczyny, przyprowadza rozum; lecz w każdym innym razie woli nadać zjawiskom przyczynę inną“, rozumie się, materyalną. Jakkolwiek-bądź jednak, jest to już początek D-mu. Odtąd też, obok trwającej jeszcze tu i owdzie zasady monistycznej, szybko się uduchowia w filozofii greckiej pogląd na początek i pierwiastek świata, tak, iż czasami (Empedokles, Pitagoras) doohodzi aż do mistycyzmu. Dla większości filozofów V wieku i późniejszych, materya sama przez się nie jest zdolną wytworzyć wszystkich zjawisk, zwłaszcza umysłowych: szukają więc innego pierwiastku twórczego, ducha, który znowu niczego utworzyć nie może bez pomocy materyi. Dwa te zatem pierwiastki, tak zresztą przeciwne sobie, kojarzą się w początku świata, panują w nim, niby dwie potęgi osobne, już nie jako Ormuzd i Aryman, ale jako dwie spółrzędności metafizyczne. Nie tu miejsce tłómaczyć, jak się który z mnóstwa filozofów i założycieli szkół zapatrywał na stosunek ducha do materyi w świecie; ale to pewna, że rozdwojenie to odcinało się, uwydatniało coraz bardziej, tak, iż Sokrates nie na grunt nieprzygotowany trafił, stawiając na nim ideę Boga-stwórcy, a z tern wszystkiem materya, jako czynnik również twórczy, nie ustąpiła z tak uduchowionych systematów, przedstawiając największą trudność w pogodzeniu obu pierwiastków. Nie rozwiązywać te trudności, ale ogólnikowo tylko wskazać możemy, jak przy ustanawianiu twórczego Ducha probowano sobie radzić z tą Materyą pierwszą. Pozbawioną jest ona wszelkiej formy, wszelkiej wirtualności, wszelkiego przymiotu realnego; gdy przeciwnie, duch, raczej rozum nieskończony, zawiera w stanie najczystszym wszelkie formy możliwe, stanowi jedyne źródło porządku, mooy skutecznej i żyoia.

Ciężko zaiste zrozumieć, co tak pojmowanej materyi przypisywano; to wszakże pewna, że większość najgłośniejszych filozofów uważała ją w tym stanie za pierwiastek wiekuisty, za substancyę konieczną wszystkiego, co zmienne i czasowe, za żywioł, bez którego rozum, t. j. duch (w gruncie, Bóg) nie byłby mógł zbudować świata. Materyę tę wyobrażał sobie Pitagoras jako liczbę podziel-ną do nieskończoności, jako dyadę nieokreśloną. Platon zachował tę nazwę, prócz tego materyę nazywa: czemś innem, rozlicznem, niebytem i po-dobnemi imionami, nie wyrażającemi przymiotów określonych; miesza ją z przestrzenią, z wielością albo liczbą, z ilością nieoznaozoną. W oczach Arystotelesa jest ona bytem in potentia, prostą możliwością, w porównaniu z bytem in actu, czyli motorem powszechnym (duchem). Sami nawet stoicy, w fizyologii swej przechylający się ku pewnemu panteizmowi powszechnemu, uważali świat za rzecz złożoną z dwóch treści, z dwóch pierwiastków nierozłącznych, z których jeden stanowił duszę, czyli rozum powszechny, siłę ożywiającą przyrodę; drugi, czysto bierny, wyobrażał materyę ogołoconą z przymiotów (oćtcoioę oXy]). W tym dualistyoznym poglądzie na świat, widzimy wszelako, że coraz bardziej zachwiewa się pierwotna równowaga pomiędzy temi dwoma pierwiastkami, że duch coraz silniej występuje na plan pierwszy, a materya się upodrzędnia, jakkolwiek aż do epoki mistyków Aleksandryjskich, nigdy nie wychodzi z rachuby, i system dualistyczny, z wyjątkiem kilku atomi-stów, w filozofii utrzymuje się wciąż.

Czy mogło być tak samo, kiedy filozofia przeszła w ręce myślicieli chrześciańskich? Ci nie ośmieliliby się stawiać na równi, a nawet w zbliżeniu do samodzielności, materyi z duchem. Dla nich Bóg jest stwórcą wszystkiego. Jednakże inieyator filozofii nowej, Kartezyusz, jakkolwiek samodzielny, a względem teologii trzymający się ostrożnie i z najwyższym respektem, inną drogą trafił przecie na D. Istnienia materyi zaprzeczyć on nie może, ducha tembardziej. I trzeba dopiero widzieć w jego metafizyce te okropne łamania się, aby stosunek ich do siebie prawowiernie ustano wić. Rozdzielił jednak zaraz zjawiska na dwa szeregi: dla niego (z okazyi tłómaczenia substan-cyi), pomiędzy myślą, taką, jaka jest w nas, i materyą bezwładną, niema nic pośredniego, coby naturę ich jednoczyło; w świecie istnieją dwa szeregi praw, jedne—rządzące duchem i myślą, drugie—rządzące materyą bezwładną, ciałami, więc j ciałem ludzkiem. Materya jest rzeczą rozciągłą, dusza jest rzeczą myślącą, oto charakterystyka tych dwóch przeciwieństw, które idą równolegle do siebie. Gdzie niema rozciągłości, niema materyi; gdzie niema myśli, niema ducha. Tak wydatny D. nie mógł się utrzymać. Poznali sfabą jego stronę następcy i zarazem prozelici Karte-zyusza: Spinoza i Leibniz, i zawróoili do moni-zmu; lecz pierwszy wpadł w panteizm, drugi świat rozdrobił na monady, w taki sposób, że aż musiał się odwołać do jakiejś bardzo hypotetycz-nej, z góry, przed wszelkim bytem, ustanowionej har-

K. K.

mouii (har. praestabilita), któraby między niemi ład zaprowadziła. Odtąd też D. w filozofii został zupełnie zdyskredytowany, ale sprawa przeto nie posunęła się dalej. Rozum ludzki, zapatrzony w naturę, wskazuje, że zjawisk nie można płatać na szeregi niezawisłe od jakiegoś jednego, wspólnego prawa, pomimo rozmaitości form i objawów. Natura non facit saltus, powiedział już mo-nista Leibniz. Pogląd ten szerzył się i utrwalał coraz bardziej, popierany zdaniami Goethego, ewo-lucyonistów francuskich, pracami Darwina, aż nareszcie pozyskał najwyższe świadectwo w ściągnięciu rozkładanych sił natury do jednej (Secchi), W obec tego o D-mie, tak dobrze w nauce, jak w filozofii, mowy być nie może. Ale cóż stąd? Filozofowie monistyczni, o ile dadzą przewagę ma-teryi, zatracają ducha, jako pierwiastek samodzielny; jeżeli oprą się na duchu, nie mogą zdać sprawy z materyi, i popadają w panteizm, a bardziej uduchowieni w mistycyzm (ob. Monizm, Katar a-wie, Gnosstycy, Manichejczycy, Paulicya-nie, Szatan, Zoroaster).

Duaiizm chrześciański jest to D. bezwzględnego i względnego bytu, nieskończonej i skończonej rzeczywistości. Właściwie D. ten nie był nowy, nie z chrystyanizmem dopiero pojawił Bię na świecie, leżał bowiem na dnie wszystkich religij Wschodu, które pierwotnie były rnono-teistycznemi. Ale zaciemniło się w nich zczasem pośredniczące pojęcie stawania się substancyi skończonej przez nieskończoną, t. j. pojęcie stworzenia, a gdy później znowu uwydatnić je chciały niektóre religie i systematy filozoficzne, zamieniało się na wszystkie możliwe formy powstawania zjawisk naturalnych, na pojęcie emanacyi, fulguracyi, dzielenia, rozwoju życia, rodzenia i t. d. Tym sposobem wykrzywiało się zarówno pojęcie absolutu, jak i bytu względnego. Absolut nie mógł już tu być istotą osobową, świadomą siebie, a wiekuistą; byt zaś znów względny nie mógł być w rzeczy samej czemś istotnem, samodzielnem. Chrześciańska filozofia dopiero przywróciła tym pojęciom właściwe im znaczenie, broniąc, zgodnie z wiarą, D-u istoto-wej różnicy dwóch bytów, bezwzględnego i względnego, tak przeciwko D-wi przeciwieństwa, jak i przeciwko panteistyczuemu monizmowi bezróżnicowego ich zlewu.—Ob. art. Świat, Panteizm.—„Enc. kościelna,⁰

Dualizm w polityce nie znaczy- dwoistości w teoryi lub systematyce wiedzy politycznej, ale taki ustrój mocarstwa, w którym na całość składają się dwie w funkcyach i władzach swoich wyosobnione organizacye państwowe. Mocarstwo tego rodzaju według zasad prawa państwowego podpada pod kategoryę państwa związkowego (Bun-desstaat) iw rozmaitym stopniu zbliżać się może bądź do jednego krańca, w którym leży państwo jednolite (Einh ei tsstaat), bądź do przeciwległego mu, w którym wątlej sza już znacznie spójnia wy-Btarcza jedynie tylko na wytworzenie związku państw (Staatenbund). Forma dualistyczna jest tern trwalszą, im więcej zachodzi podobieństw miedzy obu składającemi Bię na nią częściami danego

Ęucykl. Powsz. lluslr. Zesz 181, T 17-ty.

państwa związkowego. Ponieważ połączenie nie może być osobistem, lecz musi być realnem, stąd też dokument dyplomatyczny na wprowadzenie tej formy nie wystarcza, i bez umowy, mającej charakter prawny a doniosłość polityczną stałego konstytucyjnego porządku, nie da się pojąć i sam D., a znowu wprowadzenie go do całości przypuszczać każe, dla samej trwałości instytucyi, istnienie jego jednoczesne i w składających ją częściach. W Austryi np. dopiero wtedy można było o D-e pomyśleć, kiedy z jednej strony Węgrom zwrócono w r. 1861 ich dawną udzielność, a krainy niewęgierskie przez patent z 20 października 1860 powołano do życia konstytucyjnego. Oczywiście, jak państwo wogóle, tak w szczególności państwo dualistyczne nie może powstać z głowy ludzkiej, choćby najgenialniejszej; jest ono wytworem dziejowym, od warunków i okoliczności, przez czas wyrobionych a przez chwilę daną narzucanych, zależnem, Najwybitniejszym i najczęściej przed umysłami współczesnemi przewijającym się jest powyższy D. mmarchii austro-węgiers., istniejący od czasu ugody, przeprowadzonej przez kanclerza austryackiego Beusta w r. 1867 z Węgrami. Ze wszystkich historycznie przez dynastyę habsburską nagromidzonych krain wytworzono wówczas dwie wielkie dzielnice: do pierwszej zaliczono wszystkie kraje na zachód od Węgier i Kroacyi, wraz z Galicyą i Dalmacyą; do drugiej kraja korony św. Stefana, bez Pogranicza wojskowego i Sławonii, które dopiero w r. 1871 dostały się Węgrom, oraz, j. w., bez Dalmacyi. Nazwa małej rzeki Lita wy (Leitha), płynącej na południo-wschód od Wiednia, samą granicą węgiersko-austryacką do Dunaju, posłużyła do odróżnienia obu połaci nowo zorganizowanego mocarstwa. Pierwszą w publicystyce, a nawet i w prawodawstwie, nazwano Przed-, drugą Za-litawią („Cis-“ i % Trans - Leithanien). Swoistym organem tego D-u austryacko-węgierskiego są Delegacye (ob.), jako przedstawicielki władzy obu narodów, tudzież obok nich działające w imieniu monarchy, wspólnego obu częściom państwa związkowego, wspólne im też ministeryum, złożone z ministrów spraw zagranicznych, wojskowości i skarbu całej monarchii. Wszystkie sprawy, wyraźnie nie oddane delegacyom i temu wspólnemu rządowi, należą do kompetencyi każdej zosobna wziętej części, składającej całość dualistycznej organizacyi. Węgry mogą się rządzić, jak chcą, Przedlitawia również; istnieje tylko jeszcze zakres stosunków ekonomiczno-handlowych, które, choć do delegacyi wyraźnie nie należą, nie mogą być jednak urządzane jednostronnie (ob. Delegacye austryacko-węgierskie, T. XV, str. 278, łam a). Dualizm polityczny panuje w zespoleniu Szwecyi z Norwegią, w unii, która jest nie tylko osobistą, przez osobę panującego, ale i realną przez instytucye wspólne. Oprócz politycznego może być D. administracyjny, jaki np. przejawiał się w stosunku Królestwa Polskiego do Cesarstwa Rossyjskiego aż do końca r. 1866, lub obecnie jeszcze stwierdzić się daje, i w wyższym jeszcze stopniu, na W. Księstwie Finlandzk em. Z wy-kle z takim dualizmem łączy się i utrzymanie swoistego prawodawstwa społecznego.-—W historyi naj-

24

Dr J. P.

bardziej uderzającym jest D. wytworzony przez Unię Litwy z Polską. Idea jej występuje po raz pierwszy w zobowiązaniu, zaciągniętem przez Władysława Jagiełłę dnia 14 sierpnia 1385 roku w Krewie; potężnieje w deklaracyi z roku 1401, wydanej w Wilnie w dzień św. Pryski (d. 18 stycznia), wskutek zaręczenia wzajemnego, że jedna strona bez drugiej pana obierać sobie nie będzie, a po śmierci Witolda W. Księstwo powróci do Jagiełły i stanie się częścią jego królestwa. Po r. 1413, d. 2 października w Horodle, gdy węzły nabrały większej jeszcze teoretycznej mocy, silniej też musiał się ukształtować i dualizm, jako świadome dążenie dwu odrębnych całości do celu współistnienia. Tam już postanowiono wojewodów i kasztelanów Wileńskiego i Trockiego. Trud zjednoczenia zwolna wydawał owoce, aż w roku 1499, w wigilię św. Jakóba Apostoła, w Wilnie bracia braciom ślubują wspólnie tylko wybierać'W. książąt i królów. Już wówczas urzędy koronne są i li-tewskiemi, jak widać z podpisów. Aleksander, chcąc sobie zapewnić sukcessyę po bracie .wystawił w sobotę przed śś. Szymonem i Judą Tad. 1501 (27 paź ) oblig polityczny, jako W. ks. wcieli, a ta myśl jego, przez rzeczywistość już ssmą popierana wciągu lat sześćdziesięciu dziejów XVI w., doczekała się wiekopomnego aktu z d. 13 marca 1564 r., w którym Zygmunt August zrzekł się praw swoich dziedzicznych, aby nic już nie tamowało z jego strony zjednoczenia. Poprzednio już w r. 1563 w Piotrkowie sprawę tę na sejmie poruszył, w r. 1566 w Lublinie ponowił, na wielkim wreszcie sejmie lat 1668 — 9 dualistyczną budowę jednej wspólnej odtąd całości wykończył. D., jako dwoistość, łączył się w tej budowie z reduplikacyą, zdwojeniem. Do jednych i tych samych funkcyj państwowych istniały tego samego rodzaju, attrybucyj i hierarchii urzędy, tak w jednej, jak i w drugiej połowicy państwa; jedne i te same godności i zaszczyty, jednakowe instytucye sejmowe i samorządowe. Zdwojeniem raczej, niż odrębnością było istnienie dwu armij, dwu skarbów, dwu metryk, a uszanowaniem społecznych właściwości— odmienne prawodawstwo, tak cywilne, jak kryminalne dla obywateli. Wspólność tronu i sejmu utrzymywała ten dualizm w jedni. W rzeczywistości historycznej, nie w literze prawa, przejawiał się on nieraz ujemnie, np. przy elekcyach, zwłaszcza Augusta III, w konfederacyach. Formalizmem tylko porządku było spisywanie konstytucyj sejmowych, osobno dla każdej części. Przy rozdawnictwie Chleba dobrze zasłużonym przestrzegano zazdrośnie, aby ludzie z jednej dzielnicy nie tuczyli się w drugiej. Do urzędów Odrębnych tak znaczną przywiązywano wagę, że jeszcze na wielkim sejmie warowano ich nietykalność i utrzymanie według porządków koronnych.    *■

Dualizm w syfilidologii. Już w pierwszej połowie XVI wieku wszystkie objawy chorób wenerycznych posądzano o pochodzenie wspólne, przypisując je zarazkowi jednemu, mogącemu jednak wywoływać odmienne postaci chorobowe. Przekonanie to panowało do ostatnich dziesiątków lat wieku XVIII: wtedy nareszcie przekonano się, iż rzeżączka jest cierpieniem samoistnem, niemającem wprost nic wspólnego z przymiotem (Syphilis); lecz dopiero w pierwszej połowie wieku bieżącego poczęło wynurzać się zdanie, że i pozostałe objawy weneryczne podzielić koniecznie wypada na dwie, zupełnie oddzielne, grupy, do pewnego stopnia podobne do siebie, jednakże zasadniczo różne pomiędzy sobą. Dualizm ten zjednał sobie wprawdzie wielu zwolenników pomiędzy lekarzami, którzy, o-pierając się na doświadczeniu klinicznem, stanowczo na jego stronę się przechylili; inni wszelako wiernymi pozostali z dawien dawna istniejącemu unita-ryzmowi, przytaczając również fakta kliniczne na poparcie zdania swego. Sprawa ta dotychczas nie została jeszcze rozstrzygniętą stanowczo, pomimo, że zwolennicy dualizmu, zarówno jak iunitaryzmu, nadzwyczaj wiele już sprzeczali się o nią słowem i piórem. U nas spór ten poruszył H. Stankiewicz w broszurze p. n. „Dualizm czy unitaryzm?“ i t. d. (Warszawa 1875), a ocenę pracy tej podali S. Skobel wj„Przeglądzie lekarskim" r. 1875 nr 29, oraz E. K link w * Pamiętniku Towarzystwa lekarskiego warszawskiego" t. LXXII, r. 1876, str. 94. —Por. Przymiot.

Dualowie, Duallowie, Duali a, szczep murzynów afrykańskich z grupy plemienia Bantów północnych, zamieszkuje wybrzeże odnogi Gwi-nejskiej, wprost wyspy Fernando Poo, w dorzeczu dolnego Mungo, na wschód od gór Kameruńskich. W głąb kraju nie sięga dalej nad 20—30 km. Jest to lud dobrze zbudowany, cery ciemnej, chociaż osobniki jaśniejszej cery i włosów nie należą do osobliwości; zarost twarzy wogóle rzadki; kobiety brzydkie, noszą włosy krótkie; obie płcie tatuują twarz i piersi; brwi wyskubują, sądząc, że te przeszkadzają bystrości wzroku; chodzą zupełnie nago, zwłaszcza przy pracy; podczas tańca obwieszają się mnóstwem świecidełek. Trudnią się głównie handlem, pozostawiając roboty około pola i inwentarza kobietom i niewolnikom,—Handel przybrał u nich charakter szkodliwej namiętności: dla * niego porzucają wszelką inną produkcyjną pracę, w nim są wytrwali i zabiegliwi.—Owładnęli oni ca-łem zamieszkiwanem przez siebie wybrzeżem i wzięli w swe ręce pośrednictwo handlowe z wuętrzem kraju; na kupców obcych nakładają daninę, lecz wogóle widzą ich niechętnie i dążą stale do monopolu. Pod tym względem jest to par excellence naród handlarzy, który w ciasnym zakresie odznacza się taką samą bezwzględnością i takim samym egoizmem, jak niejeden z wszechświatowych narodów handlowych. Dzięki handlowi, D. są zamożni i dlatego zaniedbają rolnictwo. Popęd do łatwego zarobku bez ciężkiej pracy właściwy jest wszystkim, począwszy od naczelników pokolenia, aż do ludzi na pół wolnych. Kobiety i niewolnicy gromadzą zwykle tyle tylko bananów, jamsu i wogóle pożywienia, ile go potrzeba na własny użytek, stąd na wybrzeżu D-ów artykuły żywności są bardzo drogie; o uprawie kawy, kukurydzy, bawełny i t. p. niema mowy. Wszystkie towary, w których wymianie D. pośredniczą, pochodzą z głębi Afryki.

mer un.

Dub, herb polski, patrz Dąb.

Dub, jezioro w gubernii Wileńskiej, powiecie Lidzkim, niedaleko granic gub. Grodzieńskiej, do 4 w. długie, około 1 w. szerokie, miejscami bardzo głębokie, — wypływa z niego rzeka Ułła, która wpada z lewej strony do Mereczanki.

Dub, Dub Czeski, niem. Bohnrsch Aicha, miaBto powiatowe w czeskiem hetmaństwie Tur-nowskiem, w prawem dorzeczu Izery, i na południowym stoku gór Łużyckich (Lausitzer Gebirge), w dolinie malowniczo położone; 235 domów, 2 568 m-ców, w tej liczbie 1 693 Niemców, reszta Czesi. — Jest tu kościół św. Ducha, zamek z kaplicą św. Jana Nepomucena, stary ratusz z wieżą, dwie szkoły pięcioklasowe (czes. i niem.), kilka niższych; browar, młyn, przędzalnie bawełny, fabryki tkanin bawełnianych i wełnianych, łomy wapienia, oświetlenie gazowe, kasa oszczędności i t. p. — D. był pierwotnie tylko zamkiem obronnym, później dopiero powstała dookoła osada, już jako miasto wspomniana po raz pierwszy poi r. 1347. W XIV i XV w. była tu przy kościele św. Ducha koman-dorya maltańska, którą jednak znieśli husyci w 1421 r. — Miasto, dawniej wyłącznie czeskie, stało się obecnie przewaźnio niemieckiem, dzięki fabrykom należącym do Niemca, który współziomków tu sprowadził.—Powiat obejmuje 125.7 km. □ po-

And S

Czechów.

staitl).

Ten duch kupiecki przeniknął i do stosunków rodzinnych: żona bowiem dostaje się drogą kupna i jest przedmiotem interesów handlowych na równi z towarami. Przecięciowa jej cena wynosi od 900 do 1200 marek, a niekiedy i więcej. Staje się o-na wtedy własnością męża, który może ją darować, wypożyczyć lub zab:ć; to ostatuie zdarza się jednak bardzo rzadko, gdyż kobieta jest najdroższym artykułem handlowym. Rzecz prosta, że obfitość dzieci jest z powyższych względów również wielce cenioną; jeśli kobieta jest bezdzietną, mąż odsyła ją rodzinie i żąda zwrotu zapłaconej summy; jeśli popełniła cudzołóstwo, może ją zabić, woli jednak przyjąć stosowny okup od uwodziciela, lub, gdy ten uiścić go nie zdoła, uczynić go do czasu swoim niewolnikiem. W wyobrażeniach religijnych przedstawiają się D-e jako wyznawcy najgrubszego fetyszyzmi. Czczą naj większego boga Rubi, który jest synonimem słońca; zmarłych grzebią najczęściej we wnętrzu własnych chat. Po śmierci dusza zmarłego potrzebuje dziewięciu dni na dojście do miejsca zupełnego spoczynku; po upływie tego czasu następuje właściwa uroczystość, na którą i sąsiednie zapraszają wioski; uczestnicy spożywają wówczas ogromne ilości rumu, wina palmowego i wódki. D. niedostępni są kulturze europejskiej, stąd też missyonarze nie mogą dotąd pochwalić się dodatniemi skutkami swej pracy. Wsie D-ów są wogóle czyste i znamionujące dostatek, chaty schludne, sprzęty w nich różnorodne. Niewolników nabywają w rozbójniczych wyprawach, lub ich kupują, wszakże nie obchodzą się z nimi zbyt surowo. Z Niemcami, w których sferze leżą ich posiadłoś )i, prowadzili i prowadzą uparte walki. —Porówn. Ra-tzeł „Volkerkunde* (Lipsk 1885), oraz artykuł Ka-

And S.

wierzchni, i ma 16 544 m-ców, w tej liozbie 14 026

And. S,

Duba, niem. D a u b a, stolica hetmaństwa czeskiego t. im., w górzystej okolicy, o 8 mil na północ od Pragi; niewielka osada, licząca 256 domów; 1804 m-ców prawie wyłącznie Niemców; un, sąd okręgowy, pocztę, telegraf, kontrolę skarbową, piękny kościół św. Krzyża, kilka szkół niższych, młyny i walne targi na chmiel. — Początek miasta niepewny; pierwotnie stał tu zamek na wzgórzu, z którego pozostały niejakie ślady; był on gniazdem rodziny Berków z D-y. — Hetmaństwo obejmuje 440.6 km. □ i liczy 28 182 m-ców; w tej liczbie 706 Czechów, reszta Nienocy (1890).— Dzieli się na 2 powiaty: D. i Sztjeti (Śteii= Weg-

And S.

Duban Jakób Feliks, architekt francuski (* 1797 w Paryżu, — f 1870 w Bordeaux), w roku 1823 otrzymawszy wielką nagrodę, udał się na dalsze studya do Włoch, zwłaszcza do Rzymu i Pompejów. Po powrocie do kraju w r. 1828, od 1830 był inspektorem robót przy wznoszeniu gmachu szkoły narodowej sztuk pięknych, a po dwóch leciech został jego budowniczym. W 1833 zamianowany adjmktem szefa wydziału konserwa-cyi pomników publicznych, w 1840 brał udział w konkursie na grobowiec Napoleona, oraz rozpoczął odnowienie Sainte Chapelle; następnie restaurował zamki w Blois, Dampierre i Chantilly. W 1849 otrzymał urząd architekta zamku Fontainebleau, a potem także Luwru, gdzie do r. 1853 odnowił i ozdobił kilka galeryj i pawilonów. Z gmachów prywatnych Francya mu zawdzięcza: hotel Pourtalói, wnętrze hotelu Galiera, pałac Chalay pod Saint Quentin, grobowce Pawła Dela-roche’a i jego żony, na omentarzu du Nord w Paryżu, pomnik Ingres’a (przy współpracownictwie rzeźbiarza Ergeniusza Guillaume’a) w szkole sztuk pięknych. D., który za swoje plany i projekta, tak w Salonie, jak i na wystawie powszechnej r. 1855, otrzymał wiele nagród wysokich, a był członkiem i prezydentem jury sztuk pięknych, zostawił cenny zbiór rysunków, które wystawione były w szkole Bztuk pięknych (r. 1872), a najcenniejszy z nich (kompozycyę z motywów antycznych) towarzystwo wyrytować kazało w celu rozpowszechnienia. D. od r. 1854 był członkiem Instytutu francuskiego oraz wielu Towarzystw i Akademij zagranicznych. Popiersie jego, rzeźbione przez Guillaume'a, zdobi ścianę frontową w przedsionku hemicyklu szkoły sztuk pięknych; medalion, dłóta tegoż artysty, umieszczono na jego grobowcu, wzniesionym według rysunku Duc’a, ze składek publicznych, na cmentarzu du Sud w Paryżu.    ,    *

Du Barry Joanna, według sfałszowanej staraniem dworaków Ludwika XV metryki, głośna owa kurtyzana była jakoby córką Jana Jakóba Gomar de Vaubernier i Anny Becu, zrodzoną w dniu 19 sierpnia 1746 r. Metryka rzeczywista wskazuje datę jej urodzenia w dniu 19 sierpnia 1743 r., a jako matkę—Annę Beąus, inaczej Quantigny zwaną,-Nazwiska ojca metryka owa nie wymienia, gdyż

Dnbas — Dubbeln.

188

Al. K.

Ed. W,

ten znalazł się później dopiero, gdy zależało Ludwikowi XV na uprawnieniu rodu swej kochanicy. Miejscem urodzenia owej Joanny było miasteczko Vaucouleurs, gdzie przyszła była na świat bohaterka Francyi, również Joanna, tylko, że ta OBta-tnia nosiła nazwisko d’A r c... Młodość spędziła jako „Beauvaruier“ w klasztorze Saint Aurę, lecz powołanie zakonnicy nie odpowiadało jej usposobieniu. Wydostawszy się z klasztoru, znalazła miejsce u mo-dniarki Labille, gdzie jako M-lle Lanęon zawiązała stosunek z kuchcikiem Mikołajem Mathon. — Nastąpił szereg innych wielbicieli, między którymi trzymał prym markiz de Baudrin.— Dom niejakiej la Gourdan był miejscem schadzek. Tam przeniosła się Joanna i tam poznał ją zbankrutowany szuler, hrabia Jan du Barry, który, umiłowawszy ją sobie, postanowił wyzyskać jej wdzięki na korzyść nadszarpanej swojej kieszeni.— On - to sam nastręczył ją staremu lubieżnikowi, Ludwikowi XV, który, oczarowany pięknością Joanny, postanowił uczynić ją damą dworską i tym sposobem ułatwić sobie stosunki z kochanicą. Znalazł się w r. 1768 w osobie brata Jana du Barry, hrabiego Wilhelma du Barry, usłużny dworak, który, użyczywszy nazwiska swego i godności pannie „Vaubernier*, dyskretnie ctfnął się na ustronie i oddał nominalną żonę swoją do zupełnego rozporządzenia królowi. Dostawszy się na dwór królewski, stała się du Barry klęską Francyi i złym duchem bezsilnego, zgnuśuiałego monarchy. Ujęła ona w ręce swoje-ster dworskich intryg i przedewszystkiem wyjednał ła usunięcie ministra Choiseula, który poważy-się uczynić królowi zarzut z powodu wyboru kochanki; przyczyniła się do wyniesienia ks. d’Aiguil-lon, zjednania łask kanclerzowi Maupeou i do rozpędzenia parlamentu (1772). Rozdawnictwo łask i urzędów wyniszczyło skarb Francyi. Król wystawił dla D. wspaniałą [willę Louveciennes pod Marły, gdzie też stale się osiedliła po jego śmierci i gdzie pobierała przyznaną jej przez Ludwika XVI rentę, następnie za bajecznie wysoką cenę przez skarb od niej odkupioną. Żyła tak Dubarry w zapomnieniu aż do roku 1792, otoczona przepychem i towarzystwem wyborowszem, które się gromadziło w Louvećiennes, by pędzić żywot hulaszczy, w gronie artystów i utracyuszów. Do stałych gości Du Barry należała słynna artystka malarka Vigee Lehrun i Rozalia ks. Lubomirska z Chodkiewiczów, bawiąca, podówczas z córeczką Różą w Paryżu.— Kradzież kosztowności, spełniona w pałacyku Dubar-ry, wyprowadziła znowu na widownię nazwisko b. faworyty królewskiej. Parokrotne jej wyjazdy do Anglii, w celu odzyskania ukradzionych kosztowności, wysoka nagroda wyznaczona przez poszkodowaną temu, ktoby naprowadził na ślad sprawców kradzieży—wszystko to były okoliczności zgubne dla Dubarry w epoce terroryzmu, jaki zapanował we Francyi po procesie Ludwika XVI. Własna jej służba pałacowa zadenuncyowała awanturnicę przed komitetem ocalenia publicznego. O* skarżona o stosunki z nieprzyjacielem i emigracyą, uległa aresztowaniu. W dniu 6 grudnia 1793 r. (16 Frimaire’a) stanęła Du Barry przed kratkami

trybunału wraz ze swoim bankierem, Hollendrem Vandenyveem i synami jego. Miała już podówczaś lat 50. W owym czasie poszlaka—stanowiła już dowód winy. Prokurator Fouqiuer-Tinville znalazł dobrą okazyę do wytoczenia procesu całemu dawnemu porządkowi rzeczy we Francyi: potępiając Du Barry, potępiał i królewskość, i rrarzutność dworu, i skażenie jego obyczajów.—Starała się nieszczęśliwa łzami obudzić współczucie w sędziach, lecz nic to jej nie pomogło. Dnia 7 grudnia 1793 r. skazano ją na śmierć. Wyrok ogłoszono o 11 wieczorem, a już nazajutrz wezwała skazana do więzienia Conciergerie jednego z sędziów, błagając o łaskę, a dla wyjednania jej nietylko że wydała wiele z o-sób, które u niej bywały w Louveciennes, lecz nadto wskazała skrytki, gdzie ukryła była wszystkie kosztowności swoje i pieniądze. Zgubiło to tylko jej kamerdynera Morin’a, którego bezzwłocznie stracono, a nie ocaliło skazanej. D. 8 grudnia 1793 r. powleczono Du Barry pod nóż gilotyny. Szarpiąc się i zawodząc jęki, błagała awanturnica przechodniów, by ją ratowali. Już na rusztowaniu stojąc, pasowała się z pachołkami, by nie dać się przymocować do fatalnej deski... „Jeszcze jedną minutkę panie kacie!w błagała ze łzami, leżąc pod nożem gilotyny. Życie Du Barry opisał Leon Gozlan, nadto w wydawnictwach Campardona, Vallona i Daubana mieści się wiele szczegółów o sprawie jej przed Trybunałem rewolucyjnym.

Dubarry Armand Ernest, pisarz francuski (* 1836 w Lorient). Był redaktorem dziennika turyńskiego, a potem florenckiego, „Italie”, oraz korespondentem z Rzymu „UlustrationM, „Liber(óu, „Opinion national* i „Journal des debata*. Od r. 187L redagował „Pays", od 1876 „Gazette de France* i pisywał w „Figaro*, „Raillement“ i in. Z licznych jego powieści, prócz historycznych, cieszą się wielką poczytnością te, w których, na wzór Verne’a, popularyzuje wiadomości naukowe; taką samą dążnością odznaczają się jego artykuły w „Musee des familles“. —Z dzieł jego wymieniamy celniejsze: „Deux mois de 1’histoire de Veni-se* (1869); „Le roman d’un baleinier* (1869): „Les drames de 1’Orient* (1870); „Petite France* (no-welle 1873); „Quatre cólebrites* (1874); „L'Alsace-Lorraine eu Australie* (1874); „Trois histoires de terre et de mer* (1874); „Le brigandage en Italie* (1875); „La belle-soeur d'un papę* (1878); „Histoire de la cour de Romę* (1879); „Le sac de Romę par un Bourbon* (1879); „L’Allemagne chez elle et chez les autres* (1880); „Splendeurs et misćres de la Cour de Roine* (1881); „Les colona du Tanganyika“ (1881); „Perdus sur la mer de Corail* (1884); „La mer* (1886) i in. Wydał także r. 1893 zbiór poezyj lirycznych p. t. „Sans yoile*.    *

Du Bartas W i 1 h e 1 m, ob. B a r t a s.

Dubas, mały ostatek wodny, mający czai, czyli tylny koniec, pionowo ucięty.

Dubbe, arabska nazwa gwiazdy a Niedźwiedzicy Wielkiej (ob.).

Dubbeln, osada nadmorska w okolicach Rygi; w pierwszej części bieżącego stulecia zaledwie kil-

G. M.

kadziesiąt skromnych dworków łotewskich licząca, stanowi obecnie olbrzymią osadę, z wielu mniejszych złożoną, zajmuje zaś rozległy pas ziemi pomiędzy dolnym biegiem Lentawy a Bałtykiem. Długość jego wynosi około 4 mil, a szerokość ¹/4 do Va mili. Cały ten pas ziemi od strony morza przepełniony jest wydmami, które, zarówno jak brzegi rzeki, pokrywa bór sosnowy wysokopienny. Wśród tego boru wznosi się niezliczona moc letnich domów mieszkalnych, po największej części nowo i gustownie urządzonych, a otoczonych pięknemi ogródkami o drzewach i krzewach najrozmaitszych, pomiędzy któremi nie brak nawet egzotycznych. Wspanialsze wille leżą przeważnie w lesie nawskroś sosnowym, w sąsiedztwie innych lasów, wśród starych sosen, które miejscami wycięto, miejscami pozostawiono w grupach po kilka lub kilkanaście. Zdają się one nieco dziwić, co robią między niemi, wśród dawnej leśnej zaciszy domki i wille tak świeże, w kwiaty i krzewy zamorskie bogato przybrane; ale osłaniają je gościnnie przed wiatrami morskiemi, w dni zaś pogodne otaczają je balsamicznem powietrzem, przeBiąkłtem wonią igliwia i żywicy. Zwłaszcza przy najpóźniej utworzonych letnich domach mieszkalnych i willach starano się zachować jak najwięcej starych sosen, wycinając tylko te, których zrąbanie było niezbędnem dla utworzenia pojedyńczych posiadłości, tak, iż najnowsze wille leżą w szczerym lesie sosnowym. Z Rygą łączy ten uroczy brzeg Bałtyku kolej żelazna, wiodąca do Tukum w Kurlandyi. Idzie ona z początku wzdłuż wybrzeża morskiego i stąd kilka pierwszych sta-cyj, a zarazem osad (Bilderlingshof, Edinburg, Majorenhof, Dubbeln, Karlsbad i Assern) łączy te wszystkie miejscowości nadmorskie w jedną długą osadę z tysiącznemi willami, wynajmowa-nemi gościom kąpielowym. Osady te mają centralny zarząd policyjny w Dubbeln. Stanowią one niejako przedmieście Rygi i wytwarzają liczne ulice, a ludność tych osad, wzrastająca z roku na rok, dosięga w lecie poważnej liczby 80000 mieszkańców. Z powodu hygienicznego położenia i łatwej ko-munikacyi z Rygą, liczba gości na tern wybrzeżu Bałtyku podnosi się coraz bardziej. Codziennie przechodzi tędy aż 18 pociągów kolei Rysko-Tukumskiej, a oprócz tego kursują stale statki parowe pomiędzy Rygą, Bilderlingshofem, Majorenhofem i Dubbel-nem. Bilderlingshof, pierwsza od strony Rygi osada nadmorska, przy której zatrzymują się wspomniane pociągi, zamieszkiwana bywa przeważnie przez takich gości kąpielowych, którzy radzi usunąć się od zbytniego ruchu, zgiełku i gwaru, panujących stale w Majorenhofie i Dubbelnie. Wille tej pierwszej osady nadmorskiej stanowią wyłącznie mieszkania letnie Ryżan, znajdujących tu zupełny spokój po trudach miejskich. Następna z kolei osada, Edinburg, nie nastręcza również gościom kąpielowym innych rozrywek, prócz spacerów wśród cienistej leśnej zaciszy nad brzegiem morskim i wydmach przez Bałtyk utworzonych. Właściwie życie kąpielowe kwitnie natomiast w Majorenhofie, a zwłaszcza w samym Dubbelnie. Głównem ogniskiem rozrywek w Majorenhofie są hotel i og-

ród Horna, które w OBtatnich lecieoh (zwłaszcza odkąd w nich grywa codziennie znakomita orkiestra) współzawodniczą dosyć szczęśliwie z zabawami, urządzanemi bezustannie w sławionym powszechnie Kurhauzie w Dubbeln. Na samem pograniczu Majorenhofu i Dubbelnu leży rozległy zakład hydropatyczny, Marienbad, cieszący się szerokiem uznaniem publiczności. Dubbeln posiada własny Kurhaus (Cur-und Gesellschaftshaus) ze wspaniałym parkiem, roztaczającym się pomiędzy rzeką a wybrzeżem morskiem, i tam koncentruje się właściwie całe życie kąpielowe olbrzymiej 4-milowej osady, ciągnącej się od Bilder-linsghofu aż do stacyi Assern. Do tego kurhauzu należy mnóstwo pięknych willi, w cienistym parku tu i owdzie rozrzuconych (tak zwane Villenan-nexe des Kurhauses), w których wesołe wre życie. Sam zaś kurhauz w Dubbelnie dostarcza wszelkiej wygody i przyjemności. Odpowiednia wielka sala dla gości (Kursaal), teatr, bale, częste koncerty, dostateczne oświetlenie, gabinety lektury i t. d. zdolne są uprzyjemnić pobyt letni w okolicy uroczej, leśnej, nad rzeką i morzem. Właściwa osada Dubbeln mniej jest rozległą od Majorenhofu, a znacznie więcej od n'ego zaludnioną, tak, iż wille jej najmniej są cieniste (przypominają one żywo słynne Soboty pod Gdańskiem) i pod tym względem nie mogą wytrzymać porównania z bardziej odda-lonemi od kurhauzu willami Majorenhofu, Edinbur-ga, Bilderlingshofu i Assern, w których nie brak zgoła przestrzeni, szczerym lasem zajętych. Do Dubbelnu przytyka mniej zaludniona osada Neu-dubbeln, granicząca z osadą nadmorską Karlsbad, po której następują mało osadki Assern i Kaugern, będące ulubionem schronieniem takich gości kąpielowych, co się wszelkich przyjemności i wygód na dobre wyrzekli, zadawalniając się przedewszystkiem widokiem boru i morza. Wogóle wyznać należy, że całe to wybrzeże morskie stanowi pobyt letni równie zdrowy, jak mity. Ryga w zupełnej blizkości; znajdują się w miejscu magazyny najrozmaitsze i warsztaty rzemieślnicze niezbędne, poczta, stacye telegraficzne i dworce kolei żelaznych. Wybrzeże morskie płaskie, grunt piaszczysty, bez żadnych kamieni i kamyków, a tak twardy, że noga kąpiących się nie może w nim uklęsnąć. Jak w Ostendzie wprowadzają i tutaj gości kąpielowych do morza wozy różnobarwne (tak zwane „Badewagen*), co może jest powodem, że Ryskie wybrzeże tu i owdzie bywa nazywane .Bałtycką Ostendą.* Napływ gości z Petersburga, Moskwy, i głębi cesarstwa postępuje z roku na rok. Ku duchowej potrzebie zbudowano cerkiew prawosławną w Neudubbeln, zbór ewangelicki w Alt-dubbeln, a ostatniemi czasy na pograniczu Dubbelnu i Majorenhofu—obszerną kaplicę rzymsko-katolicką (głównie z hojnych ofiar polskich), w której latem dla gości kąpielowych odprawia się nabożeństwo codziennie.

Dtlbczaóski lub Habrowański ze Zdenina Jan, działacz i pisarz religijny z pierwszej połowy w. XVI. Był panem na Habrowonach, Lilczu i Koutie w Morawii, gdzie się stykał z Nowochrzczeń-

And. S.

W. K. Z.

A. A. K.

And. S.

cami. W r. 1526 zaprzyjaźnił się z bratem Maciejem Pustelnikiem i z Wacławem z Lilczu i jął krzątać się około założenia nowej sekty religijnej. Z początku utrzymywał dobre stosunki z Jednotą braterską, ale te wkrótce się popsuły po odpowiedziach brata Łukasza, a także i gdzieindziej życzliwość ku niemu upadła, gdy się pokusił o szerzenie doktryny swej przemocą i prześladowaniem. Skutkiem tego postanowił założyć osobną gminę kościelną, której nazwał się głową, i obrał stolicę w Kou-tie, a drukarnię urządził w Lilcau (in Monte lilia-rum 1530) pod firmą Habrowańskich. Po śmierci brata Łukasza r. 153 L szukał znowu zgody z Jednotą braterską, ale bez powodzenia, mimo, że zdecydował się wydać według przekładu Braci „Apo-logię“ roku 1536. Krok ten był dla niego zgubnym. Tegoż roku kazano mu się stawić przed królem Ferdynandem I w Pradze, gdzie po przesłuchaniu 8ądowem uwięziono go w Czarnej wieży. Dopiero r. 1538 powrócono mu wolność za złożeniem 10 000 kop. groszy czeskich, jako rękojmi, że pod utratą mienia i gardła nie będzie ani U3tnie, ani piśmiennie szerzyć swojej doktryny. Działalność jego literacka dotyczyła wyłącznie sekty Habrowańskich, a z pism jego najważniejsze są: „Listove Bratrim Boleslavskym posiani* (Prostiejov 1527), „Spis proti spisu bratrskćmu o vire kusó” (1528) i „Ukazani v dvoji strauce, 1. o poradku slużebnem, a 2. o pu-vodu“ (1533).—„Ottuv slov. nauc.“

Du Bellay, ród francuski, ob. Bellay. Dubelt, ob. Bekas.

Duben, miasto w pruskiej prowincyi Saskiej, regenoyi Merseburskiej, powiecie Bitterfeldarkim, na prawym brzegu Muldy, przy uściu Schwarzba-chu; ma stary zamek, białoskórnie, walcownie żelaza, fabryki tytoniu i machin rolniczych; około 4 000 m-ców. — Osada ta, słowiańskiego pochodzenia, należała w X w. do arcybiskupstwa Magdeburskiego. W zamku margrabia Miśnijski, Albrecht, więził swego ojca, Ottona, 1188 r.—Dnia 4 września 1631 tu zawarty został związek Gustawa A-dolfa z kurfirstem saskim, Janem Jerzym I, zaś dnia 29 października 1759 Prusacy, pod Finkiem, napadli wojsko Arenberga i zmusili je do odwrotu.— Przed bitwą pod Lipskiem przebywał tu Napoleon od 10 do 14 października 1813 r. Na północ od miabta rozpościera się obszerna płaszczyzna, znana pod nazwą stepów D-skich (Diibensche Heide); jest to przestrzeń, mająca około 160 km. □ rozległości, pokryta piaskiem, chwastem, wrzosem lub krzakami jałowca i eośniny; tu i owdzie wznoszą się samotne i roślinności pozbawione pagórki, z których Wurzelberg dosięga 181 m. wysokości.

Dubena, rzeczka w Inflantach, ob. D u b n a.

Dubenitz, herb polski z zatwierdzenia. Na tarczy dwudzielnej, w prawem błękitnem polu lis wspięty w lewo, w lewem, srebrnem polu pies po-pielatawy z czarną obrożą, wspięty w prawo. W koronie szlacheckiej, nad hełmem, ni6ma szczytu. Herb ten, nadany z nobilitacyą i przydomkiem „Dubenitz* r. 1499 jednemu z Reyskich, przyniesiony do Polski, po r. 1836 zapisanym został w poczet herbów szlachty poi. po wywodzie legitymacyjn. Franciszka Ksawerego Reyskiego, syna Jana, i Czesława Antoniego Ignacego trzech imion Reyskiego, syna Franciszka; herbem tym pieczętują się Reyscy-Dubenitz, uznani r. 1592 baronami w Czechach, a r. 1824 w Królestwie Polskiem — i zapisani w poczet szlachty polskiej po roku 1836. Jako baronowie ubywają nad tarczą korony o siedmiu pałkach, a nad nią hełmu z koroną szlachecką (Ottuv Slo-vnik nauó.—Borkowski—„Herb. rodów szlacheckich Królestwa Polskiego*.

Dubeuz Ludwik, orjentalista francuski, ur. w Lizbonie 2 listop. 1798, um. w październ. 1863 w Paryżu. W młodzieńczym wieku przybył do Paryża i tu odbył nauki średnie, następnie oddał się specjalnie studjom języków wschodnich. W r. 1816 wstąpił do zarządu bibljoteki królewskiej, gdzie został kustoszem, potym zaś w r. 1848 powołany był na katedrę języka tureckiego do szkoły języków wschodnich, i na tym stanowisku pozostał do śmierci. Czasowo wykładał także język hebrajski w Kolegjum francuskim przed r. 1862, tj. przed objęciem tej katedry przez Renana. O-prócz wielu artykułów, ogłoszonych w czasopismach specjalnych, wydał osobno gramatykę jęz. tureckiego: „Elements de la grammaire turąue* (Paryż 1856, w 12-ce) i obrazy perskie p. t. „La Perse®, stanowiące tom zbioru „Univers pittoresąue* (Paryż 1841, w 12 ce). Przedsięwziął także przekład z perskiego kroniki Tabarego, lecz wydał tylko tom 1-szy p. t. „La Chroniąue d’Abou-Djafar Mohammed Tabari* (Paryż 1836, w 12-ce). Pracę tę doprowadził następaie do końca M. Zotenberg (Grandę Eacycl. Lamir.).

Dubica, mylnie D u b i c z a, 1) D. b o ś n i a c-k a, miasto na prawym brzegu Uny, niedaleko od jej uścia w Sawie, na północnym stoku wyniosłości Kozara Pianina, w okręgu Banialuki; przeszło 5 000 m-ców, przeważnie mahometan-Serbów.— Pierwotnie należała do rycerzy Rodyjskich (zakon Joannitów) i była twierdzą pograniczną przeciw Turkom; potem przeszła do rodziny Zrinyich, którzy utracili ją w walce z Turkami 1538 r. W r. 1685 i 1687 zdobywają D-ę wojska austryackie, lecz w r. 1718, na mocy pokoju Poźarewackiego, ustąpioną została Turcyi. — Najważniejszym faktem w dziejach miasta jest mężna obrona twierdzy tutejszej przez Turków przeciw oblegającemu ją austryackiemu feldmarszałkowi Laudonowi, który w dniu 26 sierpnia 1788 r. zmusił oblężonych do kapitulacyi. — Na lewym brzegu Uny leży 2) D. chorwacka, w okręgu Zagrzebskim, powiecie Petryńskim; około 3 500 m-ców. — Była także niegdyś twierdzą, pod którą ban Peter Berysławić poraził Turków w 1513 r. — Ludność trudni się uprawą wina i chowem nierogacizny; prowadzi także handel zbożem.

Dub.icki Józef Kalikst (* w Wilnie dnia 19 marca r. 1825), lekarz. Ukończywszy nauki gi-mnazyalne w mieście rodzinnem, wykształcił się w zawodzie swym w petersburskiej Akademii medyko chirurgicznej, poczem w r. 1847 został ordynatorem szpitala wojskowego w Kerczu. W roku 1850 przeniesiony do Finlandyi, nie długo tam

Dr J. P,

P. Chm.

przebywał i pełnił następnie do r. 1864 kolejno służbę w Charkowie, Mohylewie, Smoleńsku i Witebsku, w r. 1864 powrócił znów do Finlandyi jako lekarz pułkowy, a przez czas pewien był starszym ordynatorem szpitala wojskowego w Wybor-gu. W r. 1870 w celach naukowych wyjechał za granicę, zwiedził Berlin, Hallę, Kraków, Wiedeń i Paryż, zajmując się głównie syfilidologią i higieną. Powróciwszy z tej wycieczki, otrzymał posadę starszego ordynatora w Rydze. Podczas wojny tureckiej w r. 1877 i 1878, był lekarzem naczelnym szpitala wojskowego w Nikołajowie i rozwinął na stanowisku tern działalność ze wszech miar chwalebną i dla choryih użyteczną. Po zawarciu pokoju powrócił znów do Rygi. Jako wielki miłośnik nauk przyrodniczych, badał pod względem botanicznym i geologicznym liczne miejscowości, w których go stosunki służbowe zatrzymywały, spostrzeżenia zaś swoje, nieraz bardzo ciekawe, ogłaszał, zwykle bezimiennie, w dziennikach gubernialnych. Jest on też autorem Hygieny wrakowej (litografowanej po rossyjsku) oraz nie o-głoszonego komentarza do sonetów krymskich A. Mickiewicza. — Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. polskichu (str. 98, gdzie większość prac jego licznych jest wyszczególniona).

Dubiecki Maryan (* 26 sierpnia 1838), historyk, rodem z Zasławia na Wołyniu, skończył wydział historyczno-filozoficzny w uniwersytecie Kijowskim, był nauczycielem historyi polskiej i powszechnej w Warszawie do r. 1863. Dłuższy czas przebywał w Rossyi. Dał się najprzód poznać ładną monografią, nowe podającą wiadomości p. t. „Osadczy z ziemi Mandźu, opowieść z dziejów XVII wieku*, potem

Hf

,r

Fig. 55. Dubiecki Maryan.

rozprawą o „Kudaku* (1879) zyskał sobie nagrodę Akademii Umiejętności w Krakowie. Dzieło Laboulaye’a o dziejach Stanów Zjednoczonych wzbogacił czwartym tomem, zawierającym historyę tych Stanów od Waszyngtona do zgonu Lincolna, opartą na źródłach niemieckich i angielskich (Warszawa 1878); wydał „Rys dziejów najnowszych* (Wilno 1880); pomniejsze swe prace dziejowe pomieścił w zbiorze p. i. „Obrazy i studya historyczne* (Warszawa 1884). Z monografij, które nie weszły do tego zbioru, wymienić należy: „Kafla, osada genueńska, i jej stosunek z Polską w XV w.*, „Zawiązki dziejów Siczy Zaporoskiej”, „lnstytucye Zaporoża*. Przeniósłszy się do Krakowa, pisywał i pisuje do „Przeglądu Powszechnego* rozprawy historyczne i literackie. Wydał też dwutomowe dzieło pod t. „Historya literatury polskiej, na tle dziejów narodu skreślona* (Warszawa 1888), ale rzecz ta mniejszą ma wagę naukową, niż jego prace historyczne; autor bowiem nie opanował krytycznie obfitego matery8łu, jaki się w ostatnich 30 latach zwłaszcza nagromadził, oraz nie umiał zu-źytkow aó ścisłej metody w przedstawieniu objawów history czno-literackich.

Dubiecko, miaBto w Galicyi, w powiecie Przemyskim, na lewym brzegu Sanu, 232 m. nad powierzchnią morza. Leży malowniczo śród górzystej okolicy; ma 192 domy i 1 699 m-ców, w tej liczbie 833 mężczyzn i 866 kobiet; 862 katolików, 111 unitów, 724 żydów, 2 innych wyznań; 1 685 Polaków, 8 Rusinów, 6 innych narodowości (1890). Jest tu parafia rzymsko - katolicka i grecko katolicka, szkoła ludowa, poczta i telegraf; powierzchnia gruntów miejskich wynosi 1.79 km. □. Pierwotnie była to wieś, którą wraz z przyległościami nadał Jagiełło wieczyście Piotrowi Kmicie, kasztelanowi lubelskiemu, w 1389 r. Na mocy przywileju z r. 1407 Mikołaj Kmita zamienił wieś na miasto, założył parafię i zbudował kościół pod wezwaniem św. Mikołaja. W 1503 r. miasto, doszczętnie przez Tatarów spalone, otrzymało cd króla Aleksandra zwolnienie od wszelkich opłat na lat 6. Następni dziedzice D-a, Stadniccy, sprzyjali innowiercom i oddali im kościół katolicki w 1551 r.; wkrótce zgromadzają się tu przywódzcy Aryanów, zakładają szkolę, która ściąga zewsząd mnóstwo młodzieży. Lecz już w 1586 Jędrzej Stadnicki wraca na łono kościoła katolickiego i zwraca kościół katolikom, szkoła zaś, wskutek uchwały kapituły przemyskiej, została zamkniętą. Wkrótce potem D. przechodzi na własność Krasickich, którzy wyjednali od Zygmunta III w 1590 r. przywilej na zaprowadzenie jarmarków. W 1621 r. była tu chwilowo drukarnia aryańska, utrzymywana przez Jana Szeligę, lecz ten niedługo przeniósł się do Jarosławia. W r. 1624 Tatarzy łupią i palą miasto, a wielu mieszkańców pozbawiają życia. W 1626 r. Grzegorz Krasicki, starosta doliński, polecił rozebrać istniejący przy zamku kościół św. Mikołaja pod pozorem, że przeszkadzał obronie zamku, i przenieść nabożeństwo do kościoła św. Krzyża na przedmieście. W XVIII wieku dopiero wystawiono nowy kościół, poświęcony w 1755 r. przez Wacława Sierakowskiego, biskupa przemyskiego. Parafia u-nicka istnieje od lat dawnych; cerkiew obecna pochodzi z 1753 r. W zamku Dubieckim, w którym ur. się Ignacy Krasicki (3 lutego 1735), przechowują się archiwa rodzinne i pamiątki po słynnym biskupie warmińskim. Nad Sanem piękny park. — („Słownik Geograficzny”, „Starożytna Polska", „En-cyklopedya Orgelbranda* większa).    Aud* s*

And. S.

And. S.

And S.

And. S.

And S.

Dubienka, miasto w gubernii Lubelskiej, powiecie Hrubieszowskim, na lewym brzegu Buga, przy uściu rzek Wełnianki i Stryjanki v. Stryhanki, w o-kolicy płaskiej, podmokłej i lesistej; w d. 1 stycz. 1894 miało 5 201 m-ców, w tej liczbie 2 507 mężczyzn, 2 694 kobiet; 4 968 stałych i 233 niestałych mieszkańców; l6.7°/₀ prawosławnych, 3i.3°/₀ katolików, 52°/₀ żydów; obszar gruntów miejskich wynosi 8.6 wiorst □. Jest tu parafialny kościół katolicki, murowany, należący do dekanatu Hrubieszowskiego, Cerkiew wschodniego obrządku, szkoła elementarna, poczta, apteka, urząd miejski. Pierwotnie wieś Dębno lub Dubno została w d. 10 lutego 1588 przemienioną na miasto, na mocy przywileju Zygmunta III, a na prośbę starosty horodel-skiego, Jana Sienińskiego. Tenże monarcha i jego następcy przywilej ten potwierdzają i rozszerzają. Pierwsza wzmianka o zmianie nazwy Dębna czy Dubna na Dubienkę ściąga się do pierwszych lat XVIII wieku i czasów Augusta II. Niegdyś silnie obwarowana, prowadziła handel rzeczny i miała wielu rzemieślników; atoli wojny szwedzkie położyły kres pomyślności jej i rozwojowi. Stanisław August dwukrotnie odwiedzał miasto: w 1781 i 1787. Dnia 18 lipca 1792 r. pod D-ą, ku wsi Kulemczy-ce, stoczoną została kilkogodzinna bitwa, w której Kościuszko odniósł zwycięstwo nad wojskiem ros-syjBkiem, a generał rossyjski, Palembach, poległ; nagrobek jego, przez rodzinę wystawiony, przetrwał do niedawnych czasów.—Dubieńskie słaro-stwo niegrodowe opłacało kwarty 5 802 złp. i 9 gr., a hyberny 472 złp. i 3 gr..—(„Słownik geograf.", „Eucyklopedya Orgelbranda" większa).

Dubin, Dupin, miasteczko w W. ks, Poznań-Bkiem, regeDcyi Poznańskiej, powiecie Rawickim, na lewym brzegu Orli (prawy dopływ Barycza), i w pobliżu granicy Szląska; 716 m-ców, w tej liczbie 700 katolików (1890). Miasto leży na wzgórzu, ma kościół parafialny, należący do dekanatu Jutrosińskiego, gorzelnię, szkołę elementarną; ludność, przeważnie polska, trudni się głównie rolnictwem. — D. wspominany jest w dokumentaoh już w w. XIII; kościół parafialny pochodzi z 1445 r.— Dobra D-skie były własnością księcia Adama Czartoryskiego.

Dubingowicz Stanisław, przełożył z języka łacińskiego na polski pismo polityczne Jędrzeja Wolana, wyszłe pod tytułem „De libertate politica sive civiłi“, i wydrukował je w Wilnie w 1606 r., u J. Karcana.

Dubinki, niekiedy D u b n i k i, miasteczko w gubernii i powiecie Wileńskim, o 7 mil na północ od Wilna, na północo - zachodnim brzegu jeziora 0-swje. Jest tu kościół parafialny, pod wezwaniem św. Jerzego, należący do dekanatu Gedrojckiego, kaplica na cmentarzu; około 150 m-ców. — D. były pierwotnie własnością w. ks. litewskich, później przeszły do Radziwiłłów, piszących się na Bir-źaeh i Dubinkach, wreszcie do Tyszkiewiczów. — Witold fundował kościół katolicki parafialny, którego erekcyę Kazimierz IV d. 23 kwietnia 1449 r. potwierdził. — Mikołaj Radziwiłł, zwany Rudym, oddał go Kalwinom, a Janusz Radziwiłł, kaBzt. wileński, kazał rozebrać drewniany 1 wznieść murowany zbór, w którym też został pochowany. — Zbór ten przetrwał do 1704 r. — Tymczasem duchowieństwo katolickie wytoczyło Radziwiłłom proces w r. 1642 o kościół i jego fundusze i uzyskało w 1672 r. wyrok trybunalski, wskutku którego Karolina Radziwiłłówna wybudowała w r. 1678 kościół drewniany, dotąd istniejący. — W zamku tutejszym, którego zwaliska sterczą po dziś dzień, przemieszkiwała czas jakiś Barbara Radziwiłłówna, dopóki małżeństwo jej z Zygmuntem Augustem nie zostało ujawnione. — („Słów. geogr.“, „Encyk. Org.a większa).

Dubissa, prawy dopływ Niemna w gubernii Kowieńskiej; ma źródła w niewielkiem jeziorku powiatu Szawelskiego, skąd wypływa pod nazwą Swen-tupis i wpada do jeziora Rajzgie, a po wyjściu z niego przybiera nazwę D-y i dąży w kierunku południowym, z nieznacznemi łukowatemi wygięciami. W biegu swym mija osady i miasteczka: Podubiś, Sawdyniki, Lidowiany, Betygołę, Ejragołę, Czekisz-ki i pod Średnikami wpada do Niemna, ubiegłszy wiorst 130. Koryto D-y kręte, śród malowniczych wzgórz w powiecie Rossieńskim i Kowieńskim; szerokość od 15 do 20 sążni, głębokość do 9-u stóp; dno miejscami kamieniste; brzegi złożone ze świeżych osadów, w których spotyka Bię liczne głazy narzutowe; pęd wogóle dość bystry, zapas wody obfity, zwłaszcza na wiosnę,—wówozas rzeka tu i owdzie zmienia koryto; latem w wielu miejscach daje się przechodzić wbród. Spławną jest na przestrzeni od Lido wian do uścia. Dla połączenia D-y z sąsiednią Windawą v. Wentą przedsięwzięto w r. 1824 roboty około wykopania kanału, któryby wychodził z D-y poniżej Bubia i dochodził do Wenty poniżej Szawkian; lecz po dokonaniu znacznej jego części wstrzymano dalszą pracę w 1839 r.

Dublany, wieś w Galicy i, o milę na północo-wschód od Lwowa, obejmuje 7.3 km. □ przestrzeni, liczy 126 domów, 840 m-ców, w tej liczbie katolików 385, unitów 437, protestantów 18; Polaków 386, Rusinów 447; ma pocztę, szkołę ludową i szkołę wyższą rolniczą; szkoła ta, założona w r. 1851, a otworzona w 1856 r., utrzymywaną była pierwotnie przez towarzystwo gospodarskie przy pomocy zasiłków skarbowych, lecz od 1 stycznia r. 1878 przeszła pod zarząd wydziału krajowego. Istnieje przy niej także szkoła parobków i dozorców gospodarskich.

Lublin, 1) L., hrabstwo w irlandzkiej prowin-cyi Leinster, nad m. Irlandzkiem, ma 918.2 km. □ powierzchni i 429 111 m-ców, t. j. 467 na 1 km. □ (1891). Od północy, zachodu i połuinia otoczone jest hrabstwami: Meatb, Kildare i Wicklow. Kraj na północy sfałdowany niewielkiemi pagórkami, na południu górzysty: tu, na granicy z hrabstwem Wicklow, wznosi się rozległy pień gór Kip-pure do 751 m. wysokości. Z rzek najważniejszą jefct Liffey, wpadająca pod Dublinem i łącząca się w samem uściu z rzeką Dodder; oprócz tego po-brzeźne rzeki Broad-Meadow i Delvin. Rzeka Liffey, spławna i żeglowna, za pomocą kanałów Królewskiego i Wielkiego (Royal, Grand), łączy się z rzeką Shaunon i z rzeką Barrow. Grunt miejscami gliniasty lub kamienisty, wogóle mało urodzajny i do uprawy trudny, wszakże nad brzegami rzek niektórych bardzo żyzny, dzięki aluwial-nym osadom; z ogólnej przestrzeni pola orne zajmują 17°/₀» łąki i pastwiska około 50%i lasy 2%* reszta nieużytki. Klimat wilgotny, ale łagodny i zdrowy; hodowla zwierząt domowych zdaje się cofać, tylko bydło rogate jest przedmiotem staranniejszego chowu. W 1887 r. liczono około 21000 koni, 48 000 owiec, 11000 świń i 64 000 bydła rogatego. Z ciał kopalnych wydobywają nieco o-łowiu i miedzi, zato materyał budowlany, mianowicie zaś granit, znajduje się tutaj w wybornym gatunku i w wielkiej obfitości. Przemysł był dawniej bujniejszy, dziś nieco podupadł; są tu jednak znaczne fabryki płótna, papieru, tkanin wełnianych i bawełnianych, browary, gorzelnie, dysty-larnie. Handel skupia się głównie w Dublinie i znajduje poparcie w licznych drogach żelaznych o-raz instytucyach kredytowych. Z ogółu ludności przypada 77°/₀ na wyznawców religii katolickiej. Stolicą hrabstwa i zarazem całej Irlandyi jest 2) D. nad zatoką t. im. w m. Irlandzkiem i przy u ściu rzeki Liffey. Wyraz D. jest pochodzenia celtyckiego, przeobrażany przez różne narody i w różnych czasaoh. U Ptolemeusza Eblana, w kronikach irlandzkich Duibh-linn, t. j. czarne błoto, niekiedy Duvlin, na starych monetach duńskich Diylin i Dyflin; (duibh v. duv — czarny,

1 i n n=kałuża); staroirlandzka nazwa miasta była: Bally-ath- Cliath albo Bal 1 a na-Cleib, t. j. lisi bród. Powierzchnia miasta, wrastającgo stale, choć powoli, wynosi blizko 16 km. □, ludność zaś w granicach okręgu policyjnego, to jest łącznie z miastem Kingstown i przedmieściami: Ringsend, Rathmines, Donnybrook, Rathgar, Pembroke, Kil-mainham, Clasnevin i Clontarf, przeszło 360 000 m-ców (1894), w której to liczbie 77°/₀ katolików. Położenie miasta jest bardzo dogodne: znajduje się ono na wschodniem, a więc ku głównej wyspie i jej portom zwróconem, wybrzeżu, w równej odległości od północnego i od południowego krańca Irlan-dyi, nad obszerną i dla większych statków dostępną zatoką, wreszcie przy usciu niewielkiej, ale głębokiej tu i szerokiej rzeki, która przez systemat wspomnianych wyżej ad 1) kanałów wchodzi w połączenie z rzekami i jeziorami Irlandyi. Dawni o-sadnicy skandynawscy oceniali należycie ważność tego położenia: tó też Dublin przez długie wieki był po Londynie największem miastem wysp Wiel-kobrytańskich. Jeszcze w 1811 roku jego ludność przewyższała ludność wielkich dziś ognisk przemysłu i handlu, takich, jak Liwerpol, Manczester lub Glazgow, i liczyła 179 000 głów. Później jednak, w miarę ekonomicznego upadku Irlandyi i statecznego jej wyludniania przez emigraeyę, wzrost D-a odbywał się w daleko powolniejszym i spokojniejszym tempie, a niekiedy nawet, choć na krótko, nieznacznie się cofał. Pominąwszy administracyjno-polityczne znaczenie, stolica Irlandyi odznacza się także działalnością przemysłową i handlową, gdyż 28°/₀ ogółu ludności żyje z przemysłu, a 4% z han-

Encjkl. Powsz lloitr. Z«u. 183 T 17-ty.

dlu. Rzeka Liffey dzieli miasto na dwie równe części: północną na lewym i południową na prawym brzegu. Ulice są po większej części szerokie i przecinają się pod kątem prostym; najważniejszą i najpiękniejszą z nich je3t Sackville Street, 52 m. szeroka i 600 m. długa. Dzielnica nowsza zabudowaną jest porządnemi domami i posiada wiele architektonicznie pięknych gmachów, natomiast dzielnica zamieszkana przez ludność uboższą, ma ulice wązkie, chaty nizkie i brudne; jest to tak zwana Liberty. Stare miasto otacza bulwar Circular-Road, 15 km. długi, wysadzany drzewami; wybrzeża rzeki wyłożone są granitem i połączone 10-u mostami, z których Carlisle Bridge ma 114 m. długości i ozdobiony jest pomnikami lorda Gougha i 0'Connella. Port morski ujęto w dwa potężne wały; z tych północny, czyli Bull-Wall, ma 2 700 m., a południowy, czyli South-Wall, 4 300 m, długości; znajdują się tu także doki i warsztaty okrętowe, o-raz baterye, broniące wejścia do portu, które oświetla latarnia morska, zwana Poolbey. W zachodniej stronie miasta rozciąga się olbrzymi Phonix-Park, obejmujący przeszło 7 km. □ powierzchni; w nim znajduje się rezydeneya generalnego gubernatora Irlandyi, ogród zoologiczny, biura topograficzne, pomnik Wellingtona (68 m.) i Chesterfielda; w parku tym irredentyśoi irlandzcy zamordowali sekretarza stanu Irlandyi, lorda Cavendisha, i podsekretarza Burkego d. 6 maja 1882 r. D. jest rezy-dencyą lorda namiestnika oraz siedzibą najwyższego sądu w Irlandyi; przebywają w nim arcybiskupi: katolicki i anglikański, oraz liczni konsulowie państw obcych. Między kościołami wyróżnia się gotycki kościół św. Patryka, z doryckim portykiem, wzniesiony 1190 r. (wieża 91 m,); w nim grobowiec Swifta; kościół św. Trójcy z 1038 r.; katedra katolicka, zbudowana 1816 r.; gotycki kościół św. Andrzeja, oraz kościół św. Jerzego w stylu greckim. Z innych gmachów: dawny zamek, niegdyś obronny, w środku miasta, z XIII w., z archiwum, zbrojownią, mieszkaniem namiestnika i pomieszczeniem niektórych władz; piękny gmach poczty, szkoła marynarki, dawny pałac parlamentu (dziś bank) z joń-skim przedsionkiem; giełda z portykiem korynckim (budynek okrągły z kopułą), wzniesiona w 1779 r., gmach urzędu celnego z portykiem doryckim, zbudowany w 1791 r.; ratusz, pałac sądowy zbudowany w latach 1766—1800; pałac księcia Leinster i t. p. Zakłady poświęcone wychowaniu młodzieży i nauce są liczne i wogóle dobrze prowadzone; D. ma trzy uniwersytety: katolicki, założony w 1854, królewski (Queen University) dla wszystkich wyznań i protestancki (Trinity College), założony w r. 1591 i prowadzony na wzór angielskich; jest to piękny gmach z trzema dziedzińcami, wielkim ogrodem i biblioteką, liczącą przeszło 200 000 t.; dalej kol-legium dla lekarzy i chirurgów, szkoła aptekarska; towarzystwo przyrodnicze „dublińskie*, posiadające wyborową bibliotekę i cenne zbiory; akademia irlandzka nauk, założona w 1782 r., posiadająca rów nież bibliotekę i bogate zbiory; szkoła politechniczna, otwarta w 1868 r.; akademia malarska, towarzystwo filozoficzne, geologiczne i zoologiczne, to-

26

..mm

m

«

j,

.. •

,• .

i

•“

m

.tą

- !t^ - • - ~T .

M

:

ITTil

! i

pLL^j

U y

a

□

I"

IJIUIBB-

■

iJfcS

iBij

cisKiaK

jE

r\U

A

C-ą.

1 ":

’: 'rfT*,

Tira

Fig. 56. Pałac Sprawiedliwości w Dublinie.

al mu

'■

*

-i

sś=?i

;. jjjjjHB

MSp;

aSU

" 'Rt;

Sm#

r -"

1

•ii

w

ii

N]j

ii

t

3§|

E?

a

£?

a

r

J    J5 J,

-    4 I

i==. ■

: '■

jifl

w >•

•~~r ¹ 711B

Wmm

r_ • 1

k 3

mis?

■S

I i '

-y

E3?

Fig. 57. Gmach Urzędu Celnego w Dublinie.

warzystwo sztuk pięknych, muzeum przemysłu irlandzkiego, muzeum starożytności celtyckich, towarzystwo rolnicze, seminaryum duchowne i nauczycielskie, towarzystwo missyonarzy katolickich, mnóstwo szkół średnich i niższych, a w nich blizko 33 000 uczniów. W D-ie są trzy teatry, sale koncertowe, liczne ogrody i parki, szpital wojskowy i moi^ki, 27 innych szpitali, 4 domy sierot, 2 zakłady dla obłąkanych, trzy dla głuchoniemych, tyleż dla ociemniałych, dwa domy robót przymusowych i wiele innych instytucyj społecznych. Przemysł rozwinięty i pod tym względem D. ustępuje w Irlandyi jednemu tylko Belfastowi: browary, fabryki whiskey, przetworów chemicznych, machin, przędzalnie i tkalnie, odlewnie metali, fabryki tytoniu, szkła, powozów, warsztaty okrętowe. Handel ogranicza się głównie na przywozie, gdyż w r. 1887 wartość towarów przywiezionych wynosiła 2.3 mil. funtów sterlingów, wywiezionych zaś zaledwie 0.1 mil. D. łączy się drogami żelaznemi ze wszy-stkiemi waźniejszemi miastami Irlandyi, a z Londynem i Liwerpolem codziennemi kursami statków parowych. Ilość należących doń statków jest znaczna, łącznie z miastem Kingstown było ich w 1887 r. 380, o 55.204 tonn objętości; prócz tego przeszło 400 statków rybackich. Sprawami miasta zarządza rada miejska, złożona z 15 starszych i 45 rajców z lordem majorem na czele; do parlamentu D. wysyła dwóch członków i tyluż uniwersytet. Okolica malownicza, gęsto zaludniona i dobrze u-prawna. Dublin początkiem swoim sięga bardzo odległych czasów, wspominany wielokrotnie przez Ptolemeusza i innych pisarzy starożytnych. Duńczycy zdobyli go w r. 845; pierwsze biskupstwo założono w 1038 r. i w r. 1152 zamieniono na arcybiskupstwo. W r. 1171 angielski hrabia, Strong-bow, zdobywa miasto i odtąd aż do XV w. jest ono stolicą hrabstwa Dublińskiego. Pierwszy zamek obronny buduje w r. 1220 arcybiskup Henryk. W r. 1409 mieszkańcy otrzymują pozwolenie wybrania sobie burmistrza czyli majora, który od r. 1665 otrzymuje tytuł lorda-majora, zaś w r. 1541 D. staje się rezydencyą wice-króla całej Ir-landyi. — Porównaj Gilbert „History of the city of D.“ (Dublin 1859); Black „Guide to D." (Edynburg 1886).    And- s'

Dublon (O o błon) z hiszpańskiego =sztuka podwójna, złota moneta hiszpańska do r. 1868, na mocy prawa z d. 15 kwietnia r. 1848 (D. de IBabel, D. de oro) równał się 5-oiu duros i ważył 8.335 gr.; na mocy prawa z dnia 9 sierpnia 1853 roku (Isabelino)=10 csoudos, ważył 8.387 gr. (21.06 marek). Oprócz tego ustanowiono w handlu do r. 1864 D. de cambio, wartości 5 pezos de cambio = 32 reales de piata antiąuos, czyli ⁴/₅ D-a złotego w Maladze; a także D. pro-wincyonaluy (D. de piata nuevo), głównie w handlu wewnętrznym, jako prostą monetę raohunkową, =60 reales de vellon, czyli 3 srebrnym pezos. D. był także, a po części jest i dotychczas, powszechnie używany w dawniejszej Ameryce hiszpańskiej: w Kolumbii, na mocy prawa z d. 1 października r. 1857=5 pezos, wagi 8.064 gr. (20.249

marek); w Peru, zgodnie z prawem z dnia 2 paź* dziernika 1857, tylko 7.4385 gr. (18.678 marek); w Urugwaju, według prawa z d. 13 ozerwca 1863 o podwójnej walucie monetarnej, = 10 srebrnym pezoa, wagi 16.97 gr. (43.417 marek), ale tylko w sztukach ¹/.₁ i x|₄ D-u.    *

Lubna 1) D. prawy dopływ Dźwiny Zach., w gubernii Witebskiej, powiecie Dynaburskim, — ma źródła we wschodniej części powiatu, przepływa kilka większych i mniejszych jezior, — następnie dwa jeziora Wyszkowskie w pobliżu dr. żel. Petersbursko-Warszawskiej, między któremi leży miasteczko Wyszki, —mija osadę D-ę, czas jakiś płynie równolegle do rzeki głównej, i wreszcie wpada do niej pod Liwenhofem. — Z lewej strony przyjmuje Kołupię, przepływającą jezioro tejże nazwy, z prawej zaś malowniczą Jaszę, będącą odpływem jez. Zelwa, Fejmankę i Uszę. Ogólna długośó biegu około 135 wiorst. — Dawniej D. była spławną, obecnie koryto jej jest zamulone i zawalone kamieniami i drzewem, — skutkiem czego spław odbywa się tylko na wiosnę, podczas wysokiego stanu wód, i to przez czas bardzo krótki, oraz na przestrzeni zaledwie 40 w. od uścia. Lasy dębowe, częste niegdyś na jej wybrzeżach, dziś prawie zupełoie zostały wytrzebione. — Szerokość w górnym biegu 6 sążni, w dolnym przy uściu 15 s,, — głębokość od 2 do 15 stóp. 2). D. v. Dubno, prawy dopływ Wołgi, bierze początek w gubernii Włodzimierskiej, powiecie Aleksandrowskim, na północnym stoku wyniosłości wododziałowej, między zlewiskiem Wołgi i Oki, wchodzi następnie do powiatu Peresławskiego tejże gubernii, i oddziela ją w dalszym ciągu od gub. Twerskiej, pcczem przerzyna północny kraniec gub. Moskiewskiej, i wreszcie tworzy granicę tejże gub. od gub. Twerskiej, — połączywszy się zaś z Sestrą, od lewej strony wpada wkrótce do Wołgi pomiędzy m. Korczewą a osadą Kimry. Ogólna długość 140 wiorst, szerokość w górnym biegu od 3 do 17

s., — w dolnym do 25 sążni; głębokość średnia 4 do 6 st., miejscami 10 stóp. Brzegi po większej części są wysokie, — prócz części poniżej wsi Konstantynowa, gdzie D. wohodzi w dolinę płaską, do 6 wiorst szeroką a do 35 długą, będącą dnem dawnego jeziora i przedstawiającą obszerne bagniska. — Po połączeniu się z Sestrą rzeka jest żeglowna, powyżej zaś tylko spławna; chodzą po niej tratwy ze zbożem, mąką, kaszą, siemieniem lnianem, konopiami, sadłem, łojem, spirytusem, potażem i t. p. Ogólna wartość towarów dosięga 200 000 rs., wszakże ruch handlowy zmniejsza się powoli. — Z prawych dopływów najważniejszy Kułot', a z lewyoh Wela i Sestrą z Jachromą. Ol spławnej Sestry poprowadzono kanał do Istry, dopływu Moskwy, i tym sposobem połąozono Okę z Wołgą; kanał ten jednak, równie jak i ruch handlowy, bez większego znaczenia.    And-s*

Diibner Fryderyk (* 1802 w Hdrselgau,—f 1867 w Montreuil-sous-Bois pod Paryżem), filolog niemiecki. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich w Getyndze poświęcał się czas jakiś zawodowi nauczycielskiemu w Gotha, w r. zaś

And, S.

w., od Straktowa,

Parafia

1832 osiadł w Paryżu, dokąd został powołany przez firmę Didota do kierowania wydawnictwem „Bibliotbeca graeca*. Opracował dla niej: „Mo-ralia“ Plutarcha (2 tomy, Paryż 1841), scholia do Arystofanesa (1843), Teokryta (1849), Jana Złotoustego (1861), „Antologia Palatina* (1864— 72) i wiele innych. Był nadto czynnym współpracownikiem w opracowaniu nowej edycyi Stepka-nusa „Thesaurus*, oraz brał udział w krytycznych nych wydaniach różnych klasyków w Niemczech. W Didota „Collection Elzevirienne“ wydał jeszcze Horacyusza (1855) i Wergiliusza (1856), z komentarzami, a z polecenia Napoleona III—Juliusza Cezara (1867). Szkolnictwo francuskie ma mu do zawdzięczenia podniesienie studyów filologicznych, do czego się przyłożył opracowaniem nowych podręczników: „Grammaire elementaire de la langue grecqueM (1855) i „Lexique fraoęais-grec“ (1860), oraz szkolnem wydaniem klasyków greckich. Porówn. Godefroy „Notice sur P. D.“ (Paryż 1867).

Dubnica, madj. Dubnicz, miasteczko w komitacie węgierskim Trenczyńskim, na lewym brzegu Wagi (Waag), o 3 mile na północo-wschód od Trenczyna; wielki i okazały kościół św. Mikołaja słynie z cudownego obrazu i odpustów, ściągających tłumy pobożnych; zamek, zbudowany w 1719 r. przez Mikołaja Illeshazego, zawiera cenną bibliotekę; stacya kolei żelaznej w miejscu, poczta, telegraf, gorzelnia; 1 752 m-ców, prawie wyłącznie Słowaków.

Dubno, rzeka, ob. D u b n a.

Dubno, miasto powiatowe w gubernii Wołyńskiej, na lewym brzegu IkWy, dopływu Styru. Położenie miasta ma z natury charakter obronny: Ikwa w pasie wyniosłości wyżłobiła obszerną dolinę i rozcięła wyżynę całą na dwie części: wschodnią, która między Mirogoszczem i .Trościańcem dosięga 340 m., i zachodnią, wznoszącą się do 324 m. między Piratynem a Smordwą. Tym sposobem wyłom Ikwy stanowi jedyną w tej okolicy drogę z północy na południe, a leżąc9 w nim miasto ważny punkt strategiczny, zwłaszcza, że dostępu doń bronią także bagniska i moczary na prawym brzegu rzeki, oraz dwa obszerne stawy, jeden powyżej, drugi zaś poniżej miasta, które się na półwyspie w kolanie Ikwy rozłożyło. D. odległe jest od Petersburga 1 309 m., od Moskwy 1 205, od miasta gub. Żytomierza 231 stacyi dr. żel. Ziołbuaowo-Radziwiłłów, 5 wiorst. Mieszkańców w 1892 roku liczyło 8 088, w tern przeszło 5 000 żydów, około 850 katolików, kilkudziesięciu protestantó w, reszta prawosławni. Jest tu poczta, telegraf, kasa oszczędności przy kasie powiatowej, dwie apteki, kancelarya sędziego śledczego, dwóch pośredników mirowych, kontrola akcyzy 4 okręgu, leśnictwo lasów rządowych, władze powiatowe, młyn wodny, garbarnia, fabryka narzędzi rolniczych, browar, dwie drukarnie, kilkadziesiąt sklepów i około 800 domów, z których zaledwie dziesiąta część murowanych, katolicka należy do dekanatu dubieńskiego, dekanat zaś składa się z siedmiu parafij. Przemysł i rzemiosła, równie jak i handel, słabo rozwinięte.

D. należy do rzędu starszych osad Rusi; jako wieś wspominane jest po raz pierwszy pod r. 1099, gdy książęta ruscy na zjeżdzie w Wietyczu pod Kijowem zaproponowali księciu Dawidowi Ihorowieżowi zamianę jego księstwa Włodzimierskiego na Dorohusk, Busk, Ostróg, Czartorysk i Duben. Około r. 1271 D. należało do Mścisława Daniło-wicza, zaś w r. 1386, za przywilejem Władysława Jagiełły, dostało się Fiedoiowi Daniłowiczowi, księciu na Ostrogu, w którego też rodzie aż do wygaśnięcia imienia pozostało. W 1498 r. włada niem książę Konstanty Ostrogski i od króla Aleksandra otrzymuje przywilej na przemianowanie wsi na urasta, które rządzić się ma statutem litewskim, lecz już w r. 1507 D. otrzymuje prawo magdeburskie. W tym to czasie wzniesionym został zamek obronny przeciwko Tatarom, który kilkakrotnie opierał się ich napadom i chronił miasto od zguby. Zamek stoi dotąd nad samą rzeką, otoczony jej wodami z trzech stron, a z czwartej oddzielony od miasta fossą, przez którą wiedzie most stały. Budowla cała jest nadzwyczaj prosta w układzie: od strony miasta brama z potężną basztą, od strony rzeki pionowe mury, po rogach bastyony. W r. 1529 D. jest w posiadaniu Bazylego Ostrogskiego, syna Konstantego; syn jego, Janusz, w r. 1577 odparł zwycięsko Tatarów, właśnie w chwili, gdy ojciec, naówczas wojewoda Kijowski, wyprawiał sute gody weselne swej krewnej, Beacie, księżniczce Dolskiej, z księciem Soło-mereckim. Podobne napady nieprzyjaciół zdarzały się jeszcze w 1648 i 1660, lecz zawsze z wielką stratą napastników odpierane były. Wzmiankowany książę Janusz ustanawia za zezwoleniem sejmu ordynacyę Ostrogską, do której wchodzi i D., i ustawy jej zaprzysięga w trybunale lubelskim 1618 r, Ordynacyę tę zwano później i Du-bieńską, gdyż D. uważano za jej stolicę. W myśl ustaw ordynacya po bezpotomnem zejściu jej założyciela przejść'miała na synów ks. Zasławskie-go, zrodzonych z córki ks. Janusza; zaś po wygaśnięciu Zasławskich na Radziwiłłów, potomków siostry ordynata; gdyby zaś i ta linia wymarła, naówczas ordynacyę, zamienioną na komandoryę, objąć ma kawaler maltański, rodem Polak, większością sejmu obrany. Ordynaci, w myśl woli założyciela, dostarczać mieli państwa na każdą jego potrzebę 300 jezdnych i tyluż pieszych. Pierwszy ordynat, a zarazem założyciel ordynacyi i ostatni potomek ks. Ostrogskich, książę Janusz, umiera w 1619 roku i D. przechodzi do ks. Zasławskich, a po ich wygaśnięciu w r. 1673 (ze śmiercią ks. Aleksandra), dostaje drogą spadku do Lubomirskich, następnie do Sanguszków. Gdy bezdzietny Janusz Sauguszko (wbrew nadaniu) rozdarował dobra, miasto wraz z 70 wsiami dostało się Stan. Lubomirskiemu, pod warunkiem, że „klucz Dubieński ludzi pieszych na praesidium fortecy Dubieńskiej pod władzą hetmańską konferować ma 270*. Naruszenie praw ordynacyi o-burzyło opinię publiczną, skutkiem czego August III wyznaczył komissyę pod przewodnictwem Jęd. Załuskiego, biskupa krakowskiego i d. 2 listopada

1754 r. wydał postanowienie, aby komisarze „naj- | kupców zagranicznych, otrzymało od króla Mioha-później do d. 1 lutego 1755 r. do D-a zjechali, ła przywilej, w r. 1670, na czterotygodniowy jar-dobra ordynacyi zlustrowali, statum dóbr opisali, mark. Po odpadnięciu Lwowa do Austryi, prze-inwentarze zweryfikowali, a jeśliby starych nie oyło, nowe spisali, oraz inwentarz forteoy dubień-skiej i archiwum porządnie spisali, prawa poseso-rów rozeznali, wszystkie dobra i klucze ordynacyi na 5 częśoi równych między administratorów rozdzielili i opisanemi inwentarzami administratorom naszym w possessyą podali. Komisarska juryz-dykcya ostatniego stycznia 1756 r. skończyć się powinna". Gdy administracya żadnej korzyści rze-czypospolitej nie przyniosła, zniósł ją król w r.

niesione tu zostały kontrakty 1774 r., co wielce przyczyniło się do wzrostu i pomyślności miasta, zwłaszcza, gdy dziedzic, Michał ks. Lubomirski, wiele czynił ku wygodzie i bezpieczeństwu goszczących; jeszcze bardziej ożywiło się D., gdy w r. 1777 ustanowiono trzy dwutygodniowe jarmarki doroczne i wznowiono pierwotny czterotygodniowy. Po przeniesieniu kontraktów do Kijowa w 1794 r. opuścili miasto kupcy greccy, ormiańscy i inni, a handel przeszedł w ręce żydów. Ostatecznie D., skutkieih różnych okoliozności, a także nierządu, wystawione zostało na sprzedaż za długi w r. 1869 i obecnie wraz z przyległościami znajduje się w posiadaniu księżny Barjatyńskiej. W r. 1795 D. zostało przyłączone do RoBsyi i było stolicą

1758 i dobra wspomnianemu St. Lułnmirskiemu wrócił. Sejm z r. 1766 przyjął zobowiązanie się donataryuszów ordynacyi, którzy, zamiast dostarczania 600 żołnierzy, woleli płacić po 300 000 złp. rocznie. Z innych faktów historycznych, śeiągają-

-M

•mpTw

>&

^jjjll

fr«Sr

■gil,

iii

BI

■i

[i]

«s

Sr, łS •

■rr

:: i

1-

’* i

, Fig. 58. Zamek w Dubnie.

cych się do D-a, zaznaczyć wypada następujące: W r. 1617 przebywa tu królewicz Władysław i odbiera listy ol hetmana Żółkiewskiego, w których tenże radzi wyprawę przeciw Turkom. W r. 1648 kozacy pod-atępują pod zamek, lecz wobec silnej obronności nie ośmielają się na jego zdobywanie, choć wiedzą o wielkich skarbach, nagromadzonych w nim przez okolicznych obywateli; poprzestają na zajęciu i splądrowaniu miasta, w którem 1 500 żydów wycięli. W r. 1660 posiłkujący kozakom Szere-metiew obiegł zamek, lecz wkrótce musiał zaniechać zamiaru. W r. 1755 d. 2 marca poseł turecki, wyprawiony do króla z doniesieniem o wstąpieniu na tron nowego sułtana, był tu przyjmowany okazale wobeo licznego zgromadzenia senatorów i rycerstwa. W r. 1781 Stanisław Poniatowski w podróży na Podole, dwukrotnie wstępował do D-a i zabawiał się polowaniem. D., oddawna ze znacznego handlu słynne i osiadłe przez wielu okręgu w namiestnictwie Podolskiem, a od r. 1796 stolicą powiatu w gubaraii Wołyńskiej. Z dawnych gmachów zasługują na wzmiankę: brama łucka na drodze do Łucka; obszerny, przez książąt Ostrogskich w stylu odrodzenia na początku XVII wieku wzniesiony kośjiół, z klasztorem bernardynów, który po kasacie klasztoru w r. 1857 zamieniony został na cerkiew prawosławną; ruiny kościoła i klasztoru księży bazylianów, rozwiązanego po zniesieniu przez rząd unii religijaej z kościołem rzymskim; kościół katolicki, fundowany w r. 1660 przez Anastazyę Czarnecką. W D-ie umarł Tadeusz Czacki w 1813 roku i urodził się ks. Edward Lubomirski, założyciel instytutu oftalmicz-nego w Warszawie. — Powiat Łubieński zajmuje powierzchni 3 478.5 w. □ i w r. 1892 liczył 167 646 m-ców, w tej liczbie w miastach 8 088, we wsiach, miasteczkach i osadach 159 558, t. j, 48.2 na 1 w. □; graniczy na zachód z Galicyą

i po w. Włodzimierskim, na północ z pow. Łuckim, na wschód z Rówieńskim i Ostrogskim, na południe z Krzemienieckim i z Galicyą. Powierzchnia przeważnie pagórkowata, gdyż przeciągają tędy wyniosłości Karpackiego przedgórza, znane pod ogólną nazwą Awratyńskich; wyniosłości te poorane są tu i owdzie głębokiemi wąwozami erozyj-nemi, nadającemi okolicy właściwą cechę i wiele malowniczości, zwłaszcza w pobliżu Mizocza i Bie-laszewa. Wszystkie wody należą do zlewiska Dniepru, głównie przez Styr i jego dopływ Ikwę; wschodnią część powiatu odwadnia także Horyń przez nieznaczne swe dopływy. Jezior niema, za to liczne są stawy i rozlewiska rzek, na brzegach których trafiają się bagna, mianowicie pod D-em, Młynowem i Beresteczkiem. Głównem zajęciem ludności jest rolnictwo, które, dzięki żyznej glebie, wystarcza nietylko na własne potrzeby; sieją głównie żyto i owies, a po części ozimą pszenicę, kartofle i len; lasy znajdują się głównie w części wschodniej powiatu i stanowią około 20°/₀ ogólnej przestrzeni; sadownictwem i ogrodnictwem zajmują się mało, więcej hodowlą bydła rogatego i owiec. Przemysł i rzemiosła rozwinięte bardzo słabo, a jakkolwiek urzędowa statystyka wykazuje 277 fabryk i zakładów przemysłowych wszelkiego rodzaju, to jednak ich produkcyę razem wziętą obliczają zaledwie na 330 000 rs., t. j. przeeięcio-wo po 1200 rs. na jeden zakład; ważniejsze z fabryk są: gorzelnie, młyny, tartaki, browary, fabryki masy drzewnej, jedna papiernia, garbarnie, cegielnie i t. p. Kolej żelazna ód Zdołbunowa do Radziwiłłowa przerzyna środkiem cały powiat i u-łatwia ruch handlowy z Galicyą; jarmarków większych niema. W ogólnej liczbie ludności katolików jest 12 922 głów, t. j. 7.7°/₀, żyów około 16 000,

t. j. 9.6°/₀, reszta prawosławni. Są tu także kolonie czeskie. — (Por. „Staroż. Polska⁴⁴; Encyklop. Orgelbr. większa; „Słownik Geograf."; „Bca Poc-cia" Suworyna).    And s-

Dubno Salomon ben J o e 1, komentator hebrajski pięcioksięgu Mojżesza. Pochodził z miasta Dubna na Wołyniu, skąd wziął nazwisko swoje; żył w drugiej połowie w. XVIII. Był współpracownikiem Mendelssohna Mojżesza w wydawnictwie Pięcioksięgu z tłumaczeniem niemieckiem w r. 1783. Przekład ten opatrzył komentarzem hebrajskim, przez co tekst Pięcioksięgu ucaynił przystępnym i zrozumiałym dla Izraelitów polskich, nie posiadających języka niemieckiego. Komentarze te odnoszą się do l ej, 2, 4 i 5-ej ksiąg Mojżeszowych; do księgi 3 ej dostarczył komentarza Hertz Wessely. D. czerpał swoje komentarza z dzieł znakomitych teologów żydowskich, a mian. Rambana (zwanego Nachmanidesem, f 1270 r.), Aben Esra Raz'ego (Salomona Jicchaki’ego) i Ralbaga (Gersuniego). Oprócz tego D. dodał do całego Pięcioksięgu drugi komentarz, „nierównie ważniejszy, p. t.„T y k u n so-frym,“ obejmujący wszystkie uwagi i przepisy Massory (Massorah), t. j. objaśnienia, dotyczące krytyki i egzegiezy ksiąg starego testamentu, oparte na podaniach i wykładzie starożytnych uczonych izraelskich. Komentarz ten wydał po raz pierwszy w Polsce Teodor Toplitz 1836 r. Wydanie zaś to Massory pomnożył dodatkiem uzupełniającym Jakób Kowalewski z Lubrańca. (Encykl. Orgelbr.).

Dubnow Symeon, syn Marka, historyk i publicysta, ur. 1860, pochodzi z biednej rodziny żydowskiej. Wykształcenie swoje zawdzięcza wła snej pracy. Zajął się głównie badaniem religijnych sekt żydowskich i ogłosił w tym przedmiocie prace następujące: Sabbataj Cewi i pseudo-raesjanizm w wieku XII (ozasop. „Woschod" 1882); Jakób Frank i jego sekta chrześcijańska (t-że 1883); Historya basydyzmu i cadykizmu (t-źe 1887 — 93). Ostatnia ta praca oparta jest na nieznanych przedtym starych materyałach drukowanych i rękopiśmiennych. Nadto D. zebrał i o-głosił wiele ważnych dokumentów i materyałów dotyczących szczególnie historyi Żydów białoruskich, oraz ułożył przegląd źródeł do historji Żydów w Rosji: „OÓb H3y nenia ucTopiu pyccKHXT» Enpe-eBi»* (Petersburg i „Woschod⁴⁴ 1891, zesz. 4 — 9). („OmpucJi. CjiOBapu").

Duboc Karol Edward (* 1822 w Hamburgu), pisarz niemiecki, urodzony z ojca Fraucuza, piszący pod pseudonimem Roberta Waldmiil-1 e r a. Sposobił się do zawodu kupieckiego, i kilka lat (1854 — 56) spędził we Włoszech i Gre-cyi. Po powrocie oddał się literaturze iw 1859 osiadł na stałe w Dreźnie. Oprócz poezyi pisze większe powieści i nowelle; celuje zwłaszcza w powieści etnograficznej. Do rzędu lepszych jego utworów należą,: „Unterm Schindelbach", sielanka (Hamb. 1851), „Merlins Feiertage* (t-że, 1853), „Lascia passare", poezye (t-że 1857), „Unterm Krumm-stab“ powieść (Lipsk 1858), „Dorfidyllen" zbiór poezyj (Stuttg. 1860), „Gehrt Hansen", powieść (4 tomy, Beri, 1862), „Das Vermachtniss der Mil-lionarin", powieść (3 tomy, Lipsk 1870), „Leid und Lust* nowelle (3 tomy, Stuttg. 1874), „Schloss Roncanet⁴⁴ powieść (4 tomy, Hannower 1874), „Die Somosierra⁴⁴ powieść (Stuttg. 1881), „Der Adone" powieść (2 tomy, Lipsk 1883), „Darja⁴⁴, powieść (2 tomy, t-że 1884), „Urn eine Perle" (2 tomy, t-że 1835) i t. d. Oprócz tego doświadczał sił swoich i na niwie dramatycznej, i napisał, między innemi, tragedyę „Brunhild⁴⁴ (Lipsk 1874) i dramat „Die Tochter des Praesidenten" (Drezno 1880). Ostatnio wydał zbiór poezyj p. t. „Kliinge aus der Fremde⁴⁴ (Lipsk 1893).

Dli Boccags M a r y a Anna, ob. . B o c c a-

Dabograd, ob. Dubowe Grjady.

Dubois (Del Boe, najczęściej zwany Sylvius) Jakób (* w Louyille pod Amiens w r. 1478 — f w Paryżu d. 13 stycznia r. 1555), znakom ty anatom i humaiista, poi kleru lkiem brata, znacznie starszego, Franciszka, profesora wymowy w Tour-uay, nabył niezwykłej biegłości w językach: łacióskim, greckim i hebrajskim, pocmm udał się do Paryża na wydział lekarski, gdzie szybko ogromne w nauce poczynił postępy i zdobył sobie sławę niepospolitej uczonośoi. Najwięcej pociągały go dzieła Hippokratesa i Galena, w nich się zatapiał z lubością i poznał je toż dokładiiej i le-

Dr. J. P.

z Kloryndą“.

piej, niż ktokolwiek ze spółczesnych, do czego mu wielka biegłość w grecczyźnie znacznie dopomogła. Zamiłowanie to, zkądinąd chwalebne, zaprowadziło go jednak na bezdroża jednostronności, która go tak zaślepiła, źe więcej wierzył ulubieńcom swym, niżeli oczom własnym. Nie złożywszy egzaminu i nie osiągnąwszy stopnia naukowego, rozpoczął w Paryżu wykłady, cieszące się powodzeniem wielkiem. Postępowanie to, z prawem niezgodne, oburzyło uniwersytet, który słusznie domagał się od niego uzyskania naprzód dyplomu. D., wiedziony przez skąpstwo, długo wykręcał się od tego, gdyż nie chciał ppnieść kosztów doktoryzacyi; zniecierpliwiony tern uniwersytet, zabronił mu nareszcie wykładów, przez co pozbawił go dochodów dość znacznych. To poskutkowało, i D. w r. 1530 udał się do Montpellier, gdzie, dla taniości, zdobył sobie najniższy stopień bakałarza medycyny, dający mu wszelako prawo do nauczania. Powróciwszy do Paryża, nauczał najprzód w kollegium de Treguier, a gdy w r. 1550 Guido Guidi (Vidlius) opuścił swą katedrę anatomii w kollegium królewskiem, powołany został na jego miejsce. Oprócz objaśnienia dzieł Hippokratesa i Galena, wykładał nadto botanikę, farmakologię i anatomię, do której rozwoju i postępu bardzo się przyczynił. Wykłady jego, odznaczające się jasnością i wymową wykwintną, ściągały liczne zastępy słuchaczy, których chciwy i skąpy profesor o ile tylko mógł wyzyskiwał pieniężnie; pomimo to garnięto się do niego ze wszech stron, ceniąc jego naukę i zapominając dla niej o brudnych przywarach człowieka. Do grona uczniów tych należą znakomitośći takie, jak Vesal, Serveto i Karol Esti enne (Stephanus). Jako anatom zajmował swego czasu stanowisko naczelne, a pracami swemi utorował drogę do dalszych postępów tej nauki, nad której wskrzeszeniem pracował. Do czasów jego anatomię wykładano z książki, co najwyżej układ narządów wewnętrznych pokazywano na zwierzętach; zwykle do tego używane były świnie, o których mniemano, że budową swą wewnętrzną najwięcej jeszcze przypominają człowieka. D., jako jeden z pierwszych, odstąpił od zwyczaju tego i wobec uczniów swych rozbierał ciała ludzkie, objaśniając ich budowę i układ szczegółowo; przytem jednak więcej wierzył Galeno wi, niżeli oczom własnym, i wszystko, co nie zgadzało się z opisem starożytnego mistrza, poczytywał za anomalię przypadkową tylko. Gdy wielki uczeń jego, Vesal, wydał Bwe dzieło pomnikowe i dowiódł, że Galenowska anatomia jest raczej opisaniem budowy małpy, a nie człowieka, D. zapłonął gniewem wielkim i napadł gwałtownie na niego w paszkwilu p. n. „Vesani cujusdam calumniae in Hippocratis et Galeni rem anatomicam depul-sio" (Paryż 1551 i Wenecya 1555), w którym zajadle bronił poglądów przestarzałych przeciwko wschodzącemu światłu, opartemu na odkryciach no • wych i prawdziwych. Pomimo tej jednostronności upartej i nieuzasadnionej, nie można mu odmówić wielkich zasług, ani też zaprzeczyć, źe przyczynił się bardzo do postępu i rozwoju anatomii. Do czasów jego mięśnie nie posiadały nazw właściwych,

oznaczano je zwykle liczbami; on pierwszy zaczął je darzyć nazwami, z których część znaczna do dziś dnia przetrwała. Jemu też zawdzięczamy wynalezienie nastrzy ki wania naczyń krwionośnych masą zabarwioną, co ułatwiło ogromnie badanie ich rozgałęzień. Odkrycie zastawek w wielu żyłach jest jego dziełem. Przebieg żyły głównej, budowę wątroby, wyrostek robaczkowy, a prze-dewszystkiem błonę otrzewną, zbadał i opisał dokładniej i lepiej, niż którykolwiek z poprzedników jego. To wszystko, oraz wiele drobniejszych odkryć, które tu pomijamy, daje mu prawo do zajmowania przodującego miejsca w szeregu słynnych anatomów wieku XVI. Cennemi bardzo są dzieła jego o Hippokratesie i Galenie oraz wzorowe wydanie Me bu ego; nie mniejszą wartość posiadają prace farmakologiczne. Nie wyliczając szczegółowo prac jego, nadmieniamy tylko, że w wydaniu zbiorowem jako „Opera omnia“ wyszły w Genewie (1630 i 1635).—O ile csniono D-a jako wielkiego uczonego, o tyle gardzono nim jako chciwym skąpcem, a gdy rozstał się ze światem taki mu spółcześni napisali nagrobek:

Sylvius hic situs est, gratis qui nil dedit unąuam, Mortuus est gratis quod legis ista dolet.

Dubois Ambroży, malarz flamandzki (* 1543 r. w Antwerpii—f 1614 w Fontainebleau). Przybył do Francyi w r„ 1578, później na dworze Henryka IV robił obrazy, naśladując Florisa. Malował obrazy biblijne i całe cykle innych pomysłów z powieści. W Luwrze paryskim są dwa obrazy jego z cyklów „Theagenes i Charykleau i „Tankred

w. o.

Dubois (de le BoS po łac. Sylvius) Franciszek (* w Hanau w r. 1614—f d. 14 listopada r. 1672), znakomity lekarz hollenderski, potomek hugonotów francuskich z Cambrai. Nauki początkowe pobierał w Sedanie, poczem nauk lekarskich słuchał w kilku uniwersytetach hollender-skich i niemieckich. Otrzymawszy godność doktorską w Bazylei (r. 1637), trudnił się przez dwa lata wykonawstwem lekarskiem w Hanau; opuściwszy to miasto w r. 1639, udał się do Paryża, w celu dalszego kształcenia się, poczem przeniósł się do Lejdy, gdzie rozpoczął wykłady botaniki i anatomii, w których wystąpił jako gorliwy krzewiciel nowej wówczas nauki Harveya (ob.) o krążeniu krwi. Pomimo wielkiego powodzenia w zawodzie profesorskim, w r. 1641, uległszy namowie, przeniósł się do Amsterdamu i tam szybko zasłynął jako znakomity lekarz. W r. 1658, na usilue zaproszenie wydziału lekarskiego w Leydzie, powrócił tam i objął katedrę medycyny wewnętrznej, na której zajaśniał od razu i przyświecał przez lat 14 licznej rzeszy uczniów, zbierających się do niego z całej Europy. Wielkie powodzenie swe jako profesor zawdzięczał wprawdzie częściowo powierzchowności ujmującej, obejściu miłemu i wymowie porywającej, więcej wszelako przyczynił się do tego zapał jego dla nauk i wiedza, przekraczająca zwykłe rozmiary. D. uchodzi powszechnie za najwybitniejszego przedstawiciela chemiatryi (ob.) oraz za główną jej podporę, chociaż sam ni-

Dr J. P.

gdy krańcowych jej poglądów nie podzielał; owszem, opierając się na wynikach badań fizyolo-gicznych i anatomicznych, dążył jedynie do rozwoju sztuki lekarskiej w kierunku ściśle naukowym, a będąo przytem postrzegaczem nadzwyczaj bystrym, umiał wybornie zestawiać wyniki doświadczenia, nabyte przy łożu chorego, z teoryą naukową. Pomimo to ulegał wpływom poglądów Paracelsa (ob.) i van Helmonta (ob.), a szczególniej zbyt wielką wagę przywiązywał do t, zw. ki śnienia (fermentatio) Boków ustroju, oraz do zepsucia ich kwaśnego lub alkalicznego. To jednak, co u niego zwykle uchodziło za bypotezę tylko, uczniowie jego ogłaszali za dogmaty, stąd też zarzuty przesady, im samym tylko należne, spadły równie i na niego. W każdym razie D. należy do rzędu najwybitniejszych lekarzy w. XVII i rzetelnie przyczynił się do rozwoju swej nauki i sztuki. Dzieła jego, piękną łaciną pisane, są dosyć liczne, lecz część ich tylko wyszła w druku za życia autora; wszystkie razem zebrane wydał J. Schrader w Amsterdamie w r. 1679; do r. 1771 ukazało się jeszcze ośm innych wydań. — Por. Gubler „Conferences historiąueś* (Paryż 1866, str. 269 — 308) i Haeser „Lehrb. d. Ge-schichte d. Mediein* (wyd. III, Jena 1881, t. II, str. 363 — 375).

Dubois Wilhelm, kardynał i pierwszy minister francuski (* 1656 r. w Brive-la-Gaillarde (w Owernii)—f 1723 w Wersalu). Był synem lekarza, utrzymującego aptekę, kształcił się początkowo u Braci nauki chrześciańskiej w mieśue ro-dzinnem, gdzie skończywszy kurs filozofii r. 1672, wysłany został kosztem Jana margrabi de Pompa-dour do kollegium św. Michała, w Paryżu, w któ-rem świetnie studya teologiczne i filozoficzne odbywszy, dzięki protekcyi „pryncypała* tego kollegium, współziomka swego, ks. Antoniego Faure’a, teologa arcybiskupa Reimskiego, został naprzód nauczycielem domowym u księcia Choiseula, a potem pomocnikiem wychowawcy księcia de Chartres, syna księcia Orleańskiego, Parisot'a de Saint Laurent, który, umierając (1687 r.), zalecił go na swoje miejsce, co Ludwik XIV zatwierdził. Ważny ten obowiązek D. spełniał aż do pełnoletności swego pu-pilla, a rozumem swym, Bprytem i dowcipem zdołał zjednać sobie łaskawe względy swych chlebodawców, szczególniej zaś zupełne zaufanie swojego ucznia, w którego wpajał wprawdzie zamiłowanie do nauk, lecz pobłażał przy tern wszelkim wybrykom. Po ukończeniu wychowania, r. 1689, książę Orleański wyjednał mu, pomimo braku święceń kapłańskich, kanonikat honorowy z prebendą przy kol legiacie św. Honory u sza, a król r. 1690 obdarzył go opactwem Airvault w Poitou. Tegoż roku po śmierci Paure'a, został D. pryncypałem kollegium św. Michała. W 1691 towarzyszył ksjięciu de Chartres w pierwszej jego wyprawie wojennej, której celem było oblężenie Mons, w następnym zaś zasłużył się wielce królowi przez skojarzenie swoim wpływem małżeństwa młodego księcia z córką naturalną, lubo uprawnioną, Ludwika XIV i pani Montespan. Za to i za usługi oddane księciu de Chartres w jego kampaniach flandryjskich r. 1692 i 1693, król go wynagrodził opactwem St. Just w Pikardyi. D. wszakże nie odstąpił od boku swego ucznia i towarzyszył mu w trzech następnych wyprawach do Flandryi, odbytych przezeń od 1694 do 1696 r.— W 1698 Ludwik XIV wysłał go z marszałkiem Tallardem do Londynu dla układów z Wilhelmem III o podział monarchii hiszpańskiej. To dało mu sposobność do zawiązania bardzo dlań pożytecznych w przyszłości stosunków z lordami Stanho-pem, Stairem i innymi mężami stanu. Wróciwszy do Paryża, zamianowany w parę miesięcy po śmierci księcia Orleańskiego sekretarzem syna jego a swego ucznia, stał się najzaufańszym jego powiernikiem, a kiedy ten objął regencyę, to go wyniósł na członka rady stanu, nie zważając na protestacyę osób najznakomitszych, lękających się wpływu faworyta, który z bystrym rozumem łączył cynizm, przewrotność i bezsumiennośó. Gdy polityka dworu hiszpańskiego, którą kierował kardynał Alberoni, mocno zagroziła interesom Fran-cyi, D. doradził regentowi przymierze z Anglia, i sam się ofiarował na pośrednika. Otrzymawszy missyę pożądaną, rozwinął tak usilne w tej spra wie i rozumne zabiegi, iż wreszcie doprowadził do skutku tak zwane potrójne przymierze między Francyą, Anglią i Hollandyą (r. 1714). Przymierze to wzmacniało pokój utrechcki, lecz zastrzegało wygnanie z Francyi pretendenta oraz zburzenie robót fortyfikacyjnych i kanału w Mardyck. Wróciwszy do Paryża, D. został zamianowany członkiem rady spraw zagranicznych, sekretarzem gabinetu królewskiego, i otrzymał opactwo St. Ri-quier z dochodem 25 000 liwrów. — Pozostawała jeszcze do załatwienia sprawa pomiędzy cesarzem Karolem IV i Hiszpanią, która była opanowała Sardynię (1717); D. udał się w tym celu do Londynu i znegocyował tam przymierze poczwórne (r. 1718). Cesarz, któremu zapewniono Neapol, Medyolan, Sycylię i Niderlandy, zgodził się na nie, i to było koroną działalności dyplomatycznej D., który odtąd nie miał już we Francyi równego sobie. Zaszczyty i dostojeństwa spływały nań jedne po drugich: d. 14 kwietnia został arcybiskupem Kambrezyjskim, d. 16 lipca 1721 kardynałem, d. 15 października nadintendentem poczt, w styczniu 1722 członkiem rady regencyi, d. 22 sierpnia tegoż roku pierwszym ministrem (ministre Principal), 3 grudnia akademia przyjęła go w poczet swych Członków, z tytułem „monseigneur” wbrew swym zwyczajom, Do opactw, które dawniej posiadał, przybyły mu jeszcze: Bourgueil (1719), Cercamps (1721), Berąues - Saint - Vinox (1722) i Saint Bertin (1723). Jako członek rady regen cyi, D. zreorganizował skarbowość, kazał wysadzać drogi drzewami, sprawdzać wartość gruntów dla uregulowania podatków, wyznaczył dziesięciu komisarzy do badania stanu prowmoyj i t. d. — U-marł wskutek operacyi cnirurgicznej, której wymagała dręcząca go od r. 1716 choroba pęcherza. Srebra swoje zapisał księciu Orleańskiemu. Ze sprzedaży innych jego ruchomości uzyskano 800 000 liwrów, które synowiec jego, Józef, kanonik kol-

Hral.

legiaty św. Honoryusza, legował w części na zakłady dobroorynne w St. Brive, w części na szpital ogólny w Paryżu.    *

Dubois de Crancś Edmund LudwikAle-ksy, generał i mąż stanu francuski (* 1747 w Cbar-leville, — f 1814 w Rśthel). Pochodził z szanowanej rodziny mieszczańskiej, która otrzymała szlachectwo na mocy piastowanych przez jej członków urzędów; młodzieńcze lata spędził w Paryżu, gdzie w 15-tym roku życia został muszkieterem kró-.lewskim. Tam też poznał osobiście J. J. Rousseau.

Następnie zamieszkiwał w swej posiadłości wiejskiej, dzieląc czas między zajęcia gospodarskie a literaturę. Obrany deputowanym do Stanów generalnych z okręgu Vitry-le-Franęois, D. zasiadał w Konstytuancie na skrajnej lewicy, obok Ro-bespierra, Petiona, Buzota. Obrawszy za specyal-ność sprawy wojskowe, on właśnie zaprojektował tam i przeprowadził ogół tych reform, z których się narodziła francuska armia republikańska. Zwalczając stary system zaciągu rekrutów i domagając się ustanowienia powszechnej powinności wojskowej (12 grudnia 1789), D. brał udział w opracowaniu wszystkich praw, dotyczących nowej orga-nizacyi wojska. Jednocześnie rozwijał płodną działalność w komissyach: finansowej, żywnościowej i likwidacyjnej; był inicyatorem podatku patryotyczne-go (10 września 1790), rzecznikiem swobody prasy, wolności murzynów i prawa petycyi; podczas rozpraw nad rolnictwem przemawiał pierwszy za potrzebą zakładania towarzystw rolniczych i urządzania zjazdów prowincyonalnych. Nie mniejszą ruchliwość ujawniał w klubie jakobinów, którego był jednym z założycieli. W czerwcu 1791 choroba oderwała go od obrad Zgromadzenia; zjawił się na posiedzenia dopiero we wrześniu, i zwrot, jaki w tym czasie nastąpił w polityce większości, natchnął go wydaną bezimiennie książeczką satyryczną: „le Vóritable portrait de nos legislateurs ou Galerie des tableaux exposós a la vue du public depuis le 5 mai 1789 jusqu’ au 1-er oct. 1791“

(Paryż 1792). Po rozwiązaniu Konstytuanty D. wstąpił ponownie do służby wojskowej, niebawem wszakże aż w czterech naraz departamentach wybrany został do Konwencyi. Przyjąwszy wybór z depart. Ardennes, rozwijał w Konwencyi niezmordowaną czynność, już to wysyłany jako komisarz do armii Montesąuiou i alpejskiej, już to jako członek komitetu obrony narodowej, prezes konwencyi (21 lut. 1793), i t. d. W procesie Ludwika XVI głosował za karą śmierci. D. 22 stycznia 1793 przedłożył rządowi plan generalny ope-racyj wojennych, który został przyjęty 29 tegoż miesiąca. D. - de - Crancś’mu zawdzięcza Prancya republikańska dwa wielkiej doniosłości środki, które zabezpieczyły spójność jej armij: „amalgame“

(połączenie wojsk liniowych z oddziałami ochotni-czemi), i „embrigadement* (podział na brygady).

Wysłany do armii alpejskiej (30 kwietnia 1793), otrzymał zlecenie kierowania oblężeniem Lionu; atoli oskarżony przez Robespierra>o brak energii i opieszałość, został 6 października 1793 odwołany i ledwo, że uniknął aresztowania. W pierwszej

En cykl. Pewsz Ulustr Ze*z, 182. T. 17-ty.

połowie r. 1794 zajmował się reorganizacyą armii zachodniej i u wybrzeży Brestu, a 7 i 8 ter-midora przemawiał z trybuny przeciwko Robespier-rowi i przyczynił się do jego upadku. Członek rady Pięciuset (1795.— 1797), inspektor generaluy armii reńskiej (1797 — 1799), zoBtał 14 września 1799 mianowany ministrem wojny i był niemym świadkiem zamachu stanu 18 brumaire’a. D. 20 bru-maire’a ustąpił miejsca Berthierowi, a 27 kwietnia 1801 otrzymał zupełną dymissyę z wojska. Osiadł w majątku swym Balham, gdzie został merem, i zajmował się wyłącznie pracami literac-kiemi i rolnictwem. W r. 1809 przeniósł się do Rethel na resztę życia i tu w ostatnich latach napisał krótkie opowiadanie o wypadkach, w których brał udział, wydane przez Th. Junga w r. 1885 pod tytułem: „Analyse de la Róvolution franęaise* — Por.: Tb. Jung „L’Armee et la Re-volution, Dubois - Crance“ (Paryż 1884, 2 tomy). Aulard w „Gr. Encycl.* Lamiraulfa.

Dubois Jan Chrzciciel (* 22 maja 1753 w Jancigny — f l kwietnia 1808 w Moulins), powołany w bardzo młodym wieku przez księcia A-dama Czartoryskiego, był od r. 1775 profesorem historyi i prawa publicznego w Korpusie kadetów; potem konsyliarzem królewskim i bibliotekarzem korpusu. Z jego inicyatywy powstało pod koniec r. 1777 w Warszawie towarzystwo fizyczne, do którego oprócz specyalistów: górnika Carosi’ego, dyrektora korpusu kadetów Pfleyderera, inżyniera Naxa, chemika Okraszewskiego i pedagogika Piramowicza, należeli magnaci: Adam Czartoryski, Stanisław Poniatowski, Michał Mniszech i August Moszyński. Działalność literacką rozpoczął D. jeszcze w Paryżu, ogłaszając r. 1771 „ Tableau des progrśs de la physiąue, de 1’histoire naturelle et des arts“. W Polsce przetłómaczył „Myszeidę“ Krasickiego, i wydał ją r. 1776: „La Myeeide*. Następnie ogłosił pierwszy tom dzieła p. t. „Essai sur 1’histoire littóraire de Poiogne* (Berlin 1778, str. 566). W przedmowie do tego tomu zaznacza D., że przedsiębierze rzecz nową, gdyż Janocki i Mitzler de Kolof dali tylko bio-i biblio-grafię; pracy swej nie uważa za wyczerpującą, gdyż wielu książek dostać nie mógł. Samo dzieło składa się ze wstępu ogólnego, do str. 86 włącznie, oraz ze szczegółowego przedstawienia rozwoju historyi naturalnej i geografii w Polsce. We wstępie ogólnym, podzielonym na 7 paragrafów, zastanawia się najprzód nad warunkami poli-tycznemi rozwoju piśmiennictwa, twierdząc, że wymowa, filozofia i nauki ścisłe (connoissances serieu-ses) zwykły pomyślnie rozkwitać w krajach republikańskich, a sztuki wyzwolone — w monarchiez-nych; a ponieważ w Polsce duch republikański o-bjawia się pospolicie w czasie zamieszek, gdy w chwilach spokojnych odpoczywa w cieniu tronu, stosując się do jego smaku i upodobań, stąd wyprowadza wniosek, że przeważnie nauki wyzwolone rozwijały się u nas, a za dowód podaje czasy saskie i Stanisława Augusta, które poczytuje za epokę „gustu, filozofii i sztuk w Polsce*. Następnie wykazuje dobitnie konieczność toleranoyi dla postępu wiedzy ludzkiej, oraz swobody druku. Po-

26

P Chm.

tem zastanawia się nad ważnością towarzystw literackich, proponuje założenie w Warszawie akademii nauk i sztuk, oraz dwa towarzystwa: handlowe i przemytłowe. Akademicy mają być podzieleni na 2 klasy: krajowcy i obcy; liczba obcych nieoznaczona, krajowców ma byó 80 w trzech oddziałach: filozofii, historyi, srtuk pięknych. Przechodząc do wykazania wpływów wychowana na rozwój nauk, wychwala D. komissyę edukacyjną, broni jej planu od zarzutów, jakie się ukazały r. 1776 w książce wydanej w Hadze p. t. „Plan de ieforma-tiou des etudes ó!ementaires“, a komunikowanej członkom Komissyi Edukacyjnej. Ze swej strony zarzuca komissyi zaniedbanie greozyzny i obcych języków. Klimatowi mały wpływ przypisuje na nauki, gdyż można się zabezpieczyć i od zimna, i od gorąca; mianowicie wymowa, poezya dramatyczna i t. p. są niezależne od klimatu i zasadzają się jedynie ua znajomości serca ludzkiego. Jako ostateczny wynik wywodów swoich podaje D., „że panujący, któremu naprawdę leży na sercu postęp oświaty w jego państwie, powinien stosować zasady oświeconej tolerancyi, dawać naukom i sztukom tę cenną swobodę, jaką ogranicza jeno uczciwość (probite), zaprowadzić wśród towarzystwa ogólnego towarzystwo specyalne, całkowicie poświęcone doskonaleniu umysłu ludzkiego, czuwać nad wychowaniem młodzieży, nie dozwolić, żeby było albo zbyt powierzćhownem, ani zbyt długiem, wymagać, by zawczasu poznawano człowieka natury i człowieka społecznego, cuda fizyczne i moralne, jednem słowem: sztukę życia szczęśliwego w państwie, którego się jest obywatelem. Jeżeli monarcha ten panuje na północy, to każe podróżować z korzyścią na południe tym ze swoich poddanych, których będzie uważał za zdoloych do uprawiania sztuk pięknych; jeżeli panuje na południu, to będzie posyłał artystów na północ, już to dla zwiększenia ich zapału przez uderzający kontrast przyrody północnej z południową, już to dla nadania ich umysłowi tego ducha porządku i umiejętneści rozumowania, jaki nie szpeci (ne dśpare pas), artysty" (str. 82—3). Plan całego dzieła był następny: miał autor rozebrać najprzód dzieła służące do poznania kraju, następnie te, które mogą dać wyobrażenie o mieszkańcach jako ' obywatelach, i te, które ich ukażą jako ludzi oświeconych. Najpierw tedy miała iść historya naturalna i geografia; potem: prawodawstwo, historya, moralność, polityka, rolnictwo i handel; dalej matematyka, fizyka, astronomia, chemia i t. d., oraz poezya, wymowa, malarstwo, rzeźbiarstwo, rytownictwo, muzyka, architektura, taniec; a miał zakończyć kilkoma uwagami o drukarstwie i księgarstwie. Z tego rozległego planu wykonał tylko część pierwszą, bardzo obszernie się rozwodząc o główniejszych autorach, jako to o Beauplanie (str. 232 — 311), o Gabryelu Rzączyńskim (395 — 520). Do tej chwili nie mamy tego działu piśmiennictwa szczegółowiej obrobionego. Książka D-a wywołała, zwłaszcza ustępem o tolerancyi, żywą dyskussyę. Zaraz w tym samym r. 1778 wyszły dwie broszury, poświęcone jej rozbiorowi: jedna po łacinie, przez Ignacego

Potockiego p. t. „Exemplum litterarum Georgii Ve-rediani ad clar. yirum Georgium Veramantii!m oc-casione vulgati nuper libri, qui specimen historiae polonae inscribitur, datarum“; druga, francuska, bezimiennego: „Lettre a 1’auteur de l’Essai sur 1’histoire littóraire de Pologne, au sujet du second paragraphe de sos preliminaires*. Na zarzuty odpowiedział D. w tymże roku broszurą p. t. „Repon-se8 aux critiąues de 1’Histoire littóraire de Pologne⁴*. Tegoż jeszcze r. 1778 wydał: „Mómoire sur 1’histoire naturelle de Brandebourg". Około r. 1781 wyjechał z Polski; zatrzymał s'ę czas jakiś w Poczdamie, gdzie Fryderyk II przyjął go bardzo uprzejmie i uczynił członkiem Akademii berlińskiej. We Francyi przez rok bjł D. spółpracownikiem w „Jour. nal de littórature, des Sciences et des arts“ ks. Garnier. Potem był nauczycielem Lepelletier’a de Rosambo, wnuka Malesherbes’a, z którym serdeczne zawiązał stosunki. Chwilowo by ł agentem komissyi rolniczej w Konwencyi; został aresztowany i uwięziony, z powodu swoich monarchicznych stosunków. Wróciwszy do swych zajęć w komissyi rolniczej, objął przewodnictwo sekcyi w miuisteryum spraw wewnętrznych, a za Dyrektoryatu pełnił wiele czynności, dotyczących handlu i rolnictwa. Bjł mianowany profesorem w Gard r. 1801; potem dyrektorem archiwum w Allier r. 1805. W roku 1788 zaczął wydawać „Supplement au journal góieral de France", poświęcony rolnictwu. W r. 1790 zmienił tytuł na „Feuille d’agriculture et d’economie rurale⁴⁴, następnie: „Feuille du cultiva-teur“ (do r. VI). Z dzieł osobno wydanych po powrocie do Francyi zaznaczyć należy: „Vues gśnó-rales sur 1’arr elioration de 1’agriculture en France* (1795), „Du commerce franęais dans 1’etat actuel de 1’Europe* (Paryż 1806), „Easai sur le commerce du midi de la France⁴* (r. 1804), „No-tice historiąue sur la vie et les travavx de Lamoi-gnon de Malesherbes* (1808). Oprócz tego wydał parę tłómaczeń z niemieckiego.

Dubois Antoni, baron (* d. 17 lipca r. 1756 w Gramat pod Cahors [dep. Lot] — f d. 30 kwie-nia r. 1837), chirurg francuski, oraz położnik znakomity. Przybywszy do Paryża w r. 1776, poświęcił się nauce chirurgii; ciężko pracując i walcząc z niedostatkiem, zdobywał sobie wiedzę; zwróciwszy na siebie uwagę słynnego Des a ul ta (ob.), znalazł u niego poparcie i został w r. 1786 jego pomocnikiem; w r. 1790 otrzymał katedrę w szkole chirurgicznej, w r. 1794 pełnił obowiązki głównego inspektora służby zdrowia w armii pirenejskiej, a w następnym został profesorem anatomii w no-wo-otworzonej szkole lekarskiej (ócole de santó); niebawem jednak znów z wojskiem podążył do E-giptu, lecz nie wytrwał do końca wyprawy, gdyż zdrowie silnie nadwerężone zmusiło go dó wcześniejszego powrotu. Stanąwszy w Paryżu i zająw-szy katedrę chirurgii po zmarłym dobrodzieju Bwym, DesaulPcie, zajął się gorliwie sztuką położniczą, do której ulepszenia dużo się przyczynił i do wielkiej w niej doszedł biegłości. W r. 1811 Napoleon zawezwał go do małżonki swej, Maryi Ludwiki, i szczęśliwe urodzenie się następcy wynagrodził mu

1871, str. 730.

W. G

ty tulem barona oraz katedrą sztuki położniczej. W r. 1822, z powodu przekonań swych politycznych, D. został z niej usunięty; zajął ją znów po siedmiu latach przerwy, lecz na krótki czas tylko, gdyż w r. 1832 ustąpił z niej dobrowolnie. Oddany wyłącznie zajęciom praktycznym, pisaniem zabawiał się niewiele, nie pozostawił też po sobie żadnej pracy obszerniejszej. Cal lis en w „Med. Schriftsiel-ler-Lexikon“ t. V str. 332 i t. XXVII str. 342 podaje'spis drukowanych prac jego.—Syn D-a, Pa-weł baron D. (* w Paryżu d. 7 grudnia (podług innych 7 września) r. 1795—f w grudniu r. 1871 w departamencie Eure, pochowany w Paryżu), ró wnie słynny i zasłużony jako położnik. Do nauk przykładał się w mieśaie rodzinnem i ukończył je jako doktor medycyny w r. 1818; w r. 1823 został profesorem przybranym (agrógć), a w 1834 profesorem zwyczajnym kliniki położniczej. Zamianowany w r. 1852 dziekanem wydziału lekarskiego paryskiego, przez lat dziesięć godność tę piastował, to jest do ohwili opuszczenia w r. 1863 zawodu profesorskiego. Jako przewodnik uozącej się młodzieży, nalażał do rzędu znakomitości swego czasu, a jego wykłady, pełne prostoty i jasności, zjednały mu u manie ogólne: im też poświęcał głównie czas swój, nie wiele troszcząc się o praktykę i sławę autorską. Pozostawił po sobie tylko jedno dzieło większe p. n. „Traite complet de l’art des accou-chements" (Paryż 1849) i to, niestety, nie doczekało się dokończenia, gdyż wyszedł tylko tom pierwszy; mniejsze prace pomieszczał w różnych wydawnictwach peryodycznych i zbiorowych. Tak samo, jak niegdyś ojciec jego/ miał zaszczyt nieść pomoc przy narodzinach syna cesarskiego, za co od Napoleona III otrzymał krzyż komandorski legii honorowej. Od r. 1823 był członkiem Akademii lekarskiej. — Por. „Gazette hebdomadaire* r.

Dr J. P,

Dubois Franciszek, malarz francuski(* w Paryżu w r. 1790 — f tamże 1871 r.), jeden z najlepszych uczniów R9gnaulta; w r. 1814 wystawił w Salonie obraz Cymona i portret. Otrzymawszy w r. 1819 wielki medal, wyjechał do Rzymu, gdzie wykonał „Rybaka, znajdującego na brzegu Marny małego Klodoweusza". Najlepsze prace D a były: „Pasterz z okolic Neapolu", „Manlius Capitoli-nus“, „Św. L9on, uwalniający więźniów", „Św. Ludwik, wysiadający na ląd w Damiecie". Do muzeum wersalskiego wykonał kilka portretów, a pomiędzy niemi Franciszka I, cesarza austryackiego. Inne jego obrazy są „Dafnis i Chloe", „Głowa młodego wieśniaka". Utrzymał się przy stylu klasycznym, mimo dawno panujący już romantyzm.

Dubois Paweł Franciszek, literat i poli tyk francuski (* w Rennes 1793 — f w Paryżu 1874). Wychowywał się w szkole normalnej, później był profesorem w różnych szkołach średnich i wyższych, aż do r. 1821, w którym za republikańskie swoje zasady zoBtał czasowo pozbawiony tego obowiązku. Wtedy się oddał dziennikarstwu i wespół z Miguet'em, Remusafem i Thiersem wydawał „Tablettes uniyerselles", pisywał do „Cen-seur europem* a w r. 1824 założył, zorganizował i redagował „Globe". Uczęszczał do salonów politycznych i literackich pani Rekamier, księżny de Broglie i in. W r. 1830 skazany był na 4 miesiące więzienia za artykuł sensacyjny o Fran-cyi i Burbcnach, i miał rozgłośny pojedynek z Sainte-Beuve’m. W tymże roku zamianowany inspektorem generalnym szkół, w 1839 został radzoą tytularnym uniwersytetu, a w 1840 dyrektorem szkoły normalnej. On-to umieścił ją w tych gmachach, które dotąd zajmuje, i zaprowadził waźi ne ulepszenia w organizacyi wewnętrznej tego zakładu. Zasady liberalne, które stale wyznawał, w r. 1850 nabawiły go nowych nieprzyjemności: kazano mu wybierać między urzędem dyrektora albo radzcy uniwersyteckiego, — wybrał ten drugi. W latach 1831, 34, 37, 39, 40, 42 i 46 jako deputowany z Nantes, popierał w izbie politykę rządu lipcowego, ale zawsze był niezależnym w swoich przekonaniach. W r.' 1870 został członkiem Akademii nauk moralnych i politycznych.

W zbiorze Guizot'a znajduje się jego przekład Hi-storyi kościoła rejmskiego Fiodoard’a, a Vacherot w r. 1879 wydał wybrane z „Globe" „Fragmants littćraires*.    *

Dubois ćTAmiens Fryderyk (*w Amiens d. 17 lutego r. 17o9 — f tamże d. 10 stycznia r. 1873), lekarz i historyk medycyny. W zawodzie swym kształcił się w mieście rodzinnem początkowo, następnie zaś w Paryżu, gdzie w r. 1828 otrzymał dyplom doktorski. W r. 1832 rozpoczął wykłady medycyny jako profesor przybrany (agregć) wydziału paryskiego, w r. 1836 został członkiem akademii medycznej, a w r. 1847 dostąpił godności sekretarza stałego tego uczonego ciała. Porzuciwszy wtedy zupełnie praktykę, oddał się wyłącznie pracy naukowej, zajmując się najwięoej biografią lekarską oraz badaniami dziejów swej sztuki. Z bardzo licznych prac jego na wyszczególnienie zasługują: 1. „Eioges lus dans les sóan-ces publiąues de TAcadórnie de módecine 1845— 1863“ (Paryż 1864, 2 tomy); 2. „Exnmen des doctrines de Cabanis, Gall et Broussais* (tamże 1842 razem z Bur di nem); 3. „Recherches histori-ques sur la vie privee de 1’emperur Augustę, sur ses maladies, ses infirmitćs et són genre de mort" (tamże 1869). Czysto lekarskiej treści są następujące: 4. „Traite de pathologie gćaćrale” (tamże 1837, 2 tomy); 5. „Traitć des etudes mćdicales, ou de la manióre d'etudier et d’enseigner lamć decine" (tamże 1838) i 6. „Prćleęons de pathologie experimentale“ (tamże 1844). — Por. Vapereau „Diction. universel des contemporains" ed. I—V. DrJ-p-Du Bois-Reymond Emil (* w Berlinie d. 7 listopada r. 1818), znakomity fizyolog niemiecki. Ojciec jego był rodem z Neuchńtelu, matka zaś, krewna słynnego Daniela Chodowieckiego, pochodziła z rodziny hugonotów francuskich. Nauki gimnazyalne odbył w Berlinie i Neuchńtelu, uniwersyteckie w Berlinie i Bonn. Zostawszy asystentem sławnego fizyologa Jana Mullera, uzyskał godność doktorską po obronieniu rozprawy p. n. „Qiae apud veteres de piscibus electricis ex-stant argumenta* (Berlin 1842) i oddał się z żu

8. K.

W. G

pałem długoletniej pracy, której wynikiem było dzieło „Untersuchungen iiber thierische Electricitat* (Berlin, Tom I 1848; T, II cz. 1,1849, cz. II, 1860), będące jednym z najznakomitszych płodów nauki nowożytnej. W księdze tej podana jest po raz pierwszy fizyka mięśni i nerwów, opracowana w sposób oryginalny i mistrzowski, pełna faktów i spostrzeżeń nowych zupełnie, oraz poglądów teoretycznych, olśniewających i przekonywających; przytem dzieło całe odznacza cię stylem jasnym i językiem wykwintnym, a więc przymiotami rzadko spotyka-nemi w utworach uczonych niemieckich. Praca młodego wówczas uczonego ogólnie przyjętą została z uznaniem zasłuźonem i otworzyła mu podwoje do najwyższych zaszczytów naukowych. W Paryżu (r. 1850) i Londynie (1852), dokąd się był udał dla obeznania uczonych tamtejszych z odkryciami swemi, znalazł poklask ogólny; akademia nauk w Berlinie powołała go w r. 1851 na członka, a w 1867 u-czciła go przez powierzenie mu godności sekreta* rza stałego. Po śmierci wielkiego nauczyciela^swego,

w*

Kig. 60. Du Bo!.s-Reymond]Emil.

J. Mii 11 er a, objął po nim wr. 1852, jako profesor zwyczajny, katedrę fizyologii w Berlinie. Zostający pod zarządem jego, i przez niego we wszystkich prawie szczegółach urządzony, instytut fizyologiczny, za wzór dla wszystkich tego rodzaju zakładów służyć może; w nim też sędziwy mistrz wykształcił mnóstwo uczniów, roznoszących wiedzę jego po całej Europie. Rozmiłowawszy się w raz obranym przedmiocie, główną swą działalność naukową poświęcił elektrofizyologii i nad nią wciąż pracował, wzbogacając ją ustawicznie odkryciami nowemi, uzupełniając, poprawiając i dopełniając braki pierwotnego opracowania. Prac tych, które wyszły zresztą w wydaniu zbiorowem p. naz. „Gesammelte Abhandlungen*, wyliczać tu nie możemy, jak również wielu innych, zapuszczających się w odmienne zupełnie dziedziny; nadmieniamy tylko, że Du B.-R., jako świetny stylista, oraz uczony niepospolity, ogarniający szerokie widnokręgi, po-za jego specyalnością będące, w ojczyźnie

swej szczególniej, ale i poza nią, słusznie uchodzi za męża niezwykłej miary i uczoności; szpeci go wszelako szowinizm niemieckości, dochodzący czasem do rozmiarów niesmak budzących, i okrywający go śmiesznością, nawet w oczach tych ludzi, którzy czczą w nim wielkiego uczonego i myśliciela. Do zasług jego na polu piśmiennictwa naukowego zr-liczyć też wypada wydawanie razem z Reichee-tem (ob.) „Archiv fur Anatomie und Physiologia* (1859—1877), oraz redagowanego przez niego od r. 1877 ?Archiv fiir Physiologie. “    Drj.r

Dubois Edmund Paulin, hydrograf francuski (* 1822 w Brest, — f 1892). Ukończył szkołę morską, do r. 1846 służył w marynarce, następnie porzucił te obowiązki i oddał się nauce. W r. 1851 zoBtał profesorem hydrografii w szkole morskiej, a od r. 1872 był egzaminatorem tegoż przedmiotu w marynarce. — Zbudował kompas o dwu igłach magnesowych, pozwalający oceniać wpływ żelaza znajdującego się na okręcie. Ogłosił: „Cours d’astronomie“ (1853, 3 wyd. 1876); „Caurs de navigation et d’hydrographie* (1859, z wyd. 1869); „Les passages de Venus sur le dis-que solaire* i in. Przełożył (1865) słynne dzieło Gaussa „Theoria motus corporum coelestium“, a od r. 1871 wydawał corocznie „Ephemórides astrono-miąues”, dla użytku kapitanów okrętowych.

Dubois Paweł, rzeźbiarz i malarz francuski, ur. w r. 1829 w Nogent sur Seine, spokrewniony przez matkę ze słynnym rzeźbiarzem Pigalle, używał czasem tego nazwiska przy „D.*; poświęcił się początkowo prawu; dopiero po pobycie we Włoszech został rzeźbiarzem. Pierwszą pracą jego jest „Sw. Jan Chrzciciel młodzieńcem* (r. 1863), następną „Narcyz w kąpieli*; w 1865 otrzymał wielki medal za „Śpiewaka florenckiego z XV wieku*. W ko ściele Św. Trójcy w Paryżu jest jego grupa N. Panny z dzieciątkiem. W r. 1873 wystąpił w Salonie z portretami dzieci, budzącemi podziw; medal honorowy otrzymał za posągi Dzielności i Miłości, przeznaczone na pomnik generała Lamorici&re’a, a dwa pozostałe: Mądrości i Wiary, zdobiące dziś grobowiec w Nantes, były na wystawie powszechnej r. 1878 w Paryżu; posągi te są bronzowe, postać generała z białego marmuru. Z konnych posągów D-a są najważniejsze: konnetabla Montmorency i Joanny d^c do Reims; wykonał wiele popiersi: Hen-nera, Baudrego, Pasteura, Cabanela, Gounoda, Bon-nat'a. Był dyrektorem Muzeum Luksemburskiego, a następnie szkoły Sztuk Pięknych. Jest jsdnym z najsłynniejszych rzeźbiarzy francuskich.—Najzna-komitszem dziełem izeźciarskiem D. jest bez wątpienia konny posąg Joanny d’Arc, którego model wystawiony był w Salonie r. 1889, a który dopiero w r. 1896 odsłoniono uroczyście w Reims; obecny na tej uroczystości prezydent rzeczy pospolitej, Faur, wręczył artyście wielki krzyż legii honorowej, odznaczenie, jakie przed nim otrzymali tylko trzej artyści: malarz Meissonier, oraz kompo-zytorowie: Gounod i Ambroży Thomas. Dziewica-bohaterka przedstawiona jest na koniu, niemal stojąca w strzemionach, z podniesionym mieczem i peł-nem ekstazy obliczem.

W. G,

a. roi.

W. M K.

And. S.

(M

Dubois Alfeusz, medalier francuski (* r. 1831 w Paryżu); był uczniem ojca swego, Józefa D. (* 1795 — f 1863), kształcił się pod Barrem i Dure-tem, wielki medal otrzymał za rytowanie w twardym kamieniu, wyobrażające „Żołnierza umierającego na ołtarzu ojczyzny*. W Rzymie w ciągu lat 4 wyrobił się na dzielnego mistrza i zasłynął w Paryżu. Główne prace jego są następujące: „Papież, błogosławiący nowonarodzonego cesarzewicza*, oraz medal pamiątkowy na przejście Wenery przez słońce (r. 1877). Robił medale wielu znakomitości i nagrodowe na konkursy Salonu.

Dubois Teodor (* 24 sierpnia 1837 w Rosney), francuski kompozytor muzyczny. Po ukończeniu konserwatoryum paryskiego D. zdobył w 1861 r. wielką nagrodę „rzymską*, któia mu dała możność przebywania we Włoszech w ciągu trzech lat i u-zupełnienia studyów muzycznych. Wróciwszy do Paryża, pełnił kolejno obowiązki kapelmistrza przy kościołach św. Klotyldy i Magdaleny; następnie objął klasę kompozycyi w konserwatoryum paryskiem, zaś od 1895 r. pesadę dyrektora, opróżnioną przez śmierć Thomasa. D. napisał oratofya: „Siedem słów Chrystusa* i „Raj utracony“, sceny liryczne „Po rwanie Prozerpiny*, opery: „La guzla de remir”, „Le pain bis*, „Aben HametK (1834), balet „La Farandóle* (1883), kilka suit orkiestrowych, uwertur, motetów, pieśni, koncert fortepianowy i t. d.

Dubois Alfons, zoolog belgijski (* 1839 w A-kwisgranie), konserwator muzeum przyrodniczego w Brukselli, autor licznyoh dzieł systematycznych i popularnych z zakresu fauny. Wespół z ojcem, Karolem F. D., wydał „Les oiseaux de 1’Europę et leurs oeufs* (Bruksella 1857—72) i „Les lepidopte-res de la Belgiąue* (tamże 1860—84); a samodzielnie opracował: „Entomologie orticole, agricole et fo-restióre“ (Gandawa 1865); , ~aspectuj systamati-cus et geographicus avium europaearum* (Bruksella 1871); „Histoire populaires des animaux udles de la Belgiąue* (tamże 1873, i to samo po hollender-sku, nowe wydanie 1889); „Faunę illustróa des vec* tśbrós de la Belgią ieft (tamże 1876) i inne. *

Duboisia R. Br. Rodzaj roślin z rodziny psiankowatych (Solanaceae); jedynym znanym gatunkiem jest D. myoporoides, rosnąca w leśnym obszarze Australii i Nowej Kaledonii. Jest to krzew, o liściach całobrzegich; kwiaty są kątowe, białe; o-woc — jagoda. Wyciąg z tej rośliny, wpuszczony do oka, powoduje rozszerzenie źrenicy i paraliż ak-komodacyi ^przystosowania do odległości); działanie to podobne jest do atropiny, również i z innych względów, tylko że skutek następuje szybcej i z większą energią.

Dubosary, miasto nadetatowe w gub. Chersoń-skiej, powiecie Tyraspolskim, na lewym wyniosłym, ale stepowym, brzegu Dniestru, wprost uścia Reut-tu, stacya telegraficzna i pocztowa, dość ożywiona żegluga na rzece; około 8 000 domów, dwie cerkwie, bożnica, szpital, apteka, szkółka elementarna; 10 460 m-ców (1892), Mołdawian, Małorossyan i żydów. Ludność trudni się uprawą wina, drzew owocowych i tytoniu (słynny Dubosarski tytoń), prowadzi także handel zbożem, bydłem i drzewem.

Położenie miasta bardzo malownicze; stoki stromych wybrzeży pokryte są mnóstwem sadów.

Dubourg Anna, jedna z najszlachetniejszych postaci protestantyzm a francuskiego, mąż niepospolitej nauki i uprzejmości, znany ze swej tragicznej śmierci za swe przekonania religijne. Cypryan Bazylik w dziele o srogiem prześladowaniu Kościoła Bożego (Brześć 1567) nazywa go Annaszem z Bur-gu, i imię to jest prawdziwszem. Urodzony w r. 1521 w R:om w Owernii, był synem Stefana D-a d'' Saillaux, a synowcem Antoniego D-a, kanclerza Franoyi. Wiadomo, że jako młody człowiek D. był profesorem prawa cywilnego w sławnej wszechnicy w Orleanie. Zasady reformacyi znalazły łatwo i prędko przystęp do jego serca, publicznie jednak nie mógł się do nich przyznawać. W październiku 1557 powołany został na radzcę duchownego

mb

wW,

Fig. 59. Duboisia myoporoides.

(conseiller - clerc) parlamentu paryskiego, i w tym celu wyświęcony na dyakona. Podobnych przekonań jak D. zasiadało wielu w parlamencie. Dowiedziawszy się o tern, król Henryk II przybył osobiście na jedno z posiedzeń parlamentu, które się odbywało wyjątkowo w klasztorze Augustyań-skim, i w rozdrażnieniu oświadczył zgromadzonym, iż spodziewa się, że parlament energiczniej się zajmie sprawami Kościoła. Gdy z kolei D. głos zabrał, wyrzekł z całą otwartością, że niesłuszną jest rzeczą pozostawiać bezkarnie bluźnierstwo i wia-rołomstwo, a z całą srogością postępować z niewinnymi, posądzać o zdradę stanu i o bunt takich, którzy światłem ze słowa Bożego chcą ujawnić braki w Kościele. Król, czując się osobiście dotkniętym temi słowami, kazał natychmiast uwięzić D-a i drugiego członka parlamentu, Ludwika de Faur. Przeciwko D-owi, osadzonemu w Bastylii, wnet

(str. 98—99).

rozpoczęto proces; D. poznał, że mu zagraża kara śmierci, i odwołał się do arcybiskupów w Paryżu, Sens i Lyonie. Śmierć Henryka II (10 lipca 1559), który padł z ręki tego, co D-a uwięził, sprawiła, że Gwizyusze starali się przyśpieszyć wyrok na D-a. Żadne wstawiennictwa, nawet admirała Coligny’ego, nis nie skutkowały. Kardynał Karol Lotaryński zniewolił parlament do wydania wyroku, który jednogłośnie zapadł, aby D. został na placu Gróve powieszony, a następnie ciał > jego spalone; wyrok wykonano d. 23 grulnia 1559 r. Był on pierwszym ewangielikiem ze Bfer wyższych społeczeństwa, który za swoje przekonania religijne poniósł śmierć męczeńską. Oburzenie było powszechne, a prawdopodobnem jest, że stracenie D-a wywołało spisek w Amboise w r. 1Ł60.

Dubourg- Butler Fryderyk hrabia, generał francuski (* r. 1778 w Paryż i, — + r. 1850), walczył początkowo w szeregach rojalistowskich; następnie, wzięty do niewoli i uwolniony dzięki wpływowi Bernadotte’a, wstąpił do armii republikańskiej Towarzyszył Bernadotte’owi do Szwe-cyi, poczem, wróciwszy do Francyi, brał udział w kampanii rossyjskiej, gdzie powtórnie dostał się do niewoli i został internowany w Petersburgu. W r. 1815 wrócił do kraju, wpadł wszakże w niełaskę u rządu Bourbonów. W wypadkach lipcowych 1830 r. wziął bardzo czynny udział, i przez kilka godzin sprawował nawet dyktaturę wojskową. Gdy księcia Orleańskiego ogłoszono królem, D. przystąpił ku niemu w ratuszu i rzekł: .Najjaśniejszy panie, znasz nasze prawa i nasze potrzeby; jeśli o nich zapomnisz, przypomnimy je tobieu. Ludwik Filip nie mógł mu darować tych słów, i D. w nędzy i poniewierce spędził ostatnie lata swego życia. — D. napisał: „La revolution de Pologae et ses effets probablesu (1831); „Sommaire d’un plan de colonisation du royaume d’Alger* (1836); „Or-ganisation defensive de la France“ (1841); „La fin des rśvolutions, Appel au jugement de la Fran-

Hml.

skwa 1832, 32 tablice z tekstem łacin, i rossyjs.); oprócz tego wzbogacił jeszcze literaturę naukową rossyjską licznemi pracami, które wyszczególnia Z mi ej e w w dziele: „CjiOBapi, Bpauefi* i t. d.

I)r J P.

P, Chm.

Dubowicz Jan, (w. XVII), archimandryta mo-nasteru dermańskiego, teolog, wydał: „Kazanie na pogrzebie Barbary Naruszewiczówny Skuminowy Tyszko wieżowy “ (Wilno 1627), „Hierarchia abo o Z wie-rzchności w cerkwi bolej* (Lwów, 1644), .Kalendarz prawdziwy* (Wilno 1644).

Ks. A. K. D.

Dubowicz Aleksy (w. XVII), starszy monasteru wileńskiego bazylianów, kaznodzieja, podał do druku kilka kazań okolicznościowych pod metaforyca-nemi tytułami, według zwyczaju zaczynającego się wtedy rozpowszechniać: „Pióro lekkie ciężki świat noszące na pogrzebie Jana Kolendy" (Wilno 1637); „Wyprawienie osoby, którą od Boga wziął i na theatrum świata szczęśliwie odprawił Janusz Sku-min Tyszkiewicz" (cźe 1642); „Convictia planet ziemskich z niebieskiemi w cerkwi źurowieckiej, gdy... Władysław IV r... z Cecylią Renatą cudowny obraz nawiedzili* (tźe 1644): „Haft ręką Bożą na dobrej duszy Heleny Sapieźanki Kuncewiczowej*

(1645).

P. Chm.

ce“ (1849).

Dubowe Grjady, wieś w gubernii Połtawskiej, powiecie Konstantynogradzkim, nad rzeką Oielą, o 60 wiorst od miasta powiatowego, posiada zdroje wody gorzkiej, o temperaturze 8° do 9° C.

Dubowickij Piotr (* w gub. Rjazańskiej d. 10

And S.

Dubowicze, miasteczko w gub. Czernihowskiej, powiecie Głuchowskim, należy do rodziny ks. Ko-czubejów. W tutejszej cerkwi parafialnej, obszernej i murowanej, z lewej strony drzwi carskich, mieści się obraz N. Panny, będący kopią obrazu częstochowskiego; obraz ten słynie jako cudowny i ściąga mnóstwo pielgrzymów, a jego kopje licznie są sprzedawane pod nazwą D-ckiej M. Boskiej. Jest wielce prawdopodobnem, że obraz rzeczony został tu porzucony w lesie w r. 1664, kiedy Polacy za Jana Kazimierza oblegali Głuchów, i kiedy po niefortunnem oblężeniu wojsko polskie z tych miejsc wychodziło; obraz wówczas może umyślnie, jako ciężki, był pozostawiony, lub też niepostrze-źony, śniegiem zawiany został (według „Słownika Geograficznego*⁴).

Dr A. P.

tardy, garbarnie, tartaki, mydlarnie, browar, cegielnia, fabjyka świec; mnóstwo sklepów i magazynów; handel ułatwia bank miejski i kasa przy kantorze pocztowo - telegraficznym. Godne uwagi rybołówstwo na Wołdze i sadownictwo. D. istniała na początku XVIII- wieku. W r. 1734 osiedli w niej Kozacy, którzy mieli tu swego atamana i kancelaryę. W czasie buntu Pugaczewa D. trzymała jego stronę, za co w roku 1771 wywieziono stąd 517 Kozaków na linię kaukaską, gdzie utwo-

And. S.

Dubowka, wielce ożywiona przystań rzeczny na prawym brzegu Wołgi, przy uściu D-ki, w gu-bernii Saratowskiej, powiecie Carycyńskim, o 49 w. od miasta powiatowego; 14 543 m - ców (1892). Prowadzi obszerny handel zbożem (do 1 miliona marca r. 1815 — f w Petersburgu d. 12 kwietnia pudów rocznie) i drzewem; na tutejszy jarmark r. 1867), zasłużony lekarz rossyjski. Na uniwersy- Troicki w r. 1891 przywieziono towarów za 635 000 tet uczęszczał w Moskwie i ukończył go już w r. rs., sprzedano za 628 500 (głównie wyroby żelazne, 1833, poczem wyj achał dla dalszego kształcenia .miedziane, lniane i konopne); są tu fabryki musz-się do Paryża. Powróciwszy do ojczyzny swej, o-trzymał w roku 1837 stopień doktora medycyny i niebawem został profesorem chirurgii w Kazaniu. Na stanowisku tern pozostawał do r. 1841, w którym powołano go do petersburskiej Akademii medyko-chirurgicznej dla objęcia takiejże katedry.

Dubravius, właściwie Jan Skala z Do u-

Nad podniesieniem zakładu t9go pracował gorliwie i z powodzeniem do końca dni swoich, szczególniej od r. 1851, w którym otrzymał główne nad nim kierownictwo. Na kilka miesięcy przed śmiercią przedwczesną powierzono mu urząd naczelnika rzono z nich pułk Mozdocki. wojskowej służby zdrowia. Będąo stu lentem jeszcze wydał atlas p. n. „Tabulae anatomicae* (Mo- b r a v k y a H r a d i ś t e, znakomity biskup oło-

muniecki i dziejopis (* około 14£6 w Pilznie — f 1553 w Kromierzyżu), pochodził snadź z rodziny zamożnej, skoro odbywać mógł gruntowne studya prawne i teologiczne, naprzód w Wiedniu, potem we Włoszech. Otrzymawszy stopień doktora prawa kanonicznego w uniwersytecie padewskim, około 1511 — 12 powrócił do ojczyzny i został powołany do służby przy biskupie ołcmunieckim, Stanisławie Sturzie, szczodrym opiekunie prac w zakresie humanistyki. . Zyskawszy zaufanie tego księcia kościoła, został niebawem jego sekretarzem, potem kanonikiem kapitulnym, i otrzymał probostwo w Kromierzyżu. Jako powiernik Stur-zy, miał sposobność zapoznać się z wielu dostojnikami, którzy podziwiali i sławili jego uczoność, skutkiem czego zyskiwał coraz to większy wpływ na sprawy publiczne. Na koronacyi króla Ludwika w Pradze r. 1517, został wyniesiony do stanu rycerskiego; w r. 1519 uczestniczył w poselstwie polsko - czeskiem, wyprawionem do Neapolu i Me-dyolanu, dla skojarzenia związku małżeńskiego króla polskiego Zygmunta, brata Władysława Jagiellończyka, z Boną, córką Galeazza Sforzy, księcia medyolańskiego, a po przeprowadzeniu tej spra-»wy pomyślnie, nieraz później otrzymywał rozmaite ważne zlecenia. Również czynnym byt i za Ferdynanda I: w r. 1528 stał na czele deputacyi, wysłanej od Czech, Moraw i Szląska, do króla polskiego Zygmunta, o którym na pewno sądzono, że popierać będzie Jana Zapolyę, i trudne to poselstwo zdołał pomyślnie wyjednaniem neutralności zakończyć. W r. 1529 uczestniczył w wyprawie Jana z Pernsztejnu przeciw Turkom, a potem w ciągu lat kilkunastu odznaczał się na sejmach mądrą przezornością. W r. 1547, po śmierci następcy Sturzy, Bernarda Zoubka, powołany przez kapitułę ołomuniecką na stolicę biskupią, stykał się odtąd bezpośrednio z monarchą i służył mu radą i czynem, zarówno w sprawach politycznych i finansowych. W r. 1543 odprowadzał do Polski córkę Ferdynanda, Elżbietę, narzeczoną Zygmunta Augusta, a na ślubie w Krakowie świetną mowę wygłosił. W r. 1545 wyjednał w Pradze zbrojną pomoc przeciwko Turkom. W sprawach religijnych, jakkolwiek bardziej stanowczo, niż jego poprzednicy, występował przeciwko Jednocie braterskiej i wpłynął na to, że mandatem królewskim r. 1546 starsi bracia z Czech wygnani zostali; stale jednakże był przeciwny środkom surowym, jakich po roku 1547 używano, i wstawiał się do cesarza za prześladowanymi. W zaburzeniach, wznieconych w r. 1547, napróźno usiłował stany czeskie od związku z niemieckimi książętami ewangielickimi odwrócić, a potem prezydował na sądzie, zwołanym dla ukarania opornych. Ostatnie dni żywota swego spędził spokojnie, starając się o podniesienie gospodarstwa w dobrach swoich prywatnych i biskupich, i stale się zajmując pracą literacką. Umarł nagle, rażony apople-ksyą. — D. był jednym z najwybitniejszych w ojczyźnie swojej zwolenników kierunku humanistycznego, pracę zaś literacką już na uniwersyteckiej ławie rozpoczął, wydawszy w r. 1516 „Martiani

Capellae Nuptiae Mercurii cum Philologia* z kom-meutarzami. Z młodszych lat także pochodzi opracowanie wierszem jambicznym starych baśni czeskich („Nove rady* Smita Flaśky z Pardubic), pcświęcone królowi Ludwikowi, a wydane po raz pierwszy bez wiedzy autora w Norymberdze (r. 1520), przez jego krewnego, Linbarfa z Doubrav-ky, p. t. „Theriobulia Joannis Dubravii iurisc. et eq. aurati, animalium de regiis praeceptis consultatio", w 2-ch księgach (2-ga edycya w Krakowie 1521, trzecia we Wrocławiu 1614). Zbiór mów i listów okolicznościowych D-a wyszedł r. 1549 w Prostieje-wie i mieści w sobie między innemi obchodzące nas: „Oratio ad S;gismundum regem Poloniae de auxilio contra Turcos", „Oratiuncula in nuptias regis Poloniae Sigismundi iunioris”, „Oratio fune-bris in Sigismundi regis Poloniae exequiis” i t. d.; do zbioru tego dodany jest zajmujący wykład V-go psalmu Dawida. — Z zakresu gospodarczego zasługuje na zaznaczenie „Libellus de piscinis et piscis, qui in eis aluntur, natura” (Wrocław i Kraków 1547). Jest to traktat obejmujący w sześciu księgach naukę szczegółową hodowli ryb, dedykowany biskupowi Sturzie, przełożony na język polski przez Andrzeja Proga i wydany w Krakowie r. 1600, p. t. „Dubrawiusza Janusza (sic),o rybaikach i rybach ksiąg pięcioro, z przydatkiem Joachima Camera-ryusza, medyka norymberskiego". Dziełko to, przeplatane wierszami Ausoniusza, które tłómacz nie-osobliwie oddał po polsku, ozdobą jest naszego piśmiennictwa gospodarczego i okazuje, jak gospodarstwo rybne u nas rozpowszechnione i uprawiane było. — Największem wszakże i najsławniej-szem dziełem D-a jest .Historia regni Bohemiae de rebus memoria dignis illic ge&tis de initio Boe-morum, qui ex Illiria venientes eadem Boiemiam in medio propemodum superioris Germaniae Sitam occupayeiunt. Libri XXXIII etc." (Prostiejów 1562), przypisane Maksymilianowi II, nowoobrane-mu wtedy królowi czeskiemu. Wykład swój rozpoczyna autor od treściwej charakterystyki ziemi i ludu, według dawnych pisarzy o narodach zamieszkujących przed wiekami krainę czeską, a potem przystępuje do dziejów, poczynając je od przybycia Czecha i Lecha, a kończąc na śmierci króla Ludwika w bitwie pod Mohaczem 1526. W całości jest to kompillacya, a nawet w znacznej części proste opracowanie łacińskie kroniki Hajka z rozmaitemi dodatkami i zmianami; dopiero w o* statniej części, gdzie autor opisuje wypadki z doświadczenia własnego, mieszczą się rzeczy oryginalniejsze i cenniejsze. Pierwsze wydanie ukazało się w tak małej * liczbie egzemplarzy, że dzieło to nie wyszło prawie za granicę, ku czemu głównie było przeznaczone; rozpowszechniło je dopiero drugie z r. 1570; późniejsze były z r. 1620 w Hanau, i z r. 1687 we Frankfurcie. — „Ottuv Slov. nauć.u.    *

Dubrawski Franciszek, herbu Sas, młodość swą spędził w wojsku, walcząc w różnych wojnach za Zygmunta III i Władysława IV. Potem jako podkomorzy przemyski w r. 1649 posłował z województwa ruskiego na sejm koronacyj-

ra.

ny, w 1654 roku zaś na zwołany przez Jana Kazimierza, i na obu, będąc wybranym na marszsłka koła rycerskiego, gorąco przemawiał za potrzebą obrony od zbuntowanych kozaków, a na pierwszym * prócz tego upominał się o wytoczenie sprawy przeoiwko tym, którzy byli uciekli z obozu pod Pilawcami.    —

* Dubrawski Jędrzej, herbu Sas, pisarz grodzki Owrucki, potem podstarości grodzki Owrucki, poseł kijowski na sejm konfederacyi radomskiej, obrany 1767 r. — Smutnie się wsławił surowością okrutną, z jaką mścił się na Koliszczyźoie i ścigał włościan podejrzanych o stosunki z hajdamakami, mając nadane sobie od króla prawo sądu i mieoza. Ciężko też odpokutował za to, po roku bowiem 1793, oskarżony przez swojego oficyalistę o knowanie przeciw rządowi Imperatorowej, co przy inkwizycyach potwierdzali nienawiścią przejęci chłopi, został skazany na wygnanie a dobra jego przeszły na własność generała Kutuzowa. Ułaskawiony przez cesarza Pawła, powróoiwszy w strony rodzinne, dosteł od Kutuzowa 100 dukatów rocznie pensyi dożywotniej, i dworek na mieszkanie w Rajgródku, gdzie umarł około r. 1803, schyłek dui swoich przepędziwszy pobożnie i przykładnie. Przebaczył swojemu oszczercy, a w przebytych cierpieniach i poniżeniu widział karę Bożą za okrucieństwa, jakich się owego czasu dopuszczał. — Porów. .Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego."    —

Du * Bronił Wilhelm, prawnik francuski w wieku XIV, żyjący około r. 1344. Był adwokatem królewskim w Paryżu; zdaje się, że zdobył wielką fortunę, lecz ostatnie lata jego życia były nieszczęśliwe. Około r. 1330 ułożył dzieło: .Stylus Curiae Parlamenti Franciae", uważane za klasyczne jeszcze w XVI wieku, i przetłómaczone z czasem na język francuski. Dzieło to miało niegdyś liczne odpisy, dla użytku dawnego parlamentu francuskiego.

Dubreuil Toussaint, malarz francuski (* w Paryżu około 1561—f tamże 1602), miał posiadać talent tak znakomity, że, według opowieści Sauvala, gdy Klaudyusz Vignon zawiózł do Rzymu seryę jego kartonów, to wziął za nią ogromną summę, jako za rysunki oryginalne Michała Anioła. Na nieszczęście, mało posiadamy szczegółów o kolejach jego żywota, a dzieła jego pędzla prawie wszystkie zaginęły, zniszczone bądź przez pożar, bądź przez fantazye królów, bądź przez wandalizm architektów. Wiemy tylko, że najwięcej malował w Fontainebleau, a także w Saint Germain i w Luwrze. Henryk IV, który talent jego cenił wysoko, postanowił go raz, jak się wyraził, ożenić z Jakóbem Bune-lem i polecił im społem obu ozdobić malowidłami skłepieiaie w Galeryi królów w Luwrze. D. wszakże wolał komponować, n'źli malować, pomysły zatem jego wykonywał Bunel. Pewną także jest rzeczą, że i w Fontainebleau w liczbie czternastu fresków z dziejów Herkulesa, jeden tylko .Herkules napinający łuk," był całkowicie przez niego malowany. W Luwrze jego kompozycyi była sławna „Gigantomachia", gdzie w walce Jowisza z Gi

gantami była usymbolizowana walka Henryka IV z ligą. Był tam jeden Gigant, kolosalnej postaci, w którym D. siłą muskulatury i śmiałością w oddaniu skurczów prześcignął nawet Michała Anioła. W Luwrze niema malowideł D-a; jest tam tylko kilkadziesiąt rysunków, wykonanych piórem albo ołówkiem. Z tych jeden zwłaszcza zasługuje na szczególną uwagę; jest to Chrystus ukrzyżowany między dwcma łotrami, w otoczeniu ogromnej rzeszy.    *

Dubrowica, ob. Dąbrowioa.

Dubrowiccy, książęta, z polska Dąbrowic-c y, tak nazwani od miasta kiedyś Dubrowicy, dzisiaj Dąbrowicy, położonego na Polesiu wołyńskiem, na lewym brzegu Horynia. Nie nązywano ich przecież w Polsce nigdy D ą b r o w i c k i m i, ale po staremu Dubrowiokimi, bo książęta wygaśli zupełnie jeszcze za czasów udzielności Litwy, przed r. 1569. Dubrowica już w XII wieku była udziel-nem księstwem, to jest dostawała się pod zarząd jakiego z rozdrobnionych władzców rodu Ruryka. Kilku tych kaiaziów na Dubrowicy wspominają dzieje: Aleksander udał się na wojnę przeciw Mongrłom, kiedy pierwszy raz na Ruś się wdarli przez Kaukaz r. 1224. W boju nad rzeką Kałką z księciem Mśoisławem Romanowiczem bronił się przez trzy dni, kiedy już inni Rurykowicze pierzchnęli. Oszańcowali się książęta na skalistym brzegu Kalki. Przekupieni zdrajcy wydali ich Mongołom, którzy deski na nich położywszy, siedli na deskach i zajadali ucztę; książęta w taki sposób przez uduszenie się śmierć znaleźli (Karamzin, wyd. Ejnerlinga, III 145, i przyp. 304).—Hleb, syn Jerzego, w roku 1284 brał udział w zwycięstwie jerelskiem, które odniósł Świętosław Wszewłodo-wicz kijowski nad Kobiakiem, hanem Połowców. Ten Hleb pochodził z linii Świętopełka kijowskiego, syna tego Izasława, którego-to na tron przywracał Bolesław Śmiały. Inni byli Dubrowiccy książęta z rodu litewskiego i ci nic wspólnego nie mieli z Rurykowiczami; łączyło ich jedynie z sobą nazwisko, nic więcej. Dubrowica dostała się w lenne władanie rodzinie starożytnej książąt Holszańskich, którzy rozdzielili się na dwie odnogi: starsza linia utrzymała się przy nazwisku Holszańskich, młodsza dziedziczyła na Dubrowicy i stąd przybierała nazwisko Dubrowickich. Zdaje się jednak, że często te linie zlewały się w jedną; widać potomków nie mieli książęta i stąd nieraz dobra jednej linii spadały na drugą, a książęta Hol-szańscy bywali razem Dubrowickimi. Historya tych Dubrowickich książąt krótka jest, bo bardzo prędko się przerywa. Z Holszańskich wywiązali się Dubrowiccy około końca XV wieku. Pierwszy, o ile się zdaje, Jerzy, był książęciem Dubrowickim; wielki to dobrodziej Ławry kijowskiej i stąd wspominany w „Tetraturgionieu, to jest w dawnym wspominniku pieczarskim o zmarłych. Zdaje się, że o tym Jerzym Strykowski pisze pod r. 1603 (wydanie warszawskie, 1846 t. II str. 318). „Tejże jesieni na rzece Ussy, kniaź Fedor Iwanowioz Ja-rosławowicz, kniaź Jurgi Iwanowicz Dubrowicki i kniaź Hrehory Hliński, starosta owrucki, stoczyli bitwę z Tatary prekopskimi, a tam z dopuszczenia Bożego porażone było wojsko litewskie od Tatar i zabito kniazia Hrehora Hlińskiego i przy nim Hoi-nostaja*. Kojałowicz opowiada, że książę był zabity nad Prypecią (Niesiecki, wydanie lipskn II432). Jeżeli to mowa o Jerzym, dobrodzieju Ławry, mamy tutaj i ojca jego imię. Ojciec ten nazywał się Iwan. Są domysły, że „Jurgi Iwanowic*, jak stoi u Strykowskiego, był ojcem dwóch księżniczek: A-nastazyi i św. Julianny. Anastazy a, jak to wiemy z Peresopnickiej ewangelii, była za księciem Januszem Zasławskim, starostą kamienieckim, i miała syna Kuźmę. O drugiej, św. Juliannie, żadnych pewnych niema wiadomości; księżniczka ta leżała pierwotnie w monasterze pieczarskim przy murze cerkiewnym, blizko Jana Teologa; część tę murów tylko, pod koniec XV wieku lub na począ-ku XVI, można było dodać do wielkiej pieczarskiej cerkwi, którą w r. 1470 odnowiono. Dla tego i życie księżniczki Julianny wypada na pierwszą połowę XVI w. i dla tego domyślają się, że Anasta-zya z Julianną mogły to być siostry rodzone. Domysły te oparte są naprzód na ewangelii peresopnickiej, która mówi o Anastazyi, że była córką Jerzego Holszańskiego, i na Kalnofojskim, który w dziele swojem zachował nam napis, położony na grobowcu św. Julianny; wyraźnie tam powiedziano, że Julianna Dubrowska była córką Jerzego, ks. Hol-szańską. Dubrowska naturalnie, stoi tam zamiast „Dubrowickau, bo nie było na Rusi innych udzielnych książąt Dubrowskich. Spółczesna tym wszystkim książętom i księżniczkom była żona Wasila Sanguszki, z rodu także księżniczka Dubrowicka, koło r. 1490. Wiadomość o niej mamy ze starej genealogii Czartoryskich (u Niesieckiego III, 432). Zresztą Niesiecki zna tylko trzy osoby z linii Du-browickich, jednego tylko mężczyznę i dwie kobiety; księżna Wasilowa Sanguszkowa wyszła z domu, druga zaś, Radziwiłłówna, córka Mikłoaja, kanclerza i wojewody wileńskiego, weBała do niego, bo była za jakimś księciem Dubrowickim. Zresztą przytacza Jerzego, którego Tatarzy zbili w r. 1503, Jerzego, wojewodę kijowskiego, i Janusza, wojewodę trockiego, którzy wszyscy stanowią jedną tylko osobę. Kotłubaj (w „Galeryi nieświeskiej”, str. 50, wymienia Siemiona Jurjewicza, księcia Holszańskiego i Dubrowickiego, między rok. 1544 — 1556. Na tych kilku osobach zaczyna się i kończy historya książąt Dubrowiokich. Zdaje się więc daleko właściwiej nie oddzielać ich wcale od książąt Holszańskich, gdyż ciągle to była jedna rodzina. —Julian Bartoszewicz w „Encykl. Orgelbranda*.

Dubrowicki Janusz Jurgiewicz, czy Jerzy Iwanowicz, książę, wojewoda kijowski w XVI wieku. Jedyna z lin;j książąt Dubrowic-kich historyczna osoba, a raczej jedyny dotąd znany książę Holszański, który się nazywał Dubrowickim. Zdaje się wszystko, że będzie to jedna osoba, tylko pod rozmaitemi imionami występująca w dziejach. Jeżeli domysł nasz prawdziwy, godząc to, cośmy już pod artykułem Dubrowiccy książęta powiedzieli, z różnemi napomknieniami w źródłach, taki układamy życiorys wojewody

Saoykl. Potr«i. Uluitr. Zen. 132. T; 17-ty.

kijowskiego. Kniaź Janusz był synem Aleksandra Jurgiewicza Algimunta Holszańskiego, stronnika unii z Polską, posła po Helenę Iwanównę do Moskwy, przyjaciela królowej Bony, której podarował powiat Wołpiński; Janusz był młodszym synem tego Aleksandra, kasztelana wileńskiego i starosty grodzieńskiego; starszym był Paweł Holszański, sławny biskup łucki, a potem wileński. Jako starszy nazywał się Paweł „Holszańskim", jako młodszy Janusz „Dubrowickim*. Janusza pisano po aktach Aleksandrowiczem Juryewiczem, zwyczajem Rusi litewskiej, która synowi przydawała imiona ojca i dziada, stąd książę Janusz ozęsto w źródłach występuje jako Jurgiewicz. Jerzy Dubrowieki rozbity jest od Tatarów nad Prypecią w r. 1503. Janusz w r. 1504 jest krajczym litewskim i starostą słonimBkim („Zbiór dyplomatów rządowych* i t. d., wydanych przez komissyę archeologiczną wileńską pod redak-cyą Krupowicza I, str. 32. Porównać spis kraj-czych litewskich w „Bibl. Warsz." 1861, kwiecień str. 127). Jan, książę, pogromca Tatarów w roku 1530 („Dziennik warsz.“ 1855, Nr. 10). Iwan, kniaź dubrowicki, wojewodą kijowskim został w Wilnie w r. 1542 (Strykowski, wydanie warszawskie z r. 1846, str. 399), a w Brześciu w r. 1547 mianowany wojewodą trockim. Umarł roku 1549. Niesiecki, przywodząc Strykowskiego, ciągle tego Jana nazywa Jerzym i raz tylko pisze: „tenże Jerzy ozy Janusz*. Cytacya mylna, bo wszędzie u Strykowskiego Janusz występuje, czy jako wojewoda kijowski, czy jako trocki. Zdaje się, że synem jego był Juryj Iwanowicz, który z Maryi Sanguszkówny zostawił pięć córek, a między niemi Maryę Montoltowę, Kozińską i Kurbską. Te pięć córek po bezdzietnem zejściu Holszań-skich cały majątek rodziny przekazały potomkom po kądzieli innych już nazwisk.— Julian Bartoszewicz w „Encyklopedyi Orgelbranda*.

Dubrowna, ob. Dąbrówna.

Dubrownik, włoskie Ragusa, niegdyś stolića samoistnej rzeczy pospolitej,    dziś miasto główne

okręgu w austry ackim kraj u koronny m Dalmacyi, na wybrzeżu m. Adryatyckiego, 11.946 m-ców (1890).— Leży nader malowniczo u stóp i na stokach góry Sergio (412 m.), i składa się z właściwego miasta, oraz z przedmieść Pille i Ploce. — Liczne wieże i potężne mury miejskie nadają D-owi pozór silnej warowni średniowiecznej; ulice są po większej części wązkie i strome, ale w ogóle czyste,— domy wysokie, podwórza bardzo szczupłe; główna ulica, Corso albo Stradone, między dwiema bramami, Pille i Ploce, jest dość szeroką, ma przeszło 400 kroków długości i dzieli miasto na dwie, równe niemal części. — Z gmachów godnym jest uwagi okazały, w stylu gotyckim, 1435 r. wzniesiony, pałac respubliki (palatium regiminis), dziś * siedziba władz politycznych i skarbowych; — nowy ratusz, wystawiony na miejscu dawnego pałacu Wielkiej Rady, który zgorzał w 1817 r.; gmach urzędu celnego z r. 1520, niegdyś mennica rzeczy pospolitej; katedra Panny Maryi, kościół i klasz-sztor franciszkanów z piękną przy nim fontanną z XV w.; kośoiół i klasztor dominikanów, z wie-

27

lu ciekawemi zabytkami i pomnikami; kościół patrona miasta, św. Błażeja (Bwety Wlaho), którego liczne posągi znajdują się i na murach miejskich; — dawny kościół jezuitów z b. kollegium, w którem dziś szpital wojskowy; wiele starożytnych domów z XV i XVI w., chociaż znaczna ich część po trzęsieniu ziemi w 1667 r. w nowożytnym stylu odbudowaną została; — akwedukt z pierwszej połowy XV w. i w. in. Mury warowne otaczają właściwe miasto i oddzielają je od przedmieść; wieńczą je forty S. Lorenzo na zachodzie, Leve-roni albo Ravelino na wschodzie, oraz fort Molo; Francuzi w latach 1808 — 1813 wznieśli nadto fort Napoleona (dziś Imperiale), na szczycie góry Sergio, i umocnili poblizką wysepkę skalistą, La-croma, warownią San Marco; wysepkę tę cesarz meksykański Maksymilian ozdobił mnóstwem kosztownych urządzeń i spacerów. — Port miejski jest niewielki i pomieścić może zaledwie trzy większe statki; jest on nadto słabo zabezpieczony przeciwko wiatrom i falom. — Dlatego też lepszą daleko przystań przedstawia sąsiednia, i z D-iem administracyjnie złączona miejscowość, Gravosa (słów. Gruź), położona nad piękną i obszerną zatoką; w niej zamożniejsi Raguzanie mają swe wille; port Gravosy jest głęboki i łatwo dostępny dla statków. — W D-u przebywa biskup katolicki i znajduje się izba przemysłowo-handlowa, seminaryum duchowne, seminaryum dla nauczycielek, gimnazyum, szkoła marynarki, teatr, sąd powiatowy, urząd celny, dom podrzutków (jeden z najstarszych w Europie) cenny księgozbiór w klasztorze franciszkanów, archiwum dawne, dwie drukarnie, z których wychodzą dwa pisma miejscowe w jęz. serbskim, —Handel i żegluga nie bez znaczenia, lecz nie może iść w porównanie z handlem, jaki D. prowadził za czasów rzeczypospolitej, która wprawdzie płaciła daninę „z bojaźni Turkom, z nienawiści Wenecyi, a z respektu papieżowi i Neapolowi “ (mianującemu naczelnika sił zbrojnych), jednakże flotę miała wielką i po wszystkich portach morza Śródziemnego swobodnie żeglującą. Gdy Francuzi w r. 1807 zajęli D., flota jego handlowa liczyła 363 większych statków morskich; część ich zabrali zdobywcy, część zgniła w porcie, tak, że w r. 1814 wszystkich statków pozostało tylko 61, a i to jeszcze wiele z nich wymagało gruntownej reperacyi; że zaś miasto, wyniszczone wojną, napadami Czarnogórców i sta-gnacyą handlową, wielce zubożało, przeto nie miało możności postawienia swej floty na dawnej stopie. — Przez długie wieki był D. ogniskiem wielkiej działalności i źródłem nauki, sztuki, przemysłu i handlu dla Słowian południowych, a po części i dla Włochów. Arystokratyczna reBpublika, tworząca maleńkie państwo, w ciągłej była o swą wolność obawie; to też bramy miejskie zaledwie na kilka godzin codziennie stały otworem, z obawy przed napaścią wrogów, — a Bernard Zane, opisując stan miasta przed zgromadzeniem kon-cylium Lateraneńskiego w r. 1507, przytoczył, że jako biskup Splitu musiał nieraz przerywać mszę, aby chwycić za broń dla odparcia napaści. Z tego też powodu prezydenci, czyli tak zwani „rek-torowie" rzeczypospolitej zmieniali się bardzo często, niekiedy co kilka miesięcy; przez czas pełnienia obowiązków mieszkali w pałacu rządowym, i mieli do pomocy Radę Dziesięciu i Radę Wielką; jako wynagrodzenie pobierali od 5 do 6 dukatów dziennie, — ogólny zaś dochód respubliki dosięgał 100 000 dukatów rocznie. W XVI i XVII w. kwitnący dotąd stan państwa chwiać się począł, skutkiem częstych trzęsień ziemi i morowego powietrza. —Dzieje. Tam, gdzie dziś leży miasto Stary D, (Ragusa Vecchia), inaczej Cawtat, było w starożytności miasto Epidaurus. Słowianie zniszczyli je do szczętu w 656 r., i wówczas część mieszkańców przesiedliła się o 10 km. na północ, i założyła dzisiejszy D. — po łacinie Ragusium, po grecku ‘Paoóaiov. Ówczesna ludność D-a była romańsko - greckiego pochodzenia, i u Słowian okolicznych nosiła nazwę „latynów“; język łaciński był urzędowym w przeciągu więcej, niż tysiąca lat, gdyż jeszcze w 1808 roku postanowienia senatu były w nim pisane. Najdawniejsza część miasta leżała na skale (castellum); tu był także biskupi kościół św. Stefana, a biskupi uważali się za następców biskupów Epidauru. — Mieszkańcy trudnili się żeglarstwem, rybołówstwem i uprawą wina,— i podlegali władzy Bizancyum. W IX stuleciu A-rabowie, plądrując po całym Adryatyku, obiegli i D., — ale odstąpili go, gdy cesarz Bazyli I wysłał przeciw nim flotę. — Za Bazylego II Bulgaro-wie wpadli na pobrzeźe Adryatyku i między inne-mi miastami spalili i D. — Wogóle plemiona słowiańskie (Serbowie i Bulgarowie), wielokrotnie zjawiały się na Adryatyku i władzę Bizantyjską lekceważyli sobie, — skutkiem czego cesarzowie wschodni, nie zrzekając się swych posiadłości, nadawali dożom weneckim prawo nadzoru nad miastami północno-dfclmackiemi, a w ich liczbie i nad D-em, by tern skuteczniej mógł być dany odpór napastnikom. W owym czasie mieszkańcy, jakkolwiek pozostawali pod władzą zwierzchnią Carogrodu, rządzili się poniekąd samodzielnie, mając własnych „comites* i „consules", — posiadali własną flotę, zawiązywali stosunki handlowe z Pizą i po calem Sródziemnem żeglowali morzu; na wojnach walczyli obok żołnierzy cesarskich. — Gdy w r. 1171 Wenecyanie, będący w wojnie z Byzancyum, podstąpili pod D., ludność rzuciła się z zapałem do obrony miasta, które jednak było zdobyte i w części zburzone. — Wprawdzie wkrótce potem D. wrócił pod władzę cesarską, ale gdy po śmierci Emanuela II w r. 1180 zapanowały rozruchy i niepokoje w całem państwie — D., nie chcąc dostać się pod jarzmo żupana Serbskiego, Stefana Nemami, oddał się pod władzę królestwa Obojga Sycylii, które w Dubrowniku ustanowiło swego namiestnika, nie mieszającego się zresztą do wewnętrznych i handlowych spraw miasta. — Z chwilą zdobycia Carogrodu przez Wenecyan nastaje dla D-a nowa era. — Odtąd, tj. od r. 1205 aż do r. 1358, miasto zostaje pod władzą stojącej u szczytu potęgi Wenecyi, która delegowała tam swego pełnomocnika (comes). — D-owi zostawiono samorząd i opiekowano się jego handlem. — Pierwszym pełnomocnikiem weneckim był Jan Dandolo od r. 1214 do 1237, — następni mianowani byli tylko na lat dwa. Handel D-a wzrósł znacznie, sięgając do Egiptu i m. Czarnego, również jak do Serbii i krajów nad Dunajem położonych, - a obszar posiadłości miejskich powiększał się stale, głównie przez nabywanie gruntów od sąsiadów Serbów pod winnice; wszakże obszar ten nigdy 1 400 km. □ nie przenosił. — Od r. 1253 w zarządzie znajdujemy trzy rady: consillum majus, złożona z przedstawicieli najprzedniejszych rodów, consi-lium rogatorium, tj. senat, i consilium minus, tj. przyboczna rada pełnomocnika, zwana także radą książęcą. — W XIII w. wzniesiono nową katedrę arcybiskupią (biskupstwo podniesiono do godności arcybiskupstwa w 1102 r.), zaś rodzina Gunduliczów założyła pod miastem klasztor św. Jakóba. — Ważnym dla wewnętrznych i społecznych stosunków D-a było zebranie w r. 1272 wszystkich praw i przygotowanie statutu, stale później uzupełnianego. W tym czasie z sąsieduiem państwem Serbskiem D. niejednokrotnie bywał w nieporozumieniu, i nawet płacił mu daninę, wszakże handel nie cierpiał na tern, Dopiero za Stefana Duszana stosunki się poprawiły, dzięki tej okoliczności, że D. skutecznie pośredniczył w zawarciu pokoju między Serbami a Bośniakami (1333). Pod koniec wieku XIII obok szlachty wysuwać się zaczyna stan kupiecki, głównie przez Słowian reprezentowany, lecz do Rad i godności dostępu jeszcze nie mający; mieszczanie ci zajmowali niższe urzędy, a niekiedy posłowali w sprawach mniejszej wagi. — Śmierć Duszana w 1355 r. była ciosem dla D-a, — wkrótce potem miasto, na podstawie umowy kończącej wojnę Weńecyi z Węgrami, przechodzi pod władzę tych ostatnich w r. 1358 i zostaje w tej zależności aż do r. 1526. — Król Ludwik I zrzekł się zarządu D-em i pozostawił mu wszelką pod tyra względem swobodę, za roczną daninę w ilości 500 dukatów. — Stosunki z Serbami i Bośniakami stają się coraz uciążliwszemi, handel lądowy doznaje wielu przeszkód; walka Genui z Wenecyą oraz wojna andegaweńska o koronę węgierską ciężko odbija się na losach D-a, który bezpośredni udział w tem bierze. — Powoli jednak wracają dawne lepsze czasy i D., dzięki umiejętnemu swemu zarządowi, odzyskuje zachwiane stanowisko handlowe; w r. 1435 — 38 buduje nowy pałac rządowy, wodociąg, okazałe magazyny na skład towarów i t. p. — Z Serbami, Bośniakami i Aibańczykami stosunki są jak najlepsze. — Wtem nowa klęska spada na dźwigające się z chwilowego upadku miasto: Turcy zdobywają Serbię w 1459 r. Bośnię w 1463, — a Hercegowinę w 1466 — 82 i tym sposobem stają się bezpośrednimi sąsiadami D-a, który w ta-kiem położeniu pragnie z nowym porządkiem rzeczy pogodzić się dla własnego bezpieczeństwa i korzyści. — Płaci więc Turkom daninę uiszczaną dotąd Serbom i Bośniakom, w ilości 12 500 dukatów, i handel w posiadłościach sułtańskich rozszerza; aż wreszcie, kiedy Węgrzy walną bitwę pod Mochaczem przegrali (1526), dostaje się wraz z nimi pod władzę Turcyi. — Odtąd znowu zmie" niają się warunki życia dla D-a. — W tej epoce rzeczpospolita D-cka obejmowała wybrzeże od Klęku do Sutoryny z wyspami Mlet, Kołoczep, Łopud, Szypan i Lastów, i liczyła około 50 000 m-ców na 1396 km. □. Turcy zostawiają D-owi samo-iząd, lecz daniny wszelkiego rodzaju i podarki stają się dlań bardzo uciążliwemi.—Wszakże mieszkańcy, kupieckim duchem przejęci, potrafili zręcznie lawirować śród niebezpieczeństw, i nigdy do zatargów ze swym groźnym władzcą nie dopuścili.— Jednocześnie starali się o dobre stosunki u papieża, u Hiszpanów władających w Neapolu, u Francuzów, Anglików i Hollendrów; z Wenecyą natomiast, jako z rywalką, pozostawali częstokroć w stosunkach naprężonych. — Ich dyplomacya polegała na nienarażaniu się nikomu; podczas wojny Austryi z Portą umieli tak pokierować swą sprawą, że przy zawarciu pokoju Karłowickiego w 1699 r. protegowały ich obie strony. — Toż samo było podczas wojny rossyjsko - tureckiej w r. 1711,— gdy D. pragnął zachować dobre stosunki i z Turkami, i z Piotrem Wielkim, i z Czarnogórzem. — Pokojowe usposobienie i wyłącznie do handlu skierowana działalność miały dla dobrobytu ludności dodatnie wyniki. Wraz z dobrobytem rozwijała się nauka i literatura, zwłaszcza zaś poezya słowiańska, która w Janie Gunduliczu (f 1638) dosięgła swego szczytu. — Kwitnęła także poezya włoska i łacińska, oraz nauka, której przedstawicielami byli Raguzanie: matematyk Ghetaldi, bibliotekarz watykański Gradi, słynny lekarz Bagli-vi, astronom Rogero Boscovi i in. — Język włoski i łaciński panował w urzędzie, — w domu jednak przeważał słowiański; charakter rządu był arystokratyczny, tak, że mieszczanie jeBzcze bardziej odsunięci byli od urzędów, niż przedtem.— Ogromną klęską dla D-a było straszliwe trzęsienie ziemi, które w r. 1667 nawiedziło całe wybrzeże Adryatyku, ale tu ujawniło się z największą siłą. Zginęło do 4 000 ludzi, — runęło wiele domów i kościołów, — poczem wszczął się pożar, trwający kilka dni; tylko mury warowni żadnego szwanku nie poniosły. — W ciągu XVIII w. D. powoli chylił się do upadku. — W wojnie rossyjsko - tureckiej 1768 — 1774 zaszła przykra dla miasta sprawa. Rossya zamówiła łódź kanonierską o 26 działach w D-u, — tymczasem rozeszła się pogłoska, że ma ona służyć do chwytania statków D-ckicb, skutkiem czego ludność, porozumiawszy się z Genueńczykami, pozwoliła im zabrać ją jako własność nieprzyjacielską. Admirał rossyjski, Orłów, rozgniewał się wielce, podstąpił pod miasto, zabrał 50 statków i nałożył kontrybucyę 250 000 dukatów. — Wysłaniec D-a cztery lata napróźno siedział w Petersburgu, i dopiero w 1775 r. sprawę polubownie załatwiono. — Od r. 1797 sąsiadem rzeczypospolitej stała się Austrya w Dalmacyi, — gdy zaś Dalmacyę odstąpiła w 1806 r. Francyi, D. został wkrótce zajęty przez gen. Lauristona, co wywołało protest Rossyan i Czarnogórza, a następnie dwudziestodniowe oblężenie przez gen. Sienią ■ wina, ks. Wiaziemskiego i k& Piotra I Czarnogór-

And. S.

cki w Dz. m. Ośw. Nar. T. XII.

And.' S.

skiego. — Oblegający zniszczyli wodociąg i spalili w okolicy wszystkie wille i domy; — nadeszła tymczasem odsiecz i D. pozostał w ręku Francuzów, którzy silne fortyfikacye w mieście i na wyspach powznosili. — Generał Marmont, który na skutek polecenia Napoleona zajął miasto i przyłączył je do prowincyj Uliryjskich, otrzymał tytuł „księcia Raguzy*. Po upadku Napoleona D, od r. 1814 dostał się Austryi. Przystań niegdyś ożywiona, dziś spokojna, — handel ograniczony, dawne swobody zniesione. — Źródła: Monumenta Ra-gu sina, wydanie akademii połudn. słowiańskiej w Zagrzebiu; Gelcich i Thalloczy „Diplomatarium relatiónum reipublicae Ragusanae cum regno Hun-gariaett (Budapeszt 1887); Appendini „Notizie dei Ragusei" (Dubrownik 1800); Engel „Geschichte des Freistaates Ragusa* (Wiedeń 1807) i w in. — Mnóstwo materyałów zawierają także czasopisma południowo - słowiańskie.

Dubrowski Piotr ( * 1813), rodem z Kijowa, od r. 1837 był nauczycielem języka rossyjskiego w królestwie, od 1845 do 1851 cenzorem w Warszawie, potem profesorem języka polskiego w instytucie pedagogicznym w Petersburgu. Na polu nauko-wo-literaokiem wystąpił r. 1841, wydając „Rossyjsko-Polski Komeniusz" (Warsz.), zawierający: zbiór wyrazów i wyrażeń najużywańszych, wzory potocznej konwersacyi, przykłady do tłómaczenia z j. polskiego na rossyjski i słowniczek do nich. W1843 r. wydał w Warsz. „Książkę do czytania rossyjskiego," która, będąc poleconą przez ministra oświecenia do użytku w 1 klasie, miała dużo wydań. W 1847 w Warsz. ogłosił „Słownik polsko-rossyjski administracyjny i sądowy* (drugie poprawione i dopełnione wydanie wyszło w Warsz. r. 1867). W 1849 wydał: „Przewodnik praktyczny do pisania próśb i listów urzędowych i prywatnych w języku rossyj-skim, z dołączeniem postanowień odnoszących się do każdego rodzaju pism urzędowych." W 1850 ogłosił Opis Warszawy i jej okolic, wraz z opisem Częstochowy (po ross.). W 1852 wydał w Petersburgu Wzory języka polskiego prozą i wierszem dla Rossyan. Prócz tego podawał w „Bibliotece Warszawskiej* i w „Przeglądzie naukowym* sprawozdania z ruchu literackiego w Rossyi i innych krajach słowiańskich, a jako zwolennik „wzajemności wszechsłowiańskiej® wydawał w Warszawie w r. 1842 i 1843 czasopismo p. t. „Jutrzenka— Dennica,* gdzie pomieszczał przekłady prozy i wierszy z różnych języków słowiańskich, biograficzne i bibliograficzne wiadomości, dotyczące Słowiańszczyzny i t. p. W r. 1842 wychodziło ono tygodniowo, w r. 1843 miesięcznie w dwu językach rossyjskim i polskim. Utrzymywał D. dość obfitą koreBpondencyę z uczonymi i literatami słowiańskimi i podawał z niej w piśmie swojem wyjątki. W tłómaczeniu poezyi czeskiej na polski podawał tekst polski pisownią zbliżoną do czeskiej, widocznie dla tego, ażeby Czechom ułatwić czytanie, ale odwrotnej metody nie stosował. Interesował się też ciągle literaturą polską; tłómaezył niektóre powiastki Hetmanowej na rossyjski, ułożył w tymże języku biografię Mickiewicza (Petersburg 1858),

Piotra Skargi (1862) i inne. Ostatniemi jego pracami są: wydany w Warszawie r. 1876—7 „Dokładny słownik języka polskiego i russkiego. Część polsko-russka,* oraz trzy tomy licho ułożonych Wypisów polskich z dodanemi, słowniczkami polsko-ruskiemi. Znał on język polski i władał nim dość biegle, ale, jak to zwykle bywa u pisarzów, którzy w dwóch językach myśli swe wyrażają, nie czuł subtelniejszych różnic pomiędzy pokrewnemi sobie mowami i popełniał liczne błędy przeciwko duchowi mowy polskiej. Zdolności zresztą twórczych nie posiadał, był zbieraczem, kompilatorem, i to często bardzo mało krytycznym. Pisał o D-m S. Ptaszy-

P. Chm.

Dubrowy, miasteczko w gubernii i powiecie Mińskim, w pobliżu granicy gub. Wileńskiej i drogi żelaznej Mińsk-Wilejka (pod Wilnem), w okolicy wyźynowej, z której biorą początek dopływy Niemna, Wilii i Berezyny Dnieprzańskiej; istniało już w XIV wieku, stanowiło pierwotnie własność Radziwiłłów w XVI w., następnie Hlebowiczów i Sapiehów w XVII; w 1726 nabywa je rodzina Marcinkiewiczów, poczem następuje długoletni proces między Sapiehami, Marcinkiewiczami i Przeździe-ckimi o Dubrowszczyznę, wygrany przez Marcinkiewiczów; kolejno drogą kupna dzierży D. rodzina ChmarÓw, a następnie Prószyńskich (1875), wreszcie dostaje się siostrzanowi Eustach. Prószyńskiego, Janowi Lubańakiemu. Od dawnych czasów istniał tu kośoiół katolicki, niegdyś parafialny parafii Krasnosielskiej, później parafialny Dubrowski. Była także cerkiew unicka. O fundusze i uposażenie kościoła toczył się długoletni proces władzy duchownej z posiadaczami D.; wyrok w r. 1787 zapadł dla kościoła przychylny. W r. 1868 kościół zamieniono na cerkiew prawosławną, a katolicy Dubrowscy, nieliczni zresztą, przyłączeni zostali do parafii Rakowskiej.—Podług Sł. Geogr.

Dubrunfaut August, chemik i technolog francuski (* 1797 w Lille—f 1881 w Paryżu). W latach 1825 — 30 był profesorem fizyki i chemii w szkole handlowej w Paryżu, później oddał się przemysłowi i założył destylarnię w Douai oraz wielkie gorzelnie w Valenciennes i w Bercy. Obok pracy na polu naukowem zajmował się przeważnie cukrownictwem i wielce się zasłużył badaniami i wynalazkami swojemi w tym zakresie, za co w r. 1860 został wyniesiony do stanu szlacheckiego, a w 1870 otrzymał order legii honoro

wej. Z dzieł jego najważniejsze są: „Traitó com-plet de l’art de destillation*; „L’art de fabriąuer le sucre de betteraves*; „Le sucre dan les rap-ports avec les Sciences, 1’ agriculture, 1’industrie etc.* obok wielu innych.    —

Dubs Marek, jeden z pierwszych, a w swoim czasie bodaj czy nie jedyny, izraelita galicyjski, który pracował na polu literatury polskiej. Napisał dzieło „Historya rodu synajskiego w Polsce*, z którego ustęp powieściowy, p. t. „Pierwsze poznanie się*, drukowany był w „Dzienniku literackim'' r. 1860. W dodatku do „Gazety Lwowskiej* ogłosił: „Listy zastawne i dobra ziemskie*, „Moneta brzęcząca i pieniądze papierowe", oraz

Zdeniek Bogu-

Na-

1825).

W. G

W. G.

skiej (1885).

Dubuque, miasto w Stanach Zjednoczonych A-meryki Północnej, w stanie Jowa, na prawym brzegu Mississippi, w węźle dróg żelaznych; jest ogniskiem okolicznych kopalni węgla i rud ołowianych, prowadzi rozległy handel, tak lądem, jak i wodą; 30 311 m-ców (1890). Niejaki Julian D., Francuz, założył tu osadę w r. 1788, wkrótce zniszczyli ją Indyanie i ludność rozproszyli; obecne miasto powstało dopiero w. r. 1833.

Dubut de Laforest Jan Ludwik (* 1853 r. w Saiut-Pardou, dep. Dordogne). Ukończywszy studya prawne, wstąpił na służbę do prefektury w Departamencie Oise’y, ale już po trzech leciech złożył swój urząd, aby się poświęoić literaturze. W licznych romansach swoich, pisanych stylem wytwornym, z żywością dramatyczną, rozbiera wprost ze stanowiska naukowego stany duszy swych bohaterów, którzy często występują u niego jako okazy anormalne. Romans jego p. „Gaga* (1885) był ścigany sądownie jako niemoralny i kosztował go 2 miesiące więzienia i 1 000 fr. grzywien. Z innych wymienimy tu: „Les dames de Lamóte"

„Pańszczyzna", trzy rozprawy, dotyczące bardzo ważnych kwestyj ekonomicznych.

Dubs Jacek, mąż stann i prawnik szwajcarski (* r. 1822, — f r. 1879). Żywiąc przekonania liberalne, występował zarówno przeciw konserwatystom, jak i socyalistom. Jego karyera polityczna była bardzo wybitna; trzykrotnie obierano go prezydentem federacyi. Niepopularność jego w niemieckiej części Szwajcaryi datuje się od r. 1872, gdy odrzucono popierany przez niego i kantony romańskie projekt konstytucyi. Był również wybitnym prawnikiem; dzieło jego p. t. „Traite de droit public suisse* uważane jest za wzorowe.    Hł*

Dubski (Doubsky) z Trzebomyślic, nazwisko hrabiów i panów swobodnych (Freiherr) rodu czeskiego na Morawach. Pochodzą ze wsi Trzebomyślic na Horażdiowsku. Do herbu i rodu ich należeli władykowie z Malenie, ze Sluhowa, z Mlazwa i Hradiszta między Klatowami a Szu-szycami. Najdawniejszym protoplastą jest Udal-ryk (Oldrzich). Pozostała po nim wdowa, Anna, zmarła roku 1381. Dzisiejsi hrabiowie Doubscy mają na czele swojego drzewa genealogicznego Benesza D-go z T., który jeszcze pojawia się w r. 1533. Benesz miał małżonkę Annę Planknaró-wnę z Kynsberga i z niej synów: Jana, Jarosława, Wacława, Piotra.—Z tych wszystkich wiemy coś o przeszłości Jana, który miał synów: Joachima, Henryka, Wilhelma i Piotra. Z braci tych najbardziej znany Wilhelm D. Przeniósł się on z Czech na Morawy i nabył majątki: Imramów, Daczyce, Rzeczko wice i Nowe Miasto. Przez nowe posiadłości swoje przyczynił się do ustanowienia granicy między Węgrami a Morawami (1603—1609) i przywrócenia ks. Opawskiego Morawom (1605). Ces. Rudolf mianował go N. sędzią margrabstwa morawskiego (1607), a w rok później zaliczył do stanu panów (1608). Przez spółudział swój w zaburzeniach r. 1620 stracił wszystkie majątki na rzecz komory królewskiej.— Ferdynand Leopold, przeor zakonu maltańskiego w prowincyi czeskiej, nuneyusz generalny i c. k. wice-admirał, zasiadający przy sądzie wyższym i namiestnictwie kr. czesk. (f 1721), podniósł ród D-ch, przywróciwszy mu dawną sławę, sław z D-ch zyskał dla rodu swojego Biskupiee na Znojemsku.—Gwidon jest teraz głową rodziny pierwszej gałęzi hrabiów D. Jest on panem na Lisycach i Donowicach na Morawach, c. k. podkomorzym, generał - majorem i posłem do rady państwa i sejmu morawskiego. Głosuje za stronnictwem legitymistycznem. Z żony, Elżbiety hr. Kinskiej, damy krzyża gwiaździstego, ma dwie córki: Felicytę i Małgorzatę, tudzież syna Albrechta (f 1882). Z braci i sióstr Gwidona żyją teraz hr. Erwin c. k. podkomorzy i kapitan fregaty po za służbą, tudzież siostry: Marya, Udalryka i Wiga. Adolf—głowa rodziny drugiej gałęzi hr. D-ch posiada majątki: Hosztice, Zdislawice i Lebedew na Morawach, jest c. k. podkom. i pułkown. 1 pułku dragonów obrony krajowej, a od r. 1865 posłem na sejm morawski, gdzie należy do stronnictwa

Środka, od roku 1867 członkiem rady państwa. Z podwójnego małżeństwa ma dwóch synów: Wiktora (* 1868) i Franciszka (* 1883 r.). — Trzecia gałąź Dubskich nosi tytuł baronów, leżą do niej potomkowie Henryka D. (f 1834) syna Wincentego. — Otokar baron Dubski (*

J. F G.

Dubufe Klaudyusz Marya, malarz francuski (* 1789 w Paryżu — f tamże 1864), był uczniem Dawida, w jego stylu dobre tworzył pomysły. Z początkowych prac jego znane są: Chrystus idący po morzu, Uwolnienie św. Piotra i inne. Największą sławę wszakże zjednał sobie potocznemi i o-byczajowemi obrazkami; za czasów Restauracyi były bardzo cienione: Wspomnienia i Żal, był dobrym portrecistą.

Dubufe Ludwik Edward, malarz francuski, syn poprzedź. (* 1820 w Paryżu — f 1883 w Wersalu), był uczniem ojca i Delaroche’a, początkowo malował obrazy biblijne i historyczne; do najlepszych należą: Zwiastowanie N. Panny, święta Elżbieta. W 1845 poświęcił się portretom i stał się ulubieńcem sfer najwyższych francuskich. Z kobiecych najsłynniejsze: cesarzowej Eugenii (1891), hr. de Montebello, pani Rouher, Róży Bonheur (z ciołkiem) (ob.) księżny Matyldy; z męzkich Rob. Fleury, Dumasa syna, AugiePa i w. inn. Największym tego rodzaju jest obraz Kongresu Paryskiego (1856), cały z portretów złożony, i pomysł biblijny, Syn marnotrawny, (1867) w stylu Pawła Weroneza.

Dubufe Wilhelm, malarz francuski, syn poprzedzającego (* w Paryżu w 1853 r.), uczniem był ojca swego i Mazerolla, odznaczył się przymiotami dekoracyjnemi, wytwornością i poetycznością. Najlepsze prace jego są następujące: Śmierć Adonisa, allegorycznie przedstawiony Kwiecień, Św. Cecylia, dyptyk Muzyka kościelna i muzyka światowa (dla konserwatoryum paryskiego); wielki obraz symboliczny, Trójca poetyczna: Wiktor Hugo, Lamar-tine i Muaset, i strop w foyer komedyi francu-

W. G.

And. S.

(1880); „Tóte h l’envers* (1882); „La cruciflóe* (1883); „Le róve d’un viveur“ (1883); „Belle-ma-man* (1884); „M-lle Tantale⁴⁴ (1884); „Contes a la paresseuse⁴⁴ (1885); „Les dśvoraDts de Paris“ (1885); „L’espion Gismarck" (1885); „La baronne Emma* (1885); „Contes pour les baigneuses* (1886); „La bonne a toutfaire" (1886); „Le Cornac" (1887); „Documents humains* (1888); „M-lle de Marbeuf" (1888); „La femme d’ affaires" (1889); „L’aban-donnóe* (1893) i inne. Z Yvelinem Rambaud napisał „Les faiseurs d’hommeM (1885). Do Figara pisywał kroniki pod pseudonimem Tolbiac. * Duc (łac. „dux“, niem. „Herzog⁴⁴, ang. „du-ke“), tytuł we Francyi. W Gallii, za panowania Merowingów, diukowie byli najwyższymi urzędnikami zarządu prowincyonalnego. Z początku byli oni tylko naczelnikami wojskowymi; wszakże, poczynając od VII wieku, występują z podobnemi attrybucyami administracyjnemi i sędziowskiemi, jakie posiadali hrabiowie. Inwestytura diuka odbywała się według tych samych reguł, co i nomi-nacya hrabiego. Ale podczas, gdy hrabia zarządzał terrytoryum naleźącem do jednego miasta („ei-te“), diuk stał na czele administracyi kilku okręgów miejskich, z których każdy miał swego hrabiego. Co więcej, podczas gdy podział na hrabstwa był stały, grupowanie hrabstw w księstwa („Duches⁴⁴) było czasowe i zmienne. Zazwyczaj względy szczególnej natury powodowały królem przy mianowaniu diuka, t. j. postawieniu jednej osoby nad kilku hrabiami: już to potrzeba zapobieżenia lub też stłumienia rokoszu, już to gdy chodziło o skuteczną obronę hrabstw pogranicznych. Grzegorz Turonański wzmiankuje o diuku, który stał na czele grodów Owernii, o innym, który rządził w Tours i Poitiers, i trzecim, którego wymienia jako diuka Szampanii. Byli jednak diukowie i na dwo/ze królewskim; z pośród nich wybierano ambasadorów i wodzów armii. Diuk posiadał swój trybunał, atoli jurysdykcya jego nie była większą od jurysdykcji hrabiego. Należy przypuszczać, że diuk sprawował czynności sędziego tylko w wypadkach szczególnych, na mocy rozkazu królewskiego. W ręku jego ześrodkowywała się władza nad wojskami pojedyńczych hrabiów, i to było najważniejszą jego czynnością. Pomiędzy diukami a hrabiami, z natury rzeczy, wynikały częste kłótnie, albowiem attrybucye ich były tego samego rodzaju, i niekiedy hrabiom udawało się wymódz u króla odwołanie postawionego nad ich włościami diuka. — Za Karolingów, w miarę jak rozprzęgała śię władza centralna, rosło znaczenie diuków i hrabiów w ich prowincyach. Ku końcowi X wieku liczba księstw ustala się, i urząd diuków staje się dziedzicznym. Przywłaszczywszy sobie znaczną częślb przywilejów, przysługujących dotąd monarsze, zdobywają oni prawie zupełną niezależność w obec władzy królewskiej, hamowani jedynie przez słabe więzy przysięgi lenniczej. W X wieku Królestwo Francuskie podzielone zostaje na trzy wielkie księstwa: Francyę (ziemię Franków), Burgundyę i Akwitanię. Hugo Kapet, książę Francyi, czyli książę Franków, był dość potężny, by sięgnąć po koronę. A. Barthelemy, a za nim inni badacze (Monod, KalCkstein i Luchaire), mniemają, że godności księcia Franków nie odpowiadał żaden okrąg terrytoryalny, że był to tytuł, nadawany temu, który piastował władzę wojskową nad większą częścią ziem, objętych prowincyami kościelnemi Reims’u, Sens’u i Tours. Niemniej jednak książęta Francy i uważani byli, zdaniem Mary usza Sópet’a, za swojego rodzaju wice-królów, posiadali bowiem po za właściwym zakresem swej władzy wpływ i prawa zwierzchnicze, jakby królewskie. Wszelako P fi ster zwalcza tę teoryę i ustanawia terrytoryalność księstwa Francji. Pierwszym księciem Francyi, wzmiankowanym przez kronikarzy, był Robert Mocny, zarazem hrabia Paryża. Księstwo to znikło po wstąpieniu na tron królewski Hugona Kapeta. — W XI wieku, kiedy powstały nowe księstwa Normandzkie i Bretańskie, diukowie stają się niemal udzielnymi panującymi. Niepodobua określić dokładnie, jakie były prawa diuka: były one ograniczone z jednej strony przez prawa, które król potrafił utrzymać w ich księstwach, z drugiej zaś przez prawa ich wasali; zresztą, będąc wynikiem uzurpacyi, nie mogły być jednostajne we wszystkich księstwach. Wszyscy diukowie składali homagium bezpośrednio królowi. Poczynając od XII wieku, władza królewska usiłuje na nowo odzyskać od baronów swe prawa, z których została wyzuta w ciągu X wieku. Atoli diukowie, mimo, że coraz czujniejsze zwracano na nich oko, dłużej niż inni panowie feudalni utrzymali swe prerogatywy. Niektóre księstwa zostały przyłączone do korony, natomiast inne były tworzone, i liczba diuków powiększała się w miarę jak malała ich potęga. W XIV w. wchodzi w zwyczaj nadawanie tytułu księstw apanaźom rodziny królewskiej; w ten sposób w r. 1344 utworzono księstwo Orleańskie na rzecz Filipa, młodszego syna Filipa Walezyusza. W XVI wieku diukowie, według świadectwa PaBquier’a, nie mieli już żadnych prerogatyw przed innymi „seigneuFami*, prócz „pompy tytułu”, oraz przywiązanych doń przywilejów w ceremoniale dworskim. Począwszy od XIII wieku, do niektórych nowo tworzonych księstw było przywiązywane parostwo. Znacznie później, bo w XVIII wieku, ukazują się diukowie dożywotni, których tytuł nie przechodził na dzieci. W ten sposób przed Wielką rewolucyą odróżniano we Francyi trzy rodzaje diuków: diuków-parów, diuków dziedzicznych i diuków dożywotnich. Diukowie-parowie mieli krzesła w parlamencie i, podobnie jak diukowie dziedziczni, przekazywali swój tytuł na dzieci i potomstwo męskie. — Diukowie francuscy byli zrównani z grandami hiszpańskimi i odwrotnie, — tak, iż diuk francuski cieszył się w Hiszpanii prerogatywami, przywiązanemi do gran-dostwa, a grand hiszpański we Francyi—prerogatywami, połączonemi z godnością książęcą. Diukowie wszystkich 3-ch klas zarówno posiadali prawo umieszczania na tarczy herbowej—korony książęcej, i otaczania jej płaszczem gronostajowym. Podobne prawo mieli i prezydenci parlamentów, z tą różnicą, że, zamiast korony, umieszczali w swym

Hm).

Ed. W.

herbie biret („mortier"). W listach do diuków tytułowano ich „grandeur" i „monseigneur"; w a-ktaob urzędowych nazywano ich „tres haut et trós puissant seigneur". — Tytuły szlacheckie zostały zniesione przez Zgromadzenie narodowe (1790). .Napoleon I dekretem 30 marca 1806, wydanym w skutek przyłączenia do Królestwa Włoskiego Stanów Weneckich, utworzył w tych prowincyach 12 wielkich włości lennych („fiefs“), z tytułem księstw (Dalmacya, Istrya, Frioul, Cadora, Bellu-no, Conegliano, Treviso, Feltro, Bassano, Vieenza, Padwa, Royigo), i ustanowił urząd dziedziczny obdarowanych niemi diuków (na rzecz których szła zresztą tylko piętnasta część dochodów z tych ziem). Kreował nadto wielu innych diuków, że wymienimy Neufchńtel, Benewent, Ponte-Corvo, Parmę, Montebello, Auerstaedt i t. d. Wreszcie dekret z d. 1 marca 1808 przyznawał tytuł diuka najstarszym synom wysokich dygnitarzy, „w razie jeżeli przez ich ojca utworzony zostanie na korzyść ich majorat, przynoszący 200 000 franków dochodu. Tytuł ten i majorat stają się dzie-dzicznemi". Restauracya przywróciła dawne tytuły szlacheckie, uznając jednocześnie nowe nadania Napoleona. Ludwik XVIII ustanowił pierwszeństwo godności diuka przed właściwą książęcą („princiórea): „le duc devant le prince". Ludwik Filip kreował dwóch diuków: diuka dTsly (Bu-geaud) i diuka Pasąuier. Zniesione powtórnie przez rewolucyę lutową tytuły szlacheckie, zostały przywrócone dekretem prezydenta Rzplitej francuskiej z d. 24 stycznia 1852. tw, zostawszy Napoleonem III, kreował diuków Malakoffa, Magenty, Morny i Persigny i innych. — W Anglii tytuł diuka ustanowiony został przez kartę królewską Edwarda III, 17 marca 1317, na mocy której hrabstwo Kornwalijskie zamienione zostało w księstwo („duchy"), na rzecz księcia Edwarda, najstarszego syna królewskiego, znanego bardziej pod imieniem księcia Czarnego. Drugim diukiem angielskim był Henryk, hrabia Lankastru, mianowany księciem Lankastru w r. 1331. Diukowie w A-nglii zajmują pierwsze miejsce pomiędzy lordami.— Pasąuier „Reoherches de la France". — Brussel „Usage des fiefs". Luchaire „InBti-tutions monarchiąues". Fousteldu Coulanges „La Monarchie franque“.—Ob. Dux.

Duc Józef Ludwik, architekt francuski (* 1802 r. w Paryżu), uczeń Cbatillon’a, ukończył szkołę sztuk pięknych w 23 roku życia z wielką nagrodą. Praca konkursowa D-a, projekt ratusza dla miasta Paryża) wykazała niepospolite zdolności młodego architekta i była przedmiotem specyalnych rozpraw sędziów. Dla dalszych studyów D. udał się do Włoch, przeważnie zaś przebywał w Rzymie, korzystając z bogatych zbiorów watykańskich. Pierwszą pracę przesłał z Rzymu w roku 1829 a mianowicie „Colosseum", która wielką znajomo ścią przeszłości, szeroką erudycyą i poczuciem piękna wywarła ogromne wrażenie w świecie artystycznym i zwróciła na niego uwagę sfer wpływowych. Po powrocie do Paryża w r. 1831 powierzoną mu została wspólnie z Aldoinem budowa pomnika lipcowego na placu Bastylii, z której to pracy znakomicie się wywiązał. W roku 1848 pracował wspólnie z Labroustem, a w roku 1850 z Dommay’em zajęty był restauracyą wieży zegarowej w pałacu sprawiedliwości. Jedną z największych prac D-a jest budowa pałacu sprawiedliwości, której dokonał wspólnie z Dommay’em. Dwunastoletnia ta praca, stanowiąca piękny pomnik sztuki architektonicznej, była wystawioną w salonie wraz z projektem Colosseum r. 1855, a Napoleon III po ukończeniu budowy w r. 1869 zaszczycił projektodawcę wyjątkową nagrodą w ilości 100 000 fr. W r. 1840 D. zoBtał kawalerem legii honorowej, a w r. 1862 oficerem tejże legii.

Duca, z łacińskiego Dux, w języku włoskim tytuł książęcy, franc. Duc.

Duoamp Maksym (* 1822 w Paryżu, — f 1894 w Baden - Baden), pisarz francuski. Po ukończeniu nauk zwiedził Wschód, Algieryę i Włochy, potem w r. 1848, jako członek gwardyi narodowej, odznaczył się w uśmierzeniu rozruchów czerwcowych i przyłączył się do stronnictwa konserwatywnego. Wkrótce potem, z polecenia rządu, wspólnie z Flaubertem odbył ponowną podróż na wschód (1849— 51), zwiedził Egipt, Syryę, Palestynę, Grecyę i południowe Włochy. Spostrzeżenia i wrażenia z tych podróży ogłosił drukiem w dziełach: „Souvenirs et paysages d’Orient" (1848) i „Egypte, Nubie, Palestine, Syrie" (1852). Po powrocie, wspólnie z T. Gautierem, L. Pichatem i L. Ulbachem, założył (1851) dziennik „Revue de Paris“, który wydawał do r. 1858. Jednocześnie zaczął uprawiać poezyę i powieść. Jego: „Chants modernes" (1855, nowe wyd. 1860), „Les convictions“ (1858) i „Chants de la matióre", świadczą, że posiadał talent liryczny; z pomiędzy powieści celniejsze są: „Memoires d’un suicide" (1853), „Les six aventu« res" (1857) i z późniejszych: „L’ homme au brace-let d’or“ (1862), „Les buveurs de cendre* (1866), „Les forces perdues" (1867) i „Une histoire d’a-mour" (1889).. W r. 1860 D., wbrew dotychczasowym przekonaniom politycznym, zaciągnął się pod chorągiew Garibaldego i odbył z nim wyprawę do Sycylii; od r. 1867 zaczął w „Revue des deux mondestt ogłaszać artykuły, traktujące o administracyjnych i ekonomicznych stosunkach Paryża; wydał je później jako samoistną całość p. t. „Pa-ris, ses organes, ses fonctions, sa vie dans la se-conde moitiś du XIX siecle" (6 tomów, 1869 — 75; wyd. 8-e 1893). Późniejsze jego prace odnoszą się w znacznej części także do różnych objawów współczesnego życia stolicy, a poniekąd i całej Francyi. Do nich należą: „Les convulsions de Paris" (4 tomy, 1878 — 79), „La charite privea a Paris" (1886 wyd. 4-e 1892), „La vertu en France" (1887), „Paris bienfaisant" (1888), „La croix rouge en FranceM (1889). Pierwsza z nich, przedstawiająca dzieje Kommuny paryskiej, oparta na jednostronnych źródłach policyjnych, ściągnęła na autora nienawiść stronnictwa radykalnego. Inne prace D-a z tych czasów są: „Les ancętres de la commune. L’attentat Fieschi" (1877), „Etudes sur la Revolution franęaise" (1877), „Souvenirs littś-

raires* (2 tomy, 1882—83), „Le crćpuscule“ (1893) i inne. Od r. 1880 był członkiem akademii.

Ducange Karol (Sieur Charles Du Fresne), z łacińska Cangius, jeden z największych ludzi w dziejach umysłowości (* 18 grudnia 1610 w A-miens— f 23 października 1688 w Paryżu). Po u-kończeniu szkół w mieście rodzinnem słuchał prawa w Orleanie. W roku 1631 został adwokatem przy parlamencie paryskim. W roku 1636 ożenił się z córką podskarbiego (trćsorier de France) w Amiens, Katarzyną Du Bos, a w siedm lat później wziął od niego podskarbiostwo i długie lata je prowadził. W roku 1668 zaraza wypędziła go ze stolicy Pikardyi; osiadł w Paryżu, gdzie przyjaźń z d’Herouvalem pozwoliła mu dokładnie przejrzeć stosy dokumentów średniowiecznych. Doczekawszy późnej starości, zmarł nagle. Odznaczał się wielką prawością i słodyczą charakteru. Żył tylko w świecie wiedzy; nigdy na stanowiska wyższe się nie piął, cały oddany poznawaniu prawdy historycznej, którą, dzięki własnemu tylko rozumowi krytycznemu, uzdolnieniu, pamięci i pracy ustawicznej, w niespożytych dziełach odsłaniał. Działalność jego naukowa w dwóch głównie rozwijała się kierunkach: ku Średniowieczności i ku Bizanty-nizmowi. W pierwszym, zacząwszy od wykładu znaczenia wyrazów łaciny średniowiecznej (media et infima latinitas), skończył na wyjaśnieniu instytucyj społecznych i państwowych, urzędów, godności, praw i zwyczajów prawnych, życia ekonomicznego, obyczajowego i religijnego Wieków Średnich; w drugim pierwszy utorował drogę do systematycznego badania przeszłości państwa Wscho-dnio-Rzymskiego i zamieszkujących je ludów, prze-dewszystkiem Greków Byzantyjskich, i powinien też być uważanym za założyciela tego działu poznawania i wiedzy historycznej; numizmatyka zaś bizantyjska ma w nim bezwarunkowo prawdziwego swego pierwotwórcę. Do tak iście olbrzymiego trudu potrzebował D. umiejętności języków i znał też o-prócz greckiego i łaciny wszystkie prawie romańskie. Nikt nie zrobił tyle, ile D. dla poznania fe-odalizmu francuskiego oraz epoki wojen Krzyżowych. Materyał swój zbierał głównie ze starych kronik, ukrywających się po większej części w rę-kopismach, z dyplomatów, zaznaczeń, roczników, o-powiadań, dokumentów notaryalnych z całego tego dziedzictwa słowa pisanego, jakie przeszłość Europy Średniowiecznej i państwa Wschodnio-Rzymskie-go po sobie zostawiła. Wytrzymałość, pracowitość, ścisłość, żądza bezpośredniego dotknięcia się badanej przeszłości, metodyczność w pracy, uczyniły go prawdziwym przyjacielem potomności, w której u-czeni długo jeszcze z prac jego korzystać będą. Bayle o nim powiedział, że nie ma sobie równego wśród narodów kochających pracę i słynących z ludzi, którzy dowiedli pilności w kopiowaniu i robieniu wyciągów. „W jego dziełach, mówi autor wzmianki w „Biographie universelle* T. VII, znajdujemy połączone z sobą przymioty wytrawnego dziejopi-sa, dokładnego geografa, głębokiego prawoznawcy, światłego genealogisty, uczonego starożytnika, posiadającego doskonałą biegłość w rozpoznawaniu

medali i napisów. “ Przy wartości pracy rozmiary jej zdumiewają. Nie tylko owoce własnej uczono-ści po sobie zostawił: odznaczył się jeszcze jako naukowy wydawca pomników historycznych, a jego przedmowy do dzieł eruducyi wskazują, że nie był prostym tylko szperaczem, wydobywającym z ciemnic i obciosowującym kamienie i kamyki do budowy historyi, lecz rzeczywistym historykiem z ducha, umiejącym przy tern jeszcze patrzeć na sprawy ludzkie z mądrością filozofa. Za życia wydał: 1) „Histoire de 1’empire de Constantinop. sous les empe-reurs franęois" (Paryż 1657, fol.), w I-ej cz. tego dzieła zamieszcza D., w krytycznem wydaniu, kronikę Villehardouina (ob.), a od r. 1220 uzupełnia ją rymowaną kroniką Filipa Mouskes, biskupa w Tournay; w części Ii-ej opowiada ważniejsze wypadki od zdobycia Konstantynopola w r. 1204 na podstawie kronik współczesnych i wydobytych przez siebie dowodów archiwalnych. 2) „Traitó hi-storique du chef de St Jean BaptisteH (Paryż 1666,

4-to).    3) „Histoire de St Louis, roi de France, ó-

crite par Jean sire de Joinville“—nowe wydanie szacownej kroniki, wzbogacone uwagami historyczne-mi, rozprawami monograficznemi i z rękopismów starannie porównanych ogłoszonemi „Etablissements de St Louis“, oraz „Conseil de Pierre de Fontaines* i inn. 4) „Joannis Cinnami, imperatorii Gramma-tici, Historiarum de rebus gestis a Joannę et Ma-nuele Comnenis libri VI, graece et latinó cum notis historicis et filologicis. His adjungitur Pauli Silen-tiarii descriptio Sanctae Sophiae* (Paryż 1670, fol.).

5) „Mómoire sur le projet d’un nouveau recueil des historiens de France aveo le plan gćnćral de ce recueil*, ogłoszone przez X. Lelong’a w „Bibliothó-que histor. de France”. Jest to memoryał dla Col-berta, który zamierzał powierzyć D-i redakcyę wydawnictwa historyków francuskich, ale na jego plan się nie zgodził. D. odesłał mu otrzymany materyał i uchylił się od dalszych układów. 6) „Glos-sarium ad scriptores mediae et infimae latinitatis, in quo latina vocabula novatae significationis ex* plicantur, complures medii aevi ritus et mores, le-gum, consuetudinum municipalium et jurisprudentiae recentioris formulae et obsoletae voces, utriusque ordinis, ecclesiastici et l&ici, dignitates et officia e-nucleantur et illustrantur* (Paryż 1678, 3 t. fol.). Kapitalne dzieło D-a. Wydanie 2-e i 3 e we Frankfurcie n. M. 1681 i 1710 (3 t. fol.); 4 e, przez Benedyktynów kongregacyi S. Maura, z odpowiednim dodatkiem na tytule wyd. 1-go (Wenecya 1730—6, 6 t., fol.); 5-go dokonał Carpenterius (Piotr Carpentier) z pomocą Maura d’Antine, Lepelletier’a i Toustain’a. Wyszło ono staraniem kongregacyi S. Maura w Paryżu 1733—6, w 6 t. fol. p. t. „Gloss ...auctore Carolo Dufresne, domino Du-Cange; editio nova et locupletior*. (Carpentier wydał 1766 r. w Paryżu, w 4 t. fol., swoje własne „Glossarium novumw jako dopełnienie D-a, które wraz z indeksami (Tom IV) posłużyło do późniejszych wydań „Glossarium* wielkiego badacza); wyd. 6-te (Bazy-lea 1762 3 t. fol.) jest powtórzeniem poprzedniego (Tutaj pierwszy raz rozprawa D-a o monetach bizantyjskich wraz z 10 toblicami); 7-e opracował

w skróceniu, wcielając Carpeutiera, Adelung i ogło-Bił w Halli 1772—1784 w 6 t. p. t. „Glossarium manuale ad scriptores mediae et infimae latinifatis in corapendium redactum, multisąue verbis et dicen-di formulis auctumu* wyd. 8-e, znacznie wzbogacone, ogłosił Henscbel w Paryżu 1840—50 w 7 t.;

porwała D-a; naukowym wydawcą do ukończenia był Baluze; na czele wydrukował on swoją, osobno wydaną (Paryż 1688) „Epistoła ad virum ela-rissimum Eu3ebium Renaudotium de vita et morte C. Du Cange* oraz „CathalogU3 librorum editorum a Car. du Fresne*. Trud wydawniczy D-a przy-tem „Chroniconu pierwszorzędną ma wartość, samo zaś źródło jest dalszym ciągiem, metodycznie przystosowanym, kroniki Euzebiusza, znanej tylko w u-łamkach.—Oprócz tak wielkiego plonu, drukiem u-trwalonego, większy jeszcze na ilość pozostawił D. w rękopismach, które przeszły do jego starszego syna, Filipa Du Fresne. Gdy ten zmarł (1692), młodsze rodzeństwo własuopisma wraz z książnicą ojcowską, w której każda niemal książka miała u-wagi, dopełnienia i wskazówki własnoręczne niezmordowanego pracownika, puściło między ludzi. Najwięcej nabył X. de Camps. Od niego dostały się całe stosy woluminów i tek księgarzowi Ma-riette; ten przez sprzedaż rękopisma po obczyźnie rozproszył. Kanclerz D’Aguesseau za Fleurego jedenaście wielkich woluminów wydobył z Wiednia, i pod moralnym naciskiem uczonych i żarliwością siostrzeńca D-a, Karola Dufresne d’Aubi-gny, postanowił z nich wydać jaknajwięoej. Skończyło się wszakże na postanowieniu; bogata pozostałość, głównie w Paryżu, mniej w Amiens, nieco w Wiedniu, w częśoi tylko w XVIII w. już przez Benedyktynów zużytkowana, czekała na nasz wiek, aby donioślejszy już zrobił z niej użytek. Zajrzenie do zbiorów Bibliothóąue nationale w Paryżu uzupełni obraz uczoności i pracowitości niepospolitego męża. Podzielono tam własnopisma D-a na trzy klassy: A) Historya ogólna Francy i 1) Geografia historyczna Gallii zaczęta; rozprawy o Bebrykach, o Gallia narbonnensis, o Akwitanii prawie wykończone. Do tego dzieła należą: a) volumen „Gallia”, nomenklatura, ogłoszona w T. X „Glossarium* przez Favre’a; b) historya Francy i w 7 okresach (większa część rozpraw wykończona, obfite materyały i wskazówki). 2) Do historyi wielkich lennictw frano. (grands fiefs de la France) osiem tysięcy artykułów w 3 olbrzymich tekach. 3) Wszystkie oryginały Izby obrach. francuz, od r. 1200—1515, chronologicznie uporządkowane. 4) Historya panów, hrabiów i książąt de Guyse (sic). 5) Historya panów de Mon-tagu w Ardennach. 6) Traktat o herbach (franc.). 7) Wiele not do dziejów Ludwika św. i do kroniki zwań. „de Monstrelet". Z tego działu wziął część rozpraw Favre do wspomnianego tomu X. B) Historya ogólna Pikardyi. Pięć woluminów wypisów z aktów oryginalnych i teka z 300 dokumentami do historyi Belgium i późniejszej, wraz z dwoma skorowidzami. C) Różne przedmioty. 1. Anglia przed Wilhelmem Zdób. (teka). 2. Wyrocznie Starożytnych (teka). 3. Genealogia królów węgierskich. 4. Niezmiernie obfite materyały do dziejów królów, książąt, margrabiów, hrabiów i t. p. Czech, Austryi, Morawii, Styryi, Saksonii, Sławonii, Szlezwigu, Neapolu, Spoleta. Tu

9-e wreszcie, najnowsze, uwzględniające, prócz dawniejszych uzupełnień i poprawek, jeszcze Wawrzyńca Dieffanbacha „Glossarium latino-germauioum mediae et infimae aetatis* (Frankfurt n. M. 1857) oraz „Novum glossarium* (t-źe 1867), i wogóle doskonale opracowane, dał Leopold Favre w Niort 1883 —8, w 10 tom. 4-to, p. t. „Glos... conditum aCa-rolo Dufresne domino Du Cange, auctum a mona-chis ordinis S. Benedicti, cum Buplementis integris D. P. Carpenterii, Adelungi, alliorum, suisąue di-gessit G. A. L. Henschel; seąuuntur glossarium gallicum, tabulae, indices auctorum et rerum, dis-sertaciones. Editio nova, aucta pluribus verbis a-liorum scriptorum ń...“. (W t. X mieszczą się poraź pierwszy w takiej pełności rozprawy D-a o przeszłości i numizmatyce bizantyjskiej, o feodalizmie

1    czasach św. Ludwika; wszystkich jest 30; niektóre bardzo cenne. Jest i geograficzna o położeniu przystani „Icoius* nad Cieśniną kaletańską). 7)

„Historia Byzantiaa dupplici commentario illustrata: prior familias ae stemmata imperatorum constan-tinop. cum eorundem Augustorum numismatibus et aliąuot iconibus, praeterea familias dalmaticas et turdcas complectitur, alter descriptionem urbis Con-stantinop,, ąualis extitit sub imperat. Christianis.*

(Paryż 1680, fol.). Są tutaj dzieje rodów greckich od Konstancyusza Chlorusa do Kantakuzenów. —8)

„Lettre de sieur N..., conseiller du roi, a son ami

M. Ant. Wioń d’ Herouval, au sujet des libelles qui de temps en temps se publient en Flandres contrę les R. R. P. P. Henschenius et Papebroch, jósui-tos* (Paryż 1682, 4-to).—9) „Joannis Zonarae, mo-nachi, magni antea yigilum praefecti et primi a secretis, annales ab exordio mundi ad mortem Ale-xii Comneni, graecó et latinó, cum notis* (Paryż 1686, 2 t. fol.). D. porównał manuskrypt własny z wydaniem Wolfa (Bazylea 1537), przedrukował jego przedmowę do Fuggera i część jego uwag przyjął do swoich własnych, ze źródeł krytycznie wysnutych. Książka ważna dla dziejopisarstwa, wraz z kroniką Cinnama (ob. wyżej sub. 4-to) włączona do zbioru paryskiego pisarżów bizantyjskich. —

10J „Glossarium ad autores mediae et infimae grae-citatis. Accedit appendix ad Glossarium mediae et infimae latinitatis, una cum brevi Etymologico linguae gallicae et utroąue glossario* (Paryż 1688,

2    t. fol.) — książka dotychczas używana jako podręczna przy dochodzeniach historycznych. 11) „Chro-nicon Paschale a mundo condito ad Heraclii Im-per. annum vigesimum; opus hactenus Fastorum Siculorum nomine laudatum, deinde Chronioae temporum epitomes, ac deniąue Chronici Ą-lexandrini lemmate vulgatum, nuno tandem au-ctius et emendatius prodiit cum nova latina versio-ne et notis chronolog. et historicis* (Paryż 1689, fol.; wyd. 2-e Wenecya 1729). Po rozpoczęciu prawdopodobnie znalazłoby się coś i dla naszego druku tego dzieła przez księgarza Anissona śmierć J dziejopisarstwa. 5. Poszukiwania wywodu znako-

28

Ęncykl. Powm Iluftr. Zetz 132. T. 17-ty.

mitszych rodów Konstantynopola, Jerozolimy i innych na Wschodzie. W zakresie wojen krzyżowych wszystko tu już jest wykończone. 6. Związane z tem przedmiotowo, a zupełnie jaź opracowane dzieło „Principautes d’Outremer ou familles d’Orient“, obejmujące historyę Państw Jerozolimskiego, Cypryjskiego i Armeńskiego, oraz rodów w nich panujących. Księgarz Avisson w roku śmierci miał już je wydać, wydał dopiero Rey p. t. 12*o) „Familles d’ Outremer" (Paryż 1869). 7. Historya rodów normandzkich, które zdobyły Apu-lię, Kalabryę i Sycylię. 8. Nowe opracowanie kroniki Villehardouina (ob. wyżej sub l-o). z przekładem francuskim i obfitemi notami. 9. Liczne listy w sprawach naukowych z mnóstwem pomysłów i spostrzeżeń. O własnopismaoh Da ogłosił wspomniany Dufresne wiadomość („Journal des savants“ i osobno Paryż 1750, 4-to) oraz „Mśmoire histori-que sur les manuscrits de M. Du Cange" (Paryż 1752, 4-to). Drugiem dziełem D-a po raz pierwszy w wieku XIX wydaaem jest 13) „Glossaire franęais de Du C. faisant suitę au Glossarium mediae et infimae latinitatis. Avec addi-tions de mots auoiens extraits des glossaires de la Cure de Ste Palaye, Roquefort, Riynouard, Burguy, Diea etc. et une notice sur Du C. par

L. Favre" (Niort 1879 —80, 2 t. 8-o). Bibliografia francuska nie zna wydanej w roku 1702 pod imieniem D-a kroniki Nikeforosa; jego są tylko noty, wielkiej wartości. W wydanem w r. 1746 w Presburgu przez Józefa Kegleyića z Buzina „Illyricum vetus et novum“ pierwsza część jest pióra samego wydawcy, druga zaś tylko żywcem wyjęta z „Historia Byzantinau. Cenne uwagi D-a znajdują się przy wydaniu poematu Alexiada, Anny Komneny (ob.), dokonanem przez Piotra Possina. W r. 1849 wzniesiono D-i pomnik w mieście rodzinnem. Oprócz wzmiankowanych już wspomnień o D-u zaznaczyć potrzeba: Perrault w „Journal des Sayants⁴* 1688 i w T. I „Hommes illu-stres", Du Pin w „Bibl. des auteurs ecdesiasti-ques”; Niceron w t. VIII; Dufresne d’Aubigny Karol „Memoire historique pour servir ń l’óloge de Ch. Dufresne, M. Du C." (Paryż 1766); Hardouin „Essai sur la vie et sur les ouvrages de D.“ (Amiens 1849); Feugóre w „J. de Tinstruction publhpie* (1852); wiele pochwał w manuskryptach w Akademii w Amiens.    B*

Su Cange, Wiktor Henryk Józef Bra-h a i n (* 1783 w Haadze, — f 1833 w Paryżu), pisarz francuski. Po upadku Napoleona I pozbawiony urzędu w ministeryum handlu, zarabiał na skromne utrzymanie piórem, pisząc dramaty i powieści. Z powodu swoich liberalnych przekonań, którym dawał upust w swoich utworaoh, znosił niejednokrotnie różne prześladowania. Z pomiędzy jego utworów dramatycznych największem cieszył się powodzeniem „Trente ans, ou la vie d’un jou-eur" (1827); z innych zasługują na wymienienie: „Le prince de Norvóge“ (1818), „Calasu (1819), „Le colonel et le soldat" (1820), „Elodie" (1822), „Les diamaDts” (1824), „Mac Dowell" (1824), „II y a seize ans" (1831) i „La yendetta" (1831).

Wszystkie one okazują upodobanie autora w wyszukanych okropnościach. To samo stosuje się i do powieści: „Valentine ou le pasteur d’Uzós“ (3 tomy, 1821), „Leonide on la vieille de SuresnesM (5 tomów, 1823), „La Lutherienne" (6 tomów, 1825), „Lł artiste et le soldat" (5 tomóv, 1827), „Marie Loricot" (6 tomów, 1832) i t. d.

Du Casse, Jan, admirał francuski (* r. 1646 w Saubisse podDax’em—f 24 czerwca 1715 w Bour-bon-l’Archambault), potomek starożytnego rodu Bóar-n’ów, wstąpił wcześnie do marynarki kupieckiej i służył najpierw na statkach Towarzystwa Zachodnio-Indyjskiego, następnie we flotylli Towarzystwa Senegalskiego. Tam odznaczył się do tego stopnia, iż w r. 1677 oddano mu naczelne dowództwo sił lądowych i morskich oraz zarząd wybrzeża zachodniego Afryki. Du C. zawarł korzystne umowy z krajowcami, ufortyfikował wyspę Goróe, przedsiębrał szczęśliwe wyprawy przeciwko Hollendrom, którym odebrał fort Arguin, i kiedy w r. 1679 o-puszczał swe stanowisko w Senegalu, obdarzył Francyę kolonią o 300 milach kwadr. W roku następnym mianowany został jednym z dyrektorów T-wa Senegalskiego. Wysłany z polecenia tegoż do Sau-Domingo w sprawie handlu murzynami, stłumił tam rozruohy i opanował na czele 20 majtków fregatę hollenderską. Czynem tym zwrócił na się uwagę Ludwika XIV, który w r. 1686 dał mu dyplom na porucznika okrętu. R. 1689 D. kierował wyprawą przeciwko Guyanie hollenderskiej, wszakże pod Surynamem zmuszony był do odwrotu przez przeważające siły nieprzyjacielskie. D. 22 maja 1691 uwolnił Gwadelupę od oblężenia przez Anglików, rozbiwszy na głowę admirała Dodringtona. Wkrótce potem został gubernatorem San-Domingo i a-wansował na kapitana marynarki (1693). Bronił wyspy z powodzeniem od najazdu Anglików i Hiszpanów. Wróciwszy do Francyi w r. 1706, otrzymał od króla polecenie uregulowania z Hiszpanią kwestyi dowozu murzynów do kolonij hiszpańskich oraz innych punktów spornych, które zostały wyrównane przez traktat z d. 27 sierpnia 1701. Mianowany dowódzcą eskadry amerykańskiej, Du

C. wydał na wodach św. Marty szereg bitew admirałowi angiel. Benbow i przyprawił go o zupełną klęskę (1702). W r. 1704 brał udział w bitwie pod Velez-Malagą, wygranej nad eskadrą angielską przez hrabiego Tuluzy, i otrzymał tam ranę. W roku następnym, oddany do dyspozycyi Filipa V, zajmował się w Kadyksie sprawami marynarki i kolonialnemi, a później w Madrycie — u-regulowaniem stosunków pomiędzy koronami francuską i hiszpańską. Po zdobyciu Barcelony' przez Austryaków Filip V posłał Du C-a do Wersalu z żądaniem posiłków u Ludwika XIV, poczem Du

C. otrzymał rozkaz powrotu do Hiszpanii, aby u-ratować szczątki floty tego kraju. Wysłany z tam-tąd do Ameryki (1707), zebrał w Hawanie galiony hiszpańskie i nietylko, że przyprowadził je do Europy nietknięte, ale nadto schwytał po drodze sześć okrętów angielskich z bogatym ładunkiem (1708). Podobną wyprawę przedsiębrał w r. 1711 stłumił mimoohodem bunt krajowców na wyspie

Hml

w. G.

San-Domingo, zabrał galiony z Kartaginy i w kwietniu 1712 roku zawinął do Korunii, zręcznem manewrowaniem wyśliznąwszy się z rąk ścigających go wszędy ADglików. Ogromne bogactwa, jakie przywiózł wtedy, ocaliły monarchię hiszpańską, bo dostarczyły jej środków na dalsze prowadzenie wojny. W nagrodę za to Du C. został mianowany kawalerem Złotego Runa. W r. 1714 objął naczelne dowództwo połączonych sił morskich Fran-cyi i Hiszpanii oraz kierował oblężeniem Barcelony. Nadmierne trudy wycieńczyły atoli tak jego organizm, iż po upływie kilku mięsięcy musiał zażądać dymissyi. Umarł wkrótce z wyczerpania sił. Por.: Robert Du Casse „L’Amiral Du Casse, ótude sur la France maritime et coloniale du regne de Louis XIV* (Paryż 1876). — „Grandę Encycl.* Lamiraulfa.

Duoasse Piotr Emanuel Albert, baron, pisarz wojenny francuski (* 1813 roku w Bourges). Był wyehowańcem szkoły Saint Cyr, potem służył w Afryce; w r. 1840 został adjutantem byłego króla Hieronima, gubernat. inwalidów, i urząd ten zachował pod marszałkiem Ornano i generałem Lavoestin’em. R. 1859 uczestniczył w kampanii włoskiej; w 1864 zamianowany referendarzem izby obrachunkowej, r. 1880 wziął dymissyę z tytułem radzoy honorowego. Napisał: „Rambure, ópisodes des guerres du temps de Charles VII* (Li-moges 1845); „Prścis historioue des opórations de 1’armśe de Lyon en 1814“ (Paryż 1849); „Ope-rations du neuvióme corps de la grandę armóa en Silesie 1806 et 1807“ (1851, 2 tomy); „Mó-moires pour servir ń 1’histoire de la campagne de 1812 en Russie* (1852); „Des erreurs militaire9 de M. Lamartine. Examen critiąue de son histoi-re de la Restauration* (1853); „Histoire des nó-gociations relatives aux traitós de Morfontaine, de Luneville et d’Amiens“ (1855, 3 tomy); „Prócis historiąue des opórations militaire en Orient 1854 —1855“ (1857); „Le marechal Marmont, duc de Ragusę* (1857); „Le generał Arigbi de Casanova, duo de Padou“ (1866); „Journal authentiąue du sióge de Strassbourg* (1871); „Les rois fróres de Napolóon* (1883), i bardzo wiele innych, a w ich liczbie powieści z życia wojskowego oraz osobiste wspomnienia. Nadto jeszcze wydał „Memoires" (króla Józefa i księcia Eugeniusza Beauharnais) i „Sup-plement a la correspondance de Napoleon I“, oraz bezimiennie „Influence des inventions modernes sur l’art de la guerre* (1863), broszurę, w której stwierdzał przewagę zapewnioną wojsku pruskiemu przez wprowadzenie nowej broni, a za którą spotkały go gorzkie wyrzuty ze strony ministra wojny.    *

Duccio di Buoninsegna, malarz włoski, Sieneń-czyk, należy do przodowników odrodzenia malarstwa. O życiu jego mało dochowało się dowodów piśmiennych, to tylko jest pewne, że pracował w Sienie r. 1282 i że w tamtejszym kościele katedralnym wykonał ołtarz wielki pomiędzy r. 1308—a 1311, do dziś dnia dochowany. Na jednej stronie znajduje się N. Panna z dzieciątkiem Jezu3, na tylnej zaś, która później od przedniej oddzielona została, w 26 polach wyobrażone jest życie i męka Chrystusa Pana. D. nie doścignął współcześnika swego, Cimabuego, w powadze, ale go przewyższył głębokością uczucia. Akademia Sieneńska przechowuje jeszcze inne małe obrazy, przypisywane Ducciowi.

Ducenarii (od duo dwa i centum sto), za ces. Rzym. nazwa różnych urzędników państwowych, oznaczała: 1) Pewną klasę sędziów do spraw mniejszej wagi, wybieranych z pośród obywateli, których mienie szacowane było przynajmniej na 200 tysięcy sesterc.; skąd i nazwa. 2) Prokuratorów ces., pobierających pensyi po 200 tys. sesterc. (skąd także nazwa), którym Klaudyusz nadał ozdoby konsularne. 3) Urzędników domu ces., zostających pod rozkazami dygnitarza, zw. magister officiorum; ci wspominani są porówno z innymi, zowiącymi się agentes in rebus, zatem służba dworska, licząca prawdopodobnie ze 200 oBÓb, skąd nazwa. Pod tąż samą nazwą wspominają też urzędników podwładnych innym wysokim dygnitarzom państwowym w Rzymie i na prowincyi, zwłaszcza poborcom podatków. 4) Służyła nareszcie ta nazwa i oficerom, dowodzącym dwiema centuryami, bo i zamiast oenturio mówiono niekiedy centenarius.—(Sweton. „Octav.“ 32; Tacyt „Ann." II 42).    K- K-

Dli Cerooau (ojciec Jan Antoni), pisarz francuski (* 1670 w Paryżu — f w zamku Veretz, dep. Indr-et-Loire 1730). Wychowany przez Jezuitów, wstąpił do ich towarzystwa r. 1688, wykładał humaniora w La FJóohe, Rousen i BourgeB, a następnie był powołany do kierowania wychowaniem wnuka Kondeusza wielkiego, młodego księcia Conti, który, bawiąc się strzelbą, wypalił z niej przypadkiem i położył go trupem na miejscu. Poe-zye francuskie i łacińskie ojca Du Cerceau, również jak i komedye jego, na uroczystościach szkolnych grywane, osypywano w swoim czasie wielkiemi pochwałami; dziś wszakże poszły one w zapomnienie zupełne. Odznaczały się nadzwyczajną łatwością wierszowania, dochodzącą do banalności. Najlepsze wydanie dzieł jego, często przedrukowywanych, sporządził A. Pericaud (Lion i Paryż 1828 w dwóch tomach).    *

Duch (filozofia). Pojęcie przywiązane do wyrazu „duch" tak różnorodne ma znaczenie i tak związane jest z wyobrażeniami ludowemi oraz syste-matami różnych religij, że nie da się ująć w jedno, jasne określenie (ob. Duch w wierze ludowej i D. w teologii). I w zakresie czysto-filozoficznego myślenia, pojęcie ducha jest różnorodne, zależnie od czasu i szkół, wśród których pojęcie to rozwinęło się, a przytem często nader jednoznacznem ono bywa z pojęciem duszy (ob.). Jak sama etymologia wyrazu duch (greckie pneu-ma, łacińskie spiritus, francuskie esprit, niemieckie Geist, hebrajskie nefesz) wskazuje, o-znacza ono: 1) coś powiewnego (polskie Dech, tchnienie), z objawów materyaluych świata najtrudniej ująć się dającą i najlżejszą ich formę, stąd przez analogię treść ich najsubtelniejszą, najistotniejszą, siłę kierowniczą, życiodajną, a w dal-szem rozwinięciu tego pojęcia nawet 2) substan-

przedstawiającemu wynik badań nad prawem wszystkich niemal narodów. Odtąd, za przewodem literatury francuskiej, duch (esprit) jako nazwa uogólniona istoty pewnych objawów czy psychicznych, czy społecznych, coraz częściej występuje w tytułach dzieł oświeconyoh narodów i mamy utarte wyrażenia: duch wolności, duch swobody, duch oppozycyi, duch reakcyi, duch wiary, duch przeczenia, duch przeciwieństwa, wreszoie bardziej jeszcze uogólnione pojęcie ducha narodu, ducha czasu, ducha ludzkości, ducha historyi. Używa się też wyrażenia „duch prawa* w przeciwstawieniu do litery prawa, to jest na odróżnienie myśli w niem zawartej, ogólnej jego zasady, od przepisów, często niejasnyoh, lub sprzecznych nawet z tą myślą ogólną prawodawczą, gdy są rozumiane zbyt literalnie, to jest w oderwaniu od całości.

oyę, wyróżniającą się od materyalnych objawów świata, a więo jako przeciwstawienie rzeczy zmysłami mogących być ujętemi, to jest jako subtelną, nie materyalną osnowę faktów, jako pierwiastek pewnych zjawisk i wreszcie jako zasadę i o-snowę wszechbytu.

1. To też pierwotni filozofowie, np. atomiśoi greccy, nie odrywali w zupełności pojęcia ducha (pneuma) od pojęcia materyi, tylko łączyli z niem wyobrażenie życia (Demokryt). Podobnież zapatrywali się na ducha i naturaliści starożytni (Arystoteles „De Spiritu“ 1. III, c. 6; Gale-nus „Opp. Hipp. et Platu 1. VI). Nietylko filozofowie materyaliści, ale nawet i filozofowie idealiści z pojęciem ducha łączyli pierwotnie wyobrażenie pewnego materyalnego substratu, będącego jakby łącznikiem duszy i ciała i stanowiącego osnowę życia. Stąd alchemicy nazywali duchem substan-cyę usubtelnioną i lotną, jaką w laboratoryach swoich wytwarzali z różnych ciał za pomocą wielokrotnych ich przedestylowań. Duchem życiowym lub duchem zwierzęcym mianowali też myśliciele i przyrodnicy gazy przez krew jakoby wydzielane. (Paracelsus, Van Helmont). Wierny tej trądy cyi naukowej Descartes podobnież materyal-nie określa ducha zwierzęcego, poruszającego organizm („Discours de la mśthode* Część IV). Jak dalece pojęcie ducha odróżniano wtenczas w zupełności od pojęcia duszy, za dowód służyć może sama nazwa duszy duchowej (1’ftme spirituelle), przez co rozumiano własność duszy kierowania ciałem, własność, jaką teorya animizmu (ob.) jej przypisywała, zapożyczając pojęcie ducha od alchemików. W ogóle rzec można, że teorye filozoficzne, oparte na scholastyce, odróżniały zawsze dokładnie pojęcie ducha od pojęcia duszy, nie tylko w zakresie czystej filozofii, ale nawet i przy wyjaśnianiu zjawisk życia czysto - organicznego. Dopiero nowsza filozofia, zrzuciwszy więzy schola-styczne i nie krępując się tradycyjnem znaczeniem wyrazów, rozszerzyła pojęcie ducha, łącząc z niem pojęcie umysłowości w ogóle, a myśli i rozumu w szczególności, i odtąd duch i dusza są często synonimami. Nowsi filozofowie ulegli pod tym względem wpływowi pisarzy - myślioieli, którzy nazwę ducha stosowali metaforycznie do głębszych objawów myśli ludzkiej. Tym sposobem trafiało się, że i szkoły materyalistyczne używały nazwy duch, ale inne z nazwą tą łączyły pojęcia. Typowym traktatem o duchu z epoki sensualizmu francuskiego jest traktat Helvetiusa (ob.) „De 1’Esprit* (1758). Jest to właściwie traktat o u-myśle ludzkim. Wyrazu duch użył Helvetius zamiast utartego wówczas „entendement humain*, który i dziś nawet właściwiej - by tłómaczył treść tego dzieła. Helvetius taką daje definicyę wyrazu duch (esprit): „wyraz duch, użyty sam w sobie, oznacza, albo wynik zdolności myśli ludzkiej, t. j. zbiór myśli danego człowieka, albo samą zdolność myślenia* (Discours I, Chap. 1). Ta ostatnia jest przedmiotem wspomnianego dzieła. Bardziej jeszcze uogólnił pojęcie ducha Mont esąuieu, dając nazwę „ducha praw* („Esprit des lois") dziełu (1748),

2. Duch jako przeciwstawienie materyi, jako substancya myśląca, niezależna, a nawet jako treść wszechświata, jego istota, zjawia się najpierwej na tle pojęć religij wschodu (Bramanizm i Judaizm). To też panteizm indyjski i monoteizm żydowski, to dwa typowe rozwinięcia pojęcia ducha w zakresie systematów religijnych. Ściśle z nimi łączą się panteizm, panideizm i monizm filozoficzny (ob.), mające różne odcienie i przedstawiające się pod różne mi postaciami w ciągu rozwoju myśli ludzkiej i, co za tern idzie, w szeregu systematów filozoficznych. W filozofii greckiej pojęcie ducha jako substancyi czystej, odrębnej od materyi, spotykamy po raz pierwszy u Anaxagorasa (ob.). W dalszem rozwinięciu nauki Sokratesowej, teorya Platona o ideach daje podstawę teoryi o substancyi duchowej, czystej, niemateryalnej duszy ludzkiej. Odtąd kwestya ducha i dusz odrębnych nie schodzi z zakresu pytań zasadniczych filozofii. Pojęcie substancyi duchowej, to jest substancyi od materyi odrębnej, staje Bię osnową wszelkiej metafizyki i zależnie od tego, jak systemat dany metafizyczny na kwe-styę ducha zapatruje się, odróżniamy: dualizm, materyalizm i spirytualizm filozoficzny (idealizm). Pierwszy z nich przypuszcza, że wszechświat jest zbiornikiem lub kombinaCyą dwóch o-drębnych pierwiastków: ducha i ciała. Materyalizm filozoficzny przeczy istnieniu odrębnej sub-stanoyi od materyi, która jedna wszechświat wypełnia, zjawiska zaś duchowe we wszechświecie, jak np. objawy myśli u zwierząt i ludzi uważali tylko za objawy życia materyi, za funkcye organizmów. Spirytualizm przeciwnie, przeczy istnieniu innej substancyi we wszechświecie prócz ducha, to jest substancyi myślącej (spiritus), materyę zaś wogóle, a organizmy w szczególności uważa za formy ducha, za uzewnętrznienia się jego konkretne, podobnie jak cały świat zewnętrzny ze wszystkiemi jego zjawiskami uważa li tylko za wyraz i stopniowanie idei. Materyalizm filozoficzny uzasaduia swój pogląd na świat trudnością wyobrażenia sobie istnienia odrębnej substancyi (duchowej), której istotę możnaby określić konkretnie, to jest nie samą tylko negacyą własnośoi materyi. Bo chociażby nawet, podobnie, jak np. Kartezyusz, substancyę duchową nazwać myśleniem, a materyalną rozciągłością, to zawsze dostępną nam będzie tylko strona zjawiskowa tych pojęć, ale nie samo pojęcie, jego istota. To też najostrożniejsze stanowisko wobec tych kwestyj zajęła najnowsza filozofia, która usiłuje ograniczyć się badaniem zjawisk duchowych, nie wchodząc w określenie ich istoty. Z drugiej strony unikanie określenia istoty zjawisk duchowych jest prawie niemoźliwem przy rozgraniczaniu zjawisk ma-teryalnych od duohowych. Rozgraniczanie to spotyka się często pizy klasyfikowaniu nauk, zwłaszcza przy klasy fika cyi opartej na różnicy przedmiotowej zjawisk, w ramy danej nauki ujętych. Przy takiem klasyfikowaniu nauki odnoszące się do zjawisk uważanych za zjawiska ducha z konieczności rzeczy odrębną zajmują rubrykę. I tak Jeremiasz Bentham („An essay on nomenclature and classification* w dziele „Chresto-matia* 1816) i A. M. Ampóre („Essai sur la philosophie des Sciences, ou exposition analytiąue d’une classification naturelle de toutes les connaissances bumaines* (Tom 1 Paryż 1834. Tom II t-że J 843), opierając się na uznaniu dualizmu co do duszy i ciała, to jest na różnicy zjawisk materyal-nych i duchowych, dzielą nauki na dwie grupy zasadnicze: pierwszy z nich na somatolOgię i pneumatologię, drugi zaś na kosmologię i noologię. Pod tą ostatnią, od wyrazu greckiego voó<;, vóoę (umysł), rozumie Ampóre nauki o duchu. W. Dilthey i W. Wundt podobnież sobie radzą przy klasyfikowaniu nauk. Pierwszy z nich, w dziele „Einleitung in die Geisteswissenschaften* (Tom IT 1883), odróżnia ściśle nauki o duchu od przyrodniczych, kładąc w osnowę pierwszych teoryę poznania i psyohologię. Drugi, w rozprawie „Ueber die Eintheilung der Wissenschaften* („Philo-sophiscbe Studien* Tom V, Zeszyt I 1888), do nauk o duchu (Geisteswissenschaften) zalicza 1) nauki o procesach umysłowych (psychologia: indywidualna, zwierząt i narodów, psychofizyka, antropologia, etnologia), 2) nauki o wytworach ducha (filologia, ekonomia, polityka, prawoznaw-stwo, teorya pojedyńczych nauk, metodologia nauk specyalnych); 3) nauki o rozwoju wytworów ducha: a) historya powszechna (biografia, histo-rya narodów, historya ludzkości), b) historya gospodarstwa narodowego, prawa, religii, sztuk i nauk specyalnych. W dziele „System der Philosophie* (1889) zalicza Wundt filozofię ducha do szczegółowej nauki o zasadach (pryncypiach) w odróżnieniu od metafizyki, uważanej przezeń za ogólną naukę o zasadach. Tym sposobem w zakres filozofii ducha, czyli psychologii filozoficznej, wchodzą: filozofia szczegółowych wytworów ducha (etyka i filozofia prawa, estetyka, filozofia religii), teorya rozwoju umysłowego ludzkości czyli filozofia historyi. Psychologia w o-góie zaliczaną bywa do rzędu nauk, badających życie duchowe w jednostkach, to jest indywidualne, subjektywne objawy ducha (ob. Dusza), w odróżnieniu od objawów ducha objektywnych (mowa, formy życia społecznego, państwowego I t. d.), to jest od objawów ducha, charakteryzujących życie duchowe zrzeszonych jednostek czyli społeczeństw ludzkich. Tym sposobem do odrębnych grup nauk o duchu zaliczają powszechnie językoznawstwo, nauki społeczne i historyę; mają one za przedmiot badań, nie subjektywne objawy ducha w jednostkach ale podobneź objawy w grupach społecznych, występujące, nie indywidualnie, ale uniwersalnie. Przy takiem pojmowaniu i rozgraniczaniu zjawisk ducha, psychologiczna podstawa badań często przenoszoną jest na pole socyologii, a pojęcie organizmu, służące za podkład życia psychicznego jednostek, stosowanem bywa i do badań grup społecznych, a nawet całej ludzkości. Tu też należy i nowsza nauka, a raczej w nowszej szacie występujące badania pod modną nazwą Psychologii narodów (Volkerpsychologie). W rozgraniczaniu i klasyfikowaniu nauk wogóle, a w szczególności nauk do zjawisk ducha zaliczanych, przebija zawsze stanowisko filozoficzne danego autora; jest ono znamiennem zwłaszcza, gdy mowa o odrębnej nauce, występującej w klasyfikacyach pod nazwą ^filozofii ducha* (Philosophie des Geistes), a mającej za cel zogniskowanie wszystkich odrębnych nauk o duchu i przedstawienie, że użyjemy metafory, ducha zjawisk duchowych we wszech-świecie. To też znaczenie i zadanie takiej nauki rozmaicie jest pojmowanem, w miarę rozmaitego pojmowania istoty samych zjawisk duchowych. W ogóle jednak zaznaczyć wypada dwa odrębne typowe kierunki filozoficzne: albo przebija tu indywidualizm filozoficzny, albo uniwersalizm, a wobec tego i zjawiska duchowe pojmowane są to jako indywidualne, subjektywne, odrębne i samodzielne wyroby ducha, których współdziałanie dopiero wytwarza całość zjawisk duchowych wszechświata, pewną jego jednię duchową; albo też odwrotnie, zjawiska duchowe indywidualne pojmowane są jako objawy jednego ducha ogółu, jako stopniowe jego uzewnętrznianie się. Przy takiem odmiennem zapatrywaniu się na filozofię ducha, i wyrażenia duch czasu, duch narodu, duch ludzkości, nabierają znaczenia głębszego niż wspomniane wyżej (pod 1) te same wyrażenia, jako oderwane pojęcia logiczne, oznaczające jedynie zbiór przeważających w pewnym czasie i społeczeństwie przekonań i poglądów. Oznaczają one wtedy nie tylko znamię danej epoki, ale odbicie lub działanie rzeczywistego ducha, objawiającego się w tej lub innej formie czasu i przestrzeni i niemniej realnego, niż duch jednostek. Jest to rodzaj ducha wszechświatowego, ów „Allgeist14 w systemataoh filozofów niemieckich. Prototypem takiej kreacyi w nowszej filozofii jest „Weltgeist* w syBtemacie Hegla (ob.), który długo służył za wzór przy snuciu wszelkich teoryj o duchu ogólnym, rzeczywistym, bo też jest on typowem usystematyzowaniem nauki o duchu w rozwinięciu me* tafizycznem i logicznem zarazem. Jego „filozofia ducha*, czyli „nauka o idei świadomej siebie* znalazła też silny odgłos i w pośród polskich myślicieli. I tak Józef Kremer w „Fenomeno-

8. S.

logii Ducha* (1837), oraz w „Wykładzie systema-tycznym filozofii* (Tom I: Fenomenologia. Logika. 1849; Tom II: Filozofia natury i ducha, 1852), wziąwszy sobie za wzór Encyklopedyę filozoficzną Hegla, lozwija swój syBtemat filozoficzny, będący pewną odmianą dyalektycznego rozwoju idei Hegla. Odmiana ta, a raczej odstępstwo od mistrza, występuje zwłaszcza w pojmowaniu ducha bezwzględnego. Kremer, podobnie jak wogóle wszyscy pisarze filozofowie polscy z owej epoki, ma tendencyę do podniesienia pierwiastku osobowości, indywidua lizmu, do wyższej godności metafizycznej. Stąd właściwy absolut czyli „duch bezwzględny* Kromera jest teistycznym, a nie panteistycznym, i dla tego w filozofii ducha roztacza Kremer właściwie rozwój ducha ludzkiego, ducha stworzonego wprawdzie, ale, jak powiada, ducha stworzonego duchem z Bożego Ducha; dla wykładu zaś o duchu bezwzględnym, o owym bożym Duchu, zamierzył poświęccić oddzielną, trzecią część swojego systematu: Teozo-fię, której przedmiotem miał być „duch bezwzględny, ale nie abstrakcyjny, duch bezwzględny żywy. osoba*, to jest—Bóg. Tym sposobem systemat filozoficzny Kromera, odpowiednio do swojt j osnowy, przedstawia się w następującym układzie: I. Fenomenologia (rozwicie jednostkowej świadomości człowieka). II. Rozwicie rozumu bezwzględnego: 1. Logika; 2. Filozofia natury; 3. Filozofia ducha ludzkiego. III. Teozofia. W Filozofii ducha ludzkiego rozpatruje Kremer ducha potrójnie: raz jako samego w sobie, i tu wprowadza nową, albo raczej odnowioną, nazwę pneumatologii; powtóre jako ducha ludzkiego, „wyrażającego się w rzeczywistości"; i potrzecie, jako ducha „poznającego udzielony mu pierwiastek bezwzględny". Naj wyższym szczeblem tego poznania jest, podobnie jak u Hegla, sztuka, religia i filozofia. Pneumatologia, wprowadzona przez Kremera do jego systematu jako nowa umiejętność, ma za zadanie wykazać: „czem duch jest sam w sobie bez względu na cielesność, czem jest pod względem wiekuistej swojej istoty". Ma dalej za zadanie dowieść, że duch stworzony nie jeBt bynajmniej „głuchą abstrakcyą, rozpływającą się w abstrakcie idei równie głuchej, bezdennej, lecz, że jest... monadą, pojedyńczością samoistną, więc niezależną od cielesności swojej." Tu wyjaśnia się, zdaniem Kremera, prawdziwe znaczenie osoby, tu okazuje się bowiem, „iż krom indywidualności bezpośredniej, którą człowiek ma daną sobie, jest jeszcze inna, czysto duchowa, którą człowiek sam w sobie wyrabiał* („Wykład systematyczny filozofii." Tom Il-gi 1877 -go roku stronica 438). Bronisław Trentowski w „Chowannie* (1842) snuł filozofię ducha, podług „Encyklopedyi" Hegla, z małemi, jak sam przyznaje, odmianami. W osta-tniem swem dziele „Panteon wiedzy ludzkiej" (Pozn. 1?73—81, 3 tomy) Trentowski, podobnież jak Kremer, filozofię ducha zwie pneumatologią. Pneu-matologię tę zalicza do ostatniej części metafizyki, przedmiotem jej „duch kmiot-przedmiotowy" t. j. subjektywno-objektywny. Pneumatologia, zdaniem jego, „jest metafizyki najgórnfejszy szczyt, najpiękniejszy nastrój i najbogatsza pełnia". Duch, o któ

rym w pneumatologii mową, nie jest bowiem „ani głuchem oderwaniem" jak w „ontologii, ani „martwą rzeczowośoią*, jak w kosmologii, lecz „duchem żywym, rzetelnym, wszechstronnym*. Trentowski odróżnia bowiem trzy stopnie albo raczej trzy stany w rozwoju ducha: 1) duch ontologi-czny, jako substancya zasadnicza, pierwiastek wszechświata, jest to „duch początkowy, zasadniczy”; 2) duch kosmologiczny, jako uzewnętrznienie się jego w świecie, wcielenie w świat materyi; i wreszcie 3>duchpneumatologicz-n y, to jest: „zmartwychpowstanie ducha ontologi-cznego na piersiach świata i człowieczeństwa"; „ma on świadomość siebie i wiedzę, a myśl i słowo jego stają się umiejętnością, nauką, sztuką, utworem i światem ludzkim*. Człowieczeński duch, czyli duch pneumatologiczny, jest znowu w systemacie Tren-towskiego subjektywnym, objektywnym i subjekty-wno-objektywnym, czyli bezwzględnym. Odróżnia dalej Trentowski duszę od duszy-ducha i d u c h a. (T. I. str, 484—524). Ze wszystkich oryginalnych myślicieli polskich Trentowski najsub-telniel i najpodnioślej traktował pneumatologię metafizyczną i starał się ująć ją w całość systematyczną, a kunsztowna klasyfikacya jego nauk o duchu jest zarazem kluczem całego jego systematu filozoficznego. Z nowszych myślicieli polskich Julian Niemirycz, rozwijając panteizm Hegla, stara się uzupełnić go pananemizmem, głosząc, że „świat jest duchem oderwanym od absolutu wskutek woli bytu odrębnego* („Badania filozoficzne tajemnicy życia* Część II: „Filozofia ducha* 1870). Odmiennie rozwija pojęcie ducha Aleksander Ty szy ński w dziele: „Pierwsze zasady krytyki powszechnej" (1870). Składnikami człowieka, a zatem i ludzkości, są podług niego: ciało, myśl i duch. Duch w nim „jest to pierwiastek śród głównych główny, jest to pierwiastek rządze a, ta część człowieka, która, mimo odmiany myśli, pozoru, jest w nim wewnętrznie niezmienna* (T. I, str. 63). Ten „duch jednakowy* jest właściwie duszą; ale przez wprowadzenie do pojęcia istoty ludzkiej „trynizmu* zamiast dualizmu (to jest duszy i ciała tylko), mniema Ty szy ński, że unika błędu psychologów idealistów, którzy, mówiąc o duszy i ciele, rozumieją pod duszą właściwie myśl samą (tamże str. 65). Najnowszą pracą u nas, mającą za przedmiot badania ducha, jest F. Wiśniewskiego: „Duch i materya* (1893). Ocenę tej pracy pomieścił F.

K. Gąsiorowski w „Bibliotece Warszawskiej* (1893 t. II, str. 598 i następ.).

Duch., w wierzeniach ludowych i w pojęciach rozmaitego autoramentu mistyków, znaczy prawie to samo, co dusza. U ludu rzadko mowa jest o dobrych duchach; częściej o złych, na które ma skróconą nazwę: Zły (ob. Dyabeł, Zły). Co lud nazywa duszą (ob. Dusza w antropologii), w znaczeniu głównie duszy zmarłego, to w warstwach oświeconych nazywa się d u c h e m; jest to niby oddzielona od ciała niecielesna cząstka człowieka, mająca jednak widomą jego postać, mogąca się po-

1. K.

Hml.

rUBzad, przemawiać, pukać, stukać, a nawet dręczyć i dusić żyjących, pojawiająca się z własnej woli, lub gdy jest odpowieiniemi sposobami wywołana. Ludowe pojęcia o duszy, odłączonej od ciała i unoszącej się niewidomie w przestworach świata, przechodząc w mistyczne teorye różnych marzycieli dawnych i nowożytnych i przestając być grubo ma-teryaluemi, nie zyskują wszakże na jasności i wytwarzają dziwną mieszaninę materyalizmu ze spi -rytualizmem, którą najlepiej charakteryzują takie np. określenia, jak „duch zmateryalizowany“, „ręka astralna* i t. p. Lecz ta właśnie niejasność i mglistośó teoryi stanowi urok jej dla umysłów nawpół ukształconych, które same są niejasnemi i mglistemi. Wiara w oddzielne od ciała istnienie na ziemi dusz, szczególnie osób zmarłych, znana u ludów pierwotnych i kwitnąca dziś jeszcze u gminu, przeszła w teorye magaetyczne. spirytystyczne i t. p. i tym sposobem uszlachetniła się nieco pozornie, przybierając formy i nazwy niby naukowe. W artykule Demon, Demonologia powiedziano, jak silną była ona w starożytności. Pod nazwiskami głośniejszych mistyków i demonologów znajdzie czytelnik szczegóły o demonologii nowożytnej, ob. Cagliostro, Crookes, Giildenstub-be, Jung Stilling, Ker ner, Mesmer, Perby, Du Potet de Senneyoy, Svedenborg, Walla ce i in.; są to imiona ludzi ze sfer bardzo rozmaitych, od prostych oszustów, w rodzaju Caglio-stra, do niepospolitych uczonych, jak np. Crookes i Wallace. Porównaj artykuł S p i r y t y z m. O stosunku spirytyzmu do wierzeń pierwotnych w dusze błąkające się znakomicie rozprawia Tylor w „Pri-mitive Culture*, rozdz. IV, uważając demonologię nowożytną za przeżytek zabobonów ludów dzikich. W poezyi duchy osób zmarłych, żywiołów, śmierci, oraz duchy, jako abstrakcye różnych pojęć etycznych i innych, wielką grają rolę i wielce ułatwiają tworzenie i obrazowanie poetyckie; od duchów w pojęciach gminu i mistyków tern się różnią, że są płodem refleksyi i świadomości.

Duoh święty, Ob. Trójca Przenajświętsza.

Duch., w botanice skrócenie nazwiska Antoniego Mikołaja Duchesne’a.

Du Chaillu Paweł Belloni, podróżnik afrykański, pochodzenia francuskiego l* 31 lipca 1835 roku w Paryżu). Wychowywał się w Gabunie, na zachodniem wybrzeżu Afryki, gdzie ojciec jego był kupcem i agentem konsularnym, pobierał nauki u jezuitów, którzy posiadali tam swe missye, i wcześnie poznał język i zwyozaje okolicznych szczepów afrykańskich. Już w roku 1852 wrócił z dłuższej wycieczki naukowej i ogłosił swe notatki o Gabunie w Nowym Yorku, dokąd był wyjechał. W Ameryce naturalizował się, przerobiwszy swe nazwisko na Du Chaylion. W r. 1855 z polecenia filadelfijskiej „Academy of Natural Sciences" wrócił do Afryki i przedsięwziął długą, trwającą cztery lata, podróż ku źródłom Kongo. Z wyprawy tej przywiózł wielce ciekawe zbiory wszelkiego rodzaju, zwłaszcza przyrodnicze (między innemi pierwszy okaz goryla), które następnie podarował „British Museum" w Londynie. Atoli opis podróży, ogłoszony w r. 1861 w Londynie pod tyt.: „Exploration and adyentures in Equato-rial Africa...*, przyjęty został z niedowierzaniem przez świat uczony. Opowiadania Da Ch. o zwyczajach i obyczajach szozepu Panów, jego odkrycia geograficzne, opowieści o wielkich małpach, ściągnęły na niego liczne drwiny i wprost zarzuty kłamliwości. Aby położyć kres uwłaczającym jego sławie, jako podróżnika-badacza, iusynuacyom, Du Ch. w roku 1863 wyruszył ponownie w głąb czarnego lądu i, idąc od uścia rzeki Ogow w kierunku wschodnim, dotarł do Aszango, kraju, który przed nim nie był wcale zbadany (12¹/a° wscb. dł. od Greenw.), Tymczasem Francuzi, Ser-val i Griffon du Bellay, którzy podjęli wyprawę w górę rzeki Ogowy, zaświadczyli w roku 1862 wiarogodnośó większości podanych w wymienionej książce faktów, a nieco później podróżnik Burton potwierdził także to, co Du Ch. opowiadał o obyczajach Panów i innych plemion ludożerczych, zamieszkujących te okolice, tak, że Petermann, który odkrycia Du Ch. do owego czasu ignorował, musiał je uwzględnić w mapie Afryki, wydanej w r. 1863. Ta trzecia podróż Du Ch. nie skończyła się dla niego pomyślnie, albowiem musiał śpiesznie u-ciekać z kraju Aszangów, zostawiwszy tam znaczną część swych zbiorów i utraciwszy przytem swe notatki. Po powrocie w r. 1865 zamieszkał w Anglii. W r. 1867 ogłosił drukiem pracę: „A Jour-ney to the Ashango Land* (wydanie francuskie powiększone pod tyt,: „L’Afrique sauvage; nouvel-Ie3 excursions au pays des Ashangos*, Paryż

1868), w której prostuje niektóre twierdzenia poprzedniej swej książki i podaje wielce ciekawe szczegóły o szczepach murzyńskich z wybrzeży Fernand - Vaz. Po roku 1870 Du Ch. przedsiębrał podróże po Skandynawii północnej i Finlan-dyi. Z licznego szeregu jego pism wymieniamy (oprócz wzmiankowanych już wyżej) następujące: „Story of the gorilla country* (1868); „Wild life under the Eąuator* (1869); „Lost in the Jungle* (1869); „My Apingi kingdom, with life in the gre-at Sahara* (1870); „The Country of the Dwarfs* (1872); „The Land of the Midni^ht Sun“ (1881, książka przełożona na kilka języków); „The Vi-king age; the early history, manners and customs of the ancesters of the english speaking nations* (Londyn 1889, 2 tomy ilustr.), wreszcie „Iwar the Viking“ (1893). W ostatnich dwu pracach Du Ch. usiłuje wykazać skandynawski początek narodów Brytanii.

Duchange Kasper, miedziorytnik francuski (* 1662 — 1757). Był uczniem Jana Audrana, wyrytował według Correggia: Jowisza i Jo, Ledę oraz Danaę, której kliszę zniszczył skutkiem wygórowanej skrupulatności; według Jouvenet’a: Chrystusa, wyganiającego przekupniów ze świątyni jerozolimskiej; Ucztę u Szymona Faryzeusza; Wskrzeszenie syna wdowy z Naim; według Humblofa: Widok ulicy Quincampoix z r. 1720 i in. D. o-prócz tego był współpracownikiem przy wykonaniu klisz do Galery i pałacu luksemburskiego i Ko-

F. S.

HŁ

And S.

Zeitungu (1882, str. 110).

Duchesnius, ob. Duchesne.

Duchesne Andrzej (* 1584 w Ile Bouchard, -- f 1640 w Paryżu), historyk francuski, znany też pod ziatynizowanem nazwiskiem C h e s n i u s, Duchesnius, Quercetanus, albo Q u e r-c e u s. Nauki pobierał w Londynie i Paryżu; za rządów kardynała Richelieu został historyografem któlewskim. Opracował między innemi: „Histoire d’Angleterre, d’Ecosse et d’Irlandeu (Paryż 1614; doprowadzona do r. 1640, wyszła w r. 1657 w 2 tomach); „Histoire des papes jusqu’ń Paul V” (2 tomy, 1616 i 1645); „Histoire des rois, ducs et comtes de Bourgogne“ (2 tomy, 1619 — 28).    0-

prócz tego ogłosił drukiem: „Historiae Noimanno-rum scriptores antiąuiores ab illis gęsta explican-tes a 838 — 1220“ (L619 tom, I; więcej nie wyszło) i „Historiae Francorum scriptores coae-tanei ab ipsius gentis origine ad Philippi IV tein* pora“ (5 tomów, 1636 — 49; od tomu trzeciego kontynuowane przez jego syna, Franciszka). •

Duchenne de Boulogne Wilhelm Benjamin (* w Boulogne - sur - Mer d. 17 września r. 1806—f w Paryżu d. 15 sierpnia r. 1875), lekarz

ronacyi Ludwika XV. W r. 1707 przyjęto go do Akademii.

Duchatel, Karol MaryaTanneguy, hrabia, mąż stanu francuski (* r. 1803, — f r. 1867). Zawód rozpoczął jako ekonomista, ogłaszając traktat o dobroczynności (r. 1829), w którym uznał doktrynę Malthusa, a dla klas niezamożnych wysnuł formułę praktyczną: * praca, oszczędność, wstrzemięźliwość w małżeństwie". Książka ta zyskała rozgłos. Od czasu rewolucyi lipcowej brał udział w życiu politycznem jako deputowany i minister handlu oraz rolnictwa, a w r. 1839 nawet jako minister spraw wewnętrznyoh. Rewolucya 1848 r. zmusiła go wraz z Guizotem do zejścia z widowni politycznej. Ułożył w r. 1833 „Documents Stati-stiąues sur la France”.

Duchatel, markiz de C r o z a t, ob. C r o z a t. Duchatelet, Gabryela Emilia, ob. Chatę 1 e t.

Duchców, niem. Dux, miasto w Czechach północnych, hetmaństwie Teplickiem, wśród szerokiej doliny, między górami Kruszcowemi i Średniemi (Mittelgebirge), nad potokiem Klasztornym, 10 144 m-ców, w tej liczbie ¹/a Czechów i ²/₃ Niemców. Jedna z najstarszych osad czeskich była pierwotnie samymi Czechami zaludniona, mianowicie w X—XII w., później dopiero uległa częściowej germanizacyi, gdy w sąsiednim Osieku założony został klasztor, niemieckimi zakonnikami obsadzony. W średnich wiekach Duchców był silną warownią; po wojnie husyckiej zdobyły go wojska Prokopa, spaliły i mieszkańców częścią wycięły, częścią rozpędziły, tak, że przez lat 5 miasto zupełnie było niezaludnione. Ucierpiało ono wielce podczas wojny trzydziestoletniej. Od połowy XVII w. D. należy do rodziny Wallensteinów, z których Józef zbudował zamek obecny i założył w nim muzeum z galeryą obrazów oraz biblioteką, liczącą dziś około 25 000 t. W r. 1835 odbył się w D-ie zjazd monarchów: rossyjskiego, austryackiego i pruskiego, a w r. 1838 wielki manewry wojskowe na cześć cesarza Mikołaja. D. jest jednem z najbardziej przemysłowych miast czeskich, dzięki bogatym kopalniom węgla brunatnego, których jest ogniskiem. W krótkim stosunkowo czasie powstały tu liczne fabryki, jako to: cukrownia z rafineryą i fabryką gazu, browar, młyn parowy, odlewnia żelaza, fabryka przyborów' dla cukrowni i gorzelni, narzędzi rolniczych, majoliki, terrakotty, drukarnia itp. Jest tu piękny kościół pod wezwaniem Zwiastowania N. Panny, spalony przez Hu-sytów w 1426 i odnowiony w 1722 r; mieści on w sobie groby rodziny Wallensteinów; oprócz tego dwa inne kościoły, sąd powiatowy, ratusz, szkoła 5 - klasowa czeska i takaż niemieoka, kilka niższych szkół, urząd podatkowy, poczta, telegraf, stacya drogi żelaznej. Tutejsze kopalnie węgla prowadzone są albo przez odkrywkę albo szybami; jeden z takich szybów (DoLlingera) zalała woda w r. 1879, przyczyniając śmierć kilkudziesięciu robotnikom i powodując zarazem ubytek wody leczniczej w sąsiednich źródłach teplickich; podobne katastrofy zdarzały się i później. Liczne zabytki z ozasów przedhistorycznych, znalezione w okolicy w 1883 r., przechowują się w zamku D-skim.

Duchek Adalbert (* w Pradze d. 1 grudnia r. 1824—f w Wiedniu d. 2 marca 1882), lekarz i klinicysta. Do nauk przykładał się w mieście rodzinnem i tamże w r. 1848 dyplom doktorski otrzymał po obronieniu rozprawy p. n. „Ueber die WirbeltuberculoseM, poczem został asystentem w domu obłąkanych i odtąd pracował wiele nad a-natomią patologiczną oraz chemią. W roku 1855 powierzono mu katedrę medycyny w ówczesnej szkole medyko-chirurgicznej we Lwowie, zajmował ją wszelako bardzo krótko, gdyż już w roku następnym przeniósł się do Heidelbergu ale i tam długo nie pozostał, bo już w r. 1858, wezwano go do Wiednia na profesora kliniki wewnętrznej w A-kademii Józefińskiej; po ustąpieniu profesora Skody (ob.) objął w wydziale lekarskim uniwersytetu wiedeńskiego miejsce słynnego ziomka swego i do końca życia je zajmował z chlubą. Jako przewodnik kształcących się lekarzy cieszył się wielkiem i zasłużonem uznaniem, był klinicystą ścisłym, jędrnie i jasno wykładającym, dyagnostą świetnym, a terapeutą um:ejącym się trzymać zdała równie od modnego wówozas w Wiedniu nihilizmu lekarskiego, jako też od nadmiernej wiary w skuteczność środków ogólnie uznawanych, kroczył drogą pośrednią, opierając się na nauce wszechstronnej i bogatem doświadczeniu własnem. Piśmiennictwo lekarskie wzbogacił bardzo wielu pracami cennemi, z których jedna przełożona została przez L. Pogorzelskiego na język polski p. n. „Choroby narządu oddechaniau (Warszawa 1874, str. 210, w 8-ce). Od r. 1861 — 1870 należał do grona wydawców „Wiener medicin. Jahrbiicher" oraz „Woohenblatt der Zeitschrift der K. K. Gesellschaft der Aerzte zu Wienu. — Por. „Wiener med. Wo-chenschr." (1882, str. 255) i „Allgem. Wiener med.

Dr J. p.

francuski, twórca elektroterapii nowożytnej. Po ukończeniu nauk lekarskich w Paryżu osiadł w r. 1831 w mieście rodzinnem i zajął się wykonawstwem lekarskiem. Około roku 1835 uwagę jego zwróciło przypadkiem działanie elektryczności i zastanowiło go; zaczął nad nią rozmyślać, stosować ją w różnych przypadkach i czynić nad nią ooraz to nowe spostrzeżenia; wreszcie oddał się jej badaniu i poświęcił mu całe życie swe, nie znajdując zaś w mieście prowincyonalnem pola dość obszernego dla badań i spostrzeżeń, przeniósł się w r. 184*2 do Paryża. Osiadłszy w stolicy, trzymał się jednak Zdała od nauki urzędowej i nie-ubiegał się nigdy ani o katedrę ani nawet o posadę lekarza szpitalnego, lecz pracował wciąż cicho, swobodnie i samodzielnie zupełnie, korzystając tylko z uprzejmości kolegów, którzy mu pozwalali w oddziałach swych szpitalnych zbierać cegiełki do gmachu wspaniałego, przez który się u-wiecznił. Oddany pracy cichej i nie żądny rozgłosu, przez długi czas nie zwracał na siebie u-wagi niczyjej; dopiero dzieło jego „De rólóctrisa-tion loealisee et de son applioation k la patholo-gie et ń la thórapeutique“ (Paryż 1855 i liczne wydania późniejsze), dało go poznać światu jako badacza miary niezwykłej, oraz lekarza otwierającego nowe, nieznane dotąd drogi do postępu w leczeniu wielu chorób wiodące. Drugie dzieło, nie mniej cenne i świadczące zarówno o pracy mrówczej, jak o bystrości spostrzegawczej autora, ukazało się p. n. „Mścanisme de la physionomie humaine ou analyse ólóctrophysiologiąue dę rexpression des passions, applicable ń la pratique des arts plasti ques“ (Paryż 1862, 72 tablice fotogr.); w niem, opierając się na ogromnej liczbie żmudnych doświadczeń, pierwszy wykazał dowodnie i niezbicie mechanizm zmiennego wyrazu twarzy ludzkiej pod wpływem wrażeń rozmaitych, wywołując wszystkie te zmiany, dowolnie zupełnie, za pomocą drażnienia elektrycznego mięśni odpowiednich. I w tym razie olśnił znów świat naukowy, zarówno nowością pomysłu swego, jak trafnością wykonania go. Nareszcie przez wydanie dzieła: „Physiologie des mouvements, dómontróe ń l’aide de l’exp4rimenta-tion ólóctrique et de l’ob3ervation clinique“ (Paryż 1857) stanął w szeregu najznakomitszych fizyolo-gów wieku XIX. Oprócz tych trzech prac pomnikowych wydał jeszcze bardzo wiele pomniejszych i pomieszczał je, począwszy od r. 1850, przeważnie w „Archives genórales de Mćdecine", „Union medicale" i „Gazette hebdomadaire". Zasługi jego

ces mód." (XXX, str. 626).

Dnofcesne Józef (Quercetanus), obv..Che-sne du.

Duchińska z Żochowskich Seweryna (* r. 1825), jedna z najzdolniejszych autorek naszych starszego pokolenia, urodzili się we wsi Koszajcu blizko Sochaczewa i w 16 ym roku życia wyszła za obywatela ziemskiego, Tomasza Pruszaka; po jego śmierci zaślubiła w 1861 roku Franciszka Duchiń-skiego i stale zamieszkała w Paryżu. Pierwsze utwory powieściowe drukowała w „Album literac-kiem," wydawanem r. 1848 przez K.Wł. Wójcickiego, który stał się jej przewodnikiem w piśmiennictwie, w „Bibliotece Warszawskiej." Zbiór w 4 tomach wyszedł w Warszawie r. 1853 p. t. „Powieści naszych czasów." Nie posiadały one zalety dobitności w charakterystyce, ale odznaczały się prawdą uczu-

••

#■

im

Aa

Fig. 61. Duchińska Seweryna,

„Powiśle" i „Córka wdowy* (Warszawa 1855), a równocześnie obszerniejszy poemacik: „Elżbieta Drużbacka," nie tyle jednostkowe życie poetki, ile czasy jej malujący. Wiersz Dej był nadzwyczaj gładki i potoczysty, lubo wyższego stopnia poety-czności nie posiadał. Utwory te rychło przebrzmiały i autorka spróbowała jeszcze formy dramatycznej, ale z niewielkiem powodzeniem, i jej „Obrazki drama-

Dr J. P.

cia, sympatyą dla ludzi, serdecznością tonu i językiem poprawnym. W r. 1854 wyszły dwa tomy „Gawęd i powieści." W rok potem ogłosiła D. cztery tomiki „Powieści poetycznych,” zawierające dla elektroterapii są niezmierne, gdyż głównie cztery gawędy: „Dwa dwory,” „Zagroda wiejska," dzięki jego badaniom weszła ona na te tory, po których wciąż kroczy do coraz większej doskonałości, a wszyscy ci, którzy po D-e przyczynili się do jej pomyślnego rozwoju, budowali tylko w ciągu dalszym na tych niewzruszonych podwalinach, które on położył. Niemniej świetne są odkrycia jego w dziedzinie fizyologii i patologii mięśni; są one jednak zbyt liczne, żebyśmy je tu wyliczać mogli. —

Por. „Archiyes gónór. d. Med." (1875, str. 687— tyczne" (Warszawa 1857, str. 204), prócz ładnego 715) i Dechambre „Diction. encyclop. des soien- wiersza i zacnej lub rozumnej myśli przewodniej,

nie odznaczały się ani charakterystyką, ani na-

29

Bneykl. Poważ Uastr Zan. Ul T 17-tj.

pięciem akcyi. Mieszczą się tu następne utwory: „Panny postępowe* w 1 akcie, wymierzone głównie przeciwko emancypaoyi obyczajowej, „Pielgrzymka do Częstochowy" w 2 aktach, z życia ludu, „Gawęda Rózi z dziaduniem,* zrzędą kochanym, „Pan starościc," przedstawiający .nagrodzone zwycięstwo obowiązku nad miłością, wreszcie „Szopka," parafraza uszlachetniona zwykłych przedstawień jasełkowych. Od r. 1856 zaznaczyć można zwrot naszej autorki ku przedmiotom pedagogicznym. Przełożyła wtedy i uzupełniła dzieło Eichhoffa p. t. „Obraz literatury średniowiekowych ludów, a mianowicie Słowian i Niemców* i rozpoczęła wydawnictwo „Rozrywek dla młodocianego wieku,* które w 3 seryach (do r. 1863) zawierają 15 tomów. Autorka wzięła sobie za wrór „Rozrywki* Tańskiej i po za sferę wyobrażeń przez tęż zakreśloną w pierwszych pięciu tomach nie wyszła. Ponieważ była to chwila ogromnego roz-wielmożenia się belletrystyki w literaturze naszej, więc też i w „Rozrywkach* znajdujemy przewagę powieści i poezyi nad innemi dziedzinami wiedzy i tworzenia. Działu nauk przyrodniczych nie spotykamy tu wcale; artykuliki zdś treści przyrodniczej mieszczą się skromnie pod napisem „rozmaitości;* jest ich zresztą nadzwyczaj mało. Ponieważ dalej była to chwila silnego zwrotu religijnego wśród warstw wykształconych, więc atmosfera „Rozrywek" przeniknięta jęst pierwiastkami wiary, i zarówno powieści i poezye, jak wspomuie-nia historyczne i przestrogi moralne, dążą tu do ożywienia w sercach czytelników' uczuć religijnych; modlitwa, pokora, umartwianie ciała, dobroczynność—oto stany i skłonności duszy, najczęściej tu i z największym naciskiem zalecane. Najważniej-szemi w 5-ciu pierwszych tomach są prace samej wydawczyni. W „Pamiętniku Rodzinnym* przedstawiła wdzięcznie skreślony obraz wychowania i pożycia rodzinnego ludzi niemaj ętnych, którzy oszczędnością i pracą dochodzą do znacznego majątku, tracą go i odzyskają w skromniejszych rozmiarach, a wśród tych przejść wyrabiają się moralnie, hartują wolę, nabierają przekonania o szczęśliwości życia zdała od g*. ru światowego, pośród małej liczby szczerych przyjaciół i przy umiarko-wanem zaspokojeniu potrzeb i wymagań. Oto ideał dziewicy: „Joasia postępuje ku światłu i udoskonaleniu, cicho, powoli, jak idą na święte miejsca pobożni pielgrzymi, pieszo, z pokorą, w niewinności i prostocie serca. Jest to niewątpliwie wzór kobiety, kobiety jaką pokolenie nasze winno wykształcić dla następnych pokoleń. Gotowa przyjąć na barki ciężar żywota, z wiarą pogląda w górę; wzrokiem sięga poza chmury, a jednak nie spuszcza go z ziemi. Potrafi kiedyś być światłem i radą małżonkowi; mimo to cicha i potulna, nie przekroczy nigdy granicy, jaką Bóg zakreślił niewieście.* Będąc sama autorką, D. czuła się w obowiązku wystąpienia w obronie kobiet kształcących się wyżej i piszących; uczyniła to w sposob łagodny, przedstawiając w powieści, że wykształcenie nie przeszkadza zajęciom gospodarskim; że kobieta wykształcona bez niechęci i narzekania przechodzi

od fortepianu do kuchni, od stalug do kołyski. Drugą pracą wydawczyni jest szereg artykułów („Czytań*) zaznajamiających systematycznie z dziejami literatury naszej. Autorka starała się o przystępny, jasny i urozmaicony wykład, ożywiając go najczęściej stosownemi wyjątkami; na owe czasy była to rzecz bardzo udatna. Oprócz tej rubryki stałej Duchińska pomieszczała listy o spółszesnej literaturze polskiej; a w szeregu listów z Warszawy, w sposób feljetonowy pisanych, przedstawiała różne nauczające objawy z życia religijnego lub towarzyskiego. W dziale życiorysów dała dobrą biografię Klementyny Hofmanowej, jako znakomitej przewodniczki młodzieży, i Karoliny Skibickiej, jako dziewicy bogobojnej, wyłącznie życiu duchowemu oddanej. Z pomiędzy poezyi, prócz wielu krótkich pieśni, dała obszerniejszy obraz z przeszłości p. n. „Kasper Miaskowski,* uwydatniając znaczenie jego poezyj religijnych. W drugiej se-ryi „Rozrywek“ zepchnęły powieść z pierwszego miejsca opowiadania historyczne, pisane przez redaktorkę lub inne kobiety; powieść w ogóle słabo tn jest reprezentowana; stosunkowo najlepsze są powiastki samej wydawczyni, a z pomiędzy nich „Wieczór tańcujący " zasługuje na baczniejszą uwagę, jako utwór, w którym odbiła się tendencya rozpraszania przesądów szlacheckich co do pracy rzemieślniczej i przemysłowej. Kwestya wykształcenia i znaczenia społecznego kobiety zajmowała silnie redaktorkę. Poezyj pomieściła tu dużo, a między innemi ładny i popularny wiersz: „Sieję proso na zagonie.* W seryi trzeciej daje się przede wszy stkiem zauważyć nowość w zaprowadzeniu „wiadomości z nauk przyrodniczych* podawanych przez Stanisława Chomętowskiego; ukazują się one dość często. Kraj własny staje się przedmiotem szczegółowych sprawozdań; jest tu artykuł redaktorki o Bieskidacb, Pieninach i Tatrach. Opowiadania historyczne są, jak i w seryi drugiej, głównie przez wydawczynię i Borkowską pisane. Wznowiona też została z seryi pierwszej rubryka listów o poezyi spółczesnej, a „Czytania* z literatury polskiej doprowadzone do samego końca czasów jagiellońskich; ponieważ tło cywilizacyjne zajęło dużo miejsca, na rozbiór autorów nie można już było wiele przeznaczyć. „Rozrywki* miały zasłużone powodzenie, a pierwsza ich serya doczekała się nawet przedruku. Do tegoż czasu działalności należy znacznie uzupełniony przekład dzieła Boldyi’ego: „Dzieje Węgier* (1863). Osiadł-szy w Paryżu, zajęła się D. głównie przekładami z języków oboych, francuzkiego, hiszpańskiego, węgierskiego, a te jej przekłady, mianowicie „Cyda" i „Pieśni o Rolandzie,* należą do najudatniejszych w naszej literaturze. Pisywała też i pisuje korre-spondencye literackie do różnych czasopism, a zwłaszcza do „Biblioteki Warszawskiej," gdzie w przeciągu lat dwudziestu kilku złożyła mnóstwo interesujących wiadomości z życia Francyi i jej literatury. Cenne są także szkice literackie D-ej o „Kazimierzu Brodzińskim" (1885), o „Bohdanie Zaleskim" (1886), „Wspomnienia z życia Maryi z ks. Czartoryskich ks. Wirtemberskiej" (1886).

„Poezyj* Duchińskiej.

wne

W r. 1894 wyszedł 1-y tom zbiorowego wydania

P. Chm.

Duchiński Franciszek H. (* 1817 jw gub. Kijowskiej — f 1893 w Paryżu). Od lat najmłodszych zostawał pod opieką możnego domu hr. Tyszkiewiczów, mianowicie zaś hr. Henryka, gubernial-nego marszałka kijowskiego; nauki pobierał w Kijowie i już w latach 1837 —1838 pisywał rozprawy w języku ruskim i polskim o wzajemnych pierwotnych stosunkach między Polską i Rusią/' Prace te zwróciły uwagę bardzo światłej i dobroczynnej pani, księżny Anieli z Morzkowskich Radziwił-łowej, i ta wezwała go na nauczyciela przedmiotów polskich do syna swego, którego wychowaniem kierował Francur, ks. Jaccotin. W domu tym, gdzie panował wyższy nastrój umysłowy, w dysputach naukowych z ks. Jaocotin i księżną Anielą znalazł D. pierwszą podnietę do studyowania stosunków etnograficznych plemion słowiańskich i przyszedł do przekonania, na którem oparł głośną w swoim czasie teoryę, dowodzącą, że sercem i kolebką Słowiańszczyzny są tylko ziemie między Dnieprem a Wisłą, ^prawdziwymi Słowianami, obok Polaków, tylko Małorusi i Białorusi (oraz Litwini); Wielkorusi zaś, według niego, nie tylko nie należą do szezepu\ąłowiańskiego, ale nawet nie są Aryjczy-kami, lecz Turanami/ na co szuka dowodów w o-byczajach, zwyczajach, języku, ustroju społecznym i politycznym i t. d. Wyjechawszy około r. 1840 za granicę i przesiadując w różnych krajach (na Wołoszczyźnie, w Turcyi, Grecyi, Włoszech, Szwaj-7 caryi, Francyi), wszędzie z żarliwością niezmierną propagował swoją teoryę to broszurami litografowa-nemi (w Bononii i Pesaro), to prelekcyami publicz-nemi (w Paryżu), to rozprawami ogłaszanemi po dziennikach (w Turyńskiej „Conoordiau, organie So ci etA Italo-Slaya, której był sekretarzem, w dzienniku genueńskim „Corriero mercantile* (r. 1848 i 1849). Jakoż zdołał nareszcie zwrócić na swe prace uwagę cudzoziemców: dzienniki i naukowe przeglądy francuskie, niemieckie i angielskie podnosiły jego pomysły, a nawet niektóre jego roz-prawy, tłómaczone na język grecki, ogłaszał w latach 1854—55 dziennik „Bosfor“, w przekładzie zaś francuskim „ Journal de Constantinople"; natomiast „La Presse d’Orient“ ostro przeciw niemu występowała. W Niemczech przegląd Sztutgarcki „Aus-land" podał główne D-go wywody (1854), które tegoż roku powtórzył"'„L’ Uniyers*, a zaś Henryk Martin teoryę jego w pracach swych historycznych rozwijał. U nas J. Bartoszewicz przekonania D-go podzielał i o jego pracach pisał z uznaniem, chociaż w poglądach tych nie widział nic nowego, u-waźająo je za „prastare, zaźywiane podaniami je szcze z czasów Jagiellońskich". Natomiast L. Sowiński, w „Rysie dziejów literatury", wziętość Duchiń-skiego tłómaczy sobie nieznajomością dziejów Słowiańszczyzny pomiędzy cudzoziemcami, a po części nawet pomiędzy Polakami, i nie nazywa go badaczem poważnym; a Baudouin de Courtenay w broszurze p. t. „Z powodu jubileuszu profesora Duohińskiego" (1886 r.) teoryi jego odmówił wszelkiego znaczenia naukowego, zdanie zaś to jeszcze ostrzej zaakcentował pisarz rossyjski, A. Pypin, w streszczeniu tej broszury z dodatkowemi uwagami, ogłoszonem w czasopiśmie „BIscthhkb EBpo-nti* p. t. „TeHfleHniosHaa 8THorpa*ifl“. W ogólności w Rossyi teorya D-go spotkała się z krytyką najsurowszą, szczególniej zaś ze strony Kosto-marowa w czasopiśmie „OcHOBa* 1861 r., nr 2 ..OtbIitb Ha bbixo;i;kh ra3eTH .Czas" i „Revue contemporaine* i w n rze 10 „IIpaB.a.a IIojmKaMi. o PycaM.—Pisma D-go są następujące: „Zasady dziejów Polski i innych krajów słowiańskich* (3 części 1858— 61); „Treść lekcyj historyi Polskiej“ (1860); „Pomnik Nowogrodzki* (1861); „Dopełnienie do trzech części zasad dziejów* (1863); „Polacy w TurcyiM. W języku francuskim: „Pologne et Ruthónie. Origines slaves“ (1861); „Nócessitś des reformes dans l’exposition de 1’histore des peuples Aryńs-Europeens et Tourans" (1864) „ Peuples Ary As et Tourans, agriculteurs et nomades" (1864). Nadto jeszcze w r. 1871 redagował D. „Róvue historiąue, óthnographiąue et statistiqueu.—D. blizko lat 40 przemieszkiwał stale w Paryżu, gdzie roku 1864 zaślubił Sewerynę z Żochowskich, primo voto Pru-szakową.

Duchnowski Hieronim, Świętosław, kanonik (* 1808—f ?), wydał w języku łacińskim kalendarz archiwalny, czyli sposób zamiany dat kościelnych na daty świeckie, pod tytułem: „Nomen-clatura principalium sauctorum et dierum festorum mobilium immobiliumąue yariae nuncupatorum, cum duplici tabula, in di cante festa mobilia, feriasąue-ecclesiasticas, juxta Calendarium civile, sive hodier-num ab anno 991 ad annum 1931.—Tabelle redukcyjne, przez ... ułożone, a przez Archiwum głó-królestwa do druku podanew (Warszawa 1844). (Jest to dodatek do osobnej tablicy p. t. „Tabulae indicantes festa mobilia Ecclesiae Catholicae juxta Calendarium civile, adjeota nomenclatura sanctorum festorumąue varie nuncupatorum." fol. ¹/₂ ark. Druga edycya tablicy w Krakowie, staraniem X.

E. Janoty 1865). —Brat Hieronima, który po ukończeniu szkół w liceum warszawskiem uczęszczał przez trzy lata na wydział filologiczny w uniwersytecie, a potem służył w prokuratoryi królestwa Polskiego, pozostawił litografowaną obszerną sprawę w obronie praw miasta Rososzy, obecnie znajdującego się w gubermi Siedleckiej, w powiecie Bialskim, w imieniu prokuratoryi królestwa Polskiego, z wielką erudycyą wypracowaną, w której D. skreślił całą historyę praw dawnych miast polskich. — K. Estreicher w ,Bibliografii polskiej XIX wieku“.

Duchoborcy, sekta religijna w Rossyi, racyo-nalistycznego kierunku. Mniemają, że początek swój wzięła od niewiadomego z nazwiska cudzo-, ziemca kwakra, który mieszkał w latach 1740 — 1750 w siole Ochoczem w gub. Charkowskiej. Do-ktryuę jego rozwijał dalej niejaki Siłwan Ko leśników, człek wielce oczytany, któremu nie były obce pisma Eckartshausena i Saint - Martina, Prowadził on propagandę w gub. Ekaterynosławskiej między r. 1750 a 1775. Kontynuatorami Kolesni-kowa byli (1755 — 1785) „OAHO^BopeijŁ* iłaryoń

Hml.

Pobiroohin i dymissyonowany podoficer Kapustiu, obaj mieszkańcy gub. Tambowskiej. Następnie sekta była wykryta i w wielu innych guberniach. Według statystyki urzędowej w r. 1826 D-ów liczono w Rossyi 27 000, a w r. 1841 — 29 000. Po raz pierwszy rząd zwrócił na nich uwagę w r. 1773, poczem względem sekty były używane środki repressyjne w latach 1793 —94, 1797 — 1800. Często D-om udawało się unikać prześladowań, albowiem Kolesnikow uczył ulegać pozornie cerkwi i rządowi i tylko Kapustin zakazał tej obłudy.

D. Łopuchin (mason), delegowany w r. 1801 dla zebrania wiadomości o sekcie, dał bardzo przychylną o niej opinię. Z jego inicyatywy wydane zostało prawo o przesiedleniu wszystkich D-ów do Melitopolskiego powiatu gub. Tauryckiej, nad brzegi rzeki Mołocznej; wielu wszakże sekciarzy zostało na starych siedzibach. W r. 1817 zostało wstrzymane przesiedlenie D-ów nad rz. Mołoczną, gdzie wiodło im się bardzo dobrze, ponieważ posiadali tam dużo ziemi (79 000 desiatyn), a nadto przejęli od zamieszkałych w sąsiedztwie z nimi menonitów (ob.) dużo pożytecznych innowacyj w gospodarce rolnej. Od r. 1819 ustaje dla nich życzliwość rządu. W r. 1837 wydany został u-kaz o przesiedleniu D-ów z nad Mołocznej na Kaukaz. R. 1843 znany Haxsthausen odwiedził pozostałych jeszcze nad Mołoczną D-ów, a jego zapiski o nich stanowią bardzo cenne źródło wiadomości o tej sekcie. D. nie posiadają piśmiennego wykładu swej nauki; stąd wiadomości o niej czerpane są wyłącznie z zapisek i opowiadań osób postronnych. Punktem wyjścia nauki D-ów była doktryna kwakierska: w duszy ludzkiej przebywa sam Bóg i sam On swem słowem oświeca człowieka. Pamięcią człowiek upodabnia się Bogu Ojcu, rozumem—Bogu Synowi, wolą—Duchowi św.; Ojciec — światło, Syn — życie, Duch św. — pokój; Ojciec—wysokość, Syn—szerokość, Duch św.—głębokość. Zmysłowo Bóg istnieje w naturze, a duchowo w duszy ludzkiej. Nauka to zupełnie analogiczna z doktrynami heretyków: Saweliusza i Pawła z Samosaty. Dusza człowieka, według D-ów, istniała przed stworzeniem świata i upadła wraz z innemi upadłemi wówczas duchami; za karę za to dusze zsyłane są na ziemię i przybierają powłokę cielesną. Grzechu pierworodnego D. nie uznają. Po śmierci dusza bogobojnego człowieka przechodzi do ciała innego sprawiedliwego męża, albo też nowonarodzonego, dusza zaś grzesznika osiedla się w zwierzęciu. Niebo i piekło pojmować należy duchowo; różnica między życiem teraźniejszem sprawiedliwych a przyszłem polega na tern tylko, iż w tem ostatniem będą oni żyli bez grzeszników. Zmartwychwstania ciał nie będzie, a koniec świata ograniczy się na wytępieniu grzeszników. Chrystus, według D-ów, był prostym człowiekiem, w którym ze szczególną siłą uwydatnił się rozum boski. I jego dusza uległa przesiedleniu, jak każda inna: przebywała ona w Kolesnikowie, w Ka-pustinie i t. p. Dał się ukrzyżować, by pokazać nam przykład cierpienia. Wogóle historyę Chrystusa należy "pojmować duchowo: Chrystus powinien w nas się począć, narodzić, wzrastać, nauozać, umrzeć, zmartwychwstać. D. uznają dziesięcioro przykazań boskich; w swych psalmach piętnują występki i wszelką nieprawdę. Wszyscy ludzie z natury są równi między sobą: zewnętrzne różnice i odznaki, jakiekolwiekby były, nie mają dlań żadnej wartości. „Dzieci boże wypełniają same, co do nich należy, bez przymusu; władze dla nich są niepotrzebne, a chyba dla powstrzymywania złych, złodziei i rozbójników. Przysięga jest niedozwoloną, zabrania się również noszenie hroni i używanie jej przeciwko wrogom. W r. 1841, podczas przesiedlania na Kaukaz, D. okazali zupełną uległość władzom, mówiąc: „cara szanujemy, miłościwych władz słuchamy... Chodzić do cerkwi sumienie nam nie pozwala, nie czujemy w niej świętości... Zresztą wszędzie cerkiew, gdzie dwaj lub trzej zebrani w imię Chrystusa". Biblię uznają jako daną od Boga, główną jednak wagę przywiązują do swej „księgi żywej“, t. j. przechowy-wująoego się śród nich ustnego podania, żywego słowa („słowo pisane jest martwem*). „Księga żywa" czyli „księga żywota* składa się u nich z psalmów, które są bądź to parafrazą psalmów Dawida, bądź to ich własną improwizacyą. Stanu kapłańskiego D. nie mają. Spowiadają się wobec wszystkich, prosząc o przebaczenie; kommunii nie przyjmują. Małżeństwa nie uważają za sakrament, do zawarcia jego wystarcza wzajemna zgoda wstępujących w związek małżeński. Post—to wstrzemięźliwość od złyoh myśli, słów i uczynków. Za umarłych nie modlą się, świętych obrazów nie czczą. Nabożeństwo D-ów odbywa się w izbie, pośrodku której stoi stół z chlebem i solą, albo na otwartem polu, i polega na śpiewaniu psalmów, czytaniu modlitw i wzajemnem całowaniu się; niekiedy wygłaszane bywają kazania. Zarząd gminy należy do zgromadzenia starców. Ponieważ dla duszy jest jeden tylko ojciec—Róg i jedna matka —natura, przeto D. rodziców swoich nie nazywają ojcem i matką, a syn ojca zowie prosto po imieniu albo też „starym*, matkę zaś „nianią" albo „starą Mężowie nazywają swe żony „siostrami", , a żony—mężów „braćmi". O życiu D-ów sądy są wielce sprzeczne; jakkolwiek o tej sekcie istnieje monografia Nowickiego „^yiOÓopijH* (1882, wyd. 2 ie), mimo to nie została ona dotychczas należycie zbadaną. Urzędowe raporty często mieszają D-ów z „Mołokanami" i nawet z „Chłysta-mi" (ob.).—„Dhęhkji. OjroBapn" ArBenjewa.

Duchowieństwo, clerus, kler, od wyrazu łd-fjpoę znaczącego los, udział, już to stąd, że św. Maciej Apostoł był z pośród ludu (Xaóę, plebs, a stąd znów laicus, laik, laicy) losem wybrany i do grona Apostołów, a zatem do duchowieństwa przyjęty; już też dla tego, że kto duchownym zostaje, za udział swój i jakoby dziedziotwo przyjmuje służenie samemu tylko Bogu. „Quia ipse Dominus sors, id est pars clericorum estu (Hieronym. ad Nepotian. epist. 34 ed. Maur.). U nas zowie się duchowieństwo, że przed innymi chrześoianami duchów, mają sobie z urzędu oddane najwyższe sprawy ducha. Jako w Starym Zakonie kapłaństwo było wyróżnione od reszty ludu i nie otrzymało, jak inne pokolenia, oddzielnej części ziemi, którąby się podzieliło, bo Bóg sam miał być dziedzictwem Lewitów (Jozue 13. 33,); tak w Kościele ohrze-śoiańskim od początku oddzieleni (segregati) byli duchowni (Act. 13, 2. Kom 1, 1) od laików, czyli ludu, który nie otrzymał potrójnej władzy: nauczania, ofiarowania i rozkazywania (Ecciesia docens et imperans), ale tylko zobowiązany został do przyjmowania nauki, uświęcania się i dążenia do swego ostatecznego celu (Ecciesia dis-cens et optemperans). Chrystus bowiem wybrał sobie z pomiędzy ludu mężów, których przygotował do przyszłego powołania apostolskiego i, odpowiednio do troistego swego urzędu, jako prorok (nauczyciel), kapłan najwyższy i król, dał im troistą władzę: nauczania, ofiarowania i rządzenia, aby tym sposobem dokonane przezeń dzieło zbawienia dalej było udzielane i prowadzone (Cf. Mt. 16, 19, 18, 15 — 20. Łuk. 22, 19. Jan. 20, 21 — 24). A jak Apostołowie byli od Zbawiciela wybrani i poświęceniem Ducha św. do wykonywania tej władzy uzdolnieni, tak podobnież Apostołowie innych mężów na swych następców wybierali, poświęcając ich przy modlitwie rąk wkładaniem. Przekazywaniem troistej tej w Kościele władzy wytworzył się stan oddzielny, odnawiający się ustawicznie, nie przez fizyczne, lecz przez duchowe rodzenie. Przyjęcie do tego stanu, służby i urzędu, odbywa się, nie jednym aktem, lecz stopniowym szeregiem aktów, aby duchowny kolejno usposabiał się do wysokiego swego posłanniotwa, ’i aby Kościół mógł się przekonać o jego przymiotach, do tego stanu wymaganych. Najpierwszym takim aktem jest ton sur a (ob). Mający tonsurę zaliczają się już do duchowieństwa: „Kapłanów, subdyakonów, lektorów, kantorów, nazywamy klerykami duchownymi", mówi już Justynian (Novella 123 cap. 19); „Clerico-rum nomen etiam lectores et psalmistae et ostiarii retinent", mówi Sobór bartag. III. Sobór trydencki obejmuje pod nazwą duchownych (clerici) każdego, kto ma tonsurę i nosi szatę duchowną (ses. 23 cap. 6 de Ref.), bez względu czy święcenie jakie otrzymał, czy nie. Prawo kanoniezne w rozporządzeniach swoich o duchownych, mianowicie we względzie kar, pod nazwą clerici rozumie tylko tonsurowanych i kleryków mniejszych święceń; gdy zaś chce objąć i święcenia wyższe, wtedy wymienia stopnie szczegółowo: subdiaconi, diaconi, presbyteri. Prawodawstwo nowsze niektórych krajów, -wychodząc z zasady, że duchowni niższych święceń mogą powrócić do życia świeckiego, odmawia im przywilejów stanu duchownego. Jest to jednak błędne zapatrywanie się, bo stan duchowny zewnętrznie utracić mogą nietylko klerycy święceń mniejszych, ale i duchowni w wyższych święceniach zostający, jeżeli za występki ulegną karze degradacyi (ob.); i nie ten nie należy do duchowieństwa, kto stan duchowny utracić może, ale ten, kto nie otrzymał tonsu-ry, będącej znakiem wyróżniającym duchownych od świeckich. Różne stopnie duchownych stanowią, h'i er ar oh i ę (ob.); najwyższym z tych stopni jest kapłaństwo, mające swe uzupełnienie i pełność w biskupstwie (Con. trid. ses. 23 can.

2). Różnica zachodząca między duchowieństwem, a osobami świeckiemi, czyli podział Kościoła na duchowieństwo i laików, pochodzi z prawa Bożego, jak wyraźnie uczy Sobór Trydencki (ses. 23 can. 6), zgoduie z powszechną tradycyą chrześciań-ską (Bellarmin „De Membr. Eocl.“ 1. 1 o. 1). Z powodu wysokiego znaczenia stanu duchownego, prawo kościelne przyjęcie do tego stanu zależnem czyni od wielu warunków, które, najogólniej biorąc, obok wolności od pewnych niedostatków, sprowadzają się do tych trzech punktów: 1) dojrzałość wieku, 2) ukształcenie umysłowe, 3) czystość życia (ob. Irregularitas), Z tego samego powodu ma duchowieństwo szczególne, właściwe sobie obowiązki i szczególne prawa, a kościelne prawodawstwo licznemi kanonami (de vita et honestate clericorum), od pierwszych zaraz czasów chrystya-nizmu, troskliwie zajmowało się życiem duchowieństwa. — Ob. Hierarchia, Kapłaństwo, Kościół Zakonny.—Ks. A. S. w „Encykl. KcścA

Duchowieństwo polskie, ob. Kościółpolski.

Duchowna władza, ob. Hierarchia i Ko

ściół.

Duchowne pokrewieństwo, ob. P o k r e w i e ń-s t w o.

Duchowne s§dy, ob. Konsystorz i Sądy duchowne.

Duohoysky Wacław Prokop, ksiądz i historyk czeski, (* 1717 w Pilznie — f 1773 w Pradze). Kształcił się w Pilznie i w Pradze, gdzie po otrzymaniu święceń kapłańskich został sekretarzem konsystorza arcybiskupiego i ekspedytoratu „in causis ad haereticam prayitatem pertinenti-bus“. Zajmując się gorliwie dziejami ojczystemi, pilnie się rozczytywał w kronice Hajka, której bronił namiętnie o i krytyki Dobnera w pismach swych: „Lucifer lucens et non urens, in quo Zigi, Zingi, Sinchi, Zeuehi, Zichi eto. reprimuntur, Će-chus vero restituitura (Praga 1775) i „Apocrisis ad quaestiones propositas de ĆJecho” (w lipskich „Acta societatis Jablonovianae“ 1771). Pierwsza z tyoh rozpraw, po energicznej odpowiedzi Dobnera, została skonfiskowana przez arcybiskupa praskiego, Piotra Przychowskiego. Inne prace historyczne D-go pozostały w rękopisach — (Ottuv. Słownik naue.).    *

Duohowszozyna, Duchowszczyzna, miasto powiat, w gub. Smoleńskiej, na wyżynie wododziałowej, z której spływają strumienie do Dźwiny Zachodniej i Dniepru i przy trakcie ze Smoleńska do Białej, 753 w. od Petersburga, 445 od Moskwy i 52 od m. gubern.; 3 847 m ców (1890). Jest tu 370 domów, szkoła miejska, progimnazyum żeńskie, apteka, kancelarya sędziego śledczego. Przemysł i rzemiosła prawie nie istnieją, handel ogranicza się na zakupie zboża, siemienia lnianego i konopi dla Rygi i Libąwy. D., przedtem wioska, podniesioną została w r. 1777 do godności miasta powiatowego, któ»e 1796 r. było tylko nadetatowem, lecz w 1«02 r. przywrócono mu władze powiało-

lari-kich lub też do żeglugi.

w 1636—f około 1695 r.).

v. s.

Hł.

Hml

we. W r. 1812 cofające się wojska rossyjskie stoczyły pod D-ą kilka potyczek₄z przednią ‘strażą korpusu księcia Eugeniusza.—Powiat Duch o w-szczyński zajmuje 3 709. 2 w. □ powierzchni i w r. 1892 liczył 101 271 m-ców (27 m. na 1 w. □ ), w tej liczbie ludności miejskiej 3 847 i wiejskiej 97 424. Północna część powiatu jest płaBka i w wody stojące obfita, południowa—pagórkowata. Rzeki należą przeważnie do systemu Dniepru, jako to: Wop z Otrą i Carewiczem oraz ChwoBt; część wód uprowadza Dźwina Zachodnia przez Kasplę. Rolnictwo stanowi główne zajęcie ludności, lecz tylko w lata bardzo urodzajne zaspakaja miejscowe potrzeby, gdyż gleba nie jest urodzajną, a uorawa roli wiele pozostawia do życzenia; sieją głównie żyto i owies, oraz len i konopie. Lasów obfitość (przeszło 45°/₀ ogólnej przestrzeni), najpiękniejsze są w południowo- wschodniej stronie powiatu. Hodowla zwierząt domowych, równie jak sadownictwo i pszczelnictwo, słabo rozwinięta; natomiast wielkie ma znaczenie przemysł przędzalniczo-tkaoki bawełniany, oraz gorzelniczy i młynarski; pod względem produkcyi fabrycznej jest to najpierwszy powiat w gu-bernii, bowiem w 43 fabrykach przy 3 122 robotnikach wyrabia towarów za 4 005 400 rubli. Część mieszkańców (prawie wyłącznie prawosławnych Białorusinów) udaje się na zarobek zewnątrz powiatu, najmując się do robót ciesielskich, ziemnych, sto-

And S.

Ducis Jan Franciszek (* 1733 w Wersalu — f 1816 tamże), poeta francusk’. Był sekretarzem hrabiego Prowancyi, późniejszego króla Ludwika XVIII i, jako stronnik Burbonów, trzymał się zdała od spraw publicznych podczas rewoluoyi, a nawet odrzucił łaski Napoleona, chociaż żył w wielkim niedostatku. Powrót Burbonów powitał z radością. Oryginalne jego tragedye: „Amślise* (1768), „Oedipe chez Admóte* (1778), „Abufar* (1795), „Phódor et Władimir* (1801), nie dostąpiły większego uznania; natomiast przeróbki dramatów Szek-pirowskich: „Hamlet" (1769), „Le roi Lear" (1783), „Macbeth* (1783), „Jean sans terre" (1791) i „0-thello" (1792), przystosowane do wymagań pseudo-klasycznych i zabarwione sentymentalizmem, były bardzo chwalone, chociaż pierwowzór został w nich skażony do niepoznania. Wszystkie prace D-a wyszły z druku p. t. „Oeuvres" (4 tomy, 1819—26) i „Oeuvres posthumes* (1827); jego „Lettres* wydał Albert (1879).—Porówn. Leroy „Etudes sur la personne et les ecrits de D.“ (3 wyd. 1835).

Duck albo Duc. Historya sztuki zanotowała kilku malarzy hollenderskich tego nazwiska, długi czas mieszano ich ze sobą, a żaden z nich dotąd nie jest znanym dość dobrze. Pierwszy co do czasu JacobA. Duck (* około 1600 w Utrechcie — f prawdopodobnie w Hadze po roku 1660), ulegał, podobnież jak Pieter Codde, wpływowi Dircka Halsa z Harlemu. Początkowe lata swej karyery artystycznej spędził w Utrechcie, następnie przeniósł się do Hagi. Kwestya, powstała z pytania: czy Jacob Duck z Utrechtu jest tymże samym, który się podpisywał A. Duck, J. A. Duck? nie została jeszcze rozwiązaną. Obrazy D-a posiadają muzea: Drezna, Paryża, Berlina, Rotterdamu, Monaohium, Karlsruhe, Kopenhagi i Gotha. Innym artystą tegoż nazwiska, lecz którego osobistość stanowczo już od poprzednich wyróżnić się daje, jest Jan Duck z Hagi, malarz zwierząt (*

F. S.

Diicker Eugeniusz, malarz (* 1841 w A-rensbergu na wyspie Oesel), kształcił Bię w Akademii petersburskiej, przeważnie jako peizażysta. Otrzymawszy stypendyum rządowe, odbywał potem studya w Dusseldorfie, Karlsruhe, Monachium, a także zwiedził Belgię i Hollandyę. Od r. 1872 jest profesorem w Akademii Diisseldorfskiej. Krajobrazy jego najozęściej przedstawiają równiny albo wybrzeża morskie, a odznaczają się znakomitym układem i oświetleniem. W ostatnich czasach zwrócił się do widoków spokojnego morza, w których po mistrzowsku oddaje grę światła na zielonkawej powierzchni wody. Celniejsze jego obrazy są: Las pod Dusseldorfem; Młyn; Brzeg morza Bałtyckiego; Po deszczu; Bagnisko; Burza.

Duckwitz Arnold, mąż stanu niemiecki (* r. 1802 — f 1881 r.). Z zawodu kupiec, bronił idei związku celnego. W r. 1848 zamianowano go ministrem handlu; dał początek flocie wojennej niemieckiej. Osiadłszy w Bremie, był tam senatorem i burmistrzem. Napisał kilka dzieł z zakresu żeglarstwa i prawa celnego.

Duokworth Jan Tomasz, admirał angielski (* 1748 w Leatherhead, hr. Surrey,—f 1817 w Plymouth), brał udział w wojnie amerykańskiej i we francuskich. W r. 1800 opanował eskortę kilku hiszpańskich okrętów handlowych; powiadają, że część łupu, jaka przypadła mu wówczas w udziale, wynosiła 75 000 funtów sterl. W lutym 1806 odniósł zwycięstwo nad eskadrą francuską admirała Lessógues u wybrzeży San - Domingo. R. 1807 otrzymał rozkaz wykonania na czele floty demon-straoyi wojennej pod murami Konstantynopola, został jednak zmuszony przez Turków do odwrotu. Od r. 1810 do r. 1813 był gubernatorem New-Foundlandu.

Duclerc Karol Teodor Eugeniusz, mąż stanu i publicysta francuski (* 9 list. 1812 w Ba-gnóres-de Bigorre — f 21 lipca 1888 w Paryżu). Będąc korrektorem w drukarni, zaczął próbować sił swoich na polu dziennikarstwa, został współpracownikiem „Bon Sens”, „Revue du progrós*, a wreszcie „National’a“, gdzie prowadził dział ekonomiczny i kwestyj społecznych (1840 — 1846) . W r. 1848 sprawował przez pewien czas urząd ministra finansów (od 11 maja do 28 czerwca). Wycofawszy się następnie do życia prywatnego, stał na czele rozmaitych przedsiębiorstw przemysłowych w Hiszpanii i został dyrektorem hiszpańskiego „Cró-dit mobilier". D. 20 grudnia 1870 rząd Obrony Narodowej powołał go na stanowisko przewodniczącego komissyi wyznaczonej do sprawdzenia raohun-ków ministery alnych, a 8 lutego 1871 dwa depar-tamenta, Landes i Dolnyoh Pirenejów, wybrały go do Zgromadzenia narodowego. PrzyjąwBzy mandat z tego ostatniego departamentu, zasiadał na le-

Hml

F. S.

F. S.

Hml.

wicy i 15 marca 1875 został wice - prezydentem Zgromadzenia. Mianowany w tymże roku (10 grudnia) senatorem dożywotnim, a niebawem (16 marca 1876) i wice prezydentem senatu, zwalczał namiętnie gabinet Brogliego-Fourtou. D. 7 sierpnia 1882, po upadku gabinetu Freycinet’a, spowodowanym kwestyą egipską, objął tekę ministra Bpraw zagranicznych oraz przewodnictwo w radzie mini-steryalnej; wszakże 28 stycznia 1883, nie zgadzając się na projekt prawa o wygnaniu pretendentów, podał się do dymissyi. Oprócz szeregu artykułów w „Diotionnaire d’economie politique“ Pagnerre’a

D. napisał: „Droit public. De la Regence* (Paryż 1842); nadto wespół z Garnier'em ogłosił drukiem: „Histoire de la politiąue financiere de la France depuis Henri IVM (1846).

Duolos Karol Pin ot (* 1704 w Dinant — f 1772 r. w Paryżu), pisarz francuski. Sposobił się w Paryżu do zawodu adwokackiego, ale porzucił go wprędce i zwrócił się do piśmiennictwa. Najprzód uprawiał romans i napisał między innemi: „Histoire de la baronne de Luz* (1741) i „Les con-fessions du comte de *** “ (1742); później dopiero zabrał się do poważniejszych studyów. Opracował: „Histoire de Louis XI* (1745), „Considśrations sur les moeurs de ce sióole* (1749), „Mśmoire pour servir h V histoire du XVIII sióole* (1751) i „Mś-moires secrets sur le rógne de Louis XIVU (1791). D. od r. 1747 był ozłonkiem akademii francuskiej, a od 1755—jej sekretarzem. Jego „Oeuvres com-plótes* wydał Auger (9 tomów, Paryż 1821) i Vil-lenave (3 tomy, tamże 1821). — Porówn. Peignó „Charles D.“ (Paryż 1867).

Duclos, nauczyciel języka francuskiego i histo-rji w szkole kadetów w Warszawie za Stanisława Augusta do r. 1786. Sprowadzony był do Polski przez biskupa Józefa Jędrzeja Załuskiego jako nauczyciel prywatny; tu w niedługim czasie nauczył się dobrze języka polskiego, tak, że przełożył na francuski razem z Janem Chrzcicielem Dubois Myszeidę Krasickiego. Znająo przytem język łaciński, przetłumaczył na francuski dzieło J. Ję drzeja Załuskiego o prawach polskich w czasie bezkrólewia i wydał p. t. „Manuel du droit et des usages publics de Pologne pendant 1’interrógne, contenant tout ce qui regarde les justices, les fu-nerailles du roi dófunt, la dióte de convocation, 1’óleetion et le couronnement du roi et de la reine. Traduit du latin*. (Warszawa 1764, w 8-ce). (Ob. Dubois Jan Ch.).

Du Commundu Locie Henryk Józef, zwany Danielem, rzeźbiarz francuski (* w Nantes d. 15 kwietnia 1804—f 19 września 1884 r. w Rethel). Był uczniem Bosio i Cortofa. W r. 1839 wystawił po raz pierwszy swą rzeźbę w Salonie dorocznym i otrzymał medal 3 klasy za biusty kute z marmuru. W roku 1842 również biusty zjednały mu

2-gi medal. Medal 1-szej klasy otrzymał w roku 1846, za statuę marmurową Raimbaud’a III, hrabiego Oranii. Najważniejszem dziełem Du Com-muua du Locie jest fontanna na placu królewskim w NanteB, ukończona w r. 1865.

Duoornet Ludwik Józef Cezar, malarz francuski (* w Lille 1806 — f w Paryżu 1856). Urodzony bez rąk, siłą woli i wytrwałością doszedł do tego, że zdołał je zastąpić nogami. Otrzymawszy pierwsze nauki w szkole rysunków w Lille, r. 1824 na koszcie miasta rodzinnego udał się do Paryża, gdzie nadto jeszcze, za protekcyą malarza Gerard'a, dostał pensyę od Ludwika XVIII. Za mistrza obrał sobie Lethióre'a, i w r. 1831 pierwszy raz okazał prace swe na wystawie. Dzieła jego były następujące: Kupcy żydowscy pokazujący baszy niewolnice; Zgon św. Magdaleny; Odpoczynek w ucieczce do Egiptu Przenajświętszej rodziny; św. Dyonizy apostołujący w Gallii w towarzystwie św. Rusticusa i Eleuterego; portret generała Nógrier'a; Edyta znajdująca zwłoki Haralda po bitwie pod Hastings; Pożegaanie Hektora z An-dromachą; św. Ludwik odprawujący sądy pod dębem w Vincennes. Malował także wiele portretów. Koloryt świetny, bogaty i pełen siły, równie jak kompozyoya dramatyczna, a nieraz nawet teatralna, tego artysty, każą zaliczyć go do szkoły romantycznej; można jedynie ubolewać nad słabym tu i o-wdzie, i nie dosyć czystym jego rysunkiem, zwłaszcza w portretach. Jak cenione jednakże były jego dzieła, dowodzi to, że znalazły miejsce w różnych muzeach, kościołach i pałacach.

Ducos Piotr Roger, hrabia, polityk francuski, członek dyrektoryatu i konsulatu (* 23 lipca 1747 w Montfort, dep. Landes, — f 16 maroa 1816 w Ulm w Niemczech). Adwokat w mieście Dax, prezydent trybunału do spraw karnych w depart. Landes, został w r. 1792 wybrany do konwencyi, gdzie głosował za skazaniem na śmierć Ludwika XVI., W r. 1794 był przewodniczącym klubu jakobinów. Jako członek rady Starszych, popierał wszystkie wnioski, dążące do wzmocnienia rzeczy-pospolitej, i przewodniczył temu Zgromadzeniu podozas wypadków 18 Fructidora (4 września 1797), poczem wrócił w strony rodzinne. Będąo gorliwym zwolennikiem Sieyós’a, został, dzięki wpływom jego, powołany na stanowisko jednego z pięciu dyrektorów, na miejsce Merlina de Douai (18 czerwca 1799). Wespół z Sieyós’em przygotowywał zamach stanu 18 Brumaire’a, za co przez Bo-napartego mianowany został konsulem. D. 13 grudnia 1799 otrzymał wiceprezydenturę senatu, a w r. 1808 godność hrabiowską. Mianowany podczas Stu Dni parem Francyi, został przez Bourbonów wygnany z kraju, jako tak zwany królobójca (r. 1816), i tegoż roku pod miastem Ulm utracił życie, wskutek nieszczęśliwego wypadku (wywrócenia się powozu).

DUCOS Jan Stefan Teodor, mąż stanu francuski (* 1801 r. w Bordeaux — f 17 kwietnia r. 1855 w Paryżu). Z zawodu kupiec, członek izby handlowej w Bordeaux, wszedł w r. 1834 do parlamentu, gdzie należał do oppozycyi dynastycznej. W r. 1848 wybrany do zgromadzenia konstytucyjnego, zasiadał na ławkach prawicy i zwalczał socyali-stów. Niemniej jednak głosował za wypędzeniem Orleanów. Następnie (1849) był członkiem zgromadzenia ustawodawczego. W r. 1851 otrzymał tekę ministra marynarki, a w latach 1852 i 1853

Hml

Eml,

sprawował nadto zastępczo przez pewien czas u-rząd ministra wojny. D. 4 marca 1853 otrzymał godność senatora.

Du Couret, zwany Abdu 1-Hamid-Bey, podróżnik francuski (* r. 1812 w Hunindze w Alza-cyi—f r. 1867 w Kairze). Podróżował w r. 1832 po Egipcie i Abissynii, poczem, przyjąwszy islamizm, odbył pielgrzymkę do Mekki, przebywał w Arabii i Persyi i wreszcie w r. 1847 wrócił do Franoyi. Wydał opis swych podróży pod tyt.: „Les mystó-res du dósert* (1859) oraz „L’ Arabie Heureuse* (1860), atoli prawdziwość jego opowiadań jest mocno podejrzaną, mianowicie H. Kiepert wykazał, że jego „Les mystóres’* są plagiatem książki Drum-monda Hay pod tyt.: „Morocco*...

Ducpetiauz Edward, urzędnik i publicysta belgijski (• 1804 w Brukselli—f tamże 1868). Doktor prawa, opuścił zawód adwokacki, aby się oddać dziennikarstwu, i ogłosił cały szereg artykułów przeciwko karze śmierci. Z tego powodu zapaliła się polemika gwałtowna pomiędzy nim i Asserem, referendarzem rady stanu. Rząd ścigał D-a, lecz go sądy uniewinniły. Był wtedy redaktorem dziennika „Gourier des Pays-Bas*; ale zdawszy w nim politykę właśoiwą na Nothomba i Van de Weyera, sam głównie się zajmował kwe-styami społecznemi i prawniczemi. Napadał wszakże bardzo ostro na ministeryum hollenderskie w sprawie ustaw prasowych i był za to skazany na cały rok więzienia. Wziął czynny udział w re-woluoyi 1830 r., czego o mało życiem nie przypłacił: wysłany jako parlamentarz do księcia Fryderyka, został zaaresztowany, oddany pod sąd wojenny i skazany, jako buntownik, na rozstrzelanie, ocaliło go tylko wstawienie się księcia Orańskie-go. Zamianowany przez rząd belgijski inspektorem więzień, pełnił ten obowiązek przez lat 30 z żarliwością nieporównaną, wprowadził wieje reform zbawiennych w zarządzie więzień, zniósł liczne nadużycia dawniejsze i dał mu tę przedziwną organizacyę, przez którą zjednał sobie rozgłos chwalebny, nie tylko w Belgii, ale i za gra nicą. Zarówno w działalności swojej administra-cyjnej, jak i w mnogich swych pismach, występował jako nieubłagany wróg dawnego systematu więziennego, uważając więzienia wspólne za ogniska zepsucia i szkołę przewrotności. Od początku swego zawodu na tern polu rządził się stale przekonaniem, że więzienia powinny mieć na celu ekspiacyę i poprawę przestępców, i że tylko orga-nizacya pracy, wychowanie, nauka, odosobnienie skazańców mogą się do ich moralnego odrodzenia przyczynić. W końcu, jako uwieńczenie tego wielkiego dzieła, zaproponował ustanowienie nad przestępcami uwolnionymi patronatu, który swoją o-pieką powinien zapewnić im rehabilitacyę w społeczeństwie, bo tym tylko sposobem można jch zabezpieczyć od recydywy. On też pozakładał szkoły poprawcze dla małoletnich przestępców w Ruisselede, Beernem i Wynghene i był promotorem reformy w domach dla obłąkanych. Je-dnem słowem, rzec można, iż nic się nie działo w Belgii na polu dobroczynności i filantropii bez

jego inicyatywy lub przynajmniej czynnej pomocy. D. uważany był za liberalistę wojującego; jednakże publioznie pochwalał ministra Decker a (ob.), kiedy ten w r. 1857 wystąpił z projektem prawa o dobroczynności publicznej, a gdy z tego powodu miuisteryum upadło, podjął jego obronę w książce zatytułowanej „La ąuestion de la oharitó et de3 associations religieusesu (Bruksella 1858). Książka ta wywołała polemikę bardzo gorącą i naraziła D. na oskarżenie o zdradę przez dawniejszych jego przyjaciół. Wtedy zupełnie się odstrychnął od stronnictwa liberalnego i z żarliwością neofity zajmował się organizacyą kongresów katolickich, która się odbyły w Mechlinie (Malines) 1863, 1864 i 1867. Spis zupełny prac D. znajduje się w „Bi-biiographie nationale“ De Konnincka (I 60?—614), tu wymieniamy najważniejsze: „De la peine de mort* (Bruksella 1827); „Du progrós et de 1'ótat actuel de la róforme pónitentiairew (Bruksella 1837—38 w trzech tomach); „De la condition morale et physiąue des jeunes ouvrióre* (Bruksella 1843, w dwóch tomach); „Du patronage des con-damnós libórós* (Bruksella 1858); „La mission de l’Etat, ses rógles et se limites* (Bruksella 1868). * Ducray - Duminll Franciszek Wilhelm, literat francuski (* 1761 w Paryżu—f 1819 w Vil-le—d’Avray). Napisał mnóstwo romansów sentymentalnych i bardzo w swoim czasie poczytnych powieści historycznych lub moralnych dla dzieci, że wspomnimy tu tylko takie, jak „Victor ou l’en-fant de la forót* (1791), która miała jedenaście edycyj; „Coelina ou 1’enfant du mystóre“ (1798) i t. p. Brat jego też napisał kilka romansów, które niesłusznie przyznawano Franciszkowi: „Charles La Houssay"; „Cścile de Volmerange* i t. d. * Ducrot August Aleksander, generał francuski (* r. 1817 w Nevers — f 16 sierpnia 1882 w Wersalu). Po ukończeniu szkoły w Saint - Cyr służył najpierw w Afryce; w stopniu generała brygady brał udział w kampanii włoskiej (1859), a w chwili wybuchu wojny francusko - niemieckiej otrzymał dowództwo pierwszej dywizyi I korpusu armii Ma -Mahona. Po bitwie pod Worth, cofnął się pod Chńlons; pod Sedanem został wzięty do niewoli i internowany w Pont - h ■ Mousson, skąd jednak zdołał uciec. Przybywszy do Paryża, objął z rozkazu generała Trochu dowództwo 13-go i 14-go korpusu, został pobity na wyżynie Chń-tillon (19 września), pod Malmaison (21 paździer.), a również odparty ze znacznemi stratami d. 28 listopada, kiedy usiłował złamać linie Prusaków nad Marną. Podczas tego ostatniego przedsięwzięcia wydał ową słynną proklamacyę: „Co do mnie, to składam przysięgę, wobec was, wobec całego narodu, iż nie wrócę do Paryża, jak tylko martwy albo zwycięski!* proklamacyę, która okryła go śmiesznością, gdy wrócił do stolicy w naj-lepszem zdrowiu, lecz zwyciężony. Będąc już wielce niepopularnym, generał D. powiększył jeszcze nieprzyjazne ku sobie usposobienie Paryżan ciągłe-mi nieporozumieniami ze swymi kolegami, jak niemniej swem spóźnionem przybyciem na pole bitwy pod Buzenyal (19 stycznia 1871), przez co

Mml

A. Pol.

Franouzi ponieśli klęskę. Po kapitnlacyi Paryża wybrany został w Nióvre jako kandydat monarchistów do Zgromadzenia narodowego (8 lutego 1871). Członek prawicy, krytykował bezwzględnie w Izbie czynności rządu Obrony narodowej. D. 29 list. 1872 złożył swój mandat, otrzymawszy dowództwo 8-go korpusu w Bourges. Na tern stanowisku nie przestawał zajmować się gorliwie polityką, polecał swym oficerom urządzać ankiety „o nastroju ludności*, zawieszał republikańskie dzienniki i kazał generałowi Gallifet obalić posąg Oporu („Rśsistance"), wzniesiony w Dijon, ponieważ miał na głowie czapeczkę frygijską. Dnia 10 stycznia 1878 odebrano mu komendę. D. napisał: „La Veritó sur l’Algóriea (Paryż 1871); „La Jour-nśe de Sódan" (1871); „De 1’Etat - major et des differentes armes" (1871); „Guerre des frontióres. Wissembourg" (1873); „Quelques Observations sur le systóme de defense de la France" (1871 r.); „La dśfense de Paris" (1875— 1878, 4 tomy). — „Gr. Encycl." Lamiraulfa.

Ducrotay de Blainville Henryk Marya, anatom i zoolog francuski, ob. B1 a i n v i 11 e.

Duczman Handrij (Andrzej), pisarz gór-nołużycki (* 1836 w Bosankecach), chodził do szkół w Budyszynie, a potem w Pradze, gdzie także studyował teologię, potem udał się do semi-naryum arcybiskupiego w Kolonii, skąd w r. 1861 powrócił do ojczyzny, i aż do otrzymania święceń kapłańskich był profesorem w seminaryum budy-szyńskiem, następnie zaś przez lat 25 pracował zrazu jako wikary w Radworze, potem jako administrator w Wotrowie, wreszcie od 1875 do 1886 jako proboszcz znowu w Radworze. R. 1886 zamieszkał w Lipsku, gdzie zyskał sobie cześć i miłość kolonii słowiańskiej, głównie zaś Czechów i Polaków, którym rad służy w ich potrzebauh duchownych. — D. jest jednym z najzasłużeńszych i najdzielniejszych budzicieli ducha narodowego w pośród Serbów łużyckich, przyzaać jednakże trzeba, że zawdzięcza to naprzód wpływowi swoich nauczycieli: Smolerza i Buka, a następnie studyom swym w Pradze, które przypadły w czasie najżywszego rozbudzenia się uczuć patryotyeznych śród młodzieży czeskiej. Już tam, w kółku spółziom-ków swoich, połączonych w stowarzyszenie, zwane S e rb ó w k ą, budził jak najlepsze nadzieje, i od r. 1858—60 był w niem głównym przewódzcą i redaktorem rękopiśmiennego jego czasopisma, w którem pomiędzy innemi umieścił przekład swój na język górnołużycki Labiryntu świata Komeńskiego. Później w życiu publicznem rozwinął tak wielostronną i płodną działalność literacką, iż słusznie nazwać go należy jednym z najzasłużeńszych pisarzy łużyckich. Imię jego napotkać można ledwie że nie we wszystkich czasopismach łużyckich z o-statnich lat trzydziestu, oprócz tego zaś długi jest szereg prac oddzielnie wydanych. Najważniejsze, wprost nieocenione, znaczenie w rozbudzeniu ducha patryotycznego i zachowaniu narodowości Serbów katolickich mają jego książki do nabożeństwa i śpiewniki dla ludu, które swą obfitością i rozmaitością powstrzymały szerzenie się

Encykl. Poważ. Ulustr. Zesz. 182. T; lT-ty,

modlitewników niemieckich śród łużyczan. — Nadto zaś książki owe i tern się jeszcze zalecają, że pisane są językiem poprawnym i przyczyniają się do rozpowszechnienia nowej, analogicznoj ortografii łużyckiej. Obok nich wielki też przyniosły pożytek jego „Poućne i zńbavne spisy pro lid", z pomiędzy których wymienimy powiastki oryginalne: „Dwojnikaj" (1872); „Otholia abo ślepa holcka" (1873); „Pri macernym rowje" (1875). Tłóma-czone z niemieckiego: „Snehowka" (1863); „Drje-wjany kfiź" (1868); „Muska swjatojańska" (1869); „Morija wumoźena khora“ (1874). W ogólności też, jako poeta i belletrysta, D. w piśmiennictwie łużyckiem zajmuje stanowisko wybitne. Pieśni jego odznaczają się formą staranną, a niektóre ścisłą metrycznością; ballady i romanse utrzymywane są w tonie ludowym i najczęściej na tematach ludowych osnute. Prace swoje belletrystyczne podpisywał pseudonimem H. Wólśinsky. Oprócz tego D. zajmuje się badaniem literatury Serbów katolickich i opracował ją starannie pod względem biblio- i biograficznym w dziele „Pismowstwo katholskich Serbów" (Buduszyn 1869). Nie mało też usługi oddał folklorystyce łużyckiej. Liczne pieśni, przysłowia i powiastki i t. p., zebrane przezeń śród ludu łużyckiego, drukowały „Mesacny Pridawk", „Łużyćanu i „Óasopis Macicy Serbskeje“. (Ottuv Slovnik naucny).    *

Duczymiński Bartłomiej, szlachcio z Mazowsza, akademik krakowski, wydał: „Exercitium Rhetorum" (Kraków 1619). Ucząc krasomóstwa w szkole przez Tylickiego założonej, wykładając księgi Cycerona „de Oratore" (o mówcy), stawia przykłady, jak wzory jego naśladować można. W jednej z tych mów, napisanej, nakształt filipi-ki, przeciw Antoniemu de Dominis, arcybiskupowi w Spalatro, który w podeszłym wieku odstąpił kościoła rzymskiego i chwycił się nauki Kalwina, powstaje z wielką mocą, zapałem i potężną wymową na tego rodzaju odstępców.

Duda, starodawny dęty instrument słowiański, głównie ruski, złożony z dwóch piszczałek trzcinowych, różnej długości, złączonych, jak flety podwójne, greckie i rzymskie, jednym pyszczkiem (mundsztukiem). Każda z piszczałek posiada po 3 dziurki, stąd też na D-ach można wygrywać melodye dwugłosowe.

Du&ak (d u dar z), charakterystyczny a piękny taniec czeski, w którym grający na dudach sam w pośród koła tanecznego obraca się od prawej strony ku lewej, takim krokiem, jakim reszta tańczących krąży dokoła niego.    —

Du Deffand (Marya Anua deVichy Cham-brond, margrabina du D) (* 1697 w zamku Chambrond pod Charolle — f 23 września 17fcO r. w Paryżu). Oddana na wychowanie do jednego z klasztorów w Paryżu, już tam, obok niepospolitych zdolności umysłowych, odznaczała się przed-wczesnem niedowiarstwem. W r. 1718 wydana za margrabiego du Deffand, znacznie Btarszego od niej wiekiem, szozęścia w tym związku nie znalazłszy, szukała go w miłostkach, skutkiem któ-rych w r. 1732 mąż skandalicznie dom swój jej

30

wypowiedział i nie dał się przebłagać, mimo czynionych przez nią kroków ku pojednaniu (1728 r.). Zaprzyjaźniona w owym czasie z Voltairem, z prezydentem Henaultfem, Formontem, Pont - du - Vey-le’m, spokrewniona z Choiseulami, Luynes’ami, Brienne’ami, pani Du D. wcześnie usunęła się od tego świata swawolnego i zepsutego, na którym przez pewien czas jaśniała, i, nająwszy sobie w klasztorze św. Józefa przy ulicy św. Dominika część apartamentów, zajmowanych niegdyś przez Panią de Montespan, otwarła salon, który stał się ogniskiem wszystkich znakomitości, krajowych i zagranicznych, do którego o wstęp ubiegali się wielcy panowie, ministrowie, uczeni i wybór dam najznakomitszych rodem i pięknością, a którego ozdobą najcelniejszą była sama urocza gospodyni, odznaczająca się rozumem, dowoipem, wesołością i uprzejmością czarującą. Przymiotów tych nie straciła nawet i wtedy, gdy w roku 1753 dotknęło ją straszne kalectwo—utrata wzroku. To też' jeszcze w lat siedem potem potrafiła pozyskać serce słynnego z dowcipu epikurejczyka, pisarza angielskiego, Horacego Walpo-le’a, syna angielskiego męża stanu, Roberta (młodszego od niej lat 20). Oprócz wpływu, jaki margrabina wywierała na życie towarzyskie i umysłowe przez swój salon, niepospolite ma znaczenie jej korrespondencya z rozmaitemi znakomitościami, a szczególniej z Voitaire’m, w której najwybitniej jaśnieją wysokip przymioty jej umysłu i która w zupełności usprawiedliwia zdanie, wypowiedziane o niej przez Sainte Beuve’a: „Urodzona w 1697, zmarła w 1780, przeszła prawie przez cały wiek XVIII, ktorcgo śmiałe opinie wyprzedziła, będąc jeszcze dziecięciem... Obok Voltaire’a, jest ona klasykiem najczystszym epoki owej, nie wyłączając i najznakomitszych pisarzy”. Korrespondencya to była bardzo rozległa, lecz tylko w części ogłoszona została, i to w wydaniach niedokładnych; pani Du D. bowiem wszystkie papiery swoje i bibliotekę zapisała Walpole’owi, pozwoliwszy egzekutorowi testamentu, księciu de Beauvau, i siostrzeńcowi swemu, margrabiemu Aulan, wybrać z pomiędzy ksiąg i przepisać z korrespondencyi co Bię podoba. 1 owoź według odpisów ks. Beauvau ukazało się niezupełne i błędne wydanie bezimienne p. t. .Correspondance de M-me du Deffand aveo d’Alembert, le president Hónault, la duchesse du Maine etc.* (1809, w dwóch tomach). W roku następnym miss Berry, spadkobierczyni Walpole’a, wydała zbiór listów margrabiny, pisanych do niego (w czterech tomach), z wiadomością o życiu ich autorki i objaśnieniami w języku angielskim. Artand de Montor przedrukował te listy z objaśnieniami przełożonemi po francusku (r. 1811 i 1812 w czterech tomach); a według tej edycyi, z nowemi objaśnieniami i poprawkami umiejętne-mi, wyszło nowe wydanie (w r. 1824 czy też 27, w czterech tomach), poprzedzone przedmową podpisaną kryptonimem A. T. (Ad. Thiers). Wreszcie r. 1865 de Lescure wszystkie edycye dawniejsze doskonale zastąpił sporządzoną przez siebie, opatrzywszy ją długim a świetnym wstępem i wzbogaciwszy listami dawniej nieznanemi, jako też pi-

smarni rozmaitemi (portrety, epigrammata, piosnki) i nówemi objaśnieniami. Nie mógł tylko, ze względu na prawo o własności literackiej, wprowadzić do swego zbioru korrespondencyi pani Du D. z panem i z panią de Cboiseul, księdzem Bar* thólemy i t. d., ogłoszonej r. 1859 z odpisu hr. Ja-kóba d’Estournel z przedmową Sainta - Aulaire’a, p. t. „Correspondance inśdite*. Listy te w edy-eyi poprawnej ukazały się po raz wtóry w roku 1867 w trzech tomach i zdawało się, źe już żaden wydawca nic nowego nie znajdzie. Tymczasem okazało Bię później, źe w posiadaniu pewnego kollekcyonisty, Dyce Sumbre’a, znajdował się o-gromny kufer z drzewa cedrowego, zawierający cały zbiór papierów pani Du D., podarowany przez nią Walpole’owi, a między innemi jej dziennik, przeszło osiemset listów do Walpole’a, oraz listy Voltaire’a, Monteskiusza, Hume’a i t. d. do niej pisane. Papiery te razem z inną spuścizną literacką Walpole’a do roku 1842 były przechowywane u jego spadkobierców w zamku Stram - Hill pod Londynem, w owym zaś czasie wszystko to poszło w rozproszenie i ów kufer nabył Dyce Sum-ber, od którego, ani od jego sukcesorów nie zdołano wyprosić udzielenia tego skarbu na użytek publiczny. Oprócz tego Biblioteka Cesarska w Petersburgu posiada niektóre bruliony listów p. Du D. do Voltaire’a. — Sainte Beuve „Caus. du lundiw; Lescure „Les femmes philosophes". Perey L. „Le prśs. Hónault et M. D.“ (wyd. 4-e, Paryż 1893).* Dudek (Upupa epops L.), ptak, do rzędu Wró-blowatych (Passeres) zaliczony, jest przedstawicielem oddzielnej rodziny. Odznacza się EUtym, wachlarzowatym czubem na wierzchu głowy, złożonym z dwóch rzędów piór rzadkich, wzajemnie ku sobie zwróconych, które dowolnie rozwijać i składać może; dziób ma dłuższy od głowy, nieco łukowaty i giętki, szczupły, łagodnie ścieśniony, przy nasadzie trójgraniasty, dalej zaokrąglony; język krótki; nozdrza nasadowe małe, jajowatego kształtu; nog' miernej długości, o palcach miernych, zakończonych pazurami łukowatemi, ścieśnionemi z boków, pazur tylnego palca najgrubszy i najdłuższy, prawie prosty; skrzydła ma szerokie, tępe; o-gon mierny, równy, o 10 sterówkach; przód oia-ła rudawy, podbrzusze białawe, końce piór czu-bowych, krzyże, skrzydła i ogon czarne; na skrzydłach 5 przepasek białych, środkiem ogona przebiega również podobna, szeroka przepaska; dziób od połowy cielisty, dalej czarniawo-brunatny; nogi sza-ro-rogowe; tęcza oka ciemno-brunatna. Jest to jeden z najozdobnfejszych ptaków krajowych, z powodu pięknego czuba, który ciągle rozwija i składa. Przebywa parami po lasach, w blizkości pastwisk, jest łagodny, lot ma przerywany, przechadzając się po ziemi, różne dziwaczne ruchy odbywa. Bardzo ostrożny, nie dopuszcza człowieka blizko do Biebie; z wiosny wabi Bię głosem monotonnym: „hup -hup-hup“, przyjemnie po lasach rozlegającym się, prócz tego wydaje mocne chrapliwe syczenie. Mieszka przez lato w całej Europie i Azyi (prócz odległej północy), na zimę z Europy odlatuje do północnej Afryki. U nas pospolity przez lato; przyla*

W"

y>.

Ci

1§®1

L'

szczelinach skał, a wyjątkowo w pustych i odosobnionych budynkach wiejskich. Młode opuszczają dziupel, gdy zupełnie w pióra porosną i pewien czas z rodzicami latają. Samica podczas wysiadywania i młode posiadają mocny, nieprzyjemny zapach.

And. S.

w 706 r.

tuje w połowie kwietnia, a we wrześniu odlatuje. Jada owady i ich gąsienice, miafiowicie zaś chrząszcze, świerszcze i t. p., które chwyta, biegając po ziemi, lub też długim dziobem wydobywa z ziemi i t. p. Owada złowionego podrzuca w górę, a następnie zręcznie dziobem chwyta i połyka. Gnieździ się raz do ^roku w głębokich dziuplach lub

Mb

rJ

bm!

cciT'

Fig. 62. Dndek (Upupa epops).

A. S.

Dudek albo Dydek, zdawkowa moneta srebrna, wartości około sześciu teraźniejszych groszy polskich; były pojedyńcze i podwójne dudki, mianowicie między 1580 a 1630 r., za Stefana Batorego i Zygmunta III (Gros. triplex.). Ta moneta, której nasz prosty lud w wielu okolicach jeszcze nie zapomniał i raohuje na dydki, szeroko upowszechniona była, nie tylko w całej Polsce, Litwie, Siedmiogrodzie, ale i w wielu krajach niemieckich, w Prusiech, Danii i miastach hanzeatyckich: Gdańsku, Bremie, Lubece i wielu innych; nazywała się: diittchen, diitgen, diitjen, diitti-chen, dutgen, duttichen, duttki, duteki, diettiche, ditigen, duttchen i dotken. Dydek już na początku XIV-go wieku był w o-biegu, miał zaś być naprzód bitym w mieście Dokkum i niby od tego miasta wziął swoją nazwę, która podług jednych pochodzi od wyrazu tóte, teston; według zaś innych ma to być wyraz zdrobniały od deut, po hollendersku duyt, drobnej hollenderskiej monety, i zdaje się, że to ostatnie mniemanie jest prawdopodobniejsze. — W. Wrz. w „Encykl. Orgelbranda*⁴.

Duden Konrad (* 1829 w Bossigt), filolog niemiecki, od r. 1876 dyrektor gimnazyum w Hers-feld. Zasłużył się w sprawie uproszczenia ortografii niemieckiej szeregiem prac, z pomiędzy których ważniejsze są: „Die deutsche Rechtschreibung⁴* (Lipsk 1872), „Die Zukunftsorthographie* (tamże 1876), „Vollstandiges orthographiBches Wórterbuch der deutschen Sprache* (t-źe 1880, wyd. 4 e 1893) i „Orthographischer Wegweiser fur das praktische Leben* (t-źe 1884).

Duderhof, wyżyna pod Petersburgiem, na północ od Gatczyny, a na południo-zachód od Carskiego Sioła; najwyższy jej punkt wzniesiony jest 79 saźenów nad poziom odnogi Pińskiej. Wyżyna miejscami opada stromo i daje początek rzece Li-gówce, która za pomocą grobli utworzyła jezioro D-skie. Na jednym z wynioślejszych punktów leży pałac D-ski z parkiem.

Duderstadt, miasto powiatowe w pruskiej pro-wincyi Hannowerskiej, regencyi HildeBheimskiej, w górzystej okolicy na południo-zachód od Harzu, nad rzeką Hahle (systematŁEmsu przez Aller i Lei-nę), blizko 5 000 m-ców, w tern a/₃ katolików. Dwa kościoły: katolicki i protestancki, oba są pięk-nemi zabytkami z XIV w., starożytny ratusz, dwa progimnazya, szkoła wyższa żeńska, klasztor urszulanek, fabryki flaneli, tkanin bawełnianych i tytoniu, cukrownia; handel kanarkami i wogóle ptakami śpiewającemi. Okolica żyzna (Goldene Mark) dostarcza tytoniu, chmielu i zboża. D., jako Tu-telstete, wspominany jest w dokumentach już

And. 8.

Dudes albo Dudon, lekarz francuski w XIII wieku. Towarzyszył Ludwiko wi Świętemu podczas wojen Krzyżowych i był obecnym przy śmierci tego króla (d. 25 sierpnia r. 1270). Powróciwszy do Francyi, zoBtał lekarzem przybocznym Filipa Śmiałego; równocześnie był kanonikiem katedralnym paryskim/    Dr J- p

Dudevant Aurora, ©b. Sand George.

Dudik Beda, historyograf morawski (* 29 st. 1815 w Kojetyniu—f 11 stycznia 1890 w Rajhra-dzie (Raigern) na Morawach. Kształcił się w gim-nazyum w Kromierzyźu i na wydziale filozoficznym w Brnie. W 1836 wstąpił do zakonu Benedyktynów w Rajhradzie, gdzie postanowił zająó eię Btu-dyami nad filologią klasyczną i dziejami powszech-nemi. Wyświęcony na kapłana w 1840 r., otrzymał katedrę filologii klasycznej, a w roku 1843 dziejów powszechnych w liceum brneńskiem. Pisywał w tym czasie do wydawnictwa Sohmiedla „Oeater. Blatter fur Lit. und Kunstu. Podczas rozruchów 1848 r. udał się do Rajhradu i wydał pismo p. t. „Mahrens gegenwartige Zustande vom Standpunkte der Statistik*. W publikacyi tej, solidaryzując się z niezbyt popularnemi poglądami Dahlmanna, usiłuje oczyścić się z zarzutu, jakoby należał do skrajnego stronnictwa czeskiego. Gdy t. r. klasztor rajhradzki święcił 800-letnią pamiątkę swego istnienia, D.. na prośby zakonników, czerpiąc z archiwum arcybiskupiego w Kromierzyźu, napisał historyę pomienionego klasztoru z uwzglę-nieniem dziejów całej ziemi, p. t. „Geschichte des Benediktinerstifts Raigern* (t. I, Brno 1849, t. II Wiedeń 1868). Po wypadkach r. 1848 powrócił do Brna, gdzie był nauczycielem nowo-załoźonego gimnazyum. Przejrzał i opisał niektóre źródła hi-

dóbr należących do klasztorów krakowskich, a r. 1866, wysłany jako sprawozdawca urzędowy kampanii włoskiej, ogłaszał w * Wiener Zeitung“ rala-cye swoje, które później wyszły w osobnej książce p. t. „Eriunerungen aus dem Peldzuge 1866 in Ita-lien“ (Wiedeń 1870 r.). Poleconem miał od rządu austryackiego przejrzenie archiwów włoskich, zwłaszcza generalnego w Wenecyi, i wybranie z nich dokumentów, mającyoh jakąś ważność dla Austryi. W r. 1869 towarzyszył cesarzowi austryaokiemu w podróży na wschód, na otwarcie kanału S Heskiego. Podróż tę opisał p. t. „Kaiserreise nach dem O-rient 1869“ (Wiedeń 1870). Zwiedził dla studyów archiwalnych: Francyę, Belgię, Hollandyę i Rzym po raz wtóry (1883 r.). Troszczył się wielce o godne przedstawienie Moraw na wystawie wiedeńskiej (1873), pisząc w tym celu wiele referatów i rozpraw, nader cennych do poznania stosunków e-tnograflcznych na Morawach. Za największą mu poczytują zasługę, że wyjednał od rządu szwedzkiego zwrót 51 rękop. czeskich, złożonych w archiwum brneńskiem. Wiekopomnej pracy swojej nie dokończył, doprowadziwszy dzieje Moraw do r. 1349, t. j. okresu panowania margrabiów domu luk-senburskiego. Rażony apopleksyą, umarł w Raj brudzie. Oprócz wymienionych prac, a nadto w dodatku do „Oesterr. Revue“, w czasopiśmie Maticy morawsk., i sprawozdaniach ak. c. w Wiedniu, wydał: „Sta-tuten des Erzbischofs Ernst von Pardubitz* (1860), „Kleinódien des hohen Deutschen Ritterordens in Wien“ (dzieło ozdobne, z 60 fotografiami, Wiedeń

1866); „Archiye im Kdnigreich Galizien u. Lodo-merien** (1867); „Handschriften der fiirstlich. Die-trichsteinscheu Bibliothek in Nikolsburg* (1868); ,,Bibliothek u. Archiy im fiirst. erzbischófl. Schlosse zu Kremsier* (1870); „Preussen in Mahren 1742“ (1870); Karls von Zerotin bohmiscbe Bibliothek in Breslau* (Praga 1877); „Gescbicbtliche Entwicke-lung der Buchdruckerkunst in Mahren 1468—1621" (Brno 1879 r.); „Schweden in Bohmen u. Mahren 1640—1650“ (Wiedeń 1879).—Naućny Sloynik.¹-*-⁰-Dudley, fabryczne miasto w angielskiem hrabstwie Worcester, 1V₂ mili na północo-zachód od Birminghamu, którego jest niejako przemysłową attynencyą; blizko 50 000 m-ców (1892). Wzrost swój i pomyślność zawdzięcza bogatym kopalniom węgla kamiennego i ogromnym fabrykom wyr. żel. (gwoździ, narzędzi, machin); są tu także huty szklane. W pobliżu ruiny starego zamku i opactwa z czasów Henryka II.

storyczne archiwum krajowego i wydał w r. 1850 p. t. „J. P. Cerroni’s Handschriftensammlung". W r. 1851 wysłauy przez wybór krajowy Moraw do Szwecyi, aby przejrzał księgi, niegdyś w latach 1642 — 1648 przez Szwedów z kraju wywiezione, w podróży tej opisał 300 arkuszy rozmaitych źródeł, ułożył spis szkód, poniesionych przez Morawy co do literatury i sztuki, z powodu najazdu szwedzkiego, co wszystko ogłosił w sprawozdaniu p. t. „Forschungen in Schweden fur Mabrens Geschichte" (Brno 1852). Pomyślny tych poszukiwań skutek był powodem powtórnego wysłania D-a do Włoch, w celu zbadania archiwów na Monte Cassinó i w Watykanie. O odkryciach swoich podał wiadomość w wielce ciekawej pracy co do regestów krajowych p. t. „Iter romanumu (Wiedeń 1855, 2 tomy). 0-prócz tej pracy, wezwanym będąc przez wybór krajowy Moraw, wydał rozpawę o stanowisku pań-stwowem ke. Szląskiego do Moraw i początku enklaw morawskich t. j. przywłaszczeń przez obce państwa posiadłości należących do Moraw, w dziele p. t. „Des Herzogtbums Troppau ehemalige Stel-lung zur Markgrafschaft Mahren" (Wiedeń 1857)— dzieło cenne pod względem źródłowości, lecz oszpecone zbytecznemi dedukcyami prawnemi. W nagrodę tych prac mianowany historyografem Stanów Morawskich, a przez arcyks. Maksymiliana powołany do zebrania i uporządkowania archiwum Zakonu niemieckiego, D., zwiedziwszy wszystkie miej-•scowości, gdzie Zakon miał swoje siedliska, pracę w 4 lata ukończył, wydał książkę o domniemanem odkryciu relikwij św. Elżbiety, uporządkował gabinet starożytności, monet i pieczęci zakonnych i o-głosił drukiem dzieło ozdobne p. t. „Des hohen deutschen Ritterordens Miinzsammlung in Wien" (Wiedeń 1858, z 532 miedziorytami). W pracy tej podaje mnóstwo dopełnień i poprawek do dzieła Voig-ta o Zakonie Niemieckim. Mając wstęp do archiwum przy c. k. ministeryum wojny w Wiedniu, zbierał przyczynki do biografii Waldsteina, zwłaszcza co do rokowań jego z dworem wiedeńskim: „Waldstein von seiner Enthebung bis aur aberma-ligen Uebernahme des Armeekommandos" (Wiedeń 1858) i „Waldsteins Korrespondenz* (t-źe 1865 i 6). Podczas pobytu w Wiedniu habilitował się na docenta historyi źródeł wieków średnich w uniwersytecie wiedeńskim, lecz niedługo tam bawił, bo, wezwany przez wydział krajowy do napisania historyi Moraw, przesiedlił się do Brna i w r. 1859 odbył podróż naukową do Niemiec i Paryża. Wynikiem tych badań jest „Mabrens allgemeine Ge-

And. S.

(Staffordshire), powołany jako baron do izby lordów. Jego potomek w szóstem pokoleniu, John Sutton z D. (f 1487), odznaczył się podczas wojen Czerwonej i Białej Róży, walcząc po stronie domu Lancaster. Ostatni baron D. (Edward) zmarł r. 1643 bez męskiego potomstwa, pozostawiwszy jedynie wnuczkę, Franciszkę, która wyszła za barona Warda, założyciela nowego domu lordów D. -Ward (ob. Ward). Znakomitszymi członkami rodu D. byli:—1) D. Edmund (* około r. 1462—f 1510), mąż stanu i prawnik angielski. Był on

Dudley, ród angielski, którego protoplastą był schichte" (Brno 1860—1888, 12 t., do r. 1350 — [sir John Sutton (f r. 1321), pan na Dudleyu dzieło nader cenne, oparte na najnowszych źródłach, lecz zbyt rozległe, bez perspektywy. Pa-tryoci czescy zarzucają mu brak natchnienia pa-tryolycznego. Pogląd swój atoli o Welehradzie, wyłożony w pierwszej części w r. 1870, w przedmowie do swoich „Dójin Morawy*, opracowany według wydania niemieckiego, odwołał i za błędny ogłosił, lecz nie przestawał stronić od życia narodowego, oddając się wyłącznie badaniom historycznym. W r. 1865 miał sobie powierzoną ważną missyę wyjednania u rządu rossyjskiego zwrotu

jednym z zauszników króla Hśnryka VII i wraz z sirem Ryszardem Empson głównem narzędziem zdzierstw i nadużyć fiskalnych pierwszego Tudora. Znienawidzony przez szlachtę, został przez Henryka VIII, po wstąpieniu tegoż na tron, posłany na rusztowanie.—2) D. John, książę Nortumbryi, syn poprzedzającego (* około r. 1502 —f 22 sierpnia 1553), wcześnie potrafił zjednać sobie względy Henryka VIII, za którego rządów był kolejno gubernatorem Calais (1538), rządzcą marchii Szkockiej i wielkim admirałem (1542). Po matce o-dziedziczył tytuł wice-hrabiego Lisie. Jako jeden z 16 egzekutorów testamentu Henryka VIII, uznał protektorat księcia Somersefa (ob.), za co o-trzymał godność hrabiego Warwiok. Zwycięsca Szkotów pod Pinkie (1547), tudzież rokoszan Norfolka pod Dussindale (1549), uczuł się rychło tak potężnym, iż 13 października 1549 mógł obalić Somersefa i ująć w swe ręce ster rządów państwa, opanowawszy niepodzielnie nieletniego Edwarda VI, który mu nadał tytuł księcia Nortumbryi. Pchany ambicyą, ożenił syna swojego, Guil-forda D., z kuzynką króla, Joanną Grey, i umyślił ją posadzić na tronie angielskim. Za jego namową Edward VI na łożu śmierci mianował Joannę spadkobierczynią korony, z pominięciem rodzonych sióstr swoich, Maryi i Elżbiety. Jakoż po zgonie króla (6 lipca 1553) D. kazał synowę swoją ogłosić królową, atoli nie znalazłszy spodziewanego poparcia u swoich stronników, został schwytany przez wojsko Maryi i stracony w Tower Hill. Na rusztowaniu wyznał, iż jest katolikiem, i to wyznanie zburzyło odrazu jego popularność śród pu-rytanów. Będąc bowiem u władzy, protegował Hoopera i Knoxa," czem ściągnął na siebie nienawiść katolików, tembardziej, że podczas konfiskaty majątków klasztornych, mianowicie w dyecezyi Durham, przeszła w jego ręce lwia część łupu. Stąd sąd o nim jednakowo jest nieprzychylny u pisarzy obu obozów. — 3) D. Robert, hrabia Lei-cester, syn poprzedzającego, ulubieniec królowej Elżbiety (* r. 1532 — f 1588). Towarzysz zabaw młodego króla Edwarda VI i siostry jego Elżbiety, zaślubił, mając lat 18, Annę, córkę sira Johna Robsart. W r. 1555 uwikłany wraz z całą rodziną w sprawę Joanny Grey, został osadzony w Towerze i skazany na śmierć, wszakże królowa Marya, która urodziwego wielce młodzieńca dawniej jeszcze zaszczycała swojemi względami, ułaskawiła go. Wybitnej jednak roli D. za panowania Maryi nie odegrywał; dopiero po wstąpieniu na tron Elżbiety, wzrósł niepomiernie wpływ jego na dworze królewskim. Nowa królowa kochała się od dłuższego czasu w pięknym dworaku i nawet jawnie nosiła się z zamiarem zaślubienia jego. Amy, prawowita żona faworyta, mieszkała na wsi, w separacyi faktycznej z mężem; 8 września 1560 znaleziono ją w pokoju nieżywą. Głos ogólny wskazywał D., jako sprawcę domniemanego morderstwa; atoli, o ile ta wersya, spopularyzowana przez Walter * Scotta w powieści jego „Kenil-worth", odpowiadała rzeczywistości, trudno dotych-ozas orzec. Historycy współcześni upatrują w śmierci Anny Robsart raczej samobójstwo, niż zabójstwo. Bądź co bądź, stosunki pomiędzy królową a jej ulubieńcem zacieśniły się jeszcze bardziej po tej katastrofie. Aby doprowadzić do skutku formalne małżeństwo z królową, na które Elżbieta, pomimo oddania się Bwojego D-owi, odważyć się nie mogła, prowadził on w r. 1560—61 układy z Hiszpanią, obiecując ambasadorowi Filipa II przywrócenie katolicyzmu w Anglii, w razie gdy mu dopomoże do oficyalaego zaślubienia królowej. Niemniej jednak nie utracił przez to łask Elżbiety, która w r. 1564 mianowała go baronem Den-bigh, a wkrótce potem hrabią Leicester. W roku 1566 arcyksiążę austryacki, Karol, ponowił swe starania o rękę królowej, i wyższa szlachta angielska, przez nienawiść do faworyta, czyniła możliwe zabiegi na dworze, aby uwieńczyć pomyślnym skutkiem kandydaturę arcyksięoia. Wtedy Leicester, zerwawszy ze swym okolicznościowym katolicyzmem, wysunął się na patentowanego protektora purytanów, dzięki czemu w r. 1568 pro-.pozycye austryackie zostały ostatecznie odrzucone. Leicester stał u szczytu swej potęgi; królowa obsypywała go honorami i darowiznami oraz ponosiła koszta jego ogromnej rozrzutności. Mimo to, nie pozostał jej wiernym i utrzymywał jednocześnie stosunki z lady Sheffield oraz z Franciszką Howard. W lipcu 1575 z niesłychanym przepychem przyjmował królową w zamku swoim, Kenil-worth; utrzymują, jakoby młodociany Szekspir był naocznym świadkiem tych słynnych uczt, i że to do nich robi on alluzyę w Śnie nocy letniej. W tym czasie Leicester miał już nową kochankę, hrabinę Essex, którą potajemnie zaślubił w roku 1578, straciwszy wreszcie wszelką nadzieję ożenienia się z królową, przez co wpadł u niej w niełaskę, gdy dowiedziała się o tej jego zdradzie. Atoli zręczny i piękny wciąż dworak potrafił po krótkim czasie odzyskać względy monarohini. W r. 1585 powierzyła mu ona naczelne dowództwo wojsk posiłkowych w Hollandyi przeciwko Hiszpanom. Wkroczył tryumfalnie do Utrechtu, Lej-dy i Hagi, a na początku roku 1586 deputacya Stanów Generalnych ofiarowała mu absolutne rządy w Hollandyi. Leicester przyjął, nie zapytawszy nawet o radę królowej, której guiew umiał znowu uśmierzyć. Wszelako pycha jego, w połączeniu z nieudolnością, której następstwem były powtarzające się zwycięstwa oręża hiszpańskiego, uprzykrzyły się niebawem Hollendrom i w r. 1585 musiał zrezygnować z rządów u nich. Nie bacząc na to, Elżbieta, po powrocie jego do Anglii, poleciła mu uorganizować obronę przeciwko wielkiej „Armadzie*⁴ Filipa II; w trakcie tych przygotowań zmarł nagle. Wdowa po nim w bardzo krótkim czasie po jego śmierci zaślubiła sira Chri-stophera Blounta, co obudzą przeciwko niej pewne podejrzenia. Leicester bawił się w opiekuna sztuk i literatury: Roger Asham, Gabryel Harvey, Hor-ne oraz wielka liczba pamflecistów purytańskich doświadczyli jego dobrodziejstw; utrzymywał on także trupę aktorów pod dyrekcyą Jamesa Burba-ge. Był to jednak umysł ograniczony, niezdolny

Hml.

ii

"q

Dr J. P.

do wywierania znaczniejszego wpływu na politykę Elżbiety.—4) D. Joanna, pospolicie zwana Joanną Grey, córka Henryka Grey, margrabiego Dor-set i księcia Suffolk, a wnuczka Maryi, młodszej siostry Henryka VIII (* r. 1537 — f d. 12 lutego 1554). Była piękną, kochaną, wykształconą. Znała języki grecki i hebrajski; w bibliotece zurych-skiej przechowują jej trzy listy, pisane do pastora Bullingera w Zurychu. Po upadku Somer-seta, jej ojciec, książę Suffolk, sprzymierzył się z księciem Nortumbryi, Johnem D. Obaj postanowili związek małżeński pomiędzy Joanną a Guild-fordem D., czwartym synem księcia Nortumbryi; ślub odbył się d. 23 maja 1553. Joanna energicznie odpychała od tego związku wszelką politykę, nienawidziła ona swego teścia i teśoiowej, a u-ległszy przemocy, zapadła po ślubie ciężko na zdrowiu. Gdy 6 lipca tegoż roku Edward VI u-marł, D-owie, opierając się na ostatniej woli króla, ogłosili Joannę królową. Lord Guiidford pośpieszył upomnieć się u swej małżonki o tytuł królewski, ale młodziutka „lady Jane“ odmówiła mu tego zaszczytu bez uprzedniego zezwolenia parlamentu. Tymczasem stronnicy księżniczki Maryi, córki Henryka VIII, wspierani przez większość szlachty angielskiej, ogłosili Maryę prawowitą dziedziczką korony. D-owie nie mieli siły stawić im skutecznego oporu, i książę Suffolk oznajmił swej córce osobiście koniec jej panowania (19 lipca 1553). Marya Tudor prawdopodobnie ułaskawiłaby Joannę, jak tylu innych swych krewnych, gdyby powstanie Tomasza Wyatta, w które Suffolk miał nierozsądek się zaplątać, nie zaniepokoiło znowu jej rządów. Skazana na śmierć, młodziutka a nie- I szczęśliwa ofiara ambicyi Northumberlanda, okazała na rusztowaniu niepospolity hart ducha. — 5) D. Robert, książę Nortumbryi, syn nieprawy Roberta D., hrabiego Leicester, i lady Sheffield (* 1573 w Sheen, hr. Surrey—f 1649 we Floren-cyi). Mając lat 19 zaślubił siostrę żeglarza angielskiego, Tomasza Cavendish’a, którego czyny o-budziły w nim współzawodnictwo. W roku 1594 przedsięwziął podróż do Indyj Zachodnich i do Guyany. Ponieważ w kraju swoim nie mógł udowodnić swych praw do tytułu ojcowskiego, opuścił w r. 1605 Anglię na zawsze i przyjął katolicyzm, za co znów Jakób I skonfiskował mu dobra. Osiadłszy we Florencyi, na dworze księcia Koźmy II, ogłosił tam wiele rozpraw z dziedziny nauki, budownictwa i fizyki, między innemi dzieło: „Del Arcano del mare“ (Florencya 1630, 1646—47, 1661, 6 tomów). Cesarz Ferdynand II nadał mu tytuł księcia Nortumbryi. Miasto Li-yorno zawdzięczało mu po części swój stan kwitnący, albowiem D. rozszerzył i zabezpieczył w niem przystań dla okrętów, wyjednał mu prawa wolnego portu, oraz ściągnął doń znaczną liczbę kupców angielskich.

Dudon, ob. Dud es.

Dudrewioz Jan (* w Bobowie pod Tarnowem w r. 1803—f w Warszawie w r. 1894), ceniony pe-dyatra polski. Do nauk średnich przykładał się w lioeum Św. Anny w Krakowie, poczem wstą-

piwszy do uniwersytetu tamtejszego, przez dwa lata uczęszczał na wydział filozoficzny, następnie zaś zapisał się na wydział lekarski i skończył go w r. 1830. Powróciwszy do Krakowa, po obronieniu rozprawy „De aphthis ac paracentesi recto-vesica-liM w r. 1833 osiągnął dyplom doktorski i w tymże roku stale osiadłszy w Warszawie, przez lat pięćdziesiąt z górą czynny był w mieście tern, jako lekarz lubiony i wzięty, szczególniej zaś ceniono go jako znawcę chorób dziecięcych. Po uroczystym

Fig. 63. Dudrewioz Jan.

obchodzie pięćdziesiątej rocznicy ukończenia uniwersytetu został członkiem honorowym Towarz. Lek. warszawskiego, w którego pracach czynny brał udział, szczególniej pomiędzy r. 1845 a 1870. Pomimo wieku sędziwego i wtedy jeszcze nie porzucił zajęć lekarskich; usunął się od nich dopiero w czterech ostatnich latach długiego żywota swego. Lata te spędził w domu syna, ks. prałata J. Dudrewicza, dziekana warszawskiego i proboszcza na Pradze.

Dudrewioz Władysław, najstarszy syn Jana (* 20 czerwca 1834 w Warszawie—f 17 marca 1872 w Nowej Aleksandryi (Puławach). Po ukończeniu gimnazyum realnego uczęszczał na kursa farmaceutyczne, które ukończył ze stopniem magistra farmacyi, poczem wyjechał, dla doskonalenia się w chemii, za granicę, a głównie do Paryża, gdzie otrzymał tytuł doktora chemii. Po powrocie z zagranicy, gdzie dał się poznać jako zdolny chemik, w r. 1862 mianowany został profesorem w Mary-moncie w Instytucie gospodarstwa wiejskiego i leśnictwa; w tymże roku przeniesiony do Puław na profesora Szkoły politechnicznej; w r. 1864 został powołany na profesora nadzwyczajnego chemii

nowany naprzód wikariuszem w Grójcu, a po 5-u miesiącach pobytu tamże, proboszczem w Brzezinach. W następnym roku powołany przez arcybiskupa Felińskiego na stanowisko sekretarza konsy-storza metropolitalnego, pozostawał na niem do r. 1878, pełniąc jednocześnie, od r. 1867, obowiązki rektora kościoła po-karmelickiego przy Krak. Przed, w Warsz., który odnowił i do świetnego doprowadził porządku. W r. 1878, po śmierci prałata Zwolińskiego, został mianowany proboszczem parafii Praskiej, a następnie dziekanem dekanatu Warszawskiego. W r. 1883 otrzymał godność kanonika kapituły łowickiej, w r. 1887 prałata-dziekana tejże kapituły, a w r. 1894—kanonika gremialnego metropolitalnego. Wielce się przyczynił do podniesienia parafii Praskiej. Za jego staraniem wznosi się obecnie kościół św. Floryana, jeden z najpiękniejszych w kraju, w stylu bałtycko-gotyckim, podług planów budowniczego Dziekońskiego. Napisał kilka broszurek treści religijno-moralnej (u Orgelbranda). W końcu nadmienić należy, że był nauczycielem religii i kapelanem, od chwili założenia, w warszawskim Instytucie muzycznym (konBerwatoryum) i pełnił obowiązki te przez lat 25.

nieorganicznej w Szkole Głównej, w r. 1867 został profesorem zwyczajnym, a w roku 1870 starszym profesorem chemii w Instytucie gospodarstwa wiejskiego i leśiictwa w Nowej Aleksandryi (Puławach), gdzie żywota dokonał przy pracy, ukochany

Fig, 64. Dudrewicz Władysław.

przez młodzież akademicką. Pisywał bardzo wiele z zakresu chemii i nauk przyrodniczych w języku francuskim i polskim, zasilając pracami swemi między innemi.Encyklopedyę Rolniczą" i t. p.

Dudrewicz Ignacy, syn Jana, brat poprzedzającego (* w Warszawie 1 lutego 1837 r.). Po ukończeniu gimnazyum gubernialnego, a następnie

Dudrewicz Leon (* w Warszawie, d. 20 lutego r. 1839). syn Jana, spółczesny lekarz warszawski. Po skończeniu gimnazyum realnego w mieście rodzinnem, w r. 1856 wyjechał do Moskwy, gdzie wstąpił na wydział lekarski i ukończył go ze stopniem lekarza w r. 1861. Po obronieniu rozprawy „O aaauefi ryóń* tamże w r. 1863 dyplom doktora medyoyny otrzymał. Powróciwszy do kraju w r. 1864, osiadł pierwotnie w Kałuszynie, następnie w r. 1868 przeniósł się

lilii

lit

Fig. 65. Dudrewicz Ignacy ks.

seminaryum św. Jana, wstąpił do Akademii Duchownej w Warszawie, którą ze stopniem kandydata św. Teologii w r. 1860 ukończył i został mia

Fig. f)6 Dudrewicz Leon.

na pobyt stały do Warszawy, gdzie dotąd^pozosta-je. Poświęciwszy się, za przykładem ojca, przeważnie chorobom wieku dziecięcego, w r. 1876

Dr J. P.

koło 12 000 m-ców.

i gr. 20.

objął oddział chorób wewnętrznych w Warszawskim Szpitalu dla Dzieci i dotąd w zakładzie tym jako ordynator starszy jest czynnym. Będąc obdarzony usposobieniem źywem i wesołem, posiada dar niepospolity obchodzenia się z małymi pacyen-tami swymi, co, w połączeniu z gruntowną znajomością rzeczy i doświadczeniem bogatem, stawia go w pierwszym rzędzie pedyatrów polskich. Od r. 1866 zasilał prasę lekarską polską licznemi pracami swemi, których spis zupełny do końca r. 1884 znajduje się w „Słowniku lekarzów polskich.*

S. Kośmińskiego (str. 99 i 595). D. należy też do nielicznych u nas badaczy na polu antropologii i archeologii przedhistorycznej; ciekawe prace jego z tej dziedziny znajdują się „Wiadomościach archeologicznych,u „Zbiorze do antropologii krajowej" i „Pamiętniku fizyograficznym.“ D. przełożył na język ojczysty rozprawę H. Siebolda „O Ainosach wyspy Jesso* (Warszawa 1883).

Dudu v. Dodo, ob. D r o n t.

Dudweiler, grupa kilku osad górniczych w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Trewirskiej, przy drodze żelaznej Saarbrucken-Neunkirchen; — wielkie kopalnie węgla kamiennego, które w r. 1887, przy 2 900 robotnikach i 50 machinach parowych, dostarczyły 610 000 tonn węgla, wartości 4 mil. marek. Są tu nadto walcownie żelaza i fabryki kamieni ogniotrwałych. Wszystkie osady liczą o-

And. S.

Dudy, miasteczko w gub. Wileńskiej, powiecie Oszmiańskim, w pobliżu granicy gub. Mińskiej i prawego brzegu Niemna; — kościół katolicki drewniany, jest filialnym parafii Iwie. — August II w r. 1715 pudniósł dawną wieś D. do godności miasta. — Tutejsze starostwo niegrodowe województwa Wileńskiego było od r. 1766 w posiadaniu Zienkowicza i opłacało kwarty złp. 1434

Ąnd, S.

Dudy, muzyćzny stary instrument dęty, wychodzący już z użycia tam, gdzie się upowszechniły bardziej wydoskonalone narzędzia, zwany także kozą, a wcale niewłaściwie kobzą. Składa on się z miecha czyli worka ze skóry koziej lub baraniej, z przyczepioną u jednego końca piszczałką czyli rurą. Przez nią-to grający, gniotąc trzymany przed sobą miech lewem ramieniem, wpuszcza do niego wiatr potrzebny do zadęcia szałamai czyli piszczałki, uczepionej u drugiego końca miecha; ta wówczas, dostateczny otrzymując wiatr, wydaje odgłos wedle nakazu palców obu rąk, wybierających me-lodyę po jej grzbiecie, opatrzonym dziurkami na-kształt fletu. Z miechem jest jeszcze w styczności parę innych piszczałek, głosami zwanych, je-dnotonnie zwykle brzmiących unisono. Instrumentu tego kilka istnieje gatunków. Ten, którego używają we Prancyi (musette, cornemuse) i bardzo do niego podobny w Szkocyi (bag-pipe), składa się z miecha i trzech piszczałek, zwanych: wielkim bąkiem (grand bourdon), małym bąkiem (petit bourdon) i szałamają (chalumeau). Miech ma wewnątrz skóry klapę, dozwalającą swobodnie wchodzić powietrzu, lecz niewpuszczającą go, dopóki grajek Die nabierze tchu czyli wiatru; wiatr

teu tylko przez te trzy piszczałki uchodzić może, Każda z nich ma trzy pyszczki u spodu, wciśnięte w pudło, dobrze skórą obłożone. Grajek zakłada wielkiego bąka na lewe ramię, naciska niem wydętą w miechu skórę i przebiera palcami po sza-łamai, której wydobywający się wiatr brzmieć każe. Wielki bąk brzmi oktawą niżej od małego, mały oktawą niżej od szałamai, gdy dziurki są zakryte. a piętnastu tonami, gdy są odkryte; dudy więc mają 3 oktawy rozległości, a nawet i wię-

/j

ii

//S

mm /

'-v*

f fm

imm-

m/

mmi

mm

.V

Wk

jfjM

*>

Fig. 67.

Dudy, dziś używane przez górali tatrzańskich, podług rysunku Witkiewicza.

cej, gdy się wiatr wzmocni. Dziś widzieć się one dają głównie w krajach górzystych, jak: w Tatrach, Beskidach, górach węgierskich, siedmiogrodzkich, Bałkanie, Alpach (Dudelsack, Sackpfei-fe), Pirenejach (u Basków) i w górach szkockich. W tych ostatnich używane od niepamiętnych czasów, uchodzą za narodowo - szkockie (zdobiąc też i muzykę dętą czyli orkiestrę pułkową górali szkockich), i mogły tam być zaniesione (lub stam-

tąd przyjęte), przez Duńczyków lub Normandów, którym podobnież nie były obce. Ale także i na równinach tułają się one jeszcze tu i owdzie. Znane są w Bretanii (gallicka musette ma podobieństwo do starożydowskiej sampunia), znane przewodnikom małp, niedźwiedzi, wielbłądów, uwijających się po targach i jarmarkach (lubo im obecnie grające organki i katarynki znaczną przyniosły szkodę), znane u wieśniaków, a mianowicie pasterzy na Węgrzech, w Morawii, Polsce, na Rusi i Litwie. Istniały niedawnemi czasy w Czechach i Au-stryi, podobnie jak liry i cymbałków nie wypłoszyły skrzypce, katarynki i wędrowne orkiestry. Pewien gatunek dud do dziś dnia bardzo jest jeszcze w użyciu na Wschodzie, w Persyi, a nawet w Indyach Wschodnich. Dziś D. utrzymały się tylko w Tatrach galicyjskich, jak zaś wyglądają, to okazuje dołączona rycina z rysunku Witkiewicza.

Dudycz Andrzej (Dudić, Duditz) z Hor-chowicy, biskup Pięciu Kościołów (Fiinfkirchen) apostata, jeden z czterech dygnitarzy kościoła rzymskiego, którzy w w. XVI zasłynęli z odszcze-pieństwa (* 1533 w Budzie na Węgrzech — f 22 lutego 1589 r. we Wrocławiu). Ojcem jego był radzca dworu węgierskiego, Hieronim D., baron na Horchowicy; matką—Magdalena z domu Giana-drea dei Rizzoni, połączonego z weneckim rodem Nani; po dziadku tedy przybierał Andrzej drugie nazwisko S b a r d e 11 a lub Sbardellati, a cesarz Maksymilian II nazywał go, dla krótkości, Sbardella-

tem. Straciwszy wcześnie ojca, który w r. 1541 poległ w boju z Turkami, dostał się D. pod opiekę wuja, biskupa Wacowskiego, późniejszego arcybiskupa Strygońskiego. Kształcił się naprzód we Wrocławiu, potem w Wenecyi, gdzie mistrz jego, słynny Manucyusz, upatrywał w nim największy geniusz swojego wieku; potem w Padwie, gdzie kolegował ze Stefanem Batorym, a nareszcie w Paryżu. Towarzyszył kardynałowi Polo, legatowi papieskiemu do Anglii, a wróciwszy do kraju, o-trzymał od arcybiskupa Strygońsk., Mikołaja Olaha, probostwo Pelheyiz i kanonikat strygoński. W r. 1561 na synodzie węgierskim obrany został przez kler deputowanym na wznowiony sobor trydencki, a cesarz Ferdynand I zamianował go biskupem Tiny w Dalmacyi (1560). W Trydencie odznaczył się świetną wymową, lecz obudził wielkie zgorszenie, jako zwolennik reformacyi oraz przeciwnik celibatu księży, skutkiem czego papież zażądał jego odwołania; jakoż przed skończeniem soboru musiał Trydent opuścić, przed tern wszakże otrzymał biskupstwo w Csanadzie, a niebawem i ar cybiskupstwo Pięciokościelne, obok tego zaś został radzcą tajnym i sekretarzem węgierskiej kance-laryi nadwornej w Wiedniu. W roku 1565 cesarz Maksymilian wysłał D-a do Polski, poleciwszy mu, aby się starał nakłonić do wspólnego pożycia Zygmunta Augusta z odtrąconą przezeń małżonką, Katarzyną, siostrą cesarza, a w razie niemożności, aby przynajmniej uzyskał jego zgodę na jej powrót do brata. To drugie bez wielkiego trudu wyjednał i odprowadził ex-królową do Wiednia. Podczas tej missyi swojej zawiązał stosunki

Ęncykl, Fowti. Uu»ti. Zen. 183. T, 17-ty.

z Lismaninem, Orzechowskim („Orichoviana‘ ed. J. Korzeniowski 1891, str. 660 — 690), Nideckim, Kochanowskim i in.; obok tego zaś tak się rozkochał w pannie szlachetnego rodu, Reginie Stra-szównie, socyniance, znajdującej się na dworze królowej, iż pod wpływem tej namiętności zerwał z kościołem, przyjął luteranizm i ożenił się, roku 1567. Papież Paweł V ekskomunikował go za to; ale cesarz nie cofnął mu łask swoich i posługiwał się nim w stosunkach dyplomatycznych z Polską, gdzie Dudycz otrzymał indygienat na sejmie Piotrkowskim, nabył w Wielkopolsce dobra Śmigielskie i tam zamieszkał. W r. 1573 straciwszy żonę, która mu zostawiła córkę i dwóch synów, w 1574 ożenił się powtórnie z wdową po Janie Tarnowskim, córką Marcina Zborowskiego, Elżbietą, również socynianką, i dla społwierców jej założył w Śmiglu zbór i szkołę. Po ucieczce Wa-lezyusza wespół ze Zborowskimi popierał kandydaturę rakuską, a kiedy królem został Stefan Batory, ku któremu z czasów jeszcze padewskich D. żywił niechęć głęboką, sprzedawszy swe dobra wielkopolskie, przeniósł się z całą swą rodziną naprzód do Bielicy na Szląsku, a potem do Wrocławia, gdzie, nie mieszając się już więoej do spraw politycznych i zajmując się tylko naukami i korrespondencyą z Faustem Socynem, życie zakończył. Żona jego powróciła do Polski, gdzie gorliwie protegowała Socynianów, córkę też swą, Reginę, wydawszy za Jarosza Hieronima Moskorzew-skiego, pociągnęła go także do aryaństwa.—D.,jako mąż wysoce wykształcony, teolog, filozof, polityk, krasomówca, był jedną a najwybitniejszych postaci w. XVI i posiadał wiele ujmujących przymiotów, któremi umiał sobie ludzi zjednywać; ściągnął tylko na siebie u wielu słuszne potępienie, że, zajmując tak wysokie i zaszczytne stanowisko w hierarchii duchownej, zerwał naprzód z kościołem katolickim, a potem i luteranizmowi sprzeniewierzył się dla aryanizmu. Pism po D-u pozostało nie wiele a mianowicie: „Orationes duae in SB. Oecumenico Concilio Tridentino habitae" (Wene-cya 1562, Paryż 1563, Offenbach 1610; w jednej z tych mów żądał dla świeckich kommunii pod dwiema postaciami, w drugiej małżeństwa księży); „ Epistoła ad Joannem Lasicium, Eąuitem Polonum, in qua de divina Triadę disputatur⁴⁴ (Kraków 1571). List ten, drukowany bez oznaczenia miejsca (zapewne w Krakowie), tłómaezony na język flamandzki, razełn z siedmiu innemi listami do Jana Wolffa, Teodora Bezy i t. d., zamieszczony jest w t. I-ym socyniańskiej „Bibliotheca Fratrum Polonorum“. Trzysta listów Dudycza niewydanych znajduje się w bibliotece Elżbietyńskiej we Wrocławiu. Prócz rzeczy wyżej wymienionych, D. przełożył z greckiego na łaciński „Dionisii Haly-cadnassei de Thucyditis historia judicium“ (Wene* cya 1560), oraz z włoskiego, Ludwika Beccatelle-go „Cardinalis E. R. Reginaldi Poli Vita“ (tamże 1563), nadto zaś wydał „De cometarum significa-tione commentariolus* (Bazylea 1579). Najbogatszą w wiadomości źródłowe biografią D-a wydał Lutteri Eleuterio p. t. „Della vita di Andrea Du-

31

ski. — Ob. „Słów. Geogr.*.

P. Chm.

drugiego zaś—od dołu.

dizio Sbardellato Discorso academico 1861* w „At-ti dell’ Aoademia degli Agiati di Roveredo Anno II 1884 Royeredo. Tip. Grigolettl* str. 65 — 112). Pouczającą recenzyę umieścił ks. Pijałek w „Kwartalniku histor.* (1896 str. 387—389); w r. 1853 L. Rogalski ogłosił o D-u monografię w „G. Warsz u (styczeń). O nim teź A. Kranshar w „Olbracht Łaski¹'.*

Dudzicze, Dudycze, miasteczko w gub. Mińskiej, powiecie Ihumeńskim, na południe od Mińska i na lewym brzegu rzeki Ptyczy v. Potyozy. — Jest to osada niewątpliwie bardzo starożytna; — w zeszłym wieku należała do Zaranków i Prozo-rów, — w obecnym do Jelskicb, z których Michał, skrzypek i kompozytor, tu się urodził. Stanisław August ustanowił w Dach targi tygodniowe, i trzy jarmarki do roku. Wzniesiona przez Prozora w r. 1780 Cerkiew unicka została w r. 1839, po kasacie unii, zamieniona na prawosławną. — W pałacu tutejszym, podczas pochodu Napoleona na Moskwę, miał tu dwudniową kwaterę ks. Józef Poniatow-

And. S.

Dudziński Mi o ha ł ksiądz (w. XVIII), doktor filozofii, profesor wydziałowych szkół mińskich, pozostawił ślad działalności swej pedagogicznej w dwu drobnych dziełkach. Pierwsze z nich ma napis: „Zbiór rzeczy potrzebnych do wydoskonalenia się w ojczystym języku służących* (Wilno 1776, 75 str.). W przedmowie ubolewa nad wielkiem zaniedbaniem co do kształcenia się w poprawnem mówieniu po polsku. „Rzadko kto księgi polskie czyta, daleko rzadziej one pisze, albo je pisać umie, przygotowanym będąc pierwiej do pisania czytaniem autorów starożytnych, wybraniem z nich pięknych wyrazów, szykowaniem słów; jakimźe sposobem możemy się popisywać z umiejętnością języka macierzyńskiego? Gadać umiemy, pisać i mówić rzadko kto z nas umie, a to z własnej... winy, że sobie szczególnej (!) nauki w wydoskonalenin się w ojczystym języku przez czytanie i rozmyślanie nie czyniemy.* W 21 rozdzialikach podaje D. „potrzebniejsze rzeczy* do poznania języka, poczynając od liter, co do których takie między innemi znajdujemy uwagi: „Dwuch liter w polskim języku dobrze piszący nie zażywają: Q X; także nie zażywają jota, chyba bardzo rzadko.* Istotnie w książeczce D-go znajdujemy j tylko w niektórych wyrazach: jako, jazda. Co do rozróżniania a prostego od a pochylonego powiada D., że ten znak (4) „dawniejszych był wieków: teraz pospolicie ani w pisaniu, ani w mówieniu go nie zachowują, zwłaszcza, iż trudno dać na to regułę, a niewielka miedzy (!) niemi różnica.* Co do terminologii, D. nie zna nazw polskich na części mowy i posługuje się łacińskiemi; na znaki przestankowania podaje wyrazy inne niż dziś używane; śrzódznacze=śred nik, znak zboczenia = nawias, znak podniesienia głosu = wykrzyknik. W odmianach czyli „nakłanianiu się* rzeczowników zwraca uwagę prawidło, że równie dobrze można powiedzieć: za-ięców, niedźwiedziów abo zaięcy i t. d. W akcentowaniu zastanawia uwaga, że w wyrażeniu: „oby cię zabito* słowo „zabito‘{ wymawia się „krótko* t. j. z akcentem na 3 zgłosce od końca, „gdy się z gniewem mówi,* i że „kapituła, infuła,, wymawia się „wszelakou t. j. krótko albo długo. Do słów „skróconych w środku* liczy D. imiesłowy na szy: „jadszy, szedszy* zamiast jadłszy i t. p. Mówiąc o słowach „nowych*, D. powiada: „Nowość słów, ile w języku żyjącym, nie ma być ganiona, aby tylko słowa nie były naganne. Skąpość wyrazów, gładkość, naturalność i nowość rzeczy dają pochop do wynajdowania onych. Każde nowe słowo powinno dobrze rzecz wyrażać, na dawnych się słowach fundować, być gładkie, niezbyt długie i łacne do domyślenia się, jakie są: bezkrólewie, czynność, bezstronność, udaremniony.* Interesujące są rozdziałki p. n. słowa „niektórym tylko rzeczom służące,* „o słowach różne znaczenie mających* (gdzie abecadłowo podaje spis takich wyrazów str. 22—25), „o dawnej polszczyźnie,“ gdzie tę ciekawą znajdujemy uwagę, że słów staropolskich śmiało można użyć w opisie wieśniaka polskiego, „stosując się do ich mowy, gdyż u prostoty tamecznej pełno jest słów takich;* „o ma karonizmach i o mowie mieszanej,* gdzie przytacza kilka mało znanych przysłowiowych wyrażeń, „o bar-baryzmach polskich, abo słowach zepsowanych;* wreszcie połowę książki zajmuje abecadłowy spis „słów niepospolitych to jest nie wszystkim dobrze świadomych* (str. 33—75), przydatny dla układających słowniki i czytających autorów naszych dawniejszych. Jako pedagog zwracał D. dość baczną uwagę na niewłaściwości mowy, cechujące jego prowincyę. Drugie dziełko, wydane przez D-go, jako profesora poetyki, mniej nas dzisiaj obchodzi; są to: „Zabawki poetyckie młodzi w szkołach mińskich wydziałowych ćwiczącej się zebrane a przez X. M. D.... za pozwoleniem zwierzchności do druku podane* (Wilno 1782, str. 40). Są to ćwiczenia bez wybitniejszej zdolności, dość gładkie i poprawne; są tam parabole w formie snu („Przyczyna nierówności bogactw,* „Dzieci Adamowe,* „Skarga śmierci*), są allegorye i satyry („Pałac Fortuny,* „Zmyślony Apollo,* „Filut*), najwięcej jest bajek, z których najudatniejsza: „Wieśniak, wilk i pies*; jest kilka pieśni, sielanka „Kwiatki* i kilkanaście króciutkich epigramatów. W myślach znajdujemy uznanie równości ludzi, jako dzieci Adamowych, spółczucie dla wieśniaków, uciemiężanych przez panów, skargę na brak uznania dla rodaków zasłużonych w przeciwieństwie do uwielbiania cu dzoziemców i t. p.

Due, a Due (włos.), wyrażenie muzyczne, znaczy dwa, na dwa (domyśl, instrumenty). Umieszczone w partyturach orkiestrowych, ostrzega grających na dwóch jednakowych instrumentach, np. fletach, obojach, klarynetach, trąbkach, waltorniach i t. d., dla których nuty pisze się na jednym systemie, że oba grają tęź samą melodyę, przeważnie bowiem każdy z tych instrumentów ma własną swą partyę; w tym ostatnim razie ogonki nut dla jednego instrumentu kreśli się od góry nuty, dla

A. Pol.

Duefias, Starożytne, dziś i przemysłowe miasto w hiszpańskim departamencie i okręgu Palencyi, o 2 mile na południe od tego miasta, na prawym

brzegu Pisuergi (prawy dopływ Duero), przy dro- będąo jeszoze dość zasobnym w wodę, pokonać przędzę żelaznej Sańtander - Valladolid, i przy kanale szkody nie może i łatwiejszą na zachód wybiera Kastylskim (Canal de Castilla); 3 950 m-ców. — drogę. Odtąd aż do granic Portugalii rzeka z nie-Jest tu dawny zam^k możnej niegdyś rodziny wielkiemi zmianami kierunku płynie na zachód przez Medina Celi, — most łańcuchowy przez rzekę, go- rozległą wyżynę Starej Kastylii, okrawędzioną na

And. S.

rzelnia, dystylarnia, młyny.

północy wałem gór Kantabryjskich, na południu zaś Duenna, z hiszp. Duefia, po francusku Due- systematem wododziałowych gór między Starą i

gne, niegdyś tytuł ochmistrzyni, damy do towa rzystwa, dozorczyni młodych panien wyższego rodu, postać spopularyzowana, ośmieszona i osławiona na scenie, najpierw hiszpańskiej, z której w w. XVII dostała się i na francuską, jako typ starej kobiety, co oddane sobie w opiekę macierzyńską niewinne młode istoty, w widokach zysku, jako stręczycielka nikczemna, doprowadzała do upadku. Typy tego rodzaju, ze szczególnem upodobaniem przedstawiali Scarron i Cyrano de Bergerac. Pier-

sztuka szlachetna i zazwyczaj poważna, zarówno jak i opera, nie zgadza się z rolą tego rodzaju; ale w dramatach i komedyach z takiemi D-mi często spotkać się można, szczególniej zaś w operach komicznych, jak np. Małgorzata w Damie Białej, Aurora w „Ma Tante Aurore“, Jacenta w Czarnem Domino, Pamela we Fra Diavolo i t. d.    *

Duero, portug. Douro, staroź. Durius, pierwsza co do obszaru dorzecza, a co do długości druga (po Tagu) rzeka na półwyspie Pirenejskim. Nazwę wywodzono zwykle z pierwiastku baskijskiego; w ostatnich jednak czasach przeważa pogląd, że jest to wyraz pochodzenia celtyckiego i wogóle o-znacza wo-dę; dźwięk dub, dubr, dur wchodzi w skład wielu nazw jezior i rzek, jak np. Dordogne, Dora (Riparia i Baltea), Durance, A-dour, Duro. (Porównaj pierwiastek: don, dun w nazwach rzek: Dunaj, Dniepr, Dniestr, Don, Dii-na i t. p.). Duero bierze początek na wododziale Iberyjskim, w departamencie Soryi, z południowego stoku potężnego pnia górskiego Pico de Urbion (2 252 m.). Tu powstaje on z połączenia dwóch strumieni i płynie zrazu ku południowi śród urwistej doliny, wkrótce jednak zwraca się ku południo-wsohodowi, a minąwszy ruiny starożytnej Numan-cyi, rozcina pod Soryą wyniosłość S. Marcos i dosięga pod Almarail najbardziej wschodniego punktu. Gdyby rzeka jaszcze kilka mil w tymże samym przebiegła kierunku, połączyłaby się wkrótce z Ja-iouem i weszłaby w zlewisko rzeki Ebro. Przeciwko temu nie jest bynajmniej przeszkodą plastyka powierzchni, gdyż w dalszym biegu D. większe pokonywa zapory: jest to raczej wynikiem natury gruntu. Bowiem aż do Almarail, i następnie ku zachodowi, grunt składa się z warstw marglu, wapienia i konglomeratów kredowej formacyi, warstw łatwych do wyżłobienia i tworzących podstawę trzeciorzędowych i alluwialnych pokładów na wyżynie Starokastylskiej, gdy tymjzasem na wschodzie ogniwo wiążące systemat gór Moncayo z centralną wyniosłoś cią Hiszpanii składa się z twardych łupków oraz piaskowcó v f jrmacyi sylu skiej idewońjkiej Własn e w okolicy Almaraił trafia na nie D., a nie

Nową Kastylią. Ponieważ koryto główne trzyma się bliżej południowych wyniosłości, przeto północne dopływy, czyli prawe, mają większy dla swego rozwoju obszar, i dlatego są o wiele od południowych znaczniejsze; że zaś nadto biorą one początek na stokach gór Kantabryjskich, silnie zraszanych przez deszcze, przeto i zapas wód ich jest większy i stalszy. Cała wyżyna jest dnem morza trzeciorzędowego; charakter tego dna wszędzie wyraźny, choć tu i owdzie zmieniła go denudacya lub wowzorem takiej D-y jest poniekąd Marcelina erozya rzek, które wgryzły się stromemi wąwoza-^ w Weselu Figara. Naturalnie, że tragedya, jako mi w poziome warstwy. Wododziały między dopływami D. są więc bardzo nieznaczne, a ponieważ, wogóle biorąc, rzeki są tu przeważnie w wodę nie-zasobne, przeto komunikacya nie natrafiała nigdy na poważniejsze zapory; nawet drogi żelazne, pomimo znacznych wydatków na budowę wysokich mostów, kosztowały stosunkowo niewiele. Po wyżynie D. płynie w brzegach nizkich, ulegających zalewowi przy wyższym stanie wody; tej okoliczności przypisać należy, że nad rzeką główną niema tu ani jednego większego miasta; ważniejszych osad na wyżynie szukać należy zdała od D. (Yal-ladolid, Palencya, Segowia, Leon, Salamanka). Dopiero tam, gdzie rzeka zaczyna głębiej wrzynać się w grunt i mieć strome a córa* wyższe brzegi, zjawia się pierwsze większe miasto, Zamora, blizko granicy portugalskiej. Odtąd koryto D. staje się prawdziwym kanionem, który najwybitniej przejawia się wtedy, gdy rzeka, tworząc granicę Portugalii, zmienia dotychczasowy zachodni kierunek na południowo-zachodni. Poczynając od Zamory, występuje pa-leozoiczna formacya na granitowem podłożu; jest to już część wyżyny północnej Portugalii. Spadek wody staje się tu bardzo znacznym: jeżeli bowiem Zamora leży 620 m. nad poz. m.; a koniec kanionu przy uściu Aguedy 158 m., to różnica 462 m. na przestrzeni 156 km. daje 3 metry spadku na 1 km. biegu; prądowiny są tu zatem bardzo częste i dla żeglugi w dół czasami niebezpieczne a zawsze uciążliwe (np. Cachon de Mieza, Salto da Sardinha), w górę zaś woale niemożliwe. Skutkiem tego D. nie otwiera bynajmniej drogi do wnętrza wyżyny, jest zato obronną fosą graniczną, gdyż głębokość rozpadliny, w której płynie, wynosi od 200 do 400, miejscami nawet 500 m. Jednocześnie rzeka zwęża się, jak np. pod Aldea d’Avila, do tego stopnia, że, według miejscowego przysłowia, „dobry chłop mógłby ją przeskoczyć*. W tej części biegu oba brzegi są pustynne, gdyż ani do osadnictwa, ani do uprawy niezdatne; wioski i miasteczka trzymają się zdała od wąwozów, na wyżynie, i wogóle są nieliczne. Lecz wnet zmieDia się krajobraz, gdy D. zwraca się od uścia Agusdy ku zachodowi i wkracza w granicę Portugalii pod nazwą Douro. Kanion staje się coraz niższym i szers lym, 03aiy co-

Ani. S.

A. Pol.

Dr J. B-r.

raź gęstszemi, brzegi coraz weselszemi; droga żel. wije się wraz z korytem, towarzysząc mu stale, zbocza pokrywa bujna roślinność, aż wreszcie rzeka wchodzi w żyzną „krainę wina* (Paiz do Vin-ho) i powoli wylewa się na nizinę nadbrzeżną, gdzie poniżej miasta Oporto wpada do Atlantyku. I w tej części biegu nie obywa się bez prądowiu (Cachao de Baleira, Pedras das Ancbovas), które utrudniają żeglugę, ale jej nie tamują. Przed uściem w o-kolicach Oporto koryto rozszerza się znacznie; samo jednak uście, ścieśnione skalistemi pagórkami, jest wązkie i ławicą piaszczystą zagrodzone, wszakże przebity w niej kanał doprowadza statki morskie do Oporto. Ogólna długość rzeki wynosi 726

km., zaś obszar dorzecza 94 500 km. □. Średni spadek wynosi l¹/, m. na 1 km. biegu; spławność i źeglowność niestała, zależna zarówno od prądo-win i skał podwodnych, jak i od zapasu wody, który w porze suchej, obyczajem wielu rzek Iberyjskich, dozwala wielkie nawet rzeki wbród przechodzić, Ktokolwiek widział hiszpańskie rzeki w najniższym stanie ich wody, dla tego niezrozumiałemi są owe wielkie i wspaniałe mosty, jakie nad niemi rozpięto. A. Stolz mówi: „Spotykałem często w Hiszpanii wysoko- i szerokołukie mosty, a pod niemi tyle nawet nie było wody, by w nich wróbel mógł wziąć kąpiel nożną, lub też, by jaki znudzony życiem owad szarańczy mógł się w niej u-topić*. Ale dopiero wody wiosenne usprawiedliwiają potrzebę takich mostów (H. A. Daniel „Handb. der Geogr.u). D. też podczas deszczów zimowych i wiosennych oraz podczas tajania śniegów podnosi wraz ze swemi dopływami zwierciadło wód od 6 do 8 m. ponad zero; nawet w okolicy uścia poziom rzeki podnosi się wówczas o 2 — 3 m. Jest to najlepsza dla żeglugi pora. W górę od uścia D. zawsze dostępny jest dla statków na przestrzeni 140 km., wyżej zaś, z przerwami, około 120 km., tak, że ogólna długość rzeki do długości drogi że głównej ma się jak 11 do 4. Potęga dopływów leży główuie na prawej stronie; tu najważniejsze są dwa, spływające z Kantabrów, systematy rzeczne: Pisuerga i Esla; prócz tego zaś, idąc od wschodu ku zaoh.: Dcero, Pilde, Almojon, Valderaduey, Sabor, Tua, Corgo i Tam8ga. Po lewej stronie Pisuerdze i Esli odpowiadają znacznie od nich mniejsze: Ada-ja i Tormes, z innych zaś dopływów: Escalote, Riaza, Duraton, Caga, Zapardiel, Guarefia, Yeltes, Agueda, Coa i Paiva. Wszystkie te dopływy mają na prawym brzegu kierunek przeważnie południowo-zachodni, a na lewym—północno-zachodni; przy złączeniu się z rzeką główną tworzą bardzo ostre kąty i dostarczają jej nader wielkiej ilości stałych części, odrywanych silnym prądem. Obliczono, że podozas wysokiego stanu wód D. w ciągu doby unosi z sobą pod Castrońuno 9 000, a pod Zamorą 60 000 m. kub. osadów. Wogóle jest to rzeka o wielkiej erozyi z powodu silnego spadku, a o małym pożytku dla komunikaoyi. Za to sławi ją lud hiszpański i portugalski w pieśniach i legendach dla czystości wód, malowniczości brzegów i wielkiej obfitości ryb.—Porównaj: Kirchboff „Landerkunde v. Europaw; Daniel „Handbuch d. Geographie*.

Duet (włos.), wyrażenie muzyczne, oznacza kom-pozycyę muzyczną na dwa głosy instrumentalne solowe, bądź też wokalne, z towarzyszeniem lub bez towarzyszenia innych instrumentów.

Duf, w naukach przyrodzonyoh skrócenie nazwi ska D u f o u r a.

Dufau Piotr Armand, ekonomista i publicysta francuski (* 15 lutego 1795 w Bordeaux — f 1877 w Paryżu). Od r. 1815—1855 pracował zrazu jako nauczyciel, potem jako dyrektor w paryskim instytucie ociemniałych; na tym urzędzie wydał kilka dzieł specyalnych o ociemniałych, a nadto w r. 1851 był współzałożycielem paryskiego towarzystwa wsparcia ociemniałych. Z innych dzieł na zaznaczenie zasługują: „Traitó de statistiąue* (Paris 1840), „De la reforme du mont de piete (L855), jako też wspólnie z Guadefem w 2-ch tomach w r. 1820 wydany „Dictionnaire de la geographie ancienne et moderne*.

Dufaure J u 1 i u s z Armand Stanisław, mąż stanu francuski (4 grudnia 1798 w Saujon, dep. Charente-Inf.—f 27 czerwca 1881 w Rueil). Stu-dyował prawo w Paryżu, poczem (r. 1820) został adwokatem w Bordeaux, gdzie zdobył sobie rozgłos, stając z talentem i ognistą werwą w sprawaoh politycznych. Wkrótce rzucił się sam w wir polityki czynnej i w r. 1830 prowadził gorliwą propagandę liberalną. Sta wszy się nader popularnym, został w roku 1834 obrany deputowanym z okręgu Saintes. Należąc do izby, jako członek „tiers parti“, bez przerwy do r. 1848, wywierał znaczny wpływ na zgromadzenie, dzięki swym zdolnościom oratorskim oraz gruntownej znajomości prawa i praktyk parlamentarnych. Po utworzeniu ministeryum Thiersa (1836) został członkiem rady stanu, lecz w roku następnym podął się do dymisayi wraz z gabinetem. Brał udział w koali-cyi przeciwko gabinetowi Mológo i po zwycięstwie tej koalicyi otrzymał tekę robót publicznych (12 maja 1839). Na tern stanowisku rozwinął wielce płodną czynnośd: przeprowadził projekt u-lepszenia wielkich portów handlowych i energią swoją usunął przeszkody, jakie do owego czasu stawiano budowie dróg Żelazn, we Prancyi. Złożywszy urząd ministra, po odrzuceniu wniosku dotacyi dla księcia Nómours (15 marca 1840), nie przestawał jako deputowany czuwać nad wykonaniem zaprojektowanych przez się robót. W roku 1841 zwalczał zawzięcie prawo, dotyczące fortyfikacyj Paryża, i popierał gabinet Thiersa, któremu oppo-zyoya chciała odebrać subsydya dla dalszego prowadzenia podboju Algieryi. W roku 1842 i 1845 był wiceprezydentem izby deputowanych. Po wybuchu rewolucyi 1848 r., wybrany z Chareute’y Niższej do zgromadzenia narodowego, brał udział w pracach komissyi konstytucyjnej, a 13 paźdz. został zamianowany przez Cavaignac’a ministrem spraw wewnętrznych. Nominacya ta wywołała gwałtowne ataki przeciwk ) niemu w obozie republikańskim, albowiem D. w r. 1847 był przeciwnikiem bankietów reformistowskich. Podczas swego urzędowania D. zwalczał teorye sooyalistyczne, bronił z trybuny wyprawy do Civita-Vecohia i po

jąo nadzwyczajną, pomimo podeszłego wieku, e-nergię i pracowitość. Kiedy marszałek Mac - Mahoń nie zatwierdził translokacyi generałów, którzy na stanowisku dowódzców korpusów przesłużyli trzyletni termin, zakreślony przez prawo, D. nie chciał nagiąć stosownie do jego woli decyzyi rady ministrów i zmusił prezydenta Rzeczypospolitej do złożenia urzędu. Wszakże po obraniu Grevyego prezydentem złożył niezwłocznie w jego ręce dy-missyę gabinetu (3 lutego 1879) i odmówił wstąpienia do nowego ministeryum. Odtąd zasiadał w senacie, którego od r. 1876 był członkiem dożywotnim.— Por.: G. Pico i „D., sa vie et ses discours* (Paryż 1883). —„Grandę Encycl.“ Lami-rault’a.

nej.

pierał z całych sił kandydaturę Cavaignac’a na prezydenta rzeczy pospolitej. Gdy kandydatura ta spełzła ną niczem, podał się wraz z całym gabinetem do dymissyi (20 grudnia 1848). Wybrany do zgromadzenia ustawodawczego (13»maja 1849), przyjął na nowo, dzięki naleganiom Odilona - Bar-rot’a, tekę ministra spraw wewnętrznych, ogłosił stan oblężenia w Paryżu i w wielu departamentach, rozwiązał kluby i zawiesił kilka dzienników. Surowe te zarządzenia naraziły go na gwałtowną oppozycyę całej lewicy, a Ludwik Napoleon, pod pozorem, że gabinet nie ma ani siły, ani energii, raptem dał mu dymissyę (31 października 1849). Więziony przez kilka dni podczas zamachu stanu 2 grudnia, usunął się następnie do życia prywatnego i zajął się napowrót praktyką adwokacką. W r. 1863 wszedł do Akademii francuskiej na miejsce kanclerza Pasąuier. Sukcesy krasomówcze uczyniły imię jego jeszcze głośniej-szem. Po ogłoszeniu rzeczypospolitej D. został w pięciu departamentach wybrany do zgromadzenia narodowego (8 lutego 1871); przyjął mandat z ojczystego departamentu Charente’y Niższej. D. 16 lutego wraz z Grevym, Barthćlemym Saint - Hi-laire’m i inn., zaproponował wybór Thiersa na naczelnika władzy wykonawczej Rzeczypospolitej francuskiej i po przyjęciu tego wniosku objął tekę ministra sprawiedliwości. Na tym urzędzie zreorganizował magistratuię, urządził na nowo akta stanu cywilnego, kierował śledztwem przeciwko u-czestnikom kommuny i opracował projekt reorgani-zacyi rady stanu. W r. 1872 przeprowadził prawo o sądach przysięgłych, wreszcie zamianował komissyę z 30 tu członków do określenia attrybu-cyj władz publicznych oraz warunków odpowiedzialności ministrów. Gdy zjednoczona prawica o-baliła gabinet i Thiersa (24 maja 1873), D. zasiadł na lewem skrzydle centrum i zwalczał ministeryum Brogliego, domagając się uchwaleuia konstytucyi republikańskiej. D. 15 marca 1875 r. wszedł napowrót do gabinetu Buffefa, jako minister sprawiedliwości, i wziął wybitny udział w orgauizacyi senatu, występując energicznie przeciwko Bonapar-tystom. Po ustąpieniu Buffętfa został prezydentem rady ministrów (9 marca 1876). Oparłszy się wnioskowi amnestyi dla skazanych kommunardów, ustanowił komissyę „łask“, poczem, zamierzając reformę sądownictwa, utworzył przy ministeryum sprawiedliwości komissyę prawodawstw zagranicznych, której polecił zgromadzenie wszystkich tekstów i ogłoszenie przekładu kodeksów cudzoziemskich. W parlamencie brał czynny udział we wszystkich ważniejszych rozprawach i doprowadził do zenitu sławę swoją jako znakomitego mówcy. Upadł wraz z gabinetem 12 grudnia 1876, poczem został jednym z najgroźniejszych przeciwników rządu 16 maja 1877. Po odniesionem w izbie zwycięstwie 363 - ch D-owi powierzono utworzenie t. zw. „parlamentarnego* ministeryum (24 grudnia 1877). Objąwszy ster nowego rządu, D. przystąpił do rewizyi prawodawstwa kryminalnego, opracował prawo o wydawaniu przestępców, zajmował się kolonizacyą Algieryi i t, p., ujawnia-

Hml.

Dufay Wilhelm v. Du Pay (* około r. 1400 w Chimay—f 27 listopada 1474 w Cambray), słynny kompozytor muzyczny francuski. W 1428 r. D. wstąpił do kapeli śpiewaczej papieskiej, w r. 1437 bawił na dworze Filipa Dobrego, księcia Burgun-dyi; następnie, poświęciwszy się stanowi duchownemu, żył 7 lat w Sabaudyi, ostatnio zaś w Cambray. Do niedawna jeszcze prawie nic nie wiedziano o Dufay, dopiero przed kilkuuastu laty ks. Fr. X. Haberl znalazł powyższe szczegóły z jego życia w archiwum watykańskiem, nadto odszukał w bibliotekach Rzymu, Bolonii i Trydentu (obecnie w Wiedniu) 150 kompozycyj D.t mszy, motetów, pieśni francuskich; oprócz tych dzieł znajduje się dość znaczna liczba mszy, pieśni, motetów i t. p. w bibliotece Cambray, Paryskiej, Brukselskiej i Monachijskiej. W historyi muzyki polifonicznej D. stanowi epokę, był bowiem pierwszym z wybitnych muzyków XV wieku, który ujął kontrapunkt w pewien system i nadał mu naukową podstawę; pierwszy używał kanonów w oktawie, tematów per aug-mentationem; on też usystematyzował teoryę harmonii i wprowadził, jak świadczy Adam z Ful dy (1490 r.), wiele ulepszeń do notacyi muzycz-

4. Pol.

Duffek Mikołaj, komedyopisarz i reżyser teatru, znany pod pseudonimem Juliusz Rosen (* 8 października 1833 w Pradze — f d. 4 stycznia 1892 w Gorycyi). Studyował prawo w mieście rodainuem, ale wkrótce oddał się całkowicie ko-medyopisarstwu. Od r. 1860 — 1866 był urzędnikiem policyjnego biura prasy; potem, wziąwszy dymissyę, wstąpił do teatru Karola w Wiedniu, gdzie zrazu był aktorem a później reżyserem. Od roku 1874, wespół z Józefiną Gallmayer, prowadził tak zwany Strampfer - Theater w Wiedniu; ale wskutek wielkiego krachu giełdowego musiał go zrzec się i został reżyserem teatru Wallnerowskiego w Berlinie. Następnie przez czas długi był filarem teatru miejskiego w Wiedniu pod Henrykiem Laube, a w 1848 został starszym reżyserem teatru hamburskiego Thalia. Z komedyi jego, odznaczających się zdrowym, chociaż nieraz grubym komizmem, cieszyły się powodzeniem niepospoli-tem: „Nullen*; ,0 diese Mannerl“; „Das Schwert des Damokles*; „Schwere Zeiten“: „Gróssenwahn": „Zitronenw; „Kanonenfutter⁴⁴; „Ein Knopf“; „Falb-sohe Tage". Niezupełne „Gesammelte dramat.

Werke“ D-a wyszły w Berlinie w 14-tu tomach kiem pismo satyryczne: „The Honourable Impulsia (1870 — 88). Pisywał także i powieści w fejleto-nach dzienników wiedeńskich.    *

Dufferin Frederick Tempie Hamilton Blackwood, margrabia D. and Ava, współczesny dyplomata angielski (* 21 czer. 1826 we Florencyi).

Po ojcu, czwartym lordzie D., odziedziczył w r. 1841 tytuł barona. Kształcił się w Oksfordzie. Zwiedził Irlandyę podczas pamiętnego głodu w r. 1846    1892).

— 47 i wrażenia swe ogłosił w książce: „Narrati-ve of a journey from Oxford to Skibbereen du-ring the year óf the Irish famine* (Oksford 1847).

W r. 1859 przedsięwziął na własnym jachcie podróż do Islandyi i do Szpicbergu i barwny opis tej wycieczki wydał pod tyt.: Letters from high latitu-des’⁷ (1887, wyd. 8-e). W r. następnym, z polece-, nia lorda Palmerstona, jeździł do Syryi w charakterze komissarza angielskiego. Podsekretarz stanu w urzędzie indyjskim (1864—66), następnie w mi-nisteryum wojny, został r. 1868 w gabinecie Glad-stone’a kanclerzem księstwa Lancaster. Ogłosił

Fig* 64. Dufferin Fryderyk.

w tymże czasie kilka rozpraw w kwestyi irlandzkiej. Wyniesiony w r. 1871 do godności hrabiowskiej, sprawował w latach 1872—78 urząd gubernatora generalnego Kanady. Jakkolwiek liberalny, został w lutym 1879 zamianowany przez rząd konserwatywny (Beaconsfielda) ambasadorem w Petersburgu, skąd w czerwcu 1881 przeniósł się na takież stanowisko do Konstantynopola. Brał udział w pracach reorganizacyi zarządu Egiptu (1882). W r. 1884 został zamianowany wice królem Indyj, na którym-to urzędzie potrafił utrzymać wpływ angielski w Afganistanie oraz przyłączył Birmę do panowania brytańskiego. W r. 1887 otrzymał tytuł margrabiego D. i Ava oraz hrabiego Ava, a wkrótce potem—nominaeyę na ambasadora w Rzymie. Od grudnia 1891 do r. 1896 był posłem angielskim w Paryżu. Po śmierci lorda-podskarbiego W. H, Smitha (roku 1891) na D. przeszła godność lorda - wardena „of the Cinque Ports*. 0-prócz prac wymienionych wyżej, D. ogłosił dru-

Gushington", „Contributions to an inąuiry into the state of Ireland** (1868); oraz „Irish emigratioa and the tenure of land in Ireland“ (1868); „Speeches and adresses" (1882); „Speeches delivered in India 1884—88“ (1890). Żona jego, z domu Hamilton, napisała: „Our viceregal life in India“ (1889, wyd. 2-e, 2 t.); ,,My Canadian journal 1872 — 78“ (rok

Hml.

Dufour Jan Marya Leon, lekarz i naturali-sta francuski (• w Saint-Sever w dep. Landes d.

11 kwietnia 1780 r.—f tamże 18 kwietnia 1865). Od r. 1806 — 1814 służył wojskowo, potem oddal się studyom entomologicznym i botanicznym, które przerwał tylko w roku 1824, aby wziąć udział w kampanii hiszpańskiej. Od r. 1811 do 1864 o-głosił nie mniej, jak 232 memoryały entomologiczne, pełne werwy, iskrzące się dowcipem, porywające urokiem poetycznym. Największy wszakże tytuł do chwały zjednał sobie przez studya nad anatomią i fizyologią Arthoropodów (krabów, skorpionów, koników polnych, dypterów, hemipterów, lepidopterów i t. d.) i prsez badania nad obyczajami i przemianami owadów. Z dzieł jego przytoczymy jeszcze: „Cours sur les. propriśtśs de plantes* (Neu-chatel 1855); „Essay sur quelques points de 1’etat aotuel de la physique et de la chimie* (1885); „Propriśtśs des vśgśtaux et leurs applications" (Neu-chatei 1861). D. pierwszy z Francuzów uwieńczony został nagrodą Cuviera.    *

Dufour Wilhelm Henryk, generał, znakomity topograf szwajcarski (* 15 września 1787 r. w Konstancyi—f 14 lipca 1875 w Genewie). Początkowo oddawał się studyom lekarskim i chirurgii, następnie dopiero, przekonawszy się, że medycyna nie odpowiada jego pragnieniom, obrał sobie kierunek wojskowy i tej karyerze poświęcił się całkowicie. W Paryżu, w szkole politechnicznej wykształcił się zawodowo, a praktykę zaczął jako oficer inźynieryi przy budowie fortyfikacyi na Korfu; około 1814 powrócił do Francyi i znalazł zajęcie przy forty Skowaniu Lugdunu. Po upadku Napoleona powrócił do swojej ojczyzny i tam pozostał, pomimo wielokrotnych zaszczytnych propozycyj mocarstw zagranicznych, dobijając się powoli i mozolnie najwyższych szczebli w hierarchii wojskowej.

D. rozpoczął służbę w armii, jako komendant in-żynieryi. Jednocześnie zajmował się prywatną praktyką, jako inżynier cywilny i nauczyciel matematyki w szkołich rządowych. Podobne łączenie urzędów, co prawda, tylko w jednej Szwajcaryi, było możliwem. Staraniem D-a założono pierwszą szkołę wojskową w Thuu, i w tej szkole, pod kierownictwem D-a, odbywał studya strategiczne swoje Napoleon III, późniejszy cesarz Francuzów. Na polu literaokiem D. zyskał sobie imię przez wydawnictwa: „De la fortification permaneute" (1824), . „Gśometrie perspective avec des applicatious a la rejherche des ombres 1857*, „Mómorial pour les travaux des guerres 1820—1854'’, „Instruction sur le dessin des recęnnaissances militaires“, „Cours de tactique 1840*. W 1831, jako szef sztabu generalnego szwajcarskiego, zajął się Dufour topogra-

S. K.

S. K.

K. J.

ficznem zdjęciem całej Szwajcaryi. Dzieło to olbrzymie, a wykonanie nad wyraz piękne i dokładne. W 1865, po 34-letniej mozolnej pracy, dokonanej w trudnych warunkach, plany topograficzne ukończono. W 1847 D. był głównodowodzącym armią szwajcarską w wojnie przeciw kantonom stanowiącym Sonderbund. Działania strategiczne D-a oceniono bardzo przychylnie, a, jak na owe czasy i stosunki finansowe związku, wynagrodzono hojnie, ofiarując mu w podarku szpadę honorową i 40 000 franków. W 1848 dowodził armią szwajcarską, strzegącą granic Związku od powstańców w W. Ks. Badeńskiem. W 1864 D. przewodniczył na kongresie międzynarodowym w Genewie, poświęconym sprawom Czerwon. Krzyża oraz nietykalności rannych i służby sanitarnej w czasie pochodu. Po śmierci D-a wydano jego dzieło „Campagnedu Sonderbund* (Neufchatel 1875). W r. 1883 miasto Genewa wzniosło mu piękny posąg, a pamięć jego uczczono jeszcze przez nazwanie najwyższego szczytu góry Mont-Rosa wierzchołkiem D-a.Em- s-Dufour Karol, klimatolog szwajcarski (* r. 1827 w Veytaux w kantonie Vaud), profesor ma tematyki w Morges pod Lozanną. Od r. 1841 ogłosił znaczną liczbę rozpraw z meteorologii, fizyki i astronomii. Badał odbijanie się promieni cieplikowych od powierzchni jezior, a z obrazów słońca, odbijających się wodzie jezior, dał nowy dowód kulistości ziemi. Z rozpraw jego wymienimy: „Notes sur le problóme de la yariation du climat" (1873) i „Sur les avalanches* (1878).    s K-

Dufour L u d w i k, fizyk szwajcarski (* 183.2 w Veytaux, — f 1892 w Lozannie). Był profesorem fizyki w akademii lozańskiej, ale już w r. 1875 z powodu choroby usunął się od tych zajęć. W piśmie „Archives des soiendes physiąues et naturelles de Qenóve“ ogłosił rozprawy o wpływie zmian temperatury na magnetyzm, i o zmianach stanu skupienia. Z doświadczeń swych wy prowadził wniosek, że wrzenie dokonywa się w sposób taki sam, jak ulatnianie, czyli, że nastąpić może jedynie, gdy się wewnątrz cieczy znajdują swobodne powierzchnie, powstające w skutek obecności w niej pęcherzyków gazowych, lub przez wstrząsanie. Badał zachowanie się cieczy ogrzanych wyżej punktu wrzenia, oraz oziębionych niżej punktu krzepnięcia. Dostrzegł też zmiany temperatury przy dyffuzyi cieczy przez przegrody dziurkowate.

Dufour Henryk, współczesny profesor fizyki w uniwersytecie w Lozannie. Ogłosił rozprawy: „Mirages Bur les lacs de Suisse“ (1880), „Contribulions ń 1’etude de 1’ólectricite atmospheri-que“ i inne. Badał też zjawisko iskrzenia się gwiazd, i zbudował kilka nowych przyrządów meteorolo gicznych, jak barometr samopiszący, termometr różnicowy, aktynometr, hygrometr kondensacyjny.    s- K

Dufour Julian, aeronauta francuski, zwany Durouof (*    1841). Pierwsze podróże powie

trzne odbywał na słynnym balonie Nadara „Ge-ant*; podczas oblężenia Paryża, pierwszy na swym „Neptunie* przedostał się po za linie pruskie, 23

września 1870, a rząd w Tours polecił mu utworzenie kompanii aerostatyeznej dla armii loarskiej.— W kilku wyprawach narażony był na wielkie niebezpieczeństwo. Między innemi 30 sierpnia 1874, gdy wzbił się wraz z żoną w Calais, wiatr uniósł ich nad morze Północne, i nazajutrz dopiero zabrała ich łódka rybacka w odległości 40 kilometrów od wybrzeży Norwegii.

Dufrenit Brongniart (minerał), Minerał ten, opisany i nazwany przez Brongniart a, jest według rozbiorów Pisa niego odmianą jedynie krau' rytu Breithaupta, albo zielonego żeleziaka (wodnego fosforanu tlenniku żelaza).

Dufrenoy Adela i da, poetka francuska (* 3 grudnia 1765 r. w Paryżu — f tamże 7 marca 1825). Była córką jubilera Billet; w piętnastym roku życia wyszła za majętnego prokuratora Dufrenoy, gdy zaś ten, wskutek rewolucyi całe mienie straciwszy, musiał przyjąć we Włoszech podrzędny obowiązek biurowego pisarza, a przy tern zagrożony został utratą wzroku, ona-to aż do śmierci wyręczała go w tej żmudnej i nudnej pracy, otaczając najtroskliwszą opieką. Powróciwszy do Francyi, dzięki protekoyi Fontanes’a, otrzymała pensyę od rządu cesarskiego i ogłosiła rozmaite zbiory swoich poezyj, które współcześni, a między nimi i Beran-ger, powitali z uznaniem. W r. 1814 poemat jej „Derniers moments de Bayard* uwieńczyła Akademia Francuska, a wiersz, napisany z powodu u-padku Napoleona, pełen wdzięku i rzewności, wpośród Bonapartystów zdobył sobie wielkie uznanie. Oprócz dwóch utworów dramatycznych („L’amour exile des cieux“ (1788) i „Armand ou bienfait des perruąues* (1799), pani D. wydała romans p. t. „La femme auteur“ (1812, 2 tomy), zbiór no welli p. t. „Les Franęais* (1818, 2 tomy) i kilka dziełek popular no-historycznych lub moralnych dla młodzieży. Jej „Oeuvres poótiquestt z życiorysem, skreślonym przez Jay’a, wyszły r. 1827 w dwóch tomach. Za restauracyi Salon pani D. gromadził w sobie cały świat literacki Paryżu i był ogniskiem rozsądnej oppozycyi.    *

Dufrenoy Piotr Armand, mineralog i geo-gnosta francuski (* 5 września 1792 r. w Sevran, depart. Seine-et-Oise—f 20 marca 1857 roku jako inspektor generalny górnictwa i dyrektor cesarskiej szkoły górniczej). Napisał: „Voyage móta-lurgiąue en Angleterre* (wespół z Eliaszem de Beau-mont, 2 tomy z 2-ma atlasami, dwa wydania: 1837 i 1839); „Memoires pour servir ń une de3-cription góologiąue de la France" (z Beaumonfem, w 4-ch tomach, 1836—38); „Explication de la carte góologiąue de la France" (z Beaumonfem, w 2 tomach, 1841—48); „Traite complet de mineralo-gie“ (3 tomy, 1844—45; wyd. Il-ie w 4-ch tom., z atlasem, 1856—59).    —

Dufrenoyzyt G. vom Rath, Binnit Wisera, Skleroklaz S. v. Waltershausen. Minerał układu rombowego; rzadkie, ale dosyć duże czasami kryształy jego tworzą grube prostokątne tablice, albo krótkie i szerokie (poziome) słupy z przewagą płaszczyzn podstawowych i brachydiagonal-nych; łupliwość podstawowa doskonała, odłam

K. J.

Ed. W.

A. A. K.

Duges Antoni Ludwik (* w Mezióres [Ardennes] d. 19 grudnia r. 1797, — f w Montpellier d. 1 maja r. 1838), lekarz francuski. Do nauk przykładał się w Paryżu, i tam w r. 1821 otrzymał godność doktorską, poczem niebawem został prosektorem anatomii opisowej przy wydziale lekarskim paryskim. W r. 1825 powołano go do Montpellier na profesora położnictwa; na stanowisku tern pozostawał do śmierci, przez ostatnie dwa lała był też dziekanem wydziału lekarskiego. Był to lekarz bardzo wielostronnie wykształcony, nie zamykający się bynajmniej w ciasnym obrębie wykładanego przez siebie przedmiotu: najlepiej świadczą o tern liczne prace jego, z których najcelniejszą może jest „Trailó de physiologie com-parśe de 1’homme et des animauxu (Montpellier 1838, 3 tomy). Dzieło to zawiera w sobie mnóstwo spostrzeżeń genialnych i doświadczeń nowych zupełnie. Na wyszczególnienie zasługują

muszlo wy; bardzo kruchy i łamliwy; c. wł. 5.549 —5.569; tw. 3; barwy szaro - ołowianej, ciemnej; rysa czerwonawo-brunatna, blask żywy metaliczny. Chemicznie jest on siarko - arsenionem ołowiu, Pb₂As₂S₅ a wyraźniej 2PbS-f-AsaS₃, zawierającym 22.13 siarki, 20.73 arsenu, 57.14 ołowiu, w którym nieco ołowiu zastępuje odrobina żelaza, miedzi i srebra. Pod dmuchawką w kolbce rozpry skuje się nieco, topi i daje wzlot siarki i siarku arsenu; w rurce szklanej daje u dołu wzlot kwasu arsenowego, u góry siarki; na węglu topi się łatwo i ulatnia całkowicie prawie. Znajduje się w dolinie Binnen w wyższym Wallisie (Szwajcarya) i w Hall w Tyrolu.

Dufresne, Du Fresne, Karol, ob. Du C a n g e.

Dufresny Karol sieur de la R i v i ó r e (* 1654 w Paryżu — f 1724 tamże), komedyopisarz francuski, prawnuk Henryka IV i jego kochanki d’Anet, znanej pod nazwą pięknej ogrodniczki. Z talentem dramatycznym łączył skłonność do życia wesołego i rozrzutnego, wskutek czego zawsze był w kłopotach pieniężnych, chociaż Ludwik XIV hojnie go wspierał, dał mu przywilej na wydawanie „Mercure Galant", i mianował go inspektorem ogrodów królewskich. Książę regent, Filip Orleański, nie skąpił mu także zasiłków; mimo to, D. umarł w nędzy. Komedye jego, słabe pod względem budowy i charakterystyki, odznaczają się lekkością stylu i dowcipem. Celniejsze z nich są: „L’esprit de contradiction* (1700), „Le double veu-vage“ (1701), „La coquette du village“ (1715), „Le mariage fait et rompu* (1721). Jego korue-dyę „Le chevalier joueur“ (1697) miał zużytkować Regnard w swoim „Le joueur*. Oprócz ko-medyj D. napisał: „Poesies diverses“, „Nouvelles historiques* i „Les amusements sórieux et comi-ques d’un Siamois" (1707); te ostatnie stały się pierwowzorem „Listów perskich* Monteskiusza. — Komedye D-go wyszły p. t. „Oeuvresft (Paryż 1731, 1747, 1779); „Oeuvres choisies” wydał Auger (2 tomy, Paryż 1801).

Duft., w entomologii skrócenie nazwiska Duft-schmidta.

Dug., w naukach przyrodniczych skrócenie nazwiska Dug ós.

Duga tratwa. Duga, drąg do wydobywania pni przy karczowaniu lasów. Duga, przyrząd ciesielski do podnoszenia ciężkich kłód drzewa, składa się z dwóch bali dębowych, w końcach s małym odstępem, poprzecznemi sponami związanych; w balach są dziury na wylot, dla kolejnego wsuwania w nie sworznia, na którym się drąg z hakiem o-piera przy podnoszeniu kłody.

Dugas Montbel Jan Chrzciciel, hellenista francuski, ur. w Saint - Chamond w departam. Loary, 10 maja 1776, um. 30 listop. 1834. Kształcił się naprzód w Lyonie, w szkole Oratorja-nów; następnie odbył niechętnie służbę wojskową, poczym jął się pracy kupieckiej w handlu wstąż kami, jaki na wielką skalę prowadzili jego rodzice. Odwiedzając jednak Paryż w interesach handlowych, D-M. rozbudził w sobie zamiłowanie do nauk i zawiązał znajomość z ówczesnemi literatami. Niebawem wystąpił na pole literackie z własną komedją ze śpiewkami p. t. „La femme en parachute ou le Soupęon⁴, którą grano w Paryżu 1800 r. Po powrocie do St. Chamond, zajęty ku-piectwem, utrzymywał nadal stosunki literackie z Paryżem. Zostawszy po kilku latach szefem domu handlowego, odbył podróże do Włoch, Niemiec i na Wschód; następnie zamieszkał w Paryżu i postanowił zostać helenistą. Uczył się gre-oz\zny pod kierunkiem Grzegorza Zalikogłu, i odtąd szybkie na obranej drodze robił postępy. W r. 1815 przełożył na francuski Ujadę, w 1818 Odys-seję, Batrachomyomachję (źabiomyszą wojnę) i Hymny homeryczne. Przekłady te, obok dokładności, odznaczają się żywością i barwnością stylu. Drugie wydanie prac tych wyszło w r. 1828 — 33 w 9-u tomach w 8 ce, z komentarzem i przedmową, w których D. streszcza myśli i poglądy Knighta, Krystjana Heynego i Kryst. Wolfa. Następnie wydał studjum o powstaniu poematów homerowych p. t. „Histoire de pośsies homóriquesa, w którym przyjmuje teorje Vićo’na i Wolfa, zastępujące indywidualność Homera Homerem zbiorowym, różnocza-sowym, jako uosobieniem ludu greckiego, który przez swoich pieśniarzy, rapsodystów ludowych, opowiada w poezjach narodowych historję swych czynów i sławę. Praca ta otworzyła D-M-owi wstęp do Instytutu (do Akademji napisów i literatury), a powodzenie doznane było dla niego niemałą podnietą moralną do podjęcia studjów nad greckim dramatem i dokonania przekładu tragików greckich. Wypadki jednak roku 1830 powołały go do życia politycznego. Trzykrotnie wybrany deputowanym przez Lyońozyków (1830, 31 i 34 r.), ukazywał się w izbie tylko w komisjach obradujących nad popieraniem handlu i przemysłu. Raz tylko wstępował na trybunę, przemawiając za zniesieniem kary śmierci. — Bibliogr. Dumas „Eloge historique de Dugas - Montbel* (Lyon 1835 w 8-ce)> G. Lefebvre „La vie et les oeuvres de Dugas - Montbel” (St. Chamond 1889 w 8-ce). Condarnin „Histoire de St. Chamond" (St. Chamond 1890 w 4'Ce). Ob. „Gr. Enc. Lam.*.

87.

llml

jeszcze: .Manuel d*obBtótrique* (Paryż 1826 i Montpellier 1840), „De 1’influence des Sciences módica-les et accessoires sur les progró? de la chirurgie moderne⁴ (Paryż 1827) i „Recherches sur 1’ostśo-logie et lą myologie des batraohiens, & leur diffe-rents ńges“ (Paryż 1835, z 20 tablicami; praca ta otrzymała nagrodę od .Institut de France‘O. — Por. Dechambre „Diction. des Sciences mód." XXX, str. 642 i „Nouvelle biographie gól." XV, str.

Dr j. p.

Dugfcet K a o p e r, ob. P o u s s i n.

Dugommier Jakób Coąuille, generał francuski (• 1738 na wyspie Gwadelupie—zginął w bitwie pod Montagne-Noire 18 list. 1794). Podzielał liberalne idee swej epoki i wziął udział w zgromadzeniu generalnem kolonij, zwołanem do Petit-Bourg 1 grudnia 1789 r. Bił się na czele patryo-tów podczas zamieszek domowych w Gwadelupie. Wezwany w r. 1891 do Francyi, został zamianowany tam marszałkiem polnym (19 paźdz. 1792). Odkomenderowany do armii alpejskiej iwłosk., otrzymał dowództwo wojsk operujących w Var, a 16 listop. 1793 r., w charakterze naczelnego generała armii włoskiej, powołany został na miejsce Cartaux do kierowania oblężeniem Tulonu. Jemu właśnie przypada zaszczyt odebrania tej twierdzy Anglikom (17—19 grudnia 1793). D. również otworzył drogę do karyery Bonapartemu, dawszy mu podczas oblężenia możność wykonania śnrałycb jego planów. Objąwszy następnie dowództwo armii wscbodnio-pirenejskiej, pobił Hiszpanów pod Bou-lon (1 maja 1794) i zdobył Collioure (29 maja) i Bellegarde (17 września). Został zabity w chwili, gdy usiłował wyrzucić generała hiszpańskiego La Union z jego * pozycyj między Saint-LlorenB-de-la-Muga a morzem. — F. A. Aulard w „Gr. Encycl. Lamiraulfa".

Dtlgonics Andrzej (* 1740 w Szegedynie — f 1818 tamże), poeta i powieściopisarz węgierski, z powołania pijar. Był nauczycielem w różnych miej-scaoh, od r. zaś 1774 do 1807—profesorem matematyki w uniwersytecie peszteńskim. W dziejach literatury węgierskiej D. uważany jest za twórcę szkoły ludowej. Swojemi romansami historyczne* mi i dramatami dzielnie się przykładał do budzenia ducha narodowego. Do pierwszych należą między innemi: „EŁelka" (1787), „Arany perecek⁴ (Złote chwile—1790), „Agyapjas yitózek" (Rycerze złotego runa—1794), „A szerecsenek" (Saracenowie— 1798), „Jolanka⁴ (1803) i „Cserci⁴ (1808); z dramatów cieszyły się większem powodzeniem: „Toldi Miklós⁴, „Etelka Karjelban", .Bńtori Mńria" i „Kun Lńszló”. Oprócz tego D. pisał poematy epickie i wydał zbiór przysłów węgierskich p. t. „Peldsabe-Bzćdek es Jelesmondśsok" (2 t., Peszt 1784; wyd.

2-e, Szegedyn 1820). W rodzinnem mieście D-owi wystawiono pomnik.

Dnguay-Trouin, Renó, sławny marynarz francuski (* 1673 w Saint-Malo — f 1736 w Paryżu). Pochodził ze starej rodziny kupieckiej. Był piątym z siedmiorga dzieci Łukasza Trouina, Imć pana de la BarbinaiB, właścioiela okrętów, który swoją flotyllą dowodził osobiśoie, nie tylko podczas

la«7kl Powm. Illutr Z«u. 1S1 T. lT-ty.

pokoju, ale i podozas wojny. Ojciec przeznaczył go do stanu duohownego; wszakże swarliwy charakter młodego Renata i woześnie ujawniony przez niego pociąg do marynarki skłoniły rodzinę, iż mu pozwolono w 16-tym roku życia wstąpić na okręt na ochotnika. Właśnie wtenczas (1689) wybuchła wojna m’’ędzy Francyą a Anglią i Hol-landyą. Zaraz na wstępie Renó wziął czynny u-dział w schwytaniu hollenderskiego statku korsarskiego, a w roku następnym dzielnie się przyczynił do opanowania trzech statków angielskich, namówiwszy swojego kapitana do uderzenia z jedną fregatą na flotę, złożoną z piętnastu okrętów. Ody wskutek tego rodzina jego powierzyła mu dowództwo fregaty, D.-T., w r. 1691 i 1692, zdobył dwie wojenne fregaty angielskie oraz dziesięć o-krętów kupieckich. W r. 1694, krążąc po morzu, natknął się niespodzianie na eskadrę angielską, złożoną z sześoiu wielkich okrętów: bronił się mężnie, lecz ciężko raniony, musiał się poddać. Odwieziony do Plymouth, zdołał stamtąd uciec na jzalupie. Wkrótce potem, dowodząc okrętem „le Franęais⁴ o 48 działach, schwytał dwa okręty wojenne, które eskortowały flotę kupiecką, złożoną z 60 statków (4 stycznia 1695). Za czyn tak świetny Ludwik XIV przesłał mu szpadę honorową. W latach następnych D.-T. poczynił również wielkie zdobycze podczas swych śmiałych wypraw korsarskich. Po sławnera zwycięstwie, odniesio-nem w morderczej bitwie przeoiwko flocie hol-lenderskiej, dowodzonej przez kontr-admirała Was-senaera, którego pojmał do niewoli (25 marca 1697), młody korsarz przeniesionym został ż marynarki kupieckiej do królewskiej, w stopniu kapitana fregaty. Otrzymał dowództwo dwóch okrętów, kiedy zawarty został pokój w Ryswijk. Pod czas wojny o sakcessyę hiszpańską, krążąc z trzema fregatami u wysp Orkadzkich, opanował hol-lenderski okręt wojenny, stoczywszy na pokładzie straszliwą bitwę, w czasie której zginął kapitan hollenderski wraz ze wszystkimi oficerami (1702). W r. 1703 zburżył Hollendrom stacye połowu wielorybów u wybrzeży Szpicbergu, gdzie zabrał dwadzieścia statków, a daleko większą liczbę zniszczył. Na początku r. 1704, pobudowawszy sobie dwa o-kręty o 64 działach (.Jason" i „Augustę"), przedsięwziął wyprawę ku wyspom Scilly, skąd jako zdobycz przyprowadził do Francyi okręt wojenny „Coyentry⁴, tudzież dwanaście statków kupieckich.

R. 1706 w kanale La Manche schwytał okręt wojenny „Elisabeth" o 72 działach, oraz statek korsarski z Flessingen. Otoczony przez piętnaście okrętów eskadry angielskiej, potrafił szczęśliwie umknąć. W r, 1706 udał się, z rozkazu Ludwika XIV, na odsiecz zagrożonemu Kadyksowi, lecz spotkawszy się tam ze złą wolą Hiszpanów, odpłynął z powrotem, zabrawszy po drodze Anglikom fregatę i kilkanaście konwojowanych przez nią Btatków. Po tej wyprawie ozdobiony został krzyżem św. Ludwika. W kilka miesięcy potem D.-T. i Torbin (ob.), każdy na czele sześciu okrętów, otrzymali rozkaz udania się razem ku wybrzeżom Anglii, ażeby zburzyć tam flotę, wiozącą posiłki

Hmt.

do Portugalii i Katalonii. Jakoż u wnijścia do kanału La Manche spotkano ową fiotę, która się składała z dwustu statków transportowych, eskortowanych przez pięć potężnych okrętów liniowych. Okręt naczelny „Cumberland* miał na pokładzie 82 działa, „Devonshire“ — 92. Po morderczej bitwie, w której „Devonshire* w płomieniach zatopionym został wraz z tysiącem przeszło ludzi, „Cumberland** i dwa inne okręty wojenne wpadły w ręce Francuzów, jak również większa część statków transportowych (21 października 1707 r.). Król w nagrodę ofiarował D. - T. pensyę roczną w kwocie 1 000 liwrów, ten wszakże przelał ją wspaniałomyślnie na swojego młodszego kapitana, któremu buła armatnia urwała nogę. W roku 1709 D.-T-owi i jego bratu, również marynarzowi, nadanem zostało szlachectwo, za zdobycie, jak o-piewa patent, trzystu z górą statków kupieckich, oraz dwustu okrętów wojennych i korsarskich.

R. 1711 D.-T., nie zrażony niepowodzeniem wyprawy Duclerc'a (1716), postanowił udać się do Brazylii, ażeby zadać cios Portugalii w jej najbogatszej kolonii. Ponieważ skarb publiczny, wycieńczony długoletnią wojną, nie mógł mu udzielić potrzebnych funduszów, D. - T. zebrał je od bogatych właścicieli okrętów, których umiał zainteresować w wyprawie, i poczyniwszy w największej tajemnicy przygotowania, ruszył w drogę 3 czerwca 1711 r. Jego flota składała się z 17 okrętów i z 6 000 ludzi załogi. Stanąwszy d. 12 września u wejścia do zatoki Rio - Janeiro, opanował niezwłocznie to wejście pośród ognia krzyżowego z fortów i okrętów, poczem rozpoczął regularne oblężenie miasta. Ogromne fortyfikacye Rio-Janeiro, uchodzące przedtem za niemożliwe do zdobycia, poddały mu się po jedenastu dniach (23 września 1711). Nie mając dostatecznych sił, aby zdobycz utrzymać długo w swych ręku, zadowolnił się ofiarowaną sobie, jako okup, summą 610 000 cruzados i 13 listopada odpłynął do Francyi. Zaskoczony przez straszliwą burzę, utracił trzy najlepsze swoje okręty i znaczną część łupów; z tern wsrystkiem, koszta wyprawy wróciły się przedsiębiorcom okrętowym z dużym zyskiem, a o wiele większą jeszcze była szkoda wyrządzona Portugalii, oszacowana na 30 milionów. Ludwik XIV wynagrodził bohatera peneyą 2 000 liwrów, a nieco później stopniem szefa eskadry. Po pokoju U-trechckim D.-T. osiadł w domku wiejskim we Flourie pod St. - Servan, gdzie napisał swe pamiętniki. W r. 1723 powołanym został do Paryża do rady indyjskiej. Ludwik XV mianował go komandorem orderu św. Ludwika i generał - porucznikiem (1728), a w r. 1731 wysłał go na czele eskadry na wybrzeża północne Afryki, aby podniósł tam u ludów berberyjskich urok potęgi francuskiej i wytępił korsarstwo. Była to ostatnia wyprawa D.-T-a.—Jego posąg zdobi jeden z placów miasta St. - Mało, gdzie też w ratuszu zawieszony jest jego portret. Pamiętniki D.-T-a pisane są stylem prostym i skromnym; przebija z nich szczerość i prawda. Pierwsza ich edycya autentyczna datuje się z r. 1740 (Paryż); do edycyi innej, amsterdamskiej (z r. 1741), dołączony jest portret autora oraz plany bitew i oblężenia Rio-Janeiro.— Por.: J. Poulain (abbó) „D.-T. et St. - Mało, la citś corsaire“ (Paryż 1882); La Landelle „Vie de D.-T.” (1876, wyd. 2-ie); De Bona „Histoire % de D.-T.“ (1890); Philipps „D.-T.K (1892).

Dugue Ferdynand, pilarz dramatyczny francuski {* 1812 r. w Paryżu). Zawód swój literacki rozpoczął od utworów poetycznych: „Horizons de la poósie** (1836); „Le vol des heures* (1839); „Les gouttes de roeee” (sonety, 1840). Napisał też kilka powieści: „La semaine de Pńąues* (1835); „Geoffroy Rudel“ (1838, 2 tomy) i in., oraz dramatów wierszem: „Castille et Leon* (1838); „Gai-fer" (1839); „Sa!vator Rosa" (1851); „Monsieur Pri-chard¹* (zakazany we Francyi, grany w Brukselli 1855). Z czasem D. został współpracownikiem A-nicefa-Bourgeois i Dennerego i tym sposobem stał się uczestnikiem kilku ich najpopularniejszych powodzeń. Z pierwszym napisał: „Les fugitifs“ (1858),

„ Les pirates de la Savane“ (1858); „La filie du Chiffonier“ (1861), „La bouąuetióre des innocents" (1862), z drugim: ,,La prióre des naufrages" (1847), „Cartouche“ (1858), „Le marchand de coco“ (1860), „Les trente-deux Duela de Jean Gigot'* (1861), „Marie Mancini“ (1864) i inne. Oprócz tego D. jest autorem dwóch tomów poezyj politycznych: ,.E-clats d’obus“ (1871) i „Satires et Poómes“ (1876). D. rozpoczął wydanie swego „Tbćńtre complet' (1891, t. I-III).

Du Guesclin Bertrand, konnetabl francuski, wódz znakomity (* ok. 1320, — f 13 lipca 1380). Był synem Roberta Du G., rycerza bre-tońskiego. Szpetny i nieokrzesany, imponujący swą siłą fizyczną, nie otrzymał prawie żadnego wykształcenia i z wielką trudnością mógł podpisać zaledwie swe imię. Wystąpił po raz pierwszy w szrankach na turnieju w Rennes (r. 1337), gdzie powalił kolejno dwunastu rycerzy. Wojna pomiędzy Janem Montfort a Karolem Blois o księstwo Bretanii dała mu możność odznaczyć się i na polu bitwy, ale jeszcze obszerniejsze pole popisów otwierał przed nim najazd Anglików, którzy zajmowali podówczas najpiękniejsze prowincye Francyi. Du G. był jedDym z obrońców m. Rennes przeciwko Anglikom (1342 czy 1343); po bitwie zaś pod La Roche - Derrien (1347), która stronnictwo hrabiego Blois przyprawiła o zgubę, prowadził partyzantkę na czele 50 lub 60 żołnierzy; wkrótce jednak połączył się z P. de Villiers’em, gubernatorem Pontorsonu i z sirem Audreb, namiestnikiem królewskim w tej okolicy. Pasowany na rycerza pod Montmuran (1354), uczestniczył w poselstwie, które jeździło do Anglii domagać się u-wolnienia Karola Blois. Mianowany gubernatorem Pontorsonu (1357), zjednał sobie legendową sławę opiekuna ludu, zwalczając rozbójnictwo. Odznaczył się podczas oblężenia Melunu (1359), wszakże pod Pas d’Evran został wzięty do niewoli przez Roberta KnolleB’a, i musiał zapłacić okup. Po pokoju w Bre-tigny (8 maja 1360), książęta Orleański i Andegaweński, oraz hrabia Alenęon, powierzyli mu oohro-nę swyoh włośoi, i Du G. w latach 1360 — 1362,

prowadził nieustającą wojnę z bandami rozbójniczego rycerstwa (t. z w. „grandes compagnies⁻) w Maine, Perche i Dolnej Normandyi. Otrzymawszy polecenie zajęcia posiadłości króla Nawarry (1364), zdobył Montes i Meulan Karol V mianował go szambelanem, a po zwycięstwie pod Co-cherel, gdzie „captal* Buch dostał się do niewoli, dał mu hrabstwo Longueville i ustanowił go swoim namiestnikiem w Normandyi. Gdy atoli Karol Blois powołał go do Bretanii, opuścił, ku niezadowoleniu króla, swe stanowisko i został niebawem wzięty do niewoli pod Auzay. Po pokoju w Guó-rande (1365) Karol V, Urban V i Henryk Trans tamare, wykupili go z rąk nieprzyjaciela. W tym samym roku Du G. poprowadził „kompanie⁴⁴ rycerskie do Hiszpanii, przeciwko królowi Kastylii, Piotrowi Okrutnemu (nie ściągając po drodze — jak to u-trzymują, — podatku przymusowego z włości pa- 4poque“ (P. 1893). pieskich). Za jego zbliżeniem się Don Pedro u-    Duhamel, herb polski z    indygienatu.    Na tarczy

swojego państwa (1379). Oskarżony skutkiem tego przez radę królewską o złą wolę, zamierzał wyjechać do Kastylii. Karol V go zatrzymał, poczem hetman francuski zaczął oczyszczać środkowe pro-wincye Franoyi od rozbójnictwa, gdy w tem zachorował i zmarł pod Cbńteauneuf-de-Randon. Pochowany został w St.-Denis z honorami królew-skiemi. Za Karola VI zrobiono z Du G-a typ skończonego rycerza, uosobienie galanteryi i wsie-lakioh cnót rycerskich. Tymczasem, całkiem przeciwnie, był on przez całe życie nieokrzesanym żołnierzem - grubianinem, który wszakże, dzięki wrodzonym zdolnościom, rozwiniętym nadto przez długie doświadczenie, został jednym z najznakomi-trzych wodzów swojego czasu. — Por.: S. Luce „Histoire de Bertrand Du G. et de son ópoque" (Paryż 1883 wyd. 2-ie). — Po stel „D. et son

Hml.

ciekł do Bayonny, gdzie zawarł przymierze z księ-    w    polu błękitnem, klucz    złoty zębem w lewo

ciem Walii, który niezwłocznie wyruszył do Hisz-    i    w górę, na nim zaś leży kotwica    żelazna na

W. K Z

panii. Bitwa pod Najerą (1367) przywróciła tron krzyż. Między uchem kotwioy a ujęciem klucza Don Pedrowi, a wydarła Du G - owi swobodę pięoio - promienna srebrna gwiazda. W koronie osobistą. Wypuszczony na wolność za 100 tysięcy szlacheckiej nad hełmem ramię zbrojne, w prawo, dublonów, które zapłacił król, poszedł wojować do trzymające ręką klucz złoty. Herb ten pochodzi Prowancyi w szeregach księcia Andegaweńskiego, z Francyi, i zatwierdzony, wraz z nadaniem indy-i obiegł Taraskonę. Na wieść, że Henryk Trans- gienatu w r. 1768, otrzymał Józef Duhamel. — tamare wrócił do Hiszpanii, pośpieszył tam za („Vol. legurn", — Niesiecki, — Borkowski), nim i po świetnem zwycięstwie pod Montiel (1369), Duhamel Jan Chrzciciel, astronom i fizyk fran-w którem Don Pedro poległ, oddał tron kastylski cuski (* 1624—f 1706). W ośmnastym roku ży-Henrykowi. Ten mianował go konnetablem Kasty- cia ogłosił: „Ebmenta astronomia, ubi Thedosii lii, księciem Moliny i t. d., tudzież nadał mu obszer- Tripolitae Sphaericarutn libri tres cum universa ne włości. Odwołany w r. 1370 przez Karola V, triangulorum resolutione demonstranta?" (1643). Du G. połączył się w Langwedocyi z księciem Wstąpił do zakonu oratoryanów, późiiej był pro-Andegaweńskim i rozpoczął wraz z nim kampanię, fesorem filozofii w College royale de France; był którą przerwał najazd Knolles'a. Pomimo nieja- członkiem i sekretarzem akademii nauk. Z dzieł kiego powodzenia w Pórigord i w Limousin, nie jego wymienimy: „Astronomia physica, seu de lu-mógł D. przeszkodzić księoiu Czarnemu w zajęciu ce, natura et motibus corporum⁴⁴ (1660); „De me-Limoges; wszelako, gdy Moreau de Fiennes złożył teoris et fossilibus" (1660); „Regiae scientiarum a-urząd konuetabla, DuG.,jako najgodniejszy, został cademiae historia* (1698, 1701). mianowany na jego miejsce (1370). Nowy konne-    Duhamel Jan Mary a    Constant,    matematyk

tabl natychmiast poraził na głowę Knolles’a pod    i    fi syk francuski (* 1797    w St. Mało    — f 1872

Pontyallain. Podczas kampanii w Poitou 1372 ro- w Paryżu). Po ukończeniu szkoły politechnicznej ku odegrał on wielką rolę, odebrawszy Anglikom był repetytorem, następnie profesorem analizy wyż-kolejno Poitiers, La Rochelle, St. - Jean-d’Angśly, szej mechaniki w tejże szkole; w r. 1831 został Saintes, Melle i t. d. Sławna ta wyprawa za- profesorem w fakulteoie nauk ścisłych, gdzie przez kończyła się poddaniem Thonarsu, a zwycięstwem dwadzieścia lat wykładał analizę; w r. 1840 wszedł pod Chizó (1373). Du G. zniszczył resztki wpływu do akademii na miejsce Poissona. W matematyce angielskiego w Poitou. Lata tegoż roku użył na zajmowały go przeważnie kwestye wiążące się podbój Bretanii, wespół z księciem Bourbon, wszak- z fizyką; opracował mianowicie teoryę rozpoś Jeże najazd księcia Lankastru powołał go do Pary- rania się ciepła w kryształach, głównie w roz-źa przed zdobyciem dwóoh ostatnich placówek prawach: „Notes sur les surfaces isothermes dans angielskich, Dervalu i Brestu. Unikając bitwy, les corps solides, dont la conductibilitć n’est pas ścigał nieprzyjaciela i nie pozwolił mu rozpostrzeć la mćtne dans tous les sens" (1837); „Mótnoire sur Bię po kraju. W roku 1375 rozpoczął podbój le mouvement de la cbaleur dans un systóme quel-Saintonge'au. Po upływie terminu zawieszenia bro- conque des points" (1857), Również ważne są ni z Anglią (1377) przyczynił się do odebrania i prace jego odnoszące się do akustyki, a zwłasz-ostatnich twierdz normandzkich królowi Nawarry | cza udoskonalenie wibrografu. Jako profesor, łą-(1378), tudzież do zdjęcia oblężenia z Saint-Mało. j czył w wykładzie swym uderzającą jasność ze ści-Następnie sam obiegł Cherbourg. Zabór Bretanii ! słością, a słuchaczom starał się głównie wykazać (przez koronę francuską), którego nie pochwalał, ważność metody w badaniach naukowych. Rezulta-zasmuoił go. Du G. nie mógł powstrzymać po- tem jego praoy nauczycielskiej są wyborne podrę-stępów księcia Bretańskiego, gdy ten wróoił do czniki: „Cours d’analyse de 1’ćcole polytechnique* (2

t., 1840—1, wyd. 2-e z r. 1847); „Cours de móciani-que de Tócole polytechnique* (2|t., 1845—0,wyd.

dessen Wiirdigung“ (Heidelberg 1888) i Doli „Eugen. D. Etwas von dessen Charakter, Lei-stungen und reformatorischem Beruf" (Lipsk

Dr J. B-r.

2-e 1854); „Eióments de calcul infinitósimal"

Duiffoprugcar, (zwany także Tieffenbru-cker) Kacper, najstarszy ze znanych fabrykantów skrzypiec. Żył w początkach XVI w.; pochodził z Tyrolu. Około 1510 r. zamieszkiwał w Bolonii. Na żądanie Franciszka l-go, króla francuskiego, przeniósł Bię w 1515 roku do Paryża, potem przesiedlił się do Lionu i tu umarł. We-dłag Wasielewskiego (Niemiec) „Die Violice im XVII Jahrhundert*, dochowało się do naszych czasów kilka skrzypiec D-a z lat 1511 — 19. Fetis widział skrzypce tegoż lutnika z 1539 r.

Dtlilia gens, bardzo dawny ród plebejuszowski w Rzymie. Pierwszym, o którym wspominają dzieje, był 1) Marcus Duilius, obrany trybunem ludu r. 471 przed Chr. Za jego - to namową pospólstwo rzymskie w 449 r., gdy decemwiro-wie (ob.) chcieli nieprawnie zatrzymać przy sobie władzę i dopuszczali się okrucieństw, wydaliło się z miasta na górę Świętą. Wobec tej secessyi decemwirowie zmuszeni byli złożyć swój urząd i władza trybunów została przywróconą. D., w ich liczbie znowu obrany, zażądał niezwłocznego obra-

(1846); „Des mśthodes dans les Sciences de laison- 1892). nementu.

A. Pol.

Wł. M. K.

Duhamel de Monceau HenrykLudwik, pierwszy z pisarzy francuskich, który wydał szereg dzieł naukowych w zakresie leśnictwa { 1700 r. w Paryżu); studyował nauki przyrodnicze i prawo; zwłaszcza zaś oddawał się botanice i hodowli drzew. W roku 1728 został członkiem Akademii Umiejętności w Paryżu. Później, będąc inspektorem marynarki, odbył kilka podróży po wybrzeżach Francyi i Anglii. Z licznych jego prac literackich główne są: „Traitó des arbres et arbustes qui se cultivent en France en pleine terre* (1755, wyd. 2-gie 1852); „La physique des arbres* (1752, dzieło, w którem rzucił kilka bardzo trafnych spostrzeżeń nad wpływem elektryczności na wzrost roślin); „De l’exploatation des bois“ (1764); „Traitó des arbres fruitiers* (2 tonry, 1768, nowe wydanie 1850). Umaił w Paryżu 1782.

z Rzymian, świetne zwycięstwo morskie nad Kar-tagińczykami. Gdy towarzysz jego w konsulacie Cn. Corn. Scipio Asina, z kilkunastu okrętami został wzięty do niewoli, 260 r. przed Chr., D. objął dowództwo nad główną flotą rzymską, zebraną u brzegów Sycylii. Tu, pomiędzy m. Mylae, le-żącem na północuem wybrzeżu Sycylii, i wyspami Liparyjskiemi, natarł na D-a Hannibal, dowódzca floty kartagińskiej, pewny zwycięstwa. Lecz D., uniknąwszy pierwszego natarcia wrogów, użył w tej bitwie mostów ruchomych, opatrzonych hakami, które szybko spuszczano na pokład okrętów nieprzyjacielskich, aby po nich tam się przedostać i stoczyć walkę, jakby na lądzie. Skutek okazał się wielce dla Rzymian pomyślnym: około 50 o-krętów nieprzyjacielskich, t. j. niemal połowę całej floty, zatopiono albo zabrano, a co ważniejsza, Rzymianie nabrali otuohy, widząc, że mogą sprostać Kartagińozykom, którzy uchodzili dotąd za niezwyciężonych na morzu. Po odniesionem zwycięstwie wysadził swe wojsko na ląd, uwolnił Egestę (m. w Sycylii), od oblegających ją wrogów i zdobył m. Macellę. Wróciwszy do Rzymu, święcił D. wspaniały tryumf i otrzymał, jako przedłużenie oznak jego na całe życie, prawo powracania do domu wieczorem w orszaku flecistów z pochodniami. Nadto na pamiątkę z wy -

Duhrłng Eugeniusz, jeden z oryginalniejszych żyjących jeszcze pisarzy filozoficznych i ekonomicznych niemieckich, którego wczesne zaniewidzenie pozbawiło wybitniejszego stanowiska (* 12 stycznia 1833 r. w Berlinie). D. zrazu poświęcił nia konsulów, z prawem jednak odwoływania się się studyom i karyerze prawniczej. Skutkiem oho- od ich postanowień do ludu. Pojednawczy duch roby oczu wszakże, porzucił zajmowany już urząd i umiarkowanie D-a wykazały się najlepiej w chwi-sędziego, a oddał się nauce filozofii i ekonomii j li, gdy miano przystąpić do sądzenia decemwirów politycznej, i w r. 1864 habilitował się, jako pry- | i dwaj z nich, aby uniknąć hańbiącej kary, ode-wat - docent tych przedmiotów, w uniwersytecie j brali sobie życie. Wtedy D. wystąpił z wnio-Berlińskim. Samoistne jego poglądy, a stąd i kil- skiem puszczenia w niepamięć dawnych win, skoro kakrotne zatargi z kollegium profesorskiem, które- | wolność ludu została utwierdzoną. (Liv. II 58; mu zarzucił był nepotyzm, przy wzmagającej się III 53 — 59). — 2) Caius D. zyskał sobie sławę chorobie oczu, skłoniły go w r. 1877 do ustąpienia \ w pierwszej wojnie punickiej, odniósłszy, pierwszy z katedry. W całym szeregu rozpraw krytyczao-filozoficznych i ekonomicznych, jakie ogłosił, stara się dowieść konieczności wpływu nauk przyrodzonych ścisłych na rozwój ekonomii politycznej; przyczem występuje, jako stanowczy zwolennik poglądów amerykańskiego ekonomisty Ca-rey]a (ob.). Filozoficzne jego zapatrywania są o-derwanym materyaiiamem z optymistycznem zabarwieniem. Najlepszym dowodem, ża ogłoszone przez niego dzieła posiadają wyższą wartość naukową, jest fakt, że wiele z nich, napisanych między 1861—70 rokiem, doczekało się następnie 3 i 4-ch wydań. Z dzieł jego najwięcej rozgłosu zrobiła, pierwszą nagrodą na konkursie w Getyndze odznaczona, „Kritische Geschichte der National-okonomie und des Socialismus* (wyd. 3 a, Lipsk

1879), dalej na zaznaczenie zasługują: „Der Wert des Lebens“ (wyd. 4-te, Lipsk 1891); „Kritiscbe Geschichte der Philosophie* (wyd. 3-cie, Lipsk

1878); „Kursus der National - und Socialokonomietf (wyd. 2-gie, Lipsk 1876); „Der Weg zur hoheren Bildung der Frauen und die Lehrweise der Uni-versitaten* (wyd. 2-gie, Lipsk 1885); „Die Juden-frage, ais Rassen - Sitten - und Kulturfrage* (wyd.

3-cie, Karlsruhe 1886). O D-u też, jako oryginalnym myślicielu, już za życia wydano dwie monografie: Druskowitz „Eugen. D. Eine Studie zu

cięstwa D-a na morzu była wystawioną na fotum rzymskiem kolumna, przyozdobiona dziobami zdobytych w bitwie okrętów (columna rostrata). Szczątki jej z napisem, pochodzącym z czasów cesarza KlaudyuBza, przechowały się dotąd na Kapitolu. — Poiyb. 1, 24; Cic. „Cato maior⁴⁴ 13; Mommsen T. „Romische Gesebichteu

Duim, cal hollendeiski, dawniej jedenasta część stopy; obecnie, po wprowadzeniu miar metrycznych, toż samo, co centymetr.

Duingen, miasteczko w pruskiej prowincyi Hanowerskiej, regeaoyi Hildesheimskiej, powiecie Al-feldzkim, na wschodnim stoku wyniosłości Itb, o 6 mil na południe od Hanoweru, posiada ogromne pokłady wybornej glink;, skutkiem czego rozwinął się przemysł garncarski i ceramiczDy, znany powszechnie pod nazwą Duinger Gut; — około 1 000 m-ców.

£m. K.

And. S.

Btem Rzeszy, w 1255 przystępuje do związku reńskiego miast, a 1260 r. do Hanzy. W wojnach: trzydziestoletniej, francuskiej i siedmioletniej doznawało ciężkiego losu; do reformacyi przystąpiło w 1568 r. Tutejsza szkoła wyższa założoną została w 1559 r. i przemianowaną w 1655 r. na uni-

Aud. S.

And. 6.

DuillO, niem. T y b e i n, miasteczko na północ-nem wybrzeżu odnogi TryeBteńskiej, w austryac-kim kraju koronnym Gradisca (Ietrya), przy drodze żelaznej Udine-Cormons-Tryest; — starożytny zamek rodziny Hohenlohe, odwiedzany często przez turystów, dla wspaniałego widoku na morze i okolicę. — Ludność słoweńska trudni się uprawą wina i oliwek, oraz rybołówstwem.

Duisburg, miasto powiatowe w piuskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Diisseldorfakitj, w pobliżu prawego brzegu Renu i w węźle licznych miejscowych dróg żelaznych. Wielkie to ognisko przemysłu i handlu, jedno z najważniejszych w prowincyi Reńskiej, jest konglomeratem wielu osad podmiejskich, które wchłonęło w siebie i wraz z niemi liczy blizko 70 000 m-ców (1894) — Przemysł D a jest różnorodny, ale przeważnie hutniczy; w r. 1887 było tu: 12 wielkich pieców, 3 fryszerki, 6 walcowni żelaza, 4 odlewnie żelaza, 5 fabryk machin, 1 zakład do budowy mostów żelaznych, a nadto odlewnia stali, fabryka tkaain drucianych, kotlar-nie, fabryki mosiądzu, przetworów chemicznych, wód mineralnych, tytoniu, cukru, octu, browary, gorzelnie, destylarnie, przędzalnie i tkalnie bawełny, garbarnie, młyny parowe, cegielnie, mydlarnie ltp. Liczba kotłów parowych w wymienionym roku ' dochodziła do 315. Wielkości przemysłu odpowiada handel, wsparty gęstą siecią zbiegających się w mieście dróg, dwiema przystaniami na rzece Ruhr i na Renie, wreszcie trzema instytucyami kredytowemi z Bankiem państwa na czele. Ludność w ³/s katolicka, w ²/₅ protestancka; z liczby kościołów wyróżnia się piękny gotycki kościół Salwatora (protestancki), rozpoczęty w 1415 a ukończony w 1507 r. D. jest siedliskiem sądu ziemiańskiego, głównego urzędu podatkowego, izby handlowej. Niegdyś był tu uniwersytet, obecnie dwa g m nazya: klassyczne i realne, szkoła wyższa żeńska i miejska szkoła rzemieślnicza. Miasto, oświetlane gazem, posiada własne wodociągi. Okolica należy do najgęściej zaludnionych w Europie. D. za czasów rzymskich nosił nazwę: Castrum De u toni s, a na początku wieków Średnich Dispar-gum. Karol W. obwarował go, a Konrad II przywileje mu nadał. W r. 1145 Btaje się D. wolnem mia-wersytet, który w 1802 roku zniesiono.

Duit, ob. D e u t, moneta bollenderska,

Duiveland, wschodnia część hollenderskiej wyspy Schouwen.

Duj., w naukach przyrodniczych sk.ócenie nazwy D u j a r d i n.

Dujardin Karol, malarz hollenderski i mie-dziorytnik (* w Amsterdamie w 1635 r.—f w We-necyi 20 listopada 1678 r.). Był uczniem Berg-hensa, a należy do grupy malarzy hollenderskich, którzy w XVII w. pracowali w Rzymie, więcej może uwiedzeni pięknością Włoch, niż włoskiej sztuki. Życie Karola nie upływało spokojnie, zwykłą koleją. Po spędzeniu dłuższego czasu na zabawie i uciechach, postanowił opuścić Rzym i wrócić do Amsterdamu. W drodze poznał i zaślubił (w Lionie) starą i brzydką, ale bogatą wdowę, której posagiem spodziewał się uwolnić od natarczywości swych wierzycieli. Niezadługo wszakże, zmęczony pożyciem wspólnem, porzucił podstępnie żonę i przez Liyorno udał się powtórnie do Rzymu, następnie zaś do Wenecyi, gdzie umarł. Najważniejszy z obrazów D a, wykonany w r. 1665, znajduje się w Antwerpii, a przedstawia portrety 5 członków rady szpitala tamtejszego. Luwr paryski posiada jego Kalwaryę i słynnych Szarlatanów, obraz zakupiony w r. 1783 za niezwykle wysoką naówczas sumę 18 000 fr. przez

M. d’Augiviller’a. Miedziorytów tego artysty, przedstawiających zwierzęta i pejzaże, a wykonanych z wielką wprawą i umiejętnością, liczą 52. Z tych najwcześniejszem jest: Stado zwierząt, rzeczywiście nadzwyczajne, tern bardziej jeżeli weźnie-my pod uwagę, że miedzioryt ten wykonał D. r. 1652, a zatem w 17-m roku życia.    F- s-

Dujardin Feliks, przyrodnik francuski (* d. 5 kwietnia 1801 w Tours), był profesorem geome-tryi i chemii w Tours od r. 1827 do 34; następnie wykładał geologię i mineialogię w Tuluzie, a od 1839 r. był profesorem zoologii i botaniki w Rennes, gdzie zmaił 8 kwietnia 1890 r. Był to pierwszy badacz, który powstał przeciwko poglądom Ehrenberga na wymoczki jako organizmy skomplikowane, i dowiódł, że, podobnie jak gąbki i otwornice, składają się one z substancyi żywej, którą nazwał Sar codę; w ten sposób utorował drogę poglądom dziś powszechnie przyjętym na protoplazmę i budowę komórek. Klasycznemi są również jego badania nad glistami pasorzytnemi. Dowiódł także, że meduzy powstają przez pączkowanie z polipów, a w ten sposób położył podstawy nauki o przemianie pokoleń. Główne jego dzieła są: „Histoire naturelle des infusoires⁴* (1841); „Histoire naturelle des helminthes" (1844); „Histoire naturelle des echinodermes⁴⁴ (1861). WŁM*Ł

Dujardin-Beaumetz Jerzy (* w Barcelonie d. 27 listopada r. 1833—f w Paryżu w lutym r.

się i podobizna jego znajduje.

Hml.

1895), lekarz francuski. Do nauk przykładał się w Paryżu i ukończył je w r. 1862 jako doktor medycyny, poczem w roku następnym został ordynatorem kliniki wewnętrznej wydziałowej (chef de cliniąue), w r. 1870 objął samodzielnie oddział szpitalny. W czasie wojny francusko - niemieckiej odznaczył się jako lekarz w oblężonym Paryżu. Należał do rzędu najlepszych klinicystów francuskich naszych czasów i pozostawił wiele prac cennych z których tu wymienimy tylko: „Recherches ex-pórimentales sur la puissance toxique des alcools* (Paryż 1879) i „Dictionnaire de thórapeutiąue, de matióre medicale 610.“ którego wydawnictwo rozpoczął w r. 1882.—Por. A. Bitard „Diction. gó-nóral de biographie contemp. franc." (str. 103) i „Illustration uniyerseile", w lutym 1895, gdzie

Dr J. P.

Dukas, znakomity ród bizantyjski, który dostarczył kilku władzców cesarstwu Wschodniemu. Pa-negiryści tego rodu odnoszą początek jego do początków samego państwa Bizantyjskiego i wywodzą go od pewnego księcia konstantynopolitańskiego, blizkiego krewnego Konstantyna Wielkiego; według innych historyków, D-owie zawdzięczają swe pochodzenie i swe imię książętom Wschodu. Bądź co bądź, ród D-ów występuje po raz pierwszy w historyi około połowy IX wieku, w osobie Andronika, który za panowania Michała III o-trzymał polecenie nawrócenia Paulistów i wywołał ich powstanie swą surowością; a już w X wieku sława rodu była tak wielką, że epos ludowy wybrał z pomiędzy niego kilku swych ulubionych bohaterów. Czyny paladyna Digenisa Akrytasa, synowca uzurpatora, Konstantyna D.; dziwne przygody innego Andronika D., który za panowania Leona VI uciekł do Turków i przyjął islamizm; łaski, jakich doznawał u tegoż cesarza syn Andronika, Konstantyn: wszystko to usprawiedliwiało dostatecznie popularność tego dostojnego rodu, tak, że już w r. 912 Konstantyn mógł ubiegać się o tron cesarski (ob. Konstantyn D.). Niepowodzenie jego usiłowań przyprawiło o zgubę D-ów, których część zginęła z rąk kata, inni zaś poszli na wygnanie, i jeżeli ku końcowi X wieku ukazuje się w historyi nowa ich gałąź, byli to prawdopodobnie potomkowie po kądzieli starożytnego domu D-ów. Jeden Andronik D. był wmieszany w powstanie Bardasa Sklerosa (976); wszakże potomkowie jego byli szczęśliwsi od niego: Konstantyn D. zasiadł na troDie cesarskim (1059 — 1067) (ob. Konstantyn XXIII). Syn jego, Michał VII Parapinaces, panował od r. 1071 do 1078, a syn Michała, Konstantyn, był wspólnikiem Aleksego Komnena. Brat cesarza Konstantyna XII, cezar Jan D., grał również wybitną rolę w drugiej połowie XI wieku. Nieubłagany przeciwnik Romana Dyogenesa, później regent za ma-łoletności Michała VII, sam nieszczęśliwy pretendent do korony, zapełniał swojemi intrygami dwór bizantyjski, i jeżeli ambitne zamiary jego spełzły na niczem, nie mniej jednak dzieci jego syna, Andronika, zrobiły świetną karyerę; Anna D. zaślubiła Paleologa, a Irena D. przez swe małżeństwo z Aleksym I Komnenem połączyła na tronie prawa cesarskie dwóch domów. Spokrewniony ze wszystkiemi najznakomitszemi rodzinami w Bizan-cyum, z Angami, z Komnenami, z Dalassenami, z Paleologami, z Watacesami, ród D. w ciągu XII wieku zajmował wybitne stanowisko w państwie; jego członkowie, których częste związki małżeńskie łączyły z domem cesarskim, sprawowali najwyższe urzędy, a jeden z D-ów, ceBarz Aleksy V Mur z u flis, Wytrzymał w r. 1204 ostatnie najście krzyżowców łacińskich (ob. Aleksy V). W e-poce rozkładu Cesarstwa Greckiego, rozmaici książęta, którzy posiedli władzę zwierzchniczą w szczątkach prowincyj bizantyjskich, despotowie Epiru, cesarzowie Nicei, jak Jan D. Wataces, później se-bastokratorowie Megalowlacyi, dodawali do Bwego imienia ojczystego imię D. W XIV wieku jeszcze jeden z D-ów grał wielką rolę w walkach pomię-Janem Kantakuzenem a Janem V Paleologiem; od niego właśnie pochodzi historyk Dukas, autor wielce cenionej „Historyi bizantyjskiej" (ob. niżej). — Por.: Ducange „Familiae byzantinae*. —„Gr. ' Encycl.“ Lamirault’a.

Dukas Jan, historyk bizantyjski z w. XV. Był sekretarzem podesty genueńskiego w Focei (w Azyi Mniejszej), po upadku zaś Konstantynopola, zaciągnął się do służby książąt Dominika i Mikołaja Gattilusio, na wyspie Lesbos, i w ich imieniu prowadził układy z Mahometem II. Jest on autorem historyi bizantyjskiej od r. 1341 do 1462; współczesne sobie wypadki opowiada jako dobrze poinformowany i prawdomówny świadek, stylem naturalnym, bez retorycznej okrasy. Praoę tę wydał Boullaud (Paryż 1649; Wenecya 1729) i Bsk-ker (w „Corpus scriptorum histor. byzantinw, (Bodu

1834) łącznie z przekładem włoskim (z w. XVI), znalezionym w Wenecyi przez Leop. Rankego.

Dukat. Pieniądz znany pod tą nazwą powstał w w. XVIII we Florencyi, lecz swoista nazwa jego nie odrazu się ustaliła. Ogólną dla tych złotych monet była nazwa monety czerwonej dla odróżnienia od srebrnej, zwanej białą, i miedzianej, zwanej czarną. Ponieważ czerwone złote, bite we Flo-rencyi od r. 1252, ozdabiane lilią po jednej, wyobrażeniem św. Jana Chrzciciela po drugiej stronie (rysunek, jak na dukacie Wacława księcia lignic-kiego fig. 70), nosiły napis Florencia, przeto nazwano je florenami. Floreny te zaczęto z postępem ozasu wybijać ze zniżoną wartością, co zaszkodzić musiało ich wziętości i wywołało potrzebę nowej monety złotej z wartością niezmienną. Te lepsze czerwone złote wybijano w Wenecyi, począwszy od doży Giovanni Dandolo (1280 — 1289), a nazwa ich „dukat“, poszła, nie od Konstantyna Dukasa, cesarza wschodniego, jak chcą niektórzy, ale od końcowego rzeczownika „ducatus", stojącego w napisie czerwonych złotych weneckich: SIT. iT. XPE. DAT. QUEM TV. REG. ISTE. DVCAT., co s ę czyta: „Sit tibi, Christe, datus, quem tu regis, iste ducatus", a wykłada: „Niech ci będzie oddane to księstwo, którem rządzisz”. Dość to dziwny początek, jeśli słowo „księstwo⁴* (ducatus) stało się nazwą czerwonego złotego, a jednakże takie jest

fr. cen t.

11—85

11—76

11—85

10— 69

11— 89 11—76 11—85 11—89

Węgry............

Dania, Holsztyn, Sohwarzburg-Rudolstadt, D. obiegowy .    .

»    W

Szwecya, D. nowy Szwajćarya Bazyleja - Bern.

D. species

• Ztirich........

Niderlandy, D. normalny......

„    D. obiegowy (courrant) . . .

„    D. kompanii hollenderskiej . .

Polska, D. hollenderski.......

„    „ Fryderyka Augusta .    .    .    .

„    „    1766—1794    ......

Rossya D.    speoies........

„    „    Andrzejowski......

„    „    Pawła I-go.......

„    ,    państwowy.......

powszechne mniemanie o początku tej nazwy. Bri-tish Muzeum ma dukat-cekin (ob.) doży Dandolo i dukat jego następcy Gradenigo (1289—1310). Rozwój handlowy Wenecyi sprzyjał niezmiernie rozpowszechnieniu D-ów weneckich. Już w r. 1428 doża Mocenigo oceniał wartość monety złotej, corocznie odbijanej w stolicy Rzeczypospolitej, na 1 milion sztuk dukatowych, z których pół miliona zostawało corocznie w Lewancie, 100 000 w Anglii, tyleż na kontynencie, a reszta dopiero służyła do obiegu wewnętrznego. Z czasem wytworzyły się i D-y srebrne: handlowe i państwowe, banku państwowego. Kurs pierwszych był stale niższym i w r. 1750 wynosił 80% wartości drugich. W tym samym roku wytworzono w Wenecyi ducato cor-rente piccolo, dukat srebrny mały, stanowiący około 80°/₀ dukata handlowego (corrente). Ten dukat srebrny w wypłatach był monetą rzeczywistą, równie jak i złoty, a przy upadku rzeczypo-spolitej stopą wszelkich obliczeń i zamian był dukat bankowy, jakkolwiek w obiegu już wtedy przeważał handlowy mniejszy. Oprócz dukatów złotych weneckich i florenckich były jeszcze we Włoszech ne-apolitańskie, parmeńskie i inne i trzymały się jeszcze w naszym wieku, do czasu zjednocz. Włoch.—W Hiszpanii były już dukaty złote w w. XV, a nazywano je oruzade. W r. 1537 Karol V przez fikcyjne podniesienie wartości dawnej monety z 375 mara vedi do 393⁵¹/x9₆ wprowadził zamieszanie, które odbijało się długo na funkcyach obiegowych dukata. Większe zmiany wprowadził w Hiszpanii upadek polityczny i ekonomiczny w w. XVIII. Stopą liczebną pozostał jednak stary dukat Ferdynanda i Izabelli, o 375 maravedi, w którym Kolumb jeszcze otrzymywał zasiłki ze skarbu. Z D-a hiszpańskiego powstał hollenderski, prawie dorównywaj ący mu w wartości. Dukat hollenderski nie był nigdy jednostką monetarną legalną, ale go stale przyjmowano w Niderlandach północnych w cenie 5 i y₄ florenów srebrnych (ob.) — W Czechach i na Węgrzech już przed r. 1330 bito D-y złote, a wśród nich, od kopalni Eule w Czechach, wzięte Eulenducaten. Z Czech dostały Bię D-y do Niemiec, gdzie wkrótce wyparły z obiegu zni-kczemniałe złote (Gulden, Goldgulden). Prawo niemieckie z roku 1559 ustanowiło wagę jego na 3 490.383 miligr., w ozem czystego złota miało być 3 441.905 miligramów (23*/₃ karatów wagi ogólnej, a miedzi y7a tej wagi). Taki dukat równał się przeszło 9.602 915 dzisiejszej marki pruskiej. Usunęła go zupełnie z Niemieo ugoda wewnętrzna Zoll-yereinu z d. 24 stycz. 1857 r. Można je było odtąd mieć tylko z własnego kruszcu. Monety złote, na D-e niemieckim oparte, miały wielokrotność dochodzącą do 10-u (portugały) lub podzielność do y₃₂, jak w soczewicowym D-e regensburskim (Linsenducat). Dukaty węgierskie 23³/₄-kara-towe, a specyanie krzemienieckie (Kremnitz), były bardzo poszukiwane i krążyły daleko, pawet po Lewancie i Azyi Mniejszej. Równej wziętości używały D-y hollenderskie po 3.4904 grama. Biła je Rossya, na mocy układu międzynarodowego, w wartości 9 marek 579 tysiącznych. Wirtember

gia umyślnie wybijała D-y holi. na kampanię ros-syjską 1812—3 r. D. hollenderski większym był od brabanckiego (3.4 617 gr.); w r. 1816 podniesiono wagę złota w nim do 3.494 zaś w roku 1847 (d. 26 lutego) zupełnie zniesiono go jako monetę legalną. W RosByi odr. 1701—18 krążyły: D-y species, po nich Andrzejówki, które trzymały się do r. 1797; jedne i drugie były mniejszej wartości. Dukaty państwowe od 1810—14 miały ⁴¹/₄₈ złota, później ³⁸/₂₄. W r- 1817 D. złoty oznaczano w wysokości 3 rubli, równych 20 złotym polskim. W d. 24 kwietnia 1828 r. nakazano bić D-y z czystej platyny, ustanawiając wartość na 3 ruble, w r. 1829 odbijano już D-y platynowe podwójne, w r. 1830 poczwórne. Wszystkie te platynówki d. 1 maja 1845 (v. s.) ustąpiły miejsca imperyałom i półimperyałom, wprowadzonym jeszcze w XVIII w., w r. 1764, przy wadze czystego złota 1 zo-łotnika 39 doli. Tak pierwotne czerwone złote florenckie, jako i dukaty weneckie, ważyły po 3.5 grama. Na tej stopie pozostały dukaty weneckie, równie jak na ich wzór bite dukaty innych krajów, a mianowicie węgierskie, które zaczęto wybijać za Karola Roberta (r. 1307—1342), bijąc po 60 sztuk z grzywny złotej. D-y te były normą, do któ* rej odnoszono przez kilka wieków zmienną wartość monety srebrnej.

W różnych krajach dukaty od początku XVIII w. miały następującą wartość we frankach: A) Złote: Niemoy i Austrya (bite ad legem im-p e r i i) po 4¹/.* flor. kon-wencyonalnych .

„    „na stopę „Passier-Fuss* .

„    Baden.    D. reńskie.....

»    „    „ 5-florenowy    ....

„    Hannower. D. Jerzego I . . .

„    Lubeka. D. species . . . .

*    Prussy.........

9—39

11—76 11-68

10— 75

11— 65 11—77 11—82 11—76 11—62 11—79 11—73 11—81 11—58 11-03 11—83 11—74

późniejszy (3-rublowy) 12—35 .    ......7—48

5-02

4—18

3—24

Włochy Parma i Placencya ....

Królestwa Obojga Sycylii, Neapol, D. Karola VI „    „ di regno .

»    „    złoty ....

„    „ de piata dobie

5—17

l*

4—38

4-25

4-25

1—36

nueva

6—93

5—59

11—91

5—63

4— 30 2—86

5- 85

„    „ „ yellon

„    „ portowy .

Dukat, utraciwszy obecnie już wszędzie panowanie na rynkach, oraz opiekę i kontrolę państwa, staje się stopniowo numizmatem, towarem lub pewną jednostką wagi dla jubilerów, złotników i handlarzy pieniędzy. Waga dukatowa (ob. As) głównie jest w użyoiu w Austryi i w Niemczech. D. wagowy austryacki ('wiedeński) waży 3 gramy 491, niemiecki — 3 gr. 459 tysiącznych. W Austryi „Miinzdukat" nazywają zupełnie nową jeszcze błyszczącą sztukę; „Randdukat“ — taki, który nie utracił więcej od V oławski przyjmowany w Lipsku musi mieć bb¹^ granów dukatowych; „Passier D.“—tylko 65. Odpowiada to wadze 3 gramów 4 369 10 - tysiącznych.— Na D-y węgierskie zawierano u nas przez kilka wieków wszelkie umowy znaczniejsze, np. przy sprzedaży majątków, a sposób ten zawierania umów nie zmienił się nawet wtenczas, kiedy za Zygmunta I zaczęto i u nas stale bić D y, bo D-y nasze w dobroci i wadze stosowano dokładnie do D-ów węgierskich. Oznaczanie wartości rzeczy w dukatach stąd pochodziło, że wartość monety krajowej srebrnej, skutkiem ciągłego zniżania stopy menniczej, była czemś chwiejnem i niesta-łem, a summa, obliczona w pewnym czasie na mo -netę srebrną, za lat kilkanaśoie znacznie mniej znaczyła, niż wtenczas, kiedy zawierano umowę, jeśli ją spłacano w nowej, spodlonej, monecie srebrnej. Pośrednio do nas należące D-y węgierskie królów Ludwika i Władysława Warneńczyka ważą po 3.55 grama (fig. 69), D. Wacława, księcia li

1000

wagi. D. wro-

Fig. 69. Z „Vnm. kraj.“ Raz. StężyńskiegC-Bandtkiego, T. I, Nr 65.

gniokiego, z rodziny Piastów, bity około r. 1345 ze złota szląskiego, ważący 3.50 gm., ma napis WENCESL. DVX P., co numizmatycy szląscy czytają: Wenceslaus Dux Primus. D. ten w rysunku ściśle zastosowano do czerwonych złotych florenc-

kioh, kładąc na jednej stronie lilię florencką, na drugiej wyobrażenie św. Jana, a w dobroci kruszcu i wadze do D-ów węgierskich (fig. 70). W Polsce pierwsze D-y bił Władysław Łokietek, zapewne dopiero po koronacyi, odbytej roku 1319. W czasie dłuższego pobytu na Węgrzech, znalazłszy upodobanie w tamtejszej monecie, naśladował ją u siebie. Jedyny znany dotąd egzemplarz tego D-a musimy uznać za bity w Polsce, bo pismo na nim takie, jak na denarach tego króla, a robota denarów równie staranna. Na stronie głównej król siedzący na tronie, napis WLADISLAVS. DI. G. REX; na str. odwr. św. Stanisław, z prawą ręką wzniesioną do błogosławienia, w lewej trzymający pastorał; napis: S. STAN1SLAVS POL (oniae) E (piscopuB) (fig. 71). Następcy nie bili D-ów aż

J#

Fig. 70.

65

W/

\$-

Fig. 71

Z „Dawn mon. pol.“ Stroncz. Cz. III, Tabl. XXIII,

do Aleksandra Jagiellończyka, którego D. znał Kromer, a opisuje Koehler w przeszłym wieku, lecz nie podaje rysunku. Podług tego opisu podrobiono D. Aleksandra w r. 1836 w Warszawie, lecz, na szczęście, bez znajomości rzeczy: herby nie mogły na monecie być takie, jakie widzimy na rysunku podrobionej sztuki w „Numizmatyce" Bandt-kiego, tab. 4, nr. 67.— Dłuższy szereg D-ów polskich zaczyna się dopiero z rokiem 1528 (fig. 72),

§j$m

m 17.

Fig. 72. Z „Mon. d. ,Polski“ Zagór. Nr 17.,

kiedy w wydanej 16 lutego t. r. ordynacyi menniczej postanowiono bić w Krakowie D-y, wagą i dobrocią kruszcu równe węgierskim D-om, a mianowicie postanawiając¹ bić 56 D ów z grzywny krakowskiej złota 23¹/₂ - karatowego, dodając pół karata srebra i odrobinę miedzi dla koloru, tak, iżby grzywna mennicza zawierała 47 karatów czystego złota i jeden skojec srebra. Z panowania Zygmunta I znane są dotąd D-y koronne z lat

li

1528, 1529, 1531, 1532, 1533, 1534, 1535 i 1548, a gdańskie z lat 1540, 1546, 1547 i 1548. D-y bite u nas z kupnego ałota nie mogły być liczne, a wyławiane i topione przez złotników, dla dobroci kruszcu, dziś są bardzo rzadkie i dochodzą w handlu numizmatycznym do ceny 300, a nawet 900 rubli. Tak wysoka cena amatorska była zachętą dla ludzi niecnym zyskiem nie gardzących do podrabiania tych osobliwości. Na szczęście ani podrabiacz miński, ani rzemieślnik włocławski, znani numizmatykom z nazwiska, nie byli dość biegłymi znawcami, żeby się nie zdradzić jakiem uchybieniem, czy to w układzie rysunku, czy w wykonaniu. D y Zyg. Augusta, dobrocią i wagą równe węgierskim, jako też polskim przeszłego panowania, znane są z lat 1547, 48, 49, 50,54, 56,60, 61, 63, 64. 65, 66, 67, 14, 71 (fig. 73). Gdańskie

im

'Jś .rp --

i} 80.

ilość należą one wszystkie do rzadkości numizma-tycznych, bo je przetapiano dla dobrego złota, gdyż tylko moneta srebrna podlegała spodleniu do tego stopnia, że kiedy w r. 1537 płacono za D. 56 ówczesnych groszy, w r. 1632 trzeba było za D. płacić groszy 165. D-y mennic rządowych Władysława IV i Jana Kazimierza liczą się jaszcze do rzadkości, choć nie zawsze dochodzą ceny 100 rs. za sztukę; natomiast miasta praskie dostarczyły takiej ilości D-ów, że nie trudno się z niemi spotkać i nabyć sztukę niżej 10 rs. To samo powiedzieć można o D-ach z panowania króla Michała i Jana III: koronne—bardzo rzadkie, miast pruskich—pospolite (Zagórski „Mon. dawnej Polski* tabl. XLIV, XLVI, XLVII). Pamiętać tylko należy, że w całych szeregach D-ów pospolitych bywają niektóre lata znacznie rzadsze i te osiągają znacznie wyższą cenę. D-y w. XVIII mniej budzą zajęcia, jako zbyt zbliżone do naszych czasów i w miarę tego dość pospolite. Tu już nietrudno zebrać całe szeregi lat, czy Augusta III, czy Stanisława Augusta, a między niemi rzadsze są te, które mają wyobrażenie Stan. Augusta w całej postaci, z lat 1766 i 1770 (fig. 75). D-y te

Fig. 73. Z „Mon. d. Polski* Nr 89.

z tego panowania znane są z lat 1549,1550, 1551, 1554—58. Rzadkością i ceną amatorską stoją one prawie na równi z dukatami Zygmunta I: za D. z r. 1565 zapłacono na licytacyi w r. 1873 złotych reńskich 335. — Mało D-ów wyszło z mennic króla Stefana: koronny D., ściśle biorąc, mamy tylko jeden, który był wybity w mennicy królewskiej w Poznaniu w r. 1586, jak okazują osęki na krzyż położone, znak mincarza poznańskiego Puscha (fig. 74). W tym samym roku wybito D.

©. 770 ___

V s.

Fig. 75. Z „Mon. d. Polski'* Nr 776.

były bite podług próby i wagi czerwonych złotych hollenderskich, trzymały zatem 23 karaty i 7 granów czystości, a szły od r. 1786 po 18 złotych. W roku 1794 bito półtoraczne i potrójne D-y z naczyń pobrączek ślubnych (fig. 76). Dokła-

y??

©3L IDĄ-

3W-S

785.

9*.

Fig. 74. Z „Mon. d. Polski* Nr 147.

w mennicy wileńskiej, z herbem podskarbiego Sapiehy. W mennicy malborskiej wybili bracia Goebel D. dla ziem pruskich w r. 1585 z napisem: MONĘ. NO. AVR. TERRA. PRVS. 85. D. Stefana z Matką Boską z r. 1586, bity w Siedmiogrodzie, nie należy właściwie do numizmatyki polskiej; jednakże i ten jest przez naszych zbieraczów poszukiwany. Najpospolitsze z tego .panowania są D-y gdańskie, znane z lat wszystkich, od r. 1578 do 1586, a nawet pośmiertny z r. 1587. Znaczną ilość złota wypuściły mannice za panowania Zygm. III, a bito nietylko pojedyńcze, ale i podwójne, potrójne, poczwórne D-y, prócz tego półportugały, ważące po 5, i portugały, ważące po 10 D-ów. Mimo tę

Kacyki. Pow*z Uuttr Zeaz. 133 T 17-tj.

Fig. 76.“’Z „Mon. da w. Polski* Nr 785.

dniejsze wiadomości o D-ach polskich podają dzie ła: Zagórskiego Ign. „Monety dawnej Polski* (Warszawa 1845) wraz z uzupełnieniem „Ryciny pie niędzy polskich, nieobjętych dziełem Ignacego Zagórskiego eto.* (litogr., Warszawa 1158); Stronczyń-skiego Kazimierza „Dawne monety Polskie dynastyi Piastów i Jagiellonów* cz. III (Piotr. 1885); Vossberg „Munzgesohichte der Stadt Danzig* (Bjrlin 1852); Stężyński Bandtk»e „Nunrsmatika krajowa* (Warszawa 1839). Por. Czackiego sprawę monetarną, głównie co do wartości D-a w dziele „O lit. i polsk. praw." część wstęp.— Ostatni artykuł przedśmiertny prof. Przyborowskiego, uzupełniony w części ogól-

33

17 500 m-ców (1892).

M. W.

nej z Meyera „Conv. Lexic.“ i „Grandę Encyclop.* Lamiraulta), ob. Moneta, Polska, Portugał.

Duke of York. ob. Nowej Brytanii wyspy-

Duk-Duk, nazwa osoby, a zarazem i instytucyi, grających ważną rolę w życiu społecznem Melane-zyjczyków na archipelagu Nowej Brytanii. W o-czach tych wyspiarzy D.-D. jest to duch, obdarzony przymiotami nadprzyrodzonemu; tymczasem w rzeczywistości jest to człowiek przebrany, którego strój stanowi maska Cylindryczna z kory brzo-zowej, uwieńczona czapką spiczastą, i płaszcz z liści palmowych, sięgający do kolan. Odegrywają-ćym rolę D.-D-a bywa zwykle ktoś z powierników naczelnika plemienia, należący do tajnego stowarzyszenia innychD.-D-ów, i młodzieży, wkupywującej się do tego związku za dość wysoką cenę. D.-D. jest czemś w rodzaju uosobienia sprawiedliwości. Przyodziany w swój kostium, który nadaje mu wygląd okropny, z krzykiem i wyciem przebiega on od chaty do chaty po całej wiosce, a wszyscy nie-

im

Ml]

tiii)

Fig. 77. Dok-dnk.

wtajemniczeni uciekają przed nim z przestrachem. D.-D. zachodzi do mieszkania tych, na których wniesiono skargi, lub którzy podejrzani są o jakieś zbrodnie, i wymierza im karę, czasem grzywien, a czasem nawet śmierci. Nikt mu nie śmie stawiać oporu, w tern przekonaniu, że prędzej albo później śmierć gwałtowna spadnie na tego, kto się poważy podnieść rękę na D.-D-a. Członkowie tajemnego związku, zwanego D.-D., którzy poznają się pomiędzy sobą przez pewne znaki umówione, miewają swoje zgromadzenia w miejscach o-branych, do których pod karą śmierci nie wolno się zbliżać profanom; tam oni, pod przewództwem naczelnika plemienia, wyprawiają śpiewy, tańce i uczty, w których potrawą najprzedniejszą jest mięso ludzkie. D.-D-i są także znachorami i czarownikami.—Pr. Hubner „Die Etnographisch - Antro-polog. Abtheilung des Museum Geoffroy* (Hamburg 1881); W. Powell „Wandering in a wild country or 3 years among the cannibals of New-Bri-tainM (Londyn 1883). *

Dukinfield, przemysłowe miasto w angielskiem hrabstwie Chester, o milę na wschód od Mancze-steru, wprost miasta Ashtou, — leży w ognisku największego przemysłu Anglii, ma wielkie fabryki wyrobów żelaznych i bawełnianych; około

4nd. S.

Dukla, szyb rudny, wązki i płytki, na kilkanaście metrów głęboki, zwykle do poszukiwań słu-żąoy lub do odbudowy bardzo płytkich pokładów. Dla małej głębokości rzadko się je cembruje. Mówi się: „wydobywanie rud duklami".

Dukla, miasteczko w Galicyi środkowej, powie-oie Krośnieńskim, nad Jasiołką, dopływem Wisłoki, 351 m. nad p. m., przy gościńcu bitym, wiodącym z Krosna do Węgier, — leży w obszernej kotlinie śród znacznych wyniosłości, z których Cergowa góra, na południo - wschodzie, ma 718 m. W d. 1 stycznia 1891 r. D., zajmująca 2.19 km. □, miała 230 domów i 3 006 m-ców, w tej liczbie 1 446 mężczyzn, 1 560 kobiet; 520 katolików rzymskich, 24 unitów, 2 456 żydów; 2 906 Polaków, 5 Rusinów, reszta innych narodowości. — Jest tu sąd powiatowy, notaryusz, parafia katolicka dekanatu żmigrodzkiego, poczta, telegraf, szkoła ludowa. — Kościół parafialny murowany, zbudowany w 1770 r., mieści wspaniały nagrobek Amelii z Briihlów Mniszchowej, żony dziedzica, Jerzego Mniszcha, kaszt, krak., zmarłej 1778. — D. jest osadą bardzo dawną, wszakże o dacie jej założenia nie ma bliższych wiadomości. — Geografioane jej położenie jest nader dogodne, znajduje się ona bowiem na głównym trakcie, wiodącym z dorzecza środkowej Wisły i Sanu przez Karpaty i przełęcz Dukielską do Węgier i w dorzecze Cisy. Główny grzbiet gór Karpackich zniża się najbardziej w tern właśnie miejscu, ułatwiając ko-munikacyę między obydwoma przeciwległemi stokami. Droga, wychodząca z D-i ku południowi i idąca na Tylawę i Barwinek, wznosi się na samej granicy Węgier zaledwie do 502 m., poczem opuszcza się bezpiecznie w dolinę Ladomirki i On-dawy. — To też przez długie wieki był to jedyny niemal trakt, po którym Węgry i Polska prowadziły swe produkty dla wzajemnej wymiany; tędy też Mikołaj I przerzucił część swej armii na Węgry w 1849, odprawiwszy wprzód jej przegląd w D-i.— Dziś drogi żelazne Łupkowska i Leluchówska odciągnęły znaczną część ruchu handlowego od D-i; pomimo to jednak ruch ten i obecnie bez znaczenia nie jest. — Ze zdarzeń dziejowych zaznaczyć przedewszystkiem wypada, że w r. 1413 urodził się tu św. Jan z D-i (f 1484). — Król węgierski Maciej Korwin napadł miasto, złupił i spalił w 1474 r. — W r. 1504 na prośbę dziedzica D-i, Szczykowskiego, król Aleksander nadał miaBtu prawo niemieckie, — zaś Zygmunt I w r. 1540 ustanowił tu dwa jarmarki. — Król Jan Kazimierz wracając ze Szląska, dokąd był się schronił przed Szwedami, bawił w Dukli u ówczesnego dziedzica, Męcińskiego, w r. 1656, poczem udał się do Łańcuta. — Stanisław August poprzednie nadania potwierdza w r. 1766 i siedem jarmarków przyczynia. — Leżący na prawym brzegu Jasiołki pałac

And, S.

And. S.

Por. „Slow. Geogr."

m.

cy. o.

z obszernym parkiem, założony w XVI w., a odnowiony przez Mniszcha w 1720 r., mieści w sobie galeryę obrazów i zbiór starożytności.

Dukora, miasteczko w gubernii Mińskiej, powiecie Ihumeńskim, nad Swisłoczą, o 4 mile na zachód od Ihumenia, — należała niegdyś do Zawiszów, potem do Ogińskich; — od r. 1791 do O-sztolpów, — wreszcie do Hartingów; — pałac tutejszy zawiera wiele dzieł sztuki malarskiej, archiwum i bibliotekę. — Kościół katolicki, wzniesiony w końcu zeszłego wieku, został po r. 1864 przerobiony na cerkiew prawosławną, — prócz tej, jest jeszcze jedna cerkiew. — W r. 1862 ustanowiono tu targi tygodniowe. — (Por. „Sł. Geogr.").

Dukszty: 1). D. miasteczko w gubernii i powiecie Wileńskim, o 3 mile na północo-zaohód od Wilna i w pobliżu uśoia rzeczki Duksztanki w Wilii; jest tu kościół katolicki, założony przez Dorotę z ks. Gedroyciów Dowborową w r. 1647, — później przez pijarów wileńskich w r. 1772 przebudowany, a gdy i ten chylił się do upadku, — na nowo w r. 1850 w stylu gotyckim wzniesiony staraniem ks. Dębińskiego i okolicznych obywateli. Na cmentarzu w D. znajdują się groby kilku zasłużonych w nauce oo. pijarów. — W D-ach jest także parafialna cerkiew murowana — 2). D. miasteczko w gubernii Kowieńskiej powiecie Nowoa-leksandrowskim, — przy drodze żelaznej Warszawsko-Petersburskiej (stacya o 2 wiorsty), dziedzictwo Rudominów, z których Jan wystawił tu kościół w r. 1601, — a następnie Biegańskich. — Przebywał tu czas jakiś ksiądz Baka, jezuita; malarz Rustem umarł w D-ach i tu pochowany. —

And. S.

Dukszyńska Emilia (Dukszta), malarka polska (* w r. 1847), uczyła się początkowo od Kaniewskiego w Warszawie, potem nieco od Lessera. Ukończyła wykształcenie w Dreźnie i w Mnichowie

rk

m(jj

Fig, 78. Dukszyńska Emilia.

pod Bodenmiillerem; poświęca się przeważnie malarstwu portretowemu. W r. 1866 stale wystawiać zaczęła w Towarzystwie Sztuk Pięknych w Warszawie, naprzói^pastelowe prace, następnie olejne. W r. 1882 zwiedziła Włochy. Od tej daty, zapraszana na wszystkie wystawy europejskie, wystawia w Wiedniu, Petersburgu, Paryżu, Krakowie, Mnichowie i w Pradze czeskiej. Malowanie jej powabne, czyste i silne w kolorze, poparte rysunkiem zupełnie poprawnym, odznacza się miękkością ciała i życiem. Robi niekiedy obrazy potoczne, przeważnie na typach oparte. Prządka, Rzymian-ka, Pierwszy smutek, Wnętrze pracowni malarskiej należą do najudatniej szych; w portretach celuje podobieństwem rysów, a umie, upiękuiając brzydkie, nie zatracać wierności.

Dukt, łaciń. ductus = prowadzenie (linii granicz.), najważniejsza część processu o Granice (ob). (processus granicialis) dóbr prywatnych oraz postępowania komisarskiego w dobrach stołu królewskiego lub królewszczyzn w dawnem prawie pol-skiem. Wykształcił się ten D. wraz z samym proces-sem i sądem Podkomorzego (ob.). W ustawodawstwie Kazimierzowem niema dowodu, aby wówczas już (1347—1368) istniał sąd podkomorski jako wyłączny, swoisty do sporów granicznych, ale już był, od początku zaś XV w. rozstrzyganie spraw o granice dóbr prywatnych niewątpliwie już, a niepodzielnie, do niego należy. Ziemie tylko pruskie stanowiły wyjątek (Konst. r. 1601 „V. L,* II, str. 1507). Województwa południowe w uagłych potrzebach, przy wielkich obszarach swoich, otrzymywały procedurę nadzwyczajną, która się w nich już potem ustalała (Inwentarz Ładowskiego-Wagi; Paciorkow-ski .Reguła processus granicialis"). Były nadto w Exceptach Mazowieckich z r. 1576 pewne zboczenia od postępowania normalnego, tak pod względem processu granicznego wogóle, jak i samego D-u. Na Litwie już Statut I urządził rozstrzyganie sporów o granice; ale dopiero Statut III (1588 r.), wprowadzając podkomorzych powiatowych, wprowadził i proces graniczny koronny; do tego czasu instancyą pierwszą był wojewoda, starosta lub dzierżawca królewszczyzny, drugą i o-statnią—wielki książę-król. Pierwsze w .V. L.“ rozporządzenie prawodawcze, dotyczące granic prywatnych, znajduje się już w t. zw. prawodawstwie Wiślickiem (I, 3) o “rzeczysku* (zmiana koryta rzeki; Artykuł 563 Kodeksu Napoi.); pierwszą szczegółową wzmiankę o funkcyach podkomorzego znajdujemy dopiero w statutach warteńskich 1420—3 r. („V. L.* I, 76). Nakazuje tam Jagiełło podkomorzemu zwracać szczególniejszą uwagę na „kopce* i .wyjazdy* i przyznawać lepsze prawo temu, kto będzie miał lepsze znaki graniczne, które przeto sam prawodawca uznaje za przednie dowody sądowe. Z pokazywania tych znaków sądowi przez stronę wytworzył się D., t. j. prowadzenie granicy po linii, bądź znakami temi wytkniętej, bądź też zarysowującej się na podstawie wyroków dawniejszych, innych dowodów piśmiennych, oraz zeznań starców i wogóle świadków, wreszcie własnego przeświadczenia powoda, respe-dwe pozwanego (r eduk t). Już w XV w. władza podkomorzego musiała się stać uciążliwą, skoro ją w r. 1454 Kazimierz, w r. 1496 Olbracht powściągał („V.

L.M I 276) W r. 1523 Zyg. Stary wydał Statut, uznają

cy zasadę, przez życie samo już przedtem wprowadzoną, że dobry skutek doohodzenia praw w sądzie podkomorskim zależy od przyznania powództwa (ac-toratus) w sądzie ziemskim. Kto je uzyskał, ten już posiadł i prawo prowadzenia D-u, mającego za sobą domniemanie piawne, że jest dobrym; tak, iż podkomorzy raczej władzą swoją uświęcał preten-syę jednej strony, aniżeli rozstrzygał pomiędzy prawami obu. Cała waga aktoratu, który był jakby urzędowem, z nominacyi sądu ziemskiego, powództwem, okazuje się w fatalnych dla pozwanego skutkach zaoozuości w ziemstwie, a małej doniosłości stawinnictwa w sądzie podkomorskim, na gruncie: czy przybył, czy nie na r o k polny, zawsze powód, wyprowadziwszy swój D., dopuszczany był z sześciu równymi sobie (szlachectwem) świadkami do przysięgi i pożądane granice otrzymywał. Sąd ziemski przedstawia się tu jako główny, rozpoznający (discernens), podkomorski—jako tylko wykonawczy. Tamten mógł nie przyznać powództwa na gruncie powodowi w subsellium; z rozprawy sądowej mógł pozwany wyjść powodem zbrojnym w aktorat: ale ktokolwiek ten oręż otrzymał, ten już mógł nim bronić się od krzywdy nawet po za kres obrony koniecznej, do jakiej go posiadanie, a przynajmniej poczucie, rzeczywistego prawa upoważniało. W czasach wrzących namiętności, indywidualizmu żyjącego wrażliwością i polegania na własnej sile, prawodawca wychodził z założenia, że powód doznać musiał w posiadaniu swojem świeżego gwałtu, a w niestawiennictwie pozwanego upatrywał milczące do niego przyznanie się. Stąd ta stronność, to jakby zmonopolizowanie sprawiedliwości na rzecz tego, kto pierwszy przed sąd wystąpił, uderzające zwłaszcza przy zaoczności. Bezwzględność statutową musiało złagodzić prawo zwyczajowe, gdyż w rozporządzeniach późniejszych—wogóle, co do istoty samej instytucyi prawnej, skąpych — widać wzmocnioną już przed sądem podkomorskim pozy-cyę strony biernej, aktoratu pozbawionej. Pierwszeństwo wszakże w prowadzeniu duktu miał ciągle ten, komu sąd ziemski nadał aktorat, to jest po-^wództwo, odsyłając go przed sąd podkomorski, ad campum („na pole* — na grunt), co stanowiło czynność sądową wstępną, przygotowawczą, ale konieczną. Ponieważ prawo nie znało częściowego regulowania granicy ulegającej sporowi, przeto podkomorzy zakładał swą juryBdykcyę, a fakt ten obwieszczał pod nieważnośoią woźuy, u trzech kopców węgłowych, węgielników, na zbiegu trzech dziedzin, zatem w bezwzględnym początku granicy spornej. Zwał się ten punkt triangula-ritas, angularitas, aoialitas, a od tego scopulus (kopiec) angularis i scopulus ac-(c)ialis. Właściciel trzeciej dziedziny musiał koniecznie wpływać do sprawy już w sądzie ziemskim, a dokonana bez formalnego przypozwania go czynność, choćby w obecności obu stron spornych, nie miała mocy prawnej. Ustalenie narożnika ną granicy trzech dziedzin było najważniejszą, zasadniczą czynnością podkomorzego. W środku między trzema kopcami leżał terminus a quo (domyślne: „ductus incipit* = D. się rozpoczyna),

i od niego teź zaczynał powód swoją linię graniczną prowadzić. Każdy punkt dalszy na tej linii nazywał się term. per quem (przez który szła granica); ostatni, na którym stał znowu kopiec węgłowy a kończyła się granica sporna, nosił nazwę term. ad quem (do którego dociągano D.). Podczas D-u podkomorzy, wraz z komornikami, woźnymi, geometrą, stronami, świadkami dowodowymi i odwodowymi, oraz osobami do at-tentowania wezwanemi lub dopuszczonemi, musiał iść krok w krok za stroną D. czyniącą. Prawo ograniczało rozmaicie liczbę obecnych niekoniecznych i maximum ich zbrój ności; wogóle wolno było mieć tylko szablę przy boku. Każda strona mogła żądać otworzenia kopca znajdującego się na drodze D-u, dla przekonania się, czy jest on rzeczywiście kopcem w pojęciu jurydycznem; mógł też i z własnego uznania podkomorzy otwarcie nakazać. W postępowaniu zaocznern, jeżeli pozwany do sądu ziemskiego, bądź tam, bądź w sądzie pod-komorskim Die stanął, wyznaczony termin postępowania na gruncie był rokiem zawitym, ze wszelkiemi skutkami: podkomorzy poprzestawał na jednostronnym D-e powoda i przysądzał mu takie prawo, jakie on sam na gruncie okazał. W postępowaniu ocznem dwustronnem, po D-e powoda następował redukt, t. j. D. pozwanego, według takichsamych zasad, jak i pierwszy. Podkomorzy po rozważeniu obu D-ów, zbadaniu pokładanych dowodów piśmiennych i map, wysłuchaniu świadków i odczytaniu głośnem ich zeznań, wydawał wyrok, najczęściej stronie powodowej słuszność przyznający; mógł jednak, po ustaleniu obu terminów, a quo i ad quem, termina per quos wytknąć w linii prostej, albo też wskazać granicę naturalną. Co do rzeczyska, obowiązywał przepis powyżej powołany: utrzymywała się dawna granica rzeczna, jeśli zmiana była naturalną; jeśli sztuczną — nowa, korzystał więc z niej sąsiad właściciela dokonywająoego zmiany. Po wydaniu wyroku, który musiał być donośnym głosem odczytany przez woźnego—strona niezadowolona powinna była założyć apellaoyę, która od r. 1578 szła do Trybunału; powołana już tu konstytucya z r. 1601 oraz inne pozwalają uważać ją za istotne odwołanie sięinmerito, a nietylko za kassacyę z powodu nieformalności. Wyrok musiał być podany do oblat we właściwym sądzie ziemskim lub grodzie mającym vim perpetuitatis; w każdym razie odra-zu był wykonywany: podkomorzy nakazywał sypać (,sipare*) kopce, kładąc w nie węgle, cegły, żużle, szkło tłuczone, butelki z opisem czynności, i pod karą 2 000 grzywien wzywał do uszanowania wyroku. Do drugiego kopca węgłowego (najczęściej scopulus acialis), kończącego granicę sporną, zatem już ostatniego, kazał od przed jstataiego kopać brózdę, nawet rów, dla większej mocy materyal-nego dowodu, opartego na D-e. Ze wszystkich tych czynności prowadził jak najdokładniejszy protokół (straszliwą, schematyczną, Bwoistą łaciną), zaznaczając wybitniejsze szczegóły powierzchni gruntu, rzeczki, strugi, strumyki, rowy, wyżyny, drzewa uderzające swą budową lub umiejscowieniem, krzy

Dulaurens (Du Laurens, albo L a u r e n-tius) Andrzej (* w Arles około r. 1550, — f w Paryżu d. 16 sierpnia r. 1609), lekarz francuski. Rozpoczął w r. 1583 w Montpellier swe wykształcenie, gdzie już w r. 1586 otrzymał katedrę medycyny, na której, wbrew zwyczajowi, wykładał, nie po łacinie, lecz po francusku; na stanowisku tem pozostawał do końca roku 1598, w którym powołano go na lekarza nadwornego do Paryża; obowiązki te pełnił jako lekarz pierwszy królowej Maryi Medycejskiej, a następnie

że Da drzewach, któremi też i sam oznaczał w lasach D. uznany przez siebie za dobry. Załamywanie się granicy określał stronami świata, przestrzegając wyraźnego oznaczenia wschodu i zachodu, zali był zimowym lub letnim. Jeżeli pozwany nie założył natychmiast apellaeyi od wyroku do Trybunału, wtedy na ostatnim kopcu odbierał podkomorzy od powoda przysięgę po łacinie, że z ziemi i gruntu należącego do dóbr drugiej strony nic nie ujął, a do swoich nie przyłączył; przysięgający zaklinał się na Boga i mękę pańską. Apel-lacya usuwała przysięgę. Po wyprowadzeniu D-u i oznaczeniu granicy, dla lepszej pamięci i zyskania kiedyś potrzebnego testimonium senum (świadectwo starców) pokładano chłopców na świeżych kopcach i bito. Według Baluze’a, Eacarda i Heinec-ciusa (u Czackiego) zwyczaj taki istniał i na Zachodzie. W pierwszej poł. XVII w. proces był już zupełnie wykształcony i schemata protokółów, właściwie protokólarnie spisywanych wyroków, dają o nim dobre wyobrażenie. Główne źródła wiadomości o D e mamy też z dziełka wydanego w r. 1641 w Krakowie przez Łochowskiego Stanisława „Pro-cessus judiciarius granicialis*. Przywłaszczył je sobie, uzupełniwszy tylko późniejszemi prawami, jurat opoczyński, Marcin Paciorkowski, i wydał pod swojem imieniem jako „Reguła processus granicialis carnp.* (Częstoch. 1749, Lublin 1760 i Częst. 1776). Wskazane tu postępowanie przy D-e, wyrobiwszy się w praktyce bez udziału prawodawcy, stało się powszechnem w sprawach prywatnych, rozstrzyganych przez podkomorzego, i w takich również, do których wpływało duchowieństwo. Przetrwało ono rzeczpospolitą i narówni z tern wszyBtkiem, co stanowiło rdzenne formy procesu granicznego, utrzymało się na Litwie do zniesienia Statutu, w Królest. do reorgani-zacyi sądowej. W XVII w. wpływ D-u strony biernej na D. podkomorski stawał się coraz większym, a pod-komorski znowu, stanowiący jądro wyroku, coraz częściej biegł po owej linii prostej, do której w wątpliwości uciekać się było potrzeba. Zasadę rozcinania pretensyi przez pół wprowadził sejm 1647 r. dla województw Bełskiego, Ruskiego i Wołyńskiego; podjął ją w r. 1796 rząd pruski. — Dla spraw między królewszczyznami i ekonomiami a dobrami szlacheckiemi wydał Kaz. Jag. 1454, Olbracht 1496 r., a Zygmunt r. 1523 statuta zapewniające sprawiedliwość i wieczystość w rozgranicz, przez umyślnych komissarzy, których ilość już w 1454, wreszcie 1538 ustanowiono na5-u. Późniejsze sejmy często przypominały królom obowiązek, przez starostów zwłaszcza gwałcony (konst. lat 1511, 62, 67, 78, 1613, 47, 61, 1764). Złemu zaradzić mógł tylko jakiś inny, lepszy od sądownictwa podkomorzyńskiego, porządek prawodawczy. W XVI wieku już odczuwano niedolę sporów granicznych; z powodu burzy o metrykę i egzekucye myślano o ustaleniu granic, zbyt często krwią broczonych: ale się to później, wraz z wielu innemi dobremi zamysłami, rozwiało. Przedawnienia w sprawach granicznych nie było: spory wrzały ustawicznie. Dopiero sejm czteroletni w d. 3 i. 5 grudnia 1791 r. uchwalił dwa obszerne prawa o rozgraniczeniu powszechnem w ca

łym kraju, przez umyślne komissye wojewódzkie i powiatowe, pierwsze, dla Litwy, na lat 6, drugie, dla Korony, na 4 lata. Motywa prawodawcy przynoszą smutne świadectwo dla instytucyj sądów podkomor-skich, której też oba prawa powyższe cios śmiertelny zadały. Prawo zależało od człowieka, a człowiek nie zawsze był Falimierskim, sławionym podkomorzym wieluńskim. W r. 1818 d. 26 kwietnia zapadła na sejmie prawo, szczegółowo, starannie opracowane, a dla samego porządku hypotecz-nego niezbędne: „O normalnem rozgraniczeniu i o porządku rozpoznawania wynikających stąd sporów" („Dz. Pr.” IV, str. 290); ale i to prawo w życie nie weszło, dla braku sądów, któreby wykonaniem jego prawnie zająć się mogły. —Prócz powołanych wyżej porówn.: Czacki „O litewskich i polskich prawach”, komentarz nad rozdz. IX Stat. litews.; Korowicki Aleksander „Proces graniczny" (Wilno 1827; ważaa prcedmowa); Dutkiewicz W. „Prawa Cywilne etc." (Warszawa 1869); St.(osław) Ł.(agu-na) „O prawie granicz, polsk.* (Warszawa 1875); Bandte J. W. „Jus poi.* (Mazowsze); Bobrzyński

M. „O ustawie nieszawskiej" (Kraków 1873). s-Dulaure Jakób Antoni (* 1755 w Cler-mont — f 1835 w Paryżu), publicysta i historyk francuski. Podczas rewolucyi był członkiem Kon-wencyi narodowej i należał do stronnictwa Żyron-dystów; dla tego też po ich upadku ratował Bię ucieczką do Szwajcaryi. Po powrocie został członkiem komissyi oświecenia, później (1797) członkiem Rady Pięciuset, wreszcie wice-szefem w zarządzie finansów. Po powrocie Burbonów Stanowisko utracił. Jako pisarz, przemawiał w duchu liberalnym, a zwłaszcza antyklerykalnym, i dla tego w swoim czasie cieszył się wielką poczytno-ścią. Większe prace jego pióra są: „Description des principaux lieux de France* (6 tomów, Paryż 1788 — 90); „Etrennes a la noblesse, ou próois historiąue sur Torigine des ci-devaut ducs, com-tes, barons etc.” (1790; przekład niemiecki p. t. „Kritische Geschichte des Adels* wyszedł w Zurychu, 1793); „Histoire civile, physique et morale de Paris" (7 tomów, 1821 — 22; nowe wyd„ uzupełnione przez Leynadiera, w 5 tomach, wyszło w 1862 i 1875); „Histoire civile, phyBiąue etc. des environs de Paris“ (6 tomów, 1825—27; wyd. 2-e, 1839 —40); „Esquisses historiques des prin-cipaux ćvenemeuts de la rćvolution franęaise jus-qu' au rótablissement de la maison de Bourbon* (6 tomów, 1823 — 25; wyd. 3-e, 8 tomów, 1827), i wreszcie „Histoire de la rćvolution de 1830“ (1838).

nieraz nędzę ostatnią, puszczał wodze swej złośliwości i cynizmowi w takich utworach, jak: „La balai*, poemat bohatersko* komiczny (1762); „L’A-retin ou la Debauche prit en fait de bon sens* (1763 w 2 częściach); „La cbandelle d’Arras“, poemat bohatersko - komiczny w 17 pieśniach

And. S.

A. Pol.

przechodząc w dulcytan CgH^Oą.

Dulębowie, plemię ruskie, między Bugiem i Sty-

od r. 1606 jako lekarz przyboczny króla Henry k a IV. W r. 1603, pomimo że z Paryża nie wyjeżdżał, otrzymał godność kanclerza uniwersytetu w Montpellier. Wogóle przyznać trzeba, że u-miał bardzo zręcznie wyzyskiwać położenie swe u dworu; dzięki zabiegom jego dwu braci otrzymało arcybiskupstwa, trzeci dobił się stanowiska generała zakonu Kapucyńskiego, a czwarty nareszcie został radzcą parlamentu. Swego czasu uchodził za znakomitego lekarza i uczonego, chociaż, jeżeli go sądzić podług dzieł pozostałych, wcale niesłusznie. Był to umysł niejasny i pełen zabobonu, czego, między innemi, dowodzi praca jego: „De mi-rabili strumas sanandi vi solis Galliae regibus con-cesea* (Paryż 1609). Oprócz tego napisał jeszcze bardzo wiele, dzieła jego nie zasługują jednak na wyliczenie; wyszły w wydaniu zbiorowem po łacinie we Frankfurcie n. M. w r. 1627, i w wydaniu fran-cuskiem w Rouen w r. 1013. Por. „Gazette hebdoma-daire, r. 1880, str. 329, 381, 390 i 413. Dr J- p-Du Lanrens Henryk Józef, pisarz francuski (* w Douai 27 marca 1719— f pod Moguncyą 1797). Kształcił się w kollegium jezuickiem An-cbin; mając lat 15 wstąpił do zakonu trynitarzy, a w r. 1737 został przyjęty do kanoników regularnych. Dowcip jego gryzący i charakter swar-liwy narażał go na ciągłe zajścia z dawniejszymi mistrzami i sprowadzał nań częste pokuty, z których jedna odznaczała się oryginalnością a trwała dosyć długo. Oto osadzono go na kilka miesięcy w rodzaju klatki, zawieszonej nad ziemią, gdzie wszakże, pomimo braku pióra i ołówka, popisał mnóstwo epigramatów i ucinków gwoździem na szczeblach drewnianych. Już wtedy znany był śród spółziomków z wielu dziełek, dziś bardzo rzadkich, jak np. „Vraie origine du geant de Douai en vers franęais, suivie d’un disoours sur la beauteoul’on fait mention des belles de cette ville* (b. m. i r~); „Eloge historiąue de messire Jóróme Pontiniano, grand aumónier et membre honoraire de la Fontange* (b. m. i r.), satyra prozą i wierszami przeciw jednemu z licznych wonczas towarzystw literackich; „La Therćsiade ou le Charivari de saint Thomas*, poemat heroikomiczny w pięciu pieśniach (b. m. i r.). Po bezowocnych staraniach o przeniesienie się do opactwa w Cluny, udał się osobiście do Paryża z protestacyą przeciwko temu, co zwał zaprzeczeniem sprawiedliwości, ale i tam nic nie wskórawszy, próżno szukał jakiegobądź zajęcia, któreby go uratowało od nędzy. Wtedy z Grubentallem de Linieres napi-pisał „Les Jesuitiąues”, satyrę przeciw słynnemu zakonowi, suprymowanemu przez dekret rządu. U-twór ten skonfiskowano, Grubentalla skazano na trzy miesiące do Bastylii, a Du L. umknął szczęśliwie do Hollandyi. Przesiadując to w Amsterdamie, to w Lióge, to we Frankfurcie, znosząc

(1765); „Imirce ou la Filie de la naturę* (1765); „Le Compóre Mathieu ou les BigarrureB de 1’esprit bumain* (1766, w 3 t.), romans bezbożny i sprośny, często przedrukowywany w wieku przeszłym i naszym i wielokrotnie skazywany przez trybunały; „Les abus dans les córemonies et dana le moeurs developpśs* (1767); „Je suis pucelle, histoi-re vóritable“ (1767). Smutnie wszakże zakończył Dn L. skandaliczną swą karyerę literacką: sąd duchowny w Moguncyi wyrokiem z d. 30 sierpnia r. 1776 skazał go, jako autora pism anty religijnych, na dożywotnie więzienie; zamknięty w domu poprawy, przeznaczonym dla księży, a zwanym Marienbaum, przepędził tam 20 lat ostatnich życia swojegó —E. et. J. de Goncourt „Portraits intimes du XVIII siócle”; F. Drujon „Catalogue des ou-vrage condamnśs*,— „Gr. Encycl.⁴⁴ Lamiraulfa. *

Dulcamara, Słodkogorz, P sianka, ob. S o 1 a n u m.

Dlllcigno, słów. Ul cyn, albań. Olgun (sta-roż. Ul c i ni um), port Czarnogórski na wybrzeżu Adryatyku, na połowie drogi między przystanią Antiyari a uściem Bojany; port to niezbyt ożywiony i słabo przeciw falom oraz wiatrom zabezpieczony; przezeń Czarnogórze wysyła swe produkty i otrzymuje towary zagraniczne; ludność, w liczbie około 2 000, żyje głównie z ładowania i wyładowywania okrętów. Twierdzę tutejszą opanowali Wenecyanie w 1696 r. Miasto, przedtem tureckie, zdobyli szturmem Czarnogórcy w 1878 roku, a choć musieli je wkrótce opuścić, to jednak kongres berliński przyznał D. Czarnogórzu wraz z po-brzeżem 45 km. długiem.

Dulcken Ferdynand, pianista i kompozytor, rodem z Anglii, mieszkał dość długo w Warszawie (do 1863 r.), gdzie był profesorem fortepianu w Instytucie muzycznym. Napisał 3-aktową operę „Mac-Ivor”, elegię, fantazyę na tematy polskie, sielankę dramatyczną „Wiesław* do słów K. Ostrowskiego, i wiele utworów salonowych i pieśni.

Dtllcyniści (sekta), ob. Apostolscy bracia.

Dulcyt (synon. Dulcyn, Dulkoza, Melam-piryt, Ewo ni mit), alkohol sześciowartościowy, o sześciu atomach węgla, ma wzór sumaryczny: C₆H₁₄0₆; budowa drobinowa nie ustalona. Jest on izomeryczny zmannitem, izodulcytem i sorbitem (ob.); otrzymał go najpierw Laurent z manny madagaskarskiej, która jest prawie czystym D-em, następnie Hiinefeld i Eichler z roślin: Scro-phularia nodosa, Bhinanthus crista gaili i Melampy-rum nemorosum, wreszcie Kohel znalazł go w Evo-nymus europaeus. D. tworzy słupki jednoskośne, biało, o smaku słodkawym; w wodzie gorącej rozpuszcza się trudniej niż w zimnej; 100 części wody o temp. 15° rozpuszcza 3.2 części D-u. Nie redukuje rozczynu Fehlinga, płaszczyzny światła spolaryzowanego nie skręca, nawet po dodaniu rozczynu boraksu; wobec drożdży nie ulega f±r-mentacyi. Topi się w temp. 188.5°, w temp. 275° rozkłada się i ulatuje bez pozostałości. Przez dłuższy czas ogrzewany do 200° traci powoli wodę,

T. E

J. F. O.

rem. Arab Masuiy nazywa ich Dulabć. Nestor opowiada, że Awarowie, nazwani przez niego 0-brami, podbiwszy w r. 563 D-w, srodze ich uciskali, zaprzęgając do wozów i pługów po trzy, cztery, niewiasty dulebskie. Oleg, opiekun Igora Rurykowicza, pokonał D-w i do państwa Kijów* skiego przyłączył (r. 885). Pod rokiem 906 jest wzmianka o nich, że mieli udział w wyprawie Olega przeciwko Grekom. Włodzimierz Swiatosła-wicz daninę na nich nałożył (983 r.). Długosz znalazł D-ów koło Łucka na Wołyniu.—Nestor, Sza-farzyk „Slowanske starożitn.“ (II); Długosz ,Hist. Polon.* (I, p. 49).

Dulemba Marya (Dulębianka), malarka polska (* w Krakowie r. 1860), uczyła się w Warszawie u profesora Gersona, następnie w Krakowie, gdzie korzystała z rad Matejki, była w Paryżu w szkole Juliena pod Bouguereau i Robertem Hen* ry, ostatecznie u Carolusa Durand’a wyrobiła sobie własny styl malowania, tak, że wpływu żadnego z nauczycieli w nim nie widaó: prostota effek-tów malowniczych jego cechą. Zaczęła wystawiać studya i portrety w Warszawie w Towarzystwie wie), pianista. W siódmym roku życia rozpoczął naukę gry na fortepianie pod kierunkiem P. Holl-maDa w Krakowie. Postępy robił tak szybkie, że już w drugim roku nauki wystąpił publicznie w koncercie swego nauczyciela, z wielkiem powodzeniem. Czas jakiś kształcił się u Józefa Lubow-skiego, poczem puścił się na wędrówkę artystyczną po znaczniejszych miastach Galicyi; następnie, dla uzupełnienia studyów, wstąpił do konserwato-ryum paryskiego (w 1858 r.), gdzie pracował nad fortepianem pod kierunkiem Marmontela i Malda-na. Po dwóch latach nauki wrócił D. do Krakowa; tu uczył się harmonii u Mireckiego, pó

frr'

Fig, 80. Dulęba Józef.

",

źniej zaś u Krojczego w Pradze. W 1867 osiedliwszy się w Warszawie, występował od czasu do czasu bądź z koncertami własnemi, bądź też na cele dobroczynne. W pierwszej połowie maja 1869 r. otrzymał ciężką ranę w pojedynku z Kaczkowskim, kupcem warszawskim, wskutek której zmarł w kilkanaście dni później (1 czerwca). Jako wirtuoz, D. posiadał nadzwyczaj delikatne uderzenie (to u-che), ton silny i bardzo śpiewny, technikę doskonale wyrobioną, temperament i uczucie—słowem: talent wybitny, jak najlepszą rokujący przyszłość. Niestety, śmierć przedwczesna położyła kres tym

A. Pol.

mm

Wii

Fig. 79. Dulemba Marya.

Sztuk Pięknych w r. 1881. Pomysły z życia potocznego i obyczajowego tworzy przeważnie o jednej lub niewielu postaciach; do takich należą: Sama jedna (1885 roku), Uwięziona, Za myślą poety (1888), Sieroce dole (1889), za który w Paryżu na wystawie międzynarodowej otrzymała „mention honorable“, a za drugie, Na pokucie, równie też nagrodzona w Krakowie. Inne odznaczające się: Na prymaryi, Najświeższa wiadomość, Ave Marya i t. pod.; maluje też portrety z wielkiem powodzeniem artystycznem. Oprócz wystaw krajowych, które pilnie obsyła, D. wystawia w Mnicho-wie, Wiedniu, Dreźnie, Londynie, Paryżu, Pradze Czeskiej; należy do grona najdzielniejszych artystek polskich.    w-G’

Dulę(em)ba Józef (* 28 grud. 1842 w Nowym Sączu w Galicyi — f 1 czerwca 1869 w Warsza-pięknym nadziejom.

Dulfus, herb polski. Na tarczy trzydzielnej w prawem górnem srebrnem polu: mnich trzymający rozłożoną księgę, w lewem górnem polu szachownica czarno srebrna, w dolnem błękitnem polu trzy ślimaki, dwa u góry, jeden u dołu, zwrócone w prawo. W koronie szlacheckiej nad hełmem mnich, jak na tarczy, i trzy struBie pióra. Herb ten powyższym kształtem był nadany przez ces. Józefa II Ignacemu Feliksowi Dulfus roku 1764, który tegoż roku był nobilitowany i w Polsce, przy czem herb uzupełniono czwartem czerwonem polem, na którem pół białego konia, w koronie zaś, zamiast mnicha i piór, umieszczono pół białego konia, jak na tarczy. Jan Feliks Dulfus otrzymał nobilitacyę w Polsce jako „Eąues auratus*, a w r.

W. K. Z.

1813 jednego z potomków jego Napoleon I wyniósł do godności baronów cesars. francuz. Herbem tym pieczętują się Dulfusowie. — (Niesiecki Borkowski „Vol. Leg.* VII, 801).

Dlllia (greckie dooXi<x, SooXeia=n i e w o 1 a, h o ł -downictwo, służba), tak się zowie cześć, od dawana w kościele katolickim świętym Pańskim, a zasadzająca się na naśladowaniu ich cnót, poszanowaniu poboźnem ich obrazów i relikwij, obchodzeniu ich świąt i wzywaniu ich wstawiennictwa do Boga. Cześć ta nie przynosi ujmy czci Bożej, gdyż nie jest adoracyą, jaka się samemu Bogu należy; wierni, modląc się do nich, czozą ich cnoty, jakiemi oni dla miłości Boga się odznaczyli, i wzywają ich w swoich potrzebach, nie jako tych, którzyby sami przez się uczynić zadość tym potrzebom zdołali, ale tylko jako patronów, orędowników, pośredników, których Bóg, jako swoich wybrańców, łacniej wysłuchać może, niż grzesznych ludzi; to też się mówi pospolicie: przez Świętych do Boga. Nad to zaś, oprócz wzywania ich przyczyny, wierni w modlitwach zanoszonych bezpośrednio do Boga błagają Go „przez zasługi Świętych*.    —

Duiicz, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem pół srebrnego pierścienia a nad nim takiż

y&if

*J33us der Cdriat“ (L865) i t. d. ubiegał się za przesadną efektownośoią; w późniejszych dramatach: „Konrad 11“ (1867), „Lea* (1874), „Willa* (1875) jest już powściągliwszy. W pismach prozaicznych D. występował najczęściej jako przeciwnik wierzeń chrześciańskich i zwolennik ,,nowej* religii. Ważniejsze z nich są: „Thier odsr Mensch* (Lipsk 1872), „Stimme der Menschheit; christliche Glaubenslehre* (2 tomy, t-że 1875 — 80) i „Der Irrgang des Lebens Jesuu (2 tomy, Stuttg. 1884— 85). Jego dramaty wydał Ziel (3 tomy, Stuttgart 1893).

Dulksn, starożytne i przemysłowe miasto w pruskiej prowincyi Reńskiej, regenoyi Diisseldorfskiej, powiecie Kempeńskim, o 4 mile na zachód od Dusseldorfu, przy drodze żelaznej Viersen - Kaldenkir-chen, z odnogą do Briiggen; progimnazyum realne, dwa kościoły katolickie, z których parafialny wzniesiony w czystym gotyku, ze wspaniałym chórem, cz. absydą; fabryki aksamitu i tkanin jedwabnych, przędzalnia bawełny, fabryki nici, tkalnie, fryszer-ki; 8 526 m-ców, prawie wyłącznie katolików. W dokumentach wspomniane po raz pierwszy w 1135 r., prawa miejskie uzyskało 1390 r.    And< s-

Duller Edward (* 1809 w Wiedniu—f 1853 w Wiesbadenie), poeta i historyk niemiecki. Nie czująo się swobodnym w Austryi pod rządami Met-ternicha, opuścił ją w r. 1830 i przebywał kolejno w Monachium, Trewirze, Frankfurcie nad Menem, gdzie założył dziennik „Phonix*, później w Darmsztaoie; wreszcie został kaznodzieją gminy staro-katolickiej w Moguncyi. W młodszych latach uprawiał poezyę i oprócz pieśni, ballad i nowelli na-

Sn

ME#

Fig. 81. Duiicz (herb).

W. K- z.

znak w kształcie litery: T. W koronie szlacheckiej nad hełmem pięć piór strusich. Herbem tym pieczętują się Dulicze.—(Okolski, Paprocki, Niesiec-

ki tinTlfnwsti)

’ Dulk Albert Fryderyk Benon (* 1819 w Królewcu, — f 1884 w Stuttgardzie), poeta i pisarz niemiecki. Po ukończeniu studyów lekarskich i przyrodniczych starał się o profesurę we Wrocławiu, ale z powodu swoich liberalnych przekonań nie uzyskał zezwolenia rządu pruskiego. Po wypadkach 1848 — 9 roku, w których czynny brał udział, uznał za potrzebne wydalić się z Prus, i przez lat kilka pędził życie tułacze, był nawet w Egipoie i Arabii; w r. 1858 osiadł w Stuttgardzie. Jako poeta D. uprawiał głównie dramat, lecz w swoich sztukach: „Orla“ (1844), „Simson* 1859),

z?*

Fig. 82. Duller Edward.

pisał dwa dramaty; „Meister Pilgram* (1862) i „Franz von Sickingen* (1833). W starszych latach zwrócił się do uprawy dziejopisarstwa; opracował: „Geschichte d. deutschen Volks“ (Lipsk 1840; w nowem opracowaniu, Piersona, wyszło w wyd. 7-m w Berlinie 1891); „Geschichte der Jesuiten" (Lipsk 1840; wyd. 3-e, Brandenburg 1861); „Vaterlandische Geschichte" (5 tomów, Frankfurt 1852 — 57; dokończone przez Hagena) i t. d.

4 500 katolików.

A. Fol.

S. E.

S. K.

Diilmen, miasto w pruskiej prowincyi Westfalii, regencyi Miinsterskiej, powiecie Koesfeld, nad rzeką Berkel z prawego dorzecza Renu i na skrzyżowaniu się dróg żelaznych Miiaster-Duisburg oraz Dortmund-Koesfeld. Dawna stolica medyatyzowa-nego księstwa D-Croy, którego spadkobiercy są dziedzicznymi członkami pruskiej izby panów; piękny kościół katolicki, — zbór protestancki, — szpital, założony w r. 1848 przez zakonnice z Mua-steru, — fabryki tkanin lnianych, wełnianych i jedwabnych (słynny adamaszek), młyny parowe, tartaki, huty żelazne; do 5 000 m-ców, — z których

And. S.

Dulon Fryderyk Ludwik (* 14 sierpnia 1769 w Oranienburgu, — f 7 lipca 1826 w Wiirz-burgu), słynny flecista ociemniały. W kilka tygodni po urodzeniu utracił wzrok wskutek nieostrożności lekarza. Gdy w latach dziecięcych zaczął objawiać nadzwyczajny talent do muzyki, jego ojciec, urzędnik akcyzy, kazał go uczyć na flecie i fortepianie. W 13-m roku życia D. był już skończonym wirtuozem, budzącym podziw mistrzowską grą na fleoie. Pamięć miał tak wyrobioną, że nieznanych koncertów (które mu przegrywano), wyuczał się dokładnie w ciągu kilku godzin. Dzięki tej nadzwyczajuej łatwości utrwalania w pamięci dzieł raz zasłyszanych, D. miał w swym repertuarze przeszło 250 różnych koncertów i mniejszych utworów muzycznych. Zwiedził całą prawie Europę, doznająo wszędzie jak najlepszego przyjęcia. W Petersburgu (1796 r.) otrzymał godność wirtuoza nadwornego. Ostatnie lata swego żywota spędził w Wiirzburgu. Jako kompozytor, D. zostawił po sobie kilka koncertów, kaprysów, duetów na flet i skrzypce, waryacyj i t. p. Jego autobiografię, po części dyktowaną, w części zaś opowiedzianą, wydał Wieland p. t. „Dulons, deB blin-den Flótenspielers, Leben uud Meinungen, von ihm selbst bearbeitei" (2 tomy, Zurich 1804—8).

Dulong Piotr Ludwik, znakomity fizyk i chemik (* 1785 w Rouen — f 1838). W szesnastym roku życia wstąpił do szkoły politechnicznej, lecz, opuściwszy ją z powodu ciężkiej choroby, poświęcił Bię następnie medycynie i przez czas pewien praktykował jako lekarz. Ponieważ wszakże nietylko darmo leczył ubogich, ale nadto opłacał za nich lekarstwa, zawód ten okazał się dla niego zbyt kosztownym: oddał się przeto wyłącznie fizyce i ohemii, choć i tutaj drogie przyrządy pochłaniały jego majątek. Arago nad grobem D-a wysławiał jego bystrość, gruntowność, cierpliwość, ścisłość i ostrożność w wyprowadzaniu wniosków z doś wiadczeń.—W chemii ogłosił D. ważne badania nad wzajemnym rozkładem soli nierozpuszczalnych i rozpuszczalnych; odkrył chlorek azotu, a przy wybuchu tego związku stracił oko i dwa palce; pracował nad związkami fosforu i tlenu, odkrył kwas podazotny i in. W r. 1815 ogłosił rozprawę o budowie kwasów, w której wykazał, że powstawanie soli pojmować możua przez zastępowanie wodoru metalem.—Ważniejsze są jeszcze jego prace fizyczne, z których znaczną liczbę przeprowadził wespół z Petifem i Arago. Tu należą: spraw-

Kncyklop. foirn. Uuttr. Z«m. 13#. 1. 17-ty.

dzenie słusznośoi prawa Mariotte'a dla powietrza, aż do ciśnienia 27 atmosfer, badania nad tonami fujarek, oznaczenie spółczynnika załamania światła w gazach, badania nad rozszerzalnością rtęci, gęstością gazów, prężnością pary wodnej, pomiary ciepła właściwego ciał, a zwłaszcza ciepła właściwego gazów, przy stałej objętości, nad stygnięciem ciał powstających w zetknięciu z różnemi gazami. Szczególnej zaś wagi jest odkryte przezeń wespół z Petifem w r. 18 i 9 prawo, według którego iloczyn, wypadający z pomnożenia ciepła właściwego danego pierwiastku chemicznego przez jego ciężar atomowy, ma dla wszystkich pierwiastków wartość jednaką, lub przynajmniej prawie jednaką.

Dulonga i Petit’a prawo, tyczące się ciepła właściwego pierwiastków chemicznych, ob. Atomistyka chemiczna.

Dulski Jan, herbu Przegonią (f 1590), młodość spędził na dworze Zygmunta Augusta, od którego otrzymał intratne starostwa: brańskie, su-raskie i rogozińskie. W r. 1563 został kasztelanem chełmińskim. Po ogłoszeniu bezkrólewia r. 1575 z powodu ucieczki Henryka Walezyusza, kie" dy na sejmie elekcyjnym, po odrzuceniu rozmaitych kandydatów, utworzyły się w końcu dwa stronnictwa, z których jedno obrało Stefana Batorego, przeznaczając go za małżonka królewnie Annie, a drugie—cesarza Maksymiliana, D., należący do stronnictwa cesarskiego, wysłany był przez nie, wraz z Ablrechtem Łaskim, Sędziwojem Czarnkow-skim, Mikołajem Firlejem, Krzysztofem Zborowskim i Pawłem Uohańskim, w poselstwie do Wiednia. Drugie poselstwo, do którego należeli Jan Tarło, Jerzy Mniszech, Wojciech Starzechowski, Mikołaji Jazłowiecki, Jan Ostroróg i Jan Płaza, udało sę do Batorego, nie bacząc na to, że prymas już był zamianował królem Maksymiliana. Rycerstwo, z którego się przeważnie stronnictwo Batorego składało, wyznaczyło czas na sejmiki i wspólny zjazd do Jędrzejowa, na który przybyli posłowie od cesarza, ale nic nie wskórali, wręczono im bowiem odpowiedź, ułożoną przez Karnkow-skiego, w której poinformowano Maksymiliana, że obiór jego był nielegalny i nie może mieć żadnej wagi. Po oddaleniu się ich wszakże Dudycz (ob.) nie chciał wyjechać z Polski i, siedząc w Krakowie, burzył na rzecz cesarza, aż musiano gO odprowadzić do granicy, w czem nawet jego szwagier, Zborowski, dopomagał. D. wróciwszy z Wiednia po zjeździe Jędrzejowskim, jakkolwiek już naonczas było to prawie pewnem, że Batory u-trzyma się na tronie, nie przestawał agitować, obstając za Habsburgiem, szczególniej w Pru-siech, gdzie ten miał najwięcej stronników. Lecz gdy Batory ukoronował się w Krakowie, D., przekonawszy się ostatecznie o przegranej sprawie Maksymdiana, sam przemawiał na zjeździe w Chełmie za uznaniem Stefana, z zastrzeżeniem jedynie nietykalności przywilejów. Znajdował się też i na sejmie pruskim, zwołanym z rozkazu Batorego do Gniewia r. 1576 i tam stał się już najżarliwszym zwolennikiem nowego króla i Błużył mu

o4

And. S.

And. S.

przez całe jego panowanie najwierniej, głównie zaś podczas wojny z Gdańskiem, w której, znajdując się przy jego boku, jako dobrze świadomy spraw i usposobień Prusaków, był mu, wielce przydatnym. Król go za te usługi zamianował w roku 1680 W. podskarbim koronnym. Po śmierci Batorego, w zatargu Zamoyskiego ze Zborowskim, dzielnie bronił sprawy pierwszego, a zarazem popierał kandydata przezeń podanego. Po elekcyi Zygmunta III wysłany był z innymi senatorami i szlachtą na Bpotkanie przybywającego ze Szwe-cyi i po zaprzysiężeniu przezeń paktów w Oliwie, w nieobecności marszałka, ogłosił ludowi nowego króla.    —

Duluth, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Minnesota, nad odnogą Pond du Lac, w punkcie, gdzie jezioro Wyższe najbardziej na zachód jest wysunięte; założone w 1850 r., było w r. 1869 nieznaczną jeszcze o-sadą, dopiero zbudowanie drogi żelaznej North Pacific, której punktem wyjścia jest D., miasto poczęło się szybko rozwijać, i w r. 1892 liczyło 33 115 m-ców. Jest to ważna przystań nad jez. Wyższem, do której w r. 1890 zawinęło 3 800 statków, objętości 1.4 mil. tonn. W D. jest kilkanaście kościołów, siedem szkół publicznych, kilka banków, teatr, wspaniały wodociąg, — tramwaje, pisma codzienne i peryodyczne.

Dulwich, jedno z przedmieść w stronie południowej Londynu, w hrabstwie Surrey; posiada słynne kollegium, założone w r. 1613 przez aktora Aileyne (College of God’s gift), z cenną galeryą obrazów, zebraną przez F. Bourgeois.

Dum , w naukach przyrodniczych skrócenie nazwiska D u m e r i 1.

Duma, rodzaj poezyi epiczno-lirycznej, elegii bohaterskiej, osnutej na zdarzeniu historycznem lub podaniu ludowem. OjczNzuą jej z tą nazwą była Ukraina, gdzie lirnicy, k /mrze, bnndurzyści przy wtórze swych naizędzi muzycznych, opiewali boje kozaków z Tatarami, Turkami, lub też z Lachami. D. od innych pieśni historycznych różni się nieprawidłowym rytmem, oraz dowolną miarą wierszy, cztero- lub trójzgłoskowych, bez rymów, lub z rymami, a często jedyaie z assonansami, kilkakrotnie się powtarzającemi. D-y, ze względu na treść swoją, są eodnym uwagi objawem narodowego eposu słowiańskiego, odtwarzającego wszystkie najważniejsze wypadki historyczne od XVI-go do XVIII wieku, i stąd nieraz posłużyć mogą za klucz do wykrycia wydarzeń, przez historyków pominiętych. To też niektórzy historycy rossyjscy, jak np. Makarewicz i Kostomarow, korzystali z nich w swoich badaniach i ożywili swoje pisma licznemi z nich przytoczeniami. Zbyteczne wszakże tu dodawać, że korzystanie takie wielkiej oględności wymaga, nie zawsze bowiem twórca D-y mógł być w relacyach i sądach swych bezstronnym. O starożytuośoi D-y świadczy dowodnie widocznie jej pokrewieństwo ze .Słowem o pułku Igora"; uderzającym jest wszelakoż szczegół charakterystyczny, że D-ie ukraińskiej obce są zupeł nie podania epiki staro-kijowśkitj, które tak doskonale zachowały się w bylinach północ.-ruskich.— Pierwszą wzmiankę o D-ch napotykamy w pismach historycznych Sarnickiego pod r. 1506; a że nazwa ta, jako pieśni historycznej, była już w szesnastym wieku dobrze znana polskim pisarzom, dowód na to w Leopolicie, który w przekładzie proroctwa Jeremiaszowego, o zagładzie Babilonu, używa wyrażenia „i nad tobą Duma będzie śpiewana" (51, 14). Widocznie więc rozumie nazwę jej i znaczenie, kiedy tymczasem Wujek używa natomiast pobudka (w Vulgacie celeuma); Mówi też o D - ach Petrycy w tłómaczeniu swem polityki Arystotelesa, z podobnąż znajomością rzeczy, skoro powiada „insze jest śpiewanie pieszczone, jako są lamenty, dumy, inne śpiewanie męskie, jak na wojnie. Dawali im Grecy pewne przezwiska od powiatów: Doryka, Frygika, jak są unas Ruskie lamenty, Podolskie Dumy"; a Stanisław Temberski, piszący również w w. XVII, podaje w łacińskim przekładzie wyjątek z D-y o Bajdzie, i odnosi ją do Dymitra Wiśniowiec-kiego (1564). W opisach wojen Chmielnickiego, często się dają napotykać wiadomości o D-ch, a niektórzy pisarze małoruscy samemu Chmielnickiemu przypisują D-ę o smutnym Btanie Ukrainy (.Oj bida, bida!“). W późniejszych rękopisach dumy z czasów wojep kozackioh pojawiają się częściej. W pośród ludu ukraińskiego dochowały się one aż do czasów ostatnich; cechą ich charakterystyczną jest to, że z ich spokojnym, czysto epicznym nastrojem łączy się częstokroć liryzm głęboki, który przy częstych obrazach poetycznych nadaje im urok nieporównany. Najcelniejsze są dumy o kozakach: Hołocie, Kiszce, Bajdzie. Paleju, Mazepie, o burzy na morzu Czarnem. o Siostrze i bracie, o Wdowie i inne. Pierwszy zbiór Dum ukraińskich (10) wydał w Petersburgu r. 1819 książę Mikołaj Certelew (oh.) p. t. „Oiihtb coópama cTapHHULiKt MaJiopocemcKnxT> nhceui.M; wiele tasze zebrał Srezniewskij („BanopoaccKaa CTapima* Charków 1833 — 381; następnie Maksi-mowicz (,CóopHHX£ yKpaiiHCKHiT, nhceHŁ" Kijów 1849), Łukaszewicz, Mietlinskij, Kulisz, KoRtoma-row, Zakrewskij (.CTapocBhTciS daH^ypucTB* Moskwa 1860—01, w 3 t.), dalej Russów, Lisienko; wreszcie ukazał się zbiór najważniejszy Antonowicza i Dragomaoowa (.UcTopuuecKia ubcim Maaopyc-CKaro Hapo^a" Kijów 1874 — 75); ten ostatni góruje nad poprzedniemi rozbiorem krytycznym i tam, że wolnym jest od bezwartościowych podróbek. — Niektórzy też poeci słowiańscy, wzorem piewców ludowych, tytułowali dumami pieśni swe epicko-liryczne, o poważnym, smętnym nastroju, z wątkiem współczesnym albo historycznym, i tym sposobem wytworzyli rodzaj swojskiej ballady lub romancy. W rodzaju tym odznaczyli się głównie poeci polscy; już za Zygmunta III, niejaki rymotworca Rakowski nazwał dumą swój wiersz .Pobudka wojenna" opiewający klęski przez Tatarów zadane i zachęcający do odwetu; potem Niemcewicz wiele ze swoich śpiewów historycznych (o Stefanie Potockim, Żółkiewskim i in.), tytułował D-ami; Tymon Zaborowski znany jest z .Dum Po-

dolskich"; bardzo piękne są dumy Lucyana Sie-mieńskiego: „Kniaź Dymitr Wiśniowiecki“, „Trąby w Dnieprze⁵⁴, .Wyprawa Chmielnickiego na Mul-tany" i in.; Augusta Bielowskiego: „Pobojowisko*, .Ucieczka trzech braci z Azowa", „Sawa" i t. p.. Adam Słowikowski r. 1842 ogłosił w „Athenaeum" „Dumy Wołyńskie'⁵, oryginalne i tłómaczone; Erazm Izopolski drukował tamie „Dumę z dum ukraińskich⁵*, jakby jeden poemat, ulany z historycznych pieśni ludowych; a któż nareszcie nie zna prześlicznych dum i dumek Bohdana Zaleskiego? — Dodać (u nareszcie wypada, że w teoryi poezyi naszej Dumą nazywa się pieśń historyczna, w której przeważa charakter epicki, Dumką zaś smętna, tęskna i rzewna, z przewagą liryzmu, piosnka ego tyczna lub opiewająca powszedniejsze zdarzenia; Bielowski wszakże tytułuje w ogólności Dumkami utwory swe, równie pierwszego, jak też i drugiego rodzaju    *

Duma w Rossy i oznaoza wogóle radę lub zgromadzenie osób dla rozpoznania pewnych spraw. Najważniejszemu z nich były duma bojarska i duma miejska.—I. Duma bojarska. Jak winnych krajach, tak i w Rossyi, wraz z powstawaniem państwa tworzyła się pewna rada, consi-lium, złożoną zwykle ze starszyzny, dowódzców na wojnie i t. p , która rozpoznawała, z panującym księciem, najważniejsze kwestye państwowe. Ślady takiej rady bojarskiej (dumy) spotykamy już za Włodzimierza św. w Kijowie w końcu X wieku; wtedy już bowiem, według kronik, była klasa ludzi, będących najbliższymi pomocnikami księcia, których nazywano bojarami albo książęcą drużyną (ob.). W XI, XII wieku bojarowie stają się uprzywilejowanymi właścicielami ziemskimi, chociaż i wtedy jeszcze rozumiano* pod tą nazwą znakomitego warega, znajdującego się w służbie książęcej. Nazwę tę nadawano też wielkim dostojnikom państwowym, zajmującym wyższe godności rządowe lub wojenne, a zwłaszcza tym, którzy składali radę książęcą. Niezależnie od tego bojarami wogóle nazywano wszystkich służących uprzywilejowanych właścicieli ziemskich, posiadających niewolników, i w tern też znaczeniu nazwa ta używa na jest od czasu Ruskiej Prawdy do XVIII w. Od owej chwili, nie tylko w Kijowie, ale za następców Jarosława i w innych dzielnicach, na czele zarządu stał książę z dumą bojarską, czyli radą. Wszystkie ważniejsze akty, np. układy z innymi książętami, spory, wyprawy wojenne i t. p. były rozpatrywane w radzie i decydowano przez księcia przy jej współudziale. Jeżeli zaś książę rozstrzygał sprawy samowolnie, nie zasięgając zdania dumy, naród, według kronikarzy XII w., rządy jego za złe uważał. Do składu rady bojarskiej należeli wtedy wyżsi urzędnicy dworscy książęcy, chociaż skład ten trudno byłoby ściśle określić. W XII, XIII w., według pamiętników, brało udział w radzie niewielu bojarów: 6, 7, 10. Czasem do rady przywoływane też było i wyższe duchowieństwo. Rozpatrywała ona sprawy prawodawcze, sądowe, administracyjne. Czy miała głos decydujący, czy tylko doradczy, trudno rozstrzygnąć

w obeo niepewnych wiadomości z owych czasów, tudzież wogóle nie wyrobionych jeszcze stosunków publicznych. Według Kluczewskiego, w Kijowskiej Rusi naradzanie się z bojarami nie było ani po-litycznem prawem bojarów, ani obowiązkiem księcia, ale praktyczną korzyścią obydwóch stron, bo naród nie miał ufności do księcia, jeżeliby rządził bez rady bojarskiej, bojarowie zaś mieli przez to zapewniony wpływ na bieg interesów państwowych (str. 74). W peryodzie udzielnym w księstwach północno wschodnich, w XIII, XIV i XV w., duma bojarska składała się z bojarów, t. z. wwie-denych, którzy byli jednocześnie naczelnikami głównych zarządów administracyi książęcej, o i-le się ta wtedy już była wyrobiła. Najwyższego stopnia rozwoju duma bojarska dosięgła w w. księstwie Moskiewskiem, poczynając od XV wieku.

Do składu jej weszli wtedy także potomkowie książąt udzielnych, pozbawionych przez w. Książąt moskiewskich swych dzielnic, którzy sądzili, że mają prawo rządzić państwem razem z księciem, tak, jak przodkowie ich rządzili swemi dzielnicami, Stąd powstały polityczne pretensye dumy bojarskiej. Kiedy dla zarządu rozmaitemi gałęziami administracyi powstały w w. księstwie Moskiewskiem prykazy, którerai zawiadywali dumni Dya-kowie, sprawy z prykazów szły pod rozpoznanie D-y bojarskiej, która rozBtrzygsła względem nich bądź w obecności W-go księcia, bądź nawet w jego nieobecności, np. kiedy W. książę udał się o-sobiście na wyprawę wojenną. W ten sposób D. b. stała się wyższym, nie tylko prawodawczym, ale i administracyjnym organem, podobnym pod pewnym względem do dzisiejszej Rady państwa, a nawet do sądu najwyższej instancyi, gdyż rozstrzygała także różne sprawy cywilne, a nawet i karne. Czasami, kiedy "panujący wyjeżdżał na wyprawę wojenną lub był nieobecny z innego powodu, część dumy jechała z nim dla załatwiania spraw bieżących, druga zaś pozostawała w Moskwie dla zarządzania innemi sprawami lub wykonywania jego poleceń. W XVI, XVII w., w czasie najwyższego rozwoju dumy bojarskiej, sprawy były wnoszone pod jej rozpoznanie w trojaki sposób, mianowicie: albo wskutek Ukazu panującego, który oddawał pewną sprawę pod jej decyzyę, albo wskutek przedstawienia prykazów, albo wreszcie wskutek skargi osoby prywatnej. Rozpoznawanie spraw odbywało się także rozmaicie. W jednych wypadkach D. b. mianowała specyalną komissyę. Tak np. projekt ułożenia z 1649 r. był sporządzony przez dwóch bojarów, okolniczego i dwóch dyaków. Komissya, której w 1700 r. było polecono przygotować nowy projekt ułożenia, składała się z 12 członków dumy, 28 stolników, 2 szlachty i 6 dyaków. Inne sprawy były decydowano w ogólnem zebraniu dumy, bądź pod prezydencyą panującego, bądź nawet w jego nieobecności. W innych wypadkach, kiedy do składu dumy przywoływano wyższe duchowieństwo, duma działała jako sobor. Decyzye mówiły, że Car ukazał, a bojarowie po- ia_ stanowili. Po wstąpieniu na tron Piotra Wielkiejrzez go działalność dumy coraz bardziej słabnie i z'■

nika. Reformy przedsięwzięte przez tego monarchę wywołały potrzebę utworzenia nowych organów administracyjnych, którym zostały powierzone rozmaite obowiązki, należące przedtem do dumy. Nareszcie utworzenie w 1711 r. senatu położyło jej stanowczy koniec. Wogóle mówiąc, ,od X do XVIII wieku bojarska duma była kołem rozpędo-wem, wprawiającem w ruch całą maszynę administracyjną; ona też po większej części była twórcą tej maszyny, wydawała prawa, urządzała wszystkie stosunki, udzielała odpowiedzi na żądania zwrócone do rządu". — „Ta jednak sprężyna rządowa, wprawiająca wszystko w ruch, sama była niewidzialna, nawet dla tych, którzy postępowali podług jej wskazówek. Duma bojarska bardzo rzadko, a pod moskiewskimi panującymi nigdy nie występowała wprost przed społeczeństwem, któ-rem zarządzała. Z jednej strony zasłaniał ją przed tem społeczeństwem jej przewodniczący, monar-oha, z drugiej jej protokulista, referent, dyak" (Kluczewski 1, 2). Nie miała też ona siły do wyrobienia z siebie jakiejś instytucyi reprezentacyjnej, jak np. w Anglii zconsilium magnum wyrobił się parlament (Kluczewski „EoapcKaa jty-Ma jjpeBHeft Pycnu (1883); Siergiejewicz „JteKijm h HSCJih^OBaHia no ncTopin pyccaaro npasa" (1894); Władimirskij Budanow „Oósopt HCTopin pyccaaro npaBa“ (1886); Zagoskin „HcTOpia npaBa Moc KOBcaaro rocy^apcTBa” (1879).

II. Duma miejska. Ustawa z dnia 16 czerwca 1870 r., zaprowadziwszy samorząd miejski, utworzyła w miastach różne instytucye, z których naj-waźniejszemi były duma, czyli rada miejska, i zarząd miejski, uprawa. Ustawa ta była zreformowana przez Ustawę z d. 11 czerwca 1892 roku, obecnie obowiązującą. Według tej ustawy zarząd miejski w ogóle winien starać się o dobro miasta i zawiadywać wszelkiemi jego interesami lub in-etytucyami do niego należącemi, w granicach wskazanych przez prawo. W szczególności staranie o to włożone jest na dumę miejską i zarząd. Duma miejska pochodzi z wyborów. Prawo głosu mają russey poddani, a także instytucye dobroczynne, naukowe, uczone, lub rządowe, jeśli te o-soby lub instytucye posiadają przynajmniej w ciągu roku w granicach miasta nieruchomość, na prawie własności lub dożywotnio, z której opłacają na korzyść miasta podatek szacunkowy, i oszacowanej do poboru tego podatku w obydwóch stolicach przynajmniej na 3 000 rub., w miastach gubernialnych z ludnością więcej niż sto tysięcy i w m. Odessie, na 1 500 rub., w innych miastach gubernialnych, obwodowych, w których istnieją naczelnicy miast, tudzież znaczniejszych powiatowych na 1000 rub., a w pozostałych osadach miejskich na 500 rub. Prócz tego mają prawo głosu russey poddani, tudzież towarzystwa i współki, utworzone na zasadzie praw obowiązujących w Cesarstwie, jeżeli posiadają w granicach miasta zakłady handlowo - przemysłowe, od których potrzeba wykupić świadectwo pierwszej gildyi w sto-rjjicach, a pierwszej lub drugiej gildyi w innych nje pastach. Osoby, odpowiadające powyższym wa-

runkom, ale nie mające jeszcze 26 lat, tudzież kobiety, nie mogą brać udziału w głosowaniu osobiście, ale za pośrednictwem pełnomocników. Niektóre osoby, choćby odpowiadały powyższym warunkom, wyłączone są od głosowania, a mianowicie duchowni wyznań chrześoiańskich, osoby, należące do nadzoru prokuratorskiego, do pclicyi w gubernii i niektóre inne. Również pozbawione są prawa głosowania osoby pociągnięte do odpowiedzialności karnej za przestępstwa, wymienione w art. 33 ustawy, tudzież utrzymujący zakłady szynkowniane, zostający pod jawnym nadzorem policyi, oraz ci, którzy nie uiśoili podatków miejskich za ostatnie półrocze. Podług ustawy z roku 1870 wyborcy dzielili się na trzy zgromadzenia wyborcze, w miarę wysokości censu majątkowego; obecnie już zaś stanowią oni jedno zgromadzenie wyborcze, które tylko dla dogodności, w razie znacznej ilości wyborców, może być podzielone na części, stosownie do terrytoryalnego podziału miasta, tak, iż każda część okręgu wybiera pewną ilość członków dumy, zależnie od ilości wyborców. Listę wyborców powinien sporządzać i utrzymywać w porządku zarząd miasta. Duma w miastach, w których niema więcej nad 100 wyborców, winna się składać z 20 członków. Następnie liczba członków powiększa się w ten sposób, że na każde 50 wyborców przybywa 3 członków więcej. Liczba ogólna wybranych nie może w żadnym razie przewyższać w stolicach 160, w miastach gubernial-nych, liczących więcej niż sto tysięcy ludności, i w Odessie 80, w innych miastach gubernialnych i znaczniejszych powiatowych—60, a w pozostałych miastach—40. Ilość członków dumy wyznania niechrześoiańskiego nie powinna przewyższać 7S części ogólnej ilości członków; gdyby jednak zastosowanie tego przepisu spotykało trudności, może być od niego zrobiony wyjątek na wniosek miejscowego zarządu do spraw miejskich i ziemskich i z decyzyi ministra spraw wewnętrznych (art. 44). Zdanie rady państwa z 11 czerwca 1892 r. względem żydów stanowi, że nie mogą oni brać udziału w miejskich zgromadzeniach wyborczych, tudzież zgromadzeniach właścicieli domów, a także pełn?ć obowiązków samorządu miejskiego lub zarządzać oddzielnemi wydziałami administracyi miejskiej, dopóki nie będą przejrzane prawa obowiązujące o żydach. W guberniach tylko stałego zamieszkania żydów mogą być oni dopuszczeni do pełnienia obowiązków członków dumy lub pełnomocników, w ten spoRÓb, że w każdem mieście zarząd miejski lub starosta winien utrzymywać listę żydów, którzy, stosownie do przepisów ustawy miejskiej, mogli-by być wybranymi na członków dumy lub pełnomocników. Z tej listy miejscowy zarząd do spraw miejskich i ziemskich wybiera członków dumy lub pełnomocników, w ilości oznaczonej przez ministra spraw wewnętrznych, która jednak w żadnym wypadku nie może przewyższać 7₁₀ części ogólnego składu dumy. Wybory na członków dumy odbywają się w jednem zgromadzeniu wyborczem lub w kilku zgromadzeniach, jeżeli miasto było w tym celu podzielone na okrę-

gi. Wnioski o podział miasta na okręgi wyborcze winny byó czynione przez dumę i po rozpoznaniu ich przez zarząd do spraw ziemskich i miejskich wprowadzane w wykonanie, w stolicach z decyzyi ministra spraw wewnętrznych, w innych zaś miastach z decyzyi gubernatora. Zgromadzenie wyborcze może przystąpić do wyborów, jeżeli na nie stawią się wyborcy w ilości przewyższającej liczbę mających byó wybranymi członków dumy i kandydatów na nich. Ilość kandydatów winna wynosić przynajmniej ¹J₅ część liczby członków, mających byó wybranymi. Członkami mogą być wybrani tylko ci, którzy mają prawo wyborcze czynne, jeżeli zaś miasto podzielone jest na kilka okręgów, ci tylko, którzy mają prawo to w okręgu, w którym wybory się odbywają. Wyborowi ulegają ci, którzy byli przedstawieni przynajmniej przez pięciu wjborców, lub którzy sami poddali się balotowaniu. Wybory odbywają się za pomocą tajnego głosowania za pośrednictwem kulek. Za wybranych uważa się tych, którzy otrzymali absolutną większość głosów. Jeżeli absolutną większość głosów otrzymało więcej osób, aniżeli potrzeba, ci, na których padła największa ilość głosów, uważani są za członków, resztę zaś uważa się za kandydatów. Listę wybranych członków i kandydatów sporządza zarząd miejski, który winien zakomunikować ją gubernatorowi. Gubernator może zakwestyouować prawidłowość wyborów, przeciwko którym i inne osoby zaintere-soware mogą wytoczyć spory w ciągu 7 dni od ich dokonania. Spory rozstrzyga zarząd gubernial-ny do spraw miejskich i ziemskich. Do składu dumy, oprócz członków z wyborów, należy także prezes miejscowego zarządu powiatowego ziemskiego, tudzież delegat od duchowieństwa, jeżeli władza dyecezalna uznała za stosowne wyznaczyć go. Członkowie dumy wybierają miejskiego głowę, jego towarzysza, pomocnika, członków zarządu miejskiego, sekretarza rady i komissye wykonawcze. Na urzędy te mogą być wybrane osoby nawet nie należące do rady. Głowę miasta w stolicach zatwierdza Cesarz, na przedstawienie ministra spraw wewnętrznych, z liczby dwóch kandydatów wybranych przez dumę. Zatwierdzenie innych oBÓb zarządu miejskiego zależy, bądź od ministra spraw wewnętrznych, bądź od gubernatora. Członkowie dumy wybierani Bą na cztery lata i pełnią obowiązki swe honorowo, bezpłatnie. Posiedzenia dumy bywają dwojakie: zwyczajne, albo nadzwyczajne. Zwyczajnych winno być 4, a najwyżej 24 na rok. Rozkład posiedzeń winien byó sporządzony przez dumę w miesiącu grudniu na cały rok następny. Nadzwyczajne posiedzenia mogą się odbywać w Petersburgu z decyzyi ministra Bpraw wewnętrznych, w Moskwie z decyzyi generał-gubernatora, a w innych miastach z decyzyi gubernatora. Członkowie obowiązani są bywać na posiedzeniach dumy, nieprzybycie zaś na nie, bez legalnej przyczyny, pociąga za sobą karę, przewidzianą w art. 1440 kod. kar. Obowiązki dumy są rozmaite. W ogóle należy do niej zarząd sprawami miejskiemi i nadzór nad jej organami wykonawczemi. W szczególności pod względem wykonawczym do niej należą obowiązki, wymienione w art. 63 ustawy, mianowicie: 1) wybór na urzędy miejskie, których wybór został jej przez prawo oddany; 2) wyznaczenie tymże u-rzędom pensyi, o ile nie są bezpłatne; 3) wydanie instrukcyi i przepisanie sposobów postępowania dla tychże urzędów; 4) rozpatrzenie etatu dochodów i wydatków miejskich; 5) oznaczenie wysokości poborów miejscowyoh; 6) zamiana naturalnych powinności miejskich na pieniężne; 7) decyzya co do tego, że urządzenie bruków i chodników, wycieranie kominów, utrzymywanie straży nocnej, wywożenie nieczystości z miasta lub usuwanie ich za pomocą kanalizacyi, winno byó ponoszone z ogólnych środków miasta lub ze specyalnych opłat, uiszczanych przez właścicieli domów; 8) umarzanie niewniesionych opłat miejskich; 9) wydawanie przepisów co do zarządzania naleźącemi do miasta kapitałami, nieruchomościami, zakładami leczniczemi, do-broczynnemi i innemi; 10) nabycie majątku nieruchomego; 11) pozbycie się takiego majątku; 12) ustanawianie taksy na chleb, mięso, dla dorożek i innych ekwipaźy, kolei żelaznych konnych i t. p. środków przewozu, a w portowych miastach, dla tragarzy, ważników, mierników i t. p.; 13) ustanawianie wysokości opłaty za korzystanie z dróg podjazdowych, przewozów, szlachtuzów, wodociągów i innych podobnych urządzeń, utrzymywanych kosztem miasta, za place pod przystanie statków parowych albo składy towarów, za przebywanie statków na wodach należących do miasta i przezimowywa-nie ich w przystaniach miejskich; 14) rozpoznanie wniosków względem pożyczek i innych zobowiązań pieniężnych miasta; 15) przyjęcie na korzyść miasta darowizny; 16) wydawanie postanowień względem przedmiotów, wymienionych w ustawie; 17) rozpatrywanie planów regulacyjnych miasta; 18) sprawdzanie czynności zarządu i jego rachunków, tudzież rozpoznawanie skarg na zarząd; 19) rozwinięcie dochodzenia względem pociągnięcia do odpowiedzialności osób, należących do zarządu miejskiego; 20) nadzór nad zakładami handlowemi i zajmującemi się przedażą napojów spirytualnych, stosownie do praw obowiązujących; 21) Czynienie wniosków, za pośrednictwem gubernatorów, do władzy wyższej o potrzebach miasta.—Jedne postanowienia dumy winny byó zatwierdzane przez gubernatora, inne zaś przez ministra spraw wewnętrznych (art. 78, 79). Jeśli gubernator uważa, że pewne postanowienie dumy narusza prawa obowiązujące, oddaje je pod rozpoznanie zarządu gu-bernialnego dla spraw ziemskich i miejskich, wstrzymując jednocześnie wykonanie tegoż postawienia. Skarga na decyzyę tego zarządu może byó wniesiona do 1-go Departamentu Rządzącego Senatu w terminie prawnym. Jeżeli prawomocność postanowienia dumy była zakwestyonowana przez ministra spraw wewnętrznych, spór winien byó rozstrzygnięty przez Radę państwa, o ile, wskutek uchylenia decyzyi dumy, wyniknęłoby większe obciążenie miasta, a przez komitet ministrów w innych wypadkach, w niektórych wreszcie wprost przez

1876 T. I).

Duma, w starym testamencie szósty syn Izma-ela (I Mojż. 25, 14), praojcieo plemienia Arabskiego Dumaitów, w których krainie Dźof - al - Dźiran przetrwało aż dotąd miasto, zwane dziś Dumat-al Dźandel, t, j. Duma Skalista. Zdaniem niektórych pisarzy D. ta jest tą samą, której zagładę przepowiadał Izajasz (21, 11); inni wszelakoź temu

ministra spraw wewnętrznych (art. 88). Prócz o-bowiązków administracyjnych, odnoszących się do zarządu miasta, duma ma prawo wydawać postanowienia obowiązujące mieszkańców co do następujących przedmiotów: ]) co do środków ostrożności przeciwko pożarom, urządzenia dachów, pieców, kominów i utrzymywania ich w porządku; co do miejsc, w których nie wolno urządzać składów matoryałów palnych, lub co do warunków przechowywania ich, a także co do środków mających na celu zapobieżenie niebezpieczeństwom wybuchu lub zapalenia się nafty, benzyny i t. p. przedmiotów; 2) przepisów utrzymywania w porządku ulic, placów, bruków, chodników, nadbrzeżnych przystani, mostów, grobli, ogrodów publiczuych, bulwarów i innych miejsc, przeznaczonych do użytku publicznego, ścieków, kanałów, stawów, studui, rowów i naturalnych ścieków, nie wyłączając i znajdujących się na gruutaeh osób prywatnych, instytuoyj lub zarządów; 3) co do środków utrzymania w porządku budowli i pomników naieźąoych do miasta; 4) co do urządzenia i utrzymywania przystani, przepraw, uregulowania spławu i żeglugi w granicach mia sta, dz ałalności ważników, mierników i t. p. osób, służących przy naładowywamu lub wysyłaniu towarów; 5) co do utrzymywania dróg żelaznych konnych i innych ulepszonych środków ko munikacyi, tudzież korzystania z nich; 6) co do porządku zajmowania się przemysłem dorożkarskim, omnibusami miejekiemi lub inuemi publicz-nemi ekwipażami; 7) co do środków hig enicznych, które winny bjć przestrzegane w miejscach prze-daży produktów żywności i napojów, w celu zachowania ich w stanie nieszkodliwym dla zdrowia; 8) co do urządzenia i porządku utrzymywania pod względem sanitarnym zakładów fabrycznych i rę kodzieluiczych, kąpieli, szlachtuzów, oczyszczania podwórzy, urządzania i utrzymywania śmietników i kloak; 9) co do środków przeciwko wodzie zep sutej, co od usuwania zdechłych zwierząt, zapo biegania chorobom zaraźliwym i epidemicznym, a także pomorowi bydła; 10) co do środków zabezpieczenia od zwierząt domowych; 11) co do u-rządzenia jarmarków, bazarów, targów, czasu o-twierania i zamykania zakładów przemysłowych i handlowych w dnie świąteczne, a także co do handlu spirytualiami stosownie do ustawy w tym względzie obowiązującej; 12) co do środków zabezpieczających porządek ruchu na ulicach, rzekach, kanałach, niezależnych od zarządu komunikacyj lądowych i wodnych, tudzież co do środków przeciwko powodziom; 13) co do rozporządzeń w celu zachowania porządku i przystojności publicznej w miejscach publicznych, oraz środków połączonych z wydatkami lub z ograniczeniami w prowadzeniu handlu lub przemysłu; 14) i co do wszelkich innych przedmiotów, względem których prawa obowiązujące pozwalają wydawać dumom takie postanowienia (artyk. 108). Postanowienia takie winny być komunikowane gubernatorowi, który, jeżeli nie znajdzie przeszkód do ich zatwierdzenia, winien je zatwierdzić w porządku przepisanym przez prawo. W wypadku przeciwnym winny być przedtem rozpatrzone

przez władzę wyższą, jak i inne decyzye dumy. Duma na posiedzeniu swem może przystąpić do rozpoznania przedmiotów do niej naleźącyoh na wniosek gubernat., głowy miejskiego i każdego z członków swoich oraz każdego członka zarz. miejsk., nawet wskutek próśb lub skarg osób prywatnych. Dla prawomocności deoyzyi potrzeba obecności połowy członków dumy w miastach, gdzie ilość członków nie przewyższa 40, w innych zaś ¹/₃ członków. W niektórych jednak ważniejszych wypadkach potrzeba obecności w pierwszych miastach ²/₃ części członków, a w innych przynajmniej połowy. Wo-góle duma rozstrzyga kwestye prostą większość^ głosów, przyozem, w razie równości, głos pre-zydują^ego rozstrzyga. W ważniejszych kwestyach potrzebna jest jednak większość ?/s głosów. Stosownie do dodatku do art. 22 ustawy miejskiej z 1892 r., w miastach, w których nie została zastosowana ta ustawa w całej rozciągłości, może być wprowadzony zarząd miejski uproszczony. W*takich miastach, zamiast dumy, zarząd miejski powierzony jest pełnomocnikom miejskim w licz-b e od 12—15. Pełnomocników tych obierają właściciele domów, których własność nieruchoma oceniona jest do podatku szacuukowego przynajmniej na 109 rub. Pełnomocnicy ci w ogóle, z nie-znacznemi wyjątkami, mają takie same jak i duma obowiązki (art. 3 dodatku). Wybieraą też oni starostę i jednego lub dwóch pomocników, obowiązanych wykonywać ich postanowienia, o ile te były zatwierdzone przez gubernatora, a w niektórych wypadkach przez ministra spraw wewnętrznych (Szczegłowitow „Popo^onoe nojtoace-nie ct> 3aK0H0^aTejibCKHMH MOTHBaMu, pa3'hMHe

HiHMn H AOIIOJIHHTejIbHhlMn y3aKOHeHlSMH *

1W92; Ą. Okolski ,Miejskie instytucye w Rossyi podług ustawy z 1Q czerwca 1870 r.“ („Ateneum"

A. O.

przeczą.

Dumanoir, ^łaściwie Filip Franciszek Pinel (* 1806 na wyspie Guadelupie — f 1865 w Pau), komedyopisarz francuski. Kształcił się w Paryżu i tu następnie sposobił się do zawodu adwokackiego, ale porzucił go, gdy pierwsze jego sztuki: „Un jour de medecine" (1827) i „La se-maine d’amour‘‘, napisane do wapółki z De Mallia-nem, otworzyły przed nim widoki karyery literackiej. Napisał około 170 utworów scenicznych, przeważnie wodewilów, już to sam, już też do współki z innemi (Bayard, Anicet - Bourgeois, Scri-be, Clairville). Z pomiędzy nich większem cieszyły się powodzeniem: ,,Marquise de Pretintaille“ (1835), ,,Le cabaret de Lustucru" (1837), „Les premióres armes de Richelieu“ (1839), „Indiana et Charłemagne'¹ (1840), „Le vicomte de Letorićres" (1842), „Don Cćsar de B"zan‘‘ (1844), „Le camp des bourgeoises“ (1855) i ,,L’ ócole des agneaux“ (1855; uwieńczony nagrodą). Do ich powodzenia wielce się przyczyniła głośna artystka Dejazet.

Du Marsais Cezar Chesneau, gramatyk, filozof, pedagog i jeden z głównych encyklopedystów francuskich, ur. w Marsylji 17 lipca 1676, um. w Paryżu 11 czerw. 1756. Kształcił się u o-ratorjanów w Marsylji, wstąpił następnie do tego zgromadzenia, lecz po niedługim ozasie opuścił je i w r. 1701 osiadł w Paryżu. W 1704 został adwokatem, lecz i zawód prawniczy nie odpowiadał jego usposobieniu. Rozszedszy się z żoną i oddawszy jej szczupłe swe mienie, zoBtał nauczycielem prywatnym w domu prezydenta de Maisons, gdzie przebył lat 12; następnie takież obowiązki objął w domu Lawa, słynnego bankiera i finansisty, wreszcie, po jego bankructwie, był wychowawcą synów margrabiego de Bauffremont. Do tego czasu odnoszą się najważniejsze dzieła Du M-go, a mianowicie: o metodzie uczenia łaciny: „Exposition d’uue methode raisonnee pour appren-dre la langue latine“, wydane r. 1722 w Paryżu i dedykowane panom de Bauffremont, jego uczniom, oraz traktat o figurach retorycznych: „Traite des Tropes“ (1730), uważany za klasyczny. Z powodu dzieł tych d’Alembert nazywa ich autora głębokim gramatykiem i filozofem. Po ukończeniu edukacji Batffremontów, Du M. założył pensjonat na przedmieściu Saint - Victor, lecz na tej drodze nie miał powodzenia, i znowu zmuszony .był udzielać lekcji prywatnych w mieście; w tym też czasie przyjął współpracownictwo w „Encyklopedji* w dziale gramatyki i filozofji. Artykuły przez niego napisane w 6-u pierwszych tomach, zdaniem d’Ąlemberta, pozostaną nazawsze ozdobą tego dzieła. Mimo te prace, Du M. cierpiał niedostatek, z którego wydobył go hr. de Lauraguais, przeznaczając mu tysiąc liwrów pensji dożywotniej. — No wa metoda uczenia łaciny, z którą wystąpił Du M., znalazła zarówno gorących zwolenników, jak i stanowczych przeciwników. Surowa krytyka spotkała autora w „Mómoires de Trevoux* (1725, maj). Zobaczmy, na czym ta metoda się zasadzała. Du M., uważając zwykłą drogę nauczania języka ła cińskiego za zbyt długą, obmyślił sposób, według niego, krótszy, rychlej do tego celu prowadzący. Radzi on tekst łaciński rzeczywisty, z właśo»wemi mu zwrotami i konstrukcjami, zastąpić tekstem sztucznym, w którymby wyrażenia właściwe łacinie były przerobione na inne, zgodne z naturą języka francuskiego, gdzie zatym usunięte-by były wszelkie trudności składni łacińskiej. Oswojenie się ucznia z tak zmienionym tekstem łacińskim stanowić ma początkową naukę łaciny: dostarczy mu ona pewnego zasobu wyrazów i zdań, i dziecko przyswoi je sobie siłą wyłącznie pamięci, podobnie jak przez wprawę uczy się mówić językiem ojczystym, zanim pozna zasady jego gramatyki. Druga część nauki, podług tej metody, ma dopiero objąć deklinację konjugację i prawidła składni łacińskiej, a więc gramatykę rozumowaną. Tutaj uczeń poznaje już właściwości i budowę języka łacińskiego rzeozywistego, tu więc ozynną być musi

myśl ucznia i logika. Metoda taka, mająca na widoku uproszczenie i ułatwianie nauki języka łacińskiego, nie odpowiada właściwemu celowi i charakterowi studjów tego języka, które powinny być przedewszystkim środkiem gimnastycznym dla umysłu, nie zaś prowadzić jedynie do przyswojenia sobie materjału języka martwego. Nie może tu więc chodzić wcale o skrócenie tej drogi, ponieważ prze-bieżenie jej stanowi poniekąd cel wytknięty w samym założeniu. Przytym i w stosowaniu tej metody widoczne są rażące niewłaściwości. Ażeby bowiem uczynić łacinę jasną i zrozumiałą dla uczących się, Du M. wprowadza do niej umyślnie wyrażenia jej obce i błędne. Zamiast np. wyrażenia „imperante Augusto*, właściwego łacinie, podaje dziecku w tekście zmienionym: „sub imperante Augustou, t, j. przeróbkę na sposób francuski; zamiast „manet Lutetiae**, każe mu uczyć się z tekstu sztucznego: „manet in urbe Lutetiae* itp. Uczeń więc przywyka z początku do pewnych wyrażeń niełacińskich, a następnie musi oduczać się ich i poprawiać je na czysto łacińskie; podług tej więc metody „uproszczonej“ uczy się łaciny podwójnie, raz w formie sztucznej, fantastycznej, drugi raz w rzeczywistej. Mimo tę widoczną niewłaściwość metody, Du M był tak przekonany o jej pożyteczności, że d!a stosowania jej w praktyce podjął trud przerobienia konstrukcji łacińskich na francuskie w tekstach komedji Terencjusza, sztuki rymotwór-czej (Ars poetica) Hora; jusza i in. W praktyce jednak dydaktycznej słusznie nie m;ała ona powodzenia. — Oprócz prac nad zagadnieniami grama-tycznem: i dydaktyczne mi, Du M. studjował także filozofię i w dziedzinie tej zasłynął dziełami: „Lo-giąue” (176J) i „Expositon de la doctrine de l’E-glise gallicaneM, które wydane było po śmierci autora, nadto „Rśponse ń la Cntiąue de Thistoire des oracles de Fontenelle”, które zawiera odparcie zarzutów jezuity Bałtu a. W pisma h filozoficznych Du M. jest głosicielem zasad liberalnych i zwiastunem nowożytnej swobody m>ś!i. W polityce był również republikaninem. Nie masz jednak nic nie-właściwegę i gwałtownego w lego sposobie myślenia i pisania. Podług d’Alemberta był to umysł bardziej rozumny, niż świetny, w jego ruchach więcej pewności niż żywość;. Wskutek nawyku przemawiania do dzieci przez całe prawie życie, zachował w mowie pewną rozwlekłość, która widoczną jest niekiedy i w jego pismach. Nie ma w nioh jednak ani deklamacji, ani napuszoności. Z tych względów niemożliwą, zdaje się, rzeczą, ażeby Du M. był autorem przypisywanego mu dziełka (przez wydawców z r. 1797) p. t. „TEssais sur les Pre-juićs”, napisanego namiętnie i stylem przesadnym, wydanego po raz pierwszy w r. 1750. — Z prac, które Du M. zamieścił w Encyklopedji, najtrwalszą wartośó posiada artykuł „Education". Widzimy tu autora przejętego ideami pedagogicznemi, które dziś zyskały uznanie ogólne; w nauczaniu radzi postępować od rzeczy znanych do nieznanych, od szczególnych przechodzić do ogólnych; kładzie w dydaktyce nacisk na następstwo podawanych uczniom wiadomości i t. d. Ułożył również dziełko obraz-

k. k. K.

Hml.

Hml.

kowe dla dzieci (zaginione), w którym, na wzór Komenjusza, przy pomocy figur, starał się dać pojęcia o rzeczach z zakresu otaczającej natury, sztuk i nauk. — Dzieła Du M. wyszły w 7-u tomach p. t. „Oeuyres de Du Marsais” Paryż 1797. — (Por. Grandę Encyel.).

Dnaias Wilhelm Maciej hrabia, generał i polityk francuski (* r. 1753 w Montpellier, f 16 pażdz. 1837 w Paryżu). Syn poborcy skarbowego w Montpellier, został w r. 1776 kapitanem strzelców. Jako adjutant hrabiego Rochambeau odznaczył się chlubnie w wojnie o niepodległość stanów północno-amerykańskich. Po wybuchu rewolucyi 1789 r. został adjUtantem generała La Fayette’a, poczem jako komisarz rządowy brał udział w pracach przy podziale Francyi na departamenty. W czerwcu 1791 eskortował z polecenia konstytuanty przytrzymaną w Varennes rodzinę królewską do Paryża, a następnie zamianowany został marszałkiem polnym. Wybrany z departamentu Seine-et-Oise do Zgromadzenia narodowego, był tam jednym z siedmiu, którzy głosowali przeciwko wypowiedzeniu wojny (20 kwietnia 1792). Należenie do klubu „FeuillantówM uczyniło go niepopularnym. Zwalczał on gorąco Brissofa i Żyrondy-stów, protestował z trybuny przeciwko wypadkom 20 czerwca 1792 i 3 lipca tegoż roku bronił Ludwika XVI przeciwko Verniaud’owi. Wszakże jego wiedza wojskowa była tak ceniona, iż do kwietnia 1793 plany kampanii wojennej pozostawały pod jego pieczą. Denuncyowany w „Monitorze” przez Albitte’a, opuścił Francyę i wrócił po 9-tym Ther-midora. Obrany przez depar. Seine-et-Oise członkiem rady Starszych, sprzyjał rojalistom i po wypadkach 18 Fructidora musiał ratować się ucieczką do Niemiec. Po zamachu stanu 18 Brumaire’a Bonaparte polecił mu uorganizowanie armu rezerwowej w Dijon i zamianował go członkiem rady stanu. W stopniu generała dywizyi D. b.ł się z odznaczeniem pod Austerlitz, poczem zćrntał ministrem wojuy króla Neapolu, Józefa, któremu towarzyszył następnie do Madrytu. Odwołany do Francyi, brał udział w bitwach pod Esslingien i Wagram. Wyniesiony do godności hrabiego (1810) i mianowany generalnym intendentem Wielkiej armii, dostał się do niewoli podczas kapitulacyi Drezna. W r. 1814 przystał do Bourbonów, którym jednak sprzeniewierzył się podczas Stu Dni, Bkutkiem czego wpadł w niełaskę u Ludwika XVIII. Wszedł wszakże napowrót w r. 1818 do rady stanu, ale w r. 1822 został ponownie wykluczony z tego ciała. Obrany deputowanym z miasta Paryża (1828), popierał rewolujyę lipcową, w czasie której otrzymał od La Fayette’a urząd inspektora generalnego gwardyj narodowych. Ludwik Filip mianował go parem Francyi. OBtatnie lata swego życia D. poświęcił na redagowanie swych pamiętników, które wydane zostały dopiero po jego śmierci pod tyt.: „Souvenirs du lieutenant generał comte Mathieu D. de 1770 a 1836, publiej par son fl.s” (Paryż 1839, 2 t.). Z pod jego pióra wyszła także dość ceniona historya wojen napoleońskich pod tyt.: „Precis des ĆYĆnements militaires ou Essais historiąues sur

les campagnes de 1799 a 1814” (Paryż 1816 — 1826, 19 tomów z atlasem). Dzieło to—nieukoń-czone: zamyka się na pokoju w Ty lży r. 1807, — Por.: P. A. Auł ar d w „Gr. Encycl.” Lami-raulfa.

Dumas Aleksander Daw de la Paille-terie, generał francuski (* r. 1762 w Jśrómie na wyspie San-Domingo—f 1806 w Villers-Cotterets). Syn naturalny margrabiego de La Pailleterie, wstąpił w r. 1786 do dragonów królowej, gdzie wyróżniał się swym olbrzymim wzrostem i siłą herkulesową, a niebawem zasłynął i z szalonej odwagi. Generał brygady w lipcu 1793, generał dywizyi 3 września tegoż roku, objął z kolei dowództwo armii Pyrenejów Wschodnich, a następnie armii alpejskiej. Odznaczył się szczególnie przy zdobyciu atakiem na bagnety przejść przez górę św. Bernarda (24 kwietnia 1794) i górę Cenis. W lipcu 1704 został naczelnym generałem armii zachodniej, później zaś dowodził prawem skrzydłem armii włoskiej, poczem z Joubertem przeszedł do Tyrolu, gdzie pobił Auatryaków na moście w Neu-marck (22 kwietnia 1797) i dokazywał takich cudów męitwa, że Bonaparte przezwał go tyrolskim Horacyujzem Koklesem. W roku 1798 wziął u-dział w wyprawie egipskiej i przyczynił się do zdobycia Aleksandryi. W powrocie do Francyi dostał się w ręce rządu neapolitańskiego i był przez dwa lata trzymany w niewoli. Odzyskawszy wolność, lecz straciwszy zdrowie, usunął się do życia prywatnego.

Dumas Jan Chrzciciel Andrzej (* 14 lipca 1800 w Alais—f 11 kwietnia 1884 w Cannes), znakomity chemik. Pierwsze nauki pobierał w miejscu urodzenia, zamierzając począkowo poświęcić się marynarce; wskutek wypadków z lat 1814 i 1815 porzucił ten zamiar i obrał spokojniejszy zawód aptekarza. Nie wystarczał on jednak chciwemu wiedzy młodzieńcowi, dlatego też przenosi się w r. 1817 do Genewy, gdzie po za zajęciem a-ptecznem kształci się w naukach przyrodniczych pod kierunkiem takich uczonych, jak De Cundolle (botanik), Pictet (fizyk), De la Rive (chemik). W krótkim czasie wyrobił sobie imię w świecie naukowym tak, że w r. 1823 sprowadził młodego chemika do Paryża wielki Humboldt. W Paryżu zawiązał D. ścisłe stosunki z całym zastępem wielkich uczonych, jax Bertbollet, Vauquelin, Gay-Lus-sac, Tbenard, Cuvier, Geoffroy Saint-Hilaire, Ara-go, Ampóre, Poisson i inni. Arago wyrobił mu posadę repetytora chemii w Bjole Politechnią le, skąd D. wkrótce postąpił na professurę chemii w A-thenee. Wr r. 1823 założył wraz z Pictetem i O lmerem „Ecole centrale des Arts et Munufnctu-res“, która dotąd istnieje; w niej wykładał chemię aż do r. 1851. W r. 1832 został członkiem Akademii Nauk, poczem szybko następowały po sobie coraz to nowe zaszczyty naukowe i świeckie. W r. 1834 został wybrany członkiem korrespon-dentem Akademii Berlińskiej, w r. 1840 — członkiem londyńskiej Royal Society, w r. 1843 członkiem Akademii Lekarskiej. W roku 1868 obrała go Akademia Nauk sekretarzem wieczystym, a r.

1875 został jednym z czterdziestu ,,nieśmiertel-nych“. Czynnym był również i na polu życia politycznego: w czasie monarchii lipcowej był członkiem Rady wyohowania publicznego; po rewolucyi w r. 1848 został obrany deputowanym z departamentu du Nord do As. Legislative, stąd powołany w paździer. 1849 do rady ministrów, był ministrem handlu i rolnictwa do kwietnia 1851. Po zamachu stanu z d. 2 grudnia 1851 został członkiem Com-mission consultative, następnie zaś senatorem i wiceprezydentem Conseil superieur de Tinstruction pu-bliąue. Był ozdobiony wielkim krzyżem Legii honorowej. Umarł 11 kwiefe, 1884 w Cannes, dokąd pojechał był, aby się leczyć na przewlekłą bronchi-tis. Zasługi D-a na polu chemii są ogromne, szczególniej prace nad alkoholami, alkoholem metylowym i jego pochodnemi, połączeniami etylu, alkaloidami, indygiem, kwasem winowym, działaniem alkaliów na ciała organiczne, składem kwasów tłuszczowych, przedewszystkiem zaś studya nad ciężarami ato-mowemi pierwiastków i nad zastąpieniem atomów wodoru w ciałaoh organicznych atomami chloru, któremi D. wywołał zupełny przewrót w zapatrywaniach chemioznych ówczesnych. Z jego większych dzieł są ważniejsze: „Traitó de chimie appliąuee aux arts“ (6 tomów, 1828—46); „Precis de la Chimie physiologique et módicale“ (1840); ,,Prócis de l’art de la teinture“ (1841); ,,Essai sur la statiąue chimiąue des ótres orgauise9s“ (1841); „Leęons de la philosophie chimique professees au Cpllóge de France“ (1843); „Thóse sur la question de 1’action du calorique sur les corps organiques.T-E-Dumas (Aleksander Davy de La Paille-trie D.) zwany zwykle „Dumasem ojcem“ w odróżnieniu od syna swego, który również był po-wieściopisarzem i autorem dramatycznym (* w Vil-lers-Cotterets w departamencie Aisoe d. 24 lipca 1802 r.—f w Puys pod Dieppe d. 5 grudnia roku 1870). Czteroletnim chłopcem stracił ojca, generała wojsk francuskich (ob.); matka, dla zbyt szczupłych środków pieniężnych, nie mogła dać mu gruntownego wykształcenia. Podrósłszy, utrzymywał się jako pisarz u adwokata, zrazu w Villers - Cotterets, później w Crśpy - sur - Oise. W ośmnastym roku życia przesiedlił się do Paryża, gdzie spodziewał się znaleźć lepszy kawałek chleba za pośrednictwem i pomocą towarzyszów broni swego ojca, którzy przeszli byli tymczasem w służbę Restau-racyi. Poparcie znalazł jedynie tylko u generała Foy, który wyjednał mu posadę biurową w kan-celaryi księcia Orleańskiego, z płacą 1 250 fran ków, dzięki czemu D. mógł żyć o własnych siłach, nie będąc matce ciężarem. Wszystko to opowiada on szeroko w swych „Pamiętnikach*. Po za pracą biurową uczył się usilnie w domu po nocach, aby wypełnić braki w dotychczasowem po-bieżnem wykształceniu: szczególnie zaś przykładał się do historyi francuskiej. Równocześnie puścił w świat pierwsze swoje wierszowane próby pióra: „Elógie sur la mort du gónóral Foy“ i Odę na cześć Kanarisa, wodza powstańców greckich. W roku następnym 1826 wyszedł mały tomik jego „Nouvelles oontemporainesM. Na polu piśmien-

Encykl, Powm. Uaitr. Z*u. 188. T, lT-ty.

nictwa dramatycznego stawia D. pierwsze kroki, pisząc kilka wodewilów na współkę z paru przyjaciółmi młodoŚ3i; teatr Ambigu-Comique wystawia jego „La Chasse et l’Amour“ a teatr Porte - Saint Martin „La noce et renterrement*. Obie te sztuki dał D. na scenę, nie pod swem właśoiwem nazwiskiem, lecz pod przydomkiem Davy. Już w o-wy oh czasach snuły mu się po głowie zarysy poważniejszych prac dramatycznych, napisał nawet tragedyę, osnutą na tern samem tle historyoznem co „Fiesco" Schillera, przedmiot zaś drugiej sztuki zaczerpnął z dziejów powstania greckiego przeciwko Turkom. Dzieła te młodzieńcze zostawił jednak w tece. Na dobre wystąpił D. jako pisarz sceniczny dopiero w r. 1829. Wystawiony wtedy w Teatrze Francuskim „Henri III et sa cour“, zjednał młodemu autorowi od razu szeroką popularność. Obeony na przedstawieniu książę Orleański nie tylko nie szczędził mu oklasków, lecz, co ważniejsza, pomyślał o poprawie jego losu i mi a nował go swoim bibliotekarzem z rocznem wynagrodzeniem 1 500 franków. Dając na scenę Henryka III, D. miał już gotową inną sztukę p. t. „Cristinę* czyli „Stockholm, Fontainebleau et Rome“ która z niemniejszem powodzeniem została odegrana w Odeonie, ale dopiero w r. 1830, gdyż na wcześniejsze jej wystawienie nie pozwalały stosunki. Odtąd uchodzi D. za drugi, obok Wiktora Hugo, filar teatru romantycznego. Z autorem „Her-naniego" łączyły go jeszcze naówczas zażyłe związki przyjazne, które później znacznie rozluźniły się wskutek współzawodnictwa literackiego. Hugo czytywał mu wtedy w rękopiśmie swoją „Marion de Lorme“, wstrzymaną przez cenzurę, i wraz z Al fredem de Vigny wygładzał, jak niesie podanie, pewne chropowatości wiersza w Krystynie. W parę miesięcy potem wybuchła rewoluoya r. 1830. D. odegrał w niej dość wybitną rolę: nie tylko bowiem brał osobisty udział w ulicznych zamieszkach i walkach, ale, co więcej, na rozkaz La Fa-yette’a, udał się do Soisson, gdzie przy pomocy mieszkańców bronił ważnej tej prochowni przed wysadzeniem jej w powietrze. Otrzymał także dość ważne polecenie sformowania w Wandei gwardyi narodowej (gardę nationale), poozem zdawał Ludwikowi Filipowi sprawę ze stanu umysłów tamtejszej ludności. Rady jego i uwagi, udzielone królowi przy tej sposobności, pozostały bez skutku. Do reszty zraził sobie D. króla tern, iż przyjął wybór na pułkownika artylleryi w gwardyi narodowej paryskiej, która była jednem z głównych ognisk op-pozycyjnych przeciw monarohii lipcowej. Niebawem położenie zaostrzyło się jeszcze bardziej. D. wraz z wielu innymi odmówił złożenia przysięgi, jakiej domagał się rząd od gwardzistów, a w końcu, jako pułkownik, wziął udział w słynnym pogrzebie generała Lamarque’a; wiadomo zaś, iż pogrzeb ten zmienił się w demonstracyę uliczną, poprzedzającą wypadki 5 i 6 czerwća 1832 r. Niebawem jednak D. usunął się zupełnie z widowni politycznej. Dotknęła go grasująca wówczas cholera, z której wyszedł wprawdzie szczęśliwie, ale ze zdrowiem znacznie podkopanem. Nie bez wpływu na życie D-a była gorąca i nieszczęśliwa miłość jego dla pani Melanii Waldor z domu Ville-nave. Oddany całkowicie temu uczuciu, osnuł na tern tle jeden z najlepszych swoich dramatów p. t. „Antony", w którym, mutatis mutandis, przedstawił się pod postacią głównego bohatera, portret zaś ukochanej swojej odmalował w osobie Adeli Hervey. Sztuka ta, grana wybornie w teatrze Porte - Saint - Martin, z Boccage’em i panią Dorval w głównych rolach (po raz pierwszy 3 maja 1831), wypełniła sto przedstawień z rzędu. W trzy lata później była nawet mąwa o wprowadzeniu jej na repertoar Komedy i Francuskiej, lecz artykuł Constitutionnela, zarzucający sztuce tej niemo-ralność, wywołał zakaz cenzury. Zakaz ów cofnięto dopiero z końcem drugiego cesarstwa i odtąd „Antony” należy do klasycznego repertoaru wszystkich scen francuskich. — Tymczasem podkopane chorobą zdrowie D-a podupadło tak dalece,

W-

I!

Mfft. />-?

Fig. 83. Dumas Aleksander.

że z polecenia lekarzy udać się musiał w podróż po Burguudyi i Szwajcaryi. Opisał on tę pierwszą ^woję większą wędrówkę p. t. Wrażenia z podróży (1833) i odtąd już, powraoająo z każdej dalszej drogi, wydawał zawsze barwne swoje opisy podróży, a i w późniejszych latach życia podróżował wiele, więc i w tej gałęzi piśmiennictwa pozostały po nim całe szeregi książek. Od roku 1831 pracuje D. nieprzerwanie dla teatrów paryskich. Porte - Saint - Martin, Odeon, Teatr francuski, Opera komiczna i inne sceny stolicy wystawiają ciągle jego sztuki, po dwie a nawet po trzy do roku. Nadzwyczajna płodność wyobraźni, której pióro jednego człowieka w żaden sposób wy-dąźyć nie mogło, zniewoliła D-a do wiązania się w spółkę z innymi pisarzami, jak Leuven, Brunswick i kilku innych, Najwięcej w tych latach pisywał z D-em do współki Anicet-Bourgeois. Zazwyczaj przyohodziło jednak między D-em a jego współpracownikami do zatargów, a dramat „La Tour de Nesle“, pisany razem z Fryderykiem Gail-lardefem, wywołał nawet bardzo ostre starcia, do których wmieszało się kilku pisarzy ówozesnych i krytyków. Zajście całe skończyło się wreszcie gwałtowną polemiką i pojedynkiem D-a z Gaillar-det’em oraz głośnym procesem. Podobnie w dziesięć lat później (w r. 1843) jedna z najlepszych .komedyi D-a: „Les demoiselles de Saint - Cyr*, pisana do współki z Leuven’em i Brunswickiem wywołała między D-em a Juliuszem Janin’em gwałtowną polemikę.—Równocześnie powieść pociągała D-a niemniej jak literatura sceniczna. Zaczął od drobnych opowiadań, które później wydał razem pod zbiorowym napisem: „Souvenirs d’ Antony*. Odtąd jak z rogu obfitości sypały się rok rocznie nowelle i powieści, osnute przeważnie na tle hi-storycznem. Niżej podany spis ważniejszych utworów powieściowych i dramatycznych D-a zwalnia nas na razie od wyliczania całego szeregu romansów, jakie powstały wśród płodnej a długiej działalności niewyczerpanego pisarza. Dość będzie wspomnieć obecnie o tych tylko dziełach, które bądź stanowią punkt zwrotny w twórczości, bądź też należą do najsławniejszych jego „arcydzieł* i wymagają przeto choćby krótkiej tylko oceny. Do rzędu takich powieści należy przedewszystkiem jego wielki cykl historyczny, stworzony na współkę z Ma-quet’em; pierwszą jego część stanowią „Les trois Musąuetaires* (8 tomów, 1844 r.); druga nosi tytuł „Vingt ans aprós* (10 tomów, 1845 r.), trzecią zaś częścią jest „Vicomte de Bragelonne* (25 tomów, od r. 1848—1850). Olbrzymia ta trylogia, ze wszystkiego co D. napisał najpopularniejsza, na wszystkie języki europejskie tłómaczona, przykuwa uwagę czytelników niesłychanemi awanturniczemi przygodami bohaterów. Romantyczny jej wątek, urozmaicany coraz - to nowemi zawikłaniami zajmującej intrygi powieściowej, do samego końca nie słabnie ani na chwilę, dzięki potężnej fantazyi autora. Nadzwyczajna barwność opisów i niezrównana żywość opowiadania sprawiają, iż trylogia ta nie przeżyje się nigdy. W epoce romantyzmu powieściopisarskiego zachwycał się nią cały świat cywilizowany; od tego czasu prądy literackie uległy niejednokrotnej zmianie; lecz, jak dotąd, wielka trylogia Dumasowska liczyć może zawsze na wielu czytelników, zwłaszcza zaś wśród szerszych mas ludności i wśród młodzieży. — Bardziej przestarzała się inna sławna, rozchwytywana w swoim czasie, powieść D-a: „Le comte de Monte Cri-sto* (12 tomów, 1844—1845). Zbyt wiele i zbyt nieprawdopodobnych awantur nagromadziła w niej i bujna wyobraźnia autora, to też Monte Cristo powodzenie ma juź wyłącznie prawie w garderobie i w popularnych wypożyczalniach książek. Przy pisaniu całego szeregu dalszych romansów, z których żaden juź nie miał tak bezprzykładnego rozgłosu, jak Muszkieterzy, We dwadzieścia lat później i Wicehrabia de Bragelonne, współpracownikami D-a byli: Hipolit Auger, Paweł Meurice, Paweł Lacroix i inni. Z ogromnych dochodów, uzyskanyoh za tak niezwykle płodną twór-

„Acte" (1839);

„Othon l’Areher" (1840); „Georgesu (1843); „Asca-nio" (1843); „Le Chevalier d’Harmental“ (1843); „Sylvandire“ (1844); „Les Trois Mousąuetaires" (1844); „Fernando" (1844); „Les trois fróres Corses" (1845); „Vingt ans apiós“ (1845); „Une Filie du Regent” (1845); „La Reine Margot" (1845); „Le Com-te Monte-Cristo“ (1844 — 5); „La Guerie de fem-mes“ (1845—6); „Le Chevalier de Maison Rouge“ (1846); „La Damę de Monsoreau“ (1846); „Le Bń-tard de Maulśon" (1846); „Memoires d’un Medecin” (1846—8); „Les Quarante-cinq“ (1848); „Dix ans plus tard ou le Viccmte de Bragelonne“ (1848— 50); „Les milles et un fatómes“ (1849); „La fem-me au Collier de Velours“ (1851); „Olympe de Clóves" (1852); „Ange Pitouu (1853); „La Comtes-se de Charny" (1853—55); „Les Mohicans de Pa-ris" (1854—58); „Salvator“ (1855—59); „Les Com-

czość D. wybudował sobie piękną willę Monte-Cri-sto pod Saint - Germain, gdzie zamierzał osiąść. Pod koniec r. 1846 i w początkach 1847 odbył podróż po Hiszpanii i Algieryi w towarzystwie swego syna, Aleksandra, Maąuefa, Ludwika Bou-langer’a, Desbarolles’a i Eugeniusza Giraud’a, wróciwszy zaś objął dyrekcyę nowozałoźonego Teatru Historycznego, na którego otwarcie uzyskał pozwolenie, dzięki pośrednictwu księcia de Montpensier. Celem tej nowej sceny było „dawać ludowi co wieczór po jednej dramatyzowanej karcie naszych dziejów", jak się D. wyrażał. Reper-toar stanowiły przeważnie jego własne utwory, lub też dramata, z jego powieści na scenę przero< bione przez Maąuefa. Mając własny swój teatr, D. wziął się do pisania dzieł scenicznych z większym jeszcze niż dotąd zapałem, mimo to jednak Teatr Historyczny niezbyt długo miał powodzenie u publiczności, tak, iż ze stratami po kilku zaledwie latach istnienia zwinąć go było trzeba (w r. 1851). Nie było to jednak pierwsze niepowodzenie D-a. Od czasów rewolucyi w r. 1848 zaczęły na niego spadać klęski po klęskach. Zaplątał się we współpracownictwo w dzienniku Libertó, który niebawem upadł; założył także na własną rękę czasopismo polityczne „Le Mois", które nie lepiej poszło; przepadł przy wyborach do parlamentu, ubiegając się o mandat w departamencie Seine-et-Oise i w departamencie Yonne, tak, iż w końcu zniechęcony tylu przykrościami, dręczony przez całą zgraję wierzycieli, porzucił Paryż i w r. 1851 osiadł w Brukselli, gdzie bawił aż do roku 1854. Oczywiście, nie ustawała na tern dobrowolnem wygnaniu jego działalność literacka, mimo, że nieprzyjazne okoliczności dały mu się i na tern polu we znaki. Z pośród licznych powieści, pisanych w Brukselli, jedna miała być odpowiedzią na Żyda Wiecznego Tułacza Eugeniusza Sue’ego, zwała się „Isaac Laąuedem" i była zakrojona na trzydzieści tomów, lecz zaledwie poczęła się u-kazywać, gdy ją cesarska cenzura wstrzymała. Inna znowu, zatytułowana L’Ingenue (3 tomy), zaczęła wychodzić w dzienniku Siócle; musiano ją wszelako zawiesić na żądanie jednego z potomków rodziny Restif de la Bretonne, która w utworze tym historycznym przedstawiona była w niezbyt koizystnrm świetle. Niebawem jednak los uśmiechnął się znowu do D-a. Jeden z jego przyjaciół, Noel Parfait, uporządkował nieco zawikłane interesa pieniężne wielkiego pisarza, który mógł dzięki temu powrócić do ojczyzny w roku 1854. Poczuwszy zaledwie grunt francuski pod nogami, D, zabrał się do wydawania nowego pisma „Le Mousąuetaire" (od r. 1854 — 1860), które przez o-statnie trzy lata swego istnienia wychodziło pod zmienionym tytułem: „Le Monte Cristo". Nie zaniedbywał też w owym czasie powieści ani teatru. Na spółkę z Feuilletem, Bocage’m i Maąuefem napisał w tych latach sporo nowych sztuk, częścią oryginalnych, częścią przerobionych z własnych romansów. Na tę epokę jego twórczości przypadają również dwie z jego najlepszych powieści „Les Compagnons de Jśhu“ (7 tomów r. 1857) i „Les

Lcuves de Machecoul“ (10 tomów r. 1859). Niespokojna i wiecznie nowych przygód szukająca natura jego pchnęła go do Włoch, w chwili, kiedy Garibaldi ruszał do Sycylii. Pod sztandary Garybald-czyków zaciągnąwszy się skwapliwie, brał D. udział w tej ekspedycyi sycylijskiej, poczem na całe czte-rolecie (od r. 1860—1864) osiadł w Neapolu. Powróciwszy w r. 1864 do Prancyi, z gorączkowym pośpiechem pisał nieustannie; ale twórczość jego, równie obfita, jak dawniej, zniża się pod względem wartości literackiej co raz to bardziej, tak, iż w końcu, wśród istnej powodzi utworów, znać zaledwie przebłyski wyczerpanego już talentu, D. czuł sam najlepiej, że i on sam, i jego sposób pisania przeżył się z biegiem czasu. Nie wesołe stosunki majątkowe, a co gorsza, upadek sił i zdrowia, przygnębiły go w ostatnich owych latach, które przepędził po największej części w Puys pod Dieppe, otoczony opieką córki swej, pani Petel, 9 i syna, Aleksandra. Tam też umarł d. 5 grudnia 1870, nie wiedząc nic o pogromie, jaki spadł na Francyę. Śmierć jego, wobec opłakanego stanu ojczyzny, minęła prawie niepostrzeżenie. Ale już w dwa lata później, w kwietniu 1872, zwłoki jego przeniesiono uroczyście z tymczasowej mogiły na cmentarz w Villers-Cotterets, zgodnie z życzeniem częstokroć objawianem za życia. Na placu Ma-lesherbes w Paryżu stanął w r. 1883 pomnik jego według projektu Gustawa Doró’go: u stóp autora Muszkieterów widnieje tam najpopularniejsza ze wszystkich jego postaci, Artagnan, a z obu stron stoją grupy, przedstawiające rozmaite warstwy czytelników. Z portretów D-a najlepiej przekazują rysy jego litografie, wykonane, jedna przez Achillesa Devória, druga przez Lelióvre’a, portret malowany przez Eugeniusza Giraud’a, portret olejny w stroju wschodnim przez Ludwika Boulanger’a, oraz medalion bronzowy Dawida d’Angers i posąg Carrier’a Belleuse’a.—Dzieła D-a oprócz wydań osobnych każdego utworu, wychodziły nadto w wydaniach zbiorowych; poczytniejsze w każdym dziale tutaj wymieniamy:

A) Powieści i no we Ile: „Nouvelles contempo-raines“ (1826); „Souvenirs d’Antony" (1835); „La Salle d’Armesu (1838); „Le cap. Paul" (1838);

„Le Capitaine Pamphile" (1840);

L. R.

psgnon de Jehu* (1857); „Les louves de Mache-coul* (1859); „Madame de Chamblay* (1863); „Le San Felice* (1864 — 5); „Les Blancs et Les BleusK (1867—8). Powieśoi wyszły w zbiorowych wydaniach „Siócle’a“, „Musee littóraire* i „Bibl. Contemp.* Levy’ego; jest wydanie ilustrowane w 50 tomach, zwyczajne w 300-u.—B) Wiele z powieści D-a przerobionych jest na sztuki sceniczne. Niezależnie D. napisał dla sceny, między innemi przy współpracownictwie Anicefa, Bourgeois, Maqueta, Leuvena, Gerarda de Nerval i Brunswieka: „La noce et Tenterrement* (1826); „Henri III et sa cour* (1829); „Christiue* (1830); „Napolóon Bonaparte ou Tren-te ans de 1’histoire de France* (1831); „Antony* (1831); „La tour de Nesles* (1832); „Cathćrine Howard* (1831); „D. Juan de Marana oula Chute d’un ange* (1836); „Kean* (1836); „Mademoiselle de Belle Isle* (1839); „Un mariage sous LouiB XV* (1841); „Les demoiselles deSt. Cyr* (1843); „Le gardę forrestier* (1845); „Catilina* (1848); „Le comte Herman* (1849). Teatr D-a, z 60-u sztuk złożony, wyszedł dwukrotnie w Paryżu 1834—6 w 6-u t. i 1863—1874 w 15-u tomach.—G. Opowiadania dla dzieci: „Histoire d’un casse-noisette* (1845); „La Bouillie de la Comtesse Berthe* (1845); „Le Póre Gigogne* (1860). — D). Podróżle: „Impres-sions de Voyage“ (1833); „Quinze jours au Sinai* (1839); „Excursions sur les bords du Rhin“ (1841); „Une annśe ń Florence* (1840); „Nouvelles impres-sions de Voyage“ (1841); „Le Speronare“ (1842); „Le Corricolo* (1843); „La Villa Palmieri" (1843); „De Paris h Cadix“ (1848); „Le Veloce ou Tanger, Alger et Tunis* (1848); „L’Arabie heureuse* (1855); „Le CauCase” (1859) i „De Paris a Astrakan”, wydane razem p. t. „En Russie*; „La Route de Vaiennes“ (1860); „Les Baleiniers* (1861).—E) Pisma pamiętnicze, wspomnienia itp. „Mes memoires” (Paryż 1852—4, 22 t-y). „Com-ment je devins auteur dramatique“ (przy zbiorowem wydaniu dzieł scenicznych: „Theńtre*); „Souvenirs dramatiques” de 1830—42“ (1854); „Causeries* (1860); „Bric-ń Brać” (1801); „Histoire de mes bótes* (1868). — F) Prace pseudo - historyc z n e i kry ty czno - f i 1 o z o f i c z n e: „Gaule et France” i „Isabelle de Bavióre“ (1836); „Jeanne d’Arc* (1842); „Un Alchimiste au XIX siócle* (1844); „Le Maitre* (1844); „Louis XIV et son siócle* (1845— 46); „Michel Ange et Raphael” (1846); „Louis XV* (1849); „La Rćgence” (1849); „Louis XVI* (1850)); „Le dramę de quatre-vingt-treize” (1851); „Histoire de deux S ócles” (1852); „Histoire de la vie poli-tique et privee de Louis Filippe* (1852); „Une vie artiste* (1854); „La dcrniere Annee de Marie d’Or-yal* (1854); „Memoires de Garibaldi* (fikcyjne), (1860); „Les Morts vont vite” (1861).—Jak gdyby całe to wytwórstwo pod względem samej tylko ilości i wielostronności nie wystarczało, po śmierci D-a znaleziono jeszcze jego niewydane rękopisma i z nich ogłoszono przede wszy stkiem „Grand dic-tionnaire de cuisine* (D. pomiędzy r. 1868 a 1870 założył pod Paryżem wielką fabrykę sosów kuchennych). Z dzieł literackich ukazał się jeszcze dramat pośmiertny „La jeunesse de Louis XIV”, w r.

1873 wystawiony. — U nas z tego ogromnego literackiego spichlerza D-a wydobyto i przetłómaozono większą część powieści historycznych, a niewiele tylko dramatów i nieco podróży (ob. Estreicher T-y I i VI. Wisłocki). — O Aleksand. Dumasie ojcu pisali: we F r a n c y i: On sam (ob. wyżej sub D.iE); D8 Lomśnie„Unhomme de rien* (1842); Gra-nier de Cassagnac (jego artykuły w * J. des Dóbats” 1833 i 4); „Le critiąue Jules Janin et le drama-turge A. D. & propos des „Demoiselles de St Cyr” iParyż 1843,); „Veritó sur les lettres de M. A. D. concernant M. Buloz, la Comedie franęaise et l’art en generał.* (Paryż 1845); Titmarch Michel Ange i W. M. Thakeray) „Lettre ń M. A, D.” („Rev. brit. 1847); Cremieux Adolf „Plaidoirie pour M. M. Michel Levy fróres* (Paryż 1857); Jules Janin „Ale-xandre D.” (Paryż 1871); Fitzgerald „Life and ad-yenturesofA. D.“ (Londyn 1873); Hugo Karol „Les hommes de l’exil“ (Paryż 1875); Banville Teodor „Mes souvenirsu (Paryż 1882); Ferry Gabryel „Les dernieres annees* d’ A. D.“ (Paryż 1883); Par-ran A. „Romantiąues, editions originales, etc. Petrus Borel, A. D.” (Alais 1884); zbiór mów przy odsło-nieniu pomnika „Le Monument d'Al. D. (Paryż 1884); Glinel „A. D. et son oeuvre etc.” (Reims -1884); Blaze de Bury H. „A. D. sa vie, son temps, son oeuvre“ (Paryż 1885); Michaux Alex. „Souvenirs personnels sur A. D.“ (Paryż 1885); Vrchlicky Jarosław „Studie a podobizny” (1893).

Dumas Aleksander, słynny autor dramatyczny i powieściopisarz francuski, syn Aleksandra Dumasa, również znakomitego pisarza (ł w Paryżu 27 lipca 1824 —f tamże 1895), Pochodząc z nieprawego łoża, chował się pierwotnie zdała od ojca; dopiero w czternastym roku, legitymowany, przeszedł pod jego opiekę. Pierwsze nauki pobierał w pensyonacie, utrzymywanym przez Goubaux, jednego ze współpracowników starego Dumasa. Później był uczniem kollegium Burbońskiego (dziś liceum Condoreetfa); w naukach celował zawsze śród innych towarzyszów. Od dziewiętnastego roku zaczął drukować w miesięczniku „Chronique“ swe pierwsze poezye, które później ukazały się w 2-ch zbiorkach: „Prćface de la vie“ i „Peches de jeu-nesse* (1847). W tymże czasie napisał pierwszą powieść, którą ojciec jego napróżno starał się u-mieścić w jakiemkolwiek z pism paryskich, a która później wyszła pod tytułem „Aventures de qua-tre femmes et d’un perroąuet* (1847). Odtąd zaczyna się obfita jego działalność powieściopisarska, w której porusza naprzemian przedmioty współczesne i historyczne. Z romansów historycznych zaznaczyć należy cykl zatytułowany „Les Quatres Restaurations*, który wychodził w „Gazette de France* i obejmował powieści „Tristan le Roux* (1849), „Henri de Navarre* (1850), „Les deux frondes“ (1851); czwarty romans, mający stanowić ostatnie ogniwo tetralogii, nie przyszedł do skutku, a z wymienionych trzech jeden tylko „Tristan le Roux“wyszedł w książkowej odbitce. Młody pisarz przekonał się jednak niebawem, że nie historyczne powieściopisarstwo jest właściwem jego powołaniem. Stosunek z niejaką Maryą Duplessis, a w końcu jej śmierć suchotnicza, otworzyły mu oczy na życie współczesne. Odtąd utwory jego zaczynają się stale obracać około zagadnień społecz-no-moralnych, a talent wytęża się na odmalowanie obyczajowej strony życia. „La Damę aux Ca-melias*. (1848) była pierwszą jego powieścią, napisaną w tym duchu. Przedstawił w niej swoją zmarłą kochankę, Maryę Duplessis. W następnych latach wyszły dalsze jego romanse, w tym duchu tworzone, jak „Dianę de Lys“ (1851) i „La Damę aux perles“ (1854), z której później wydobył treść jednej z najsłynniejszych swych sztuk „De-mi-Monde“, Teatr pociągnął go nie mniej, to też zachęcony powodzeniem wymienionych wyżej powieści, przerobił je na scenę. Wystawienie „Damy Kameliowej“ w teatrze Vaudeville napotkało liczne i długie trudności ze strony cenzury, a nawet samego ministra spraw wewnętrznych, Leona Faucher’a, i przyszło do skutku dopiero w r. 1852. Olbrzymie powodzenie wynagrodziło autorowi doznane przykrości i zachęciło go do wystawienia w roku następnym „Diany de Lys“ w teatrze „Gymna-se*, a Półświatka w roku 1855. Inne przykrości wywołała następna sztuka Dumasa: „La ąuestion d’argent“, Juliusz Mires podniósł bowiem wielką wrzawę, utrzymując, że autor sportretował go w postaci Jana Qiraud’a. Niezraźony niczem, Dumas pisze w dalszym ciągu cały szereg dzieł dramatycznych, w których ze zdumiewającą zdolnością dya-lektyczną, nieubłaganą logiką, a częstokroć i z paradoksalną błyskotliwością porusza najdrażliwsze kwestye moralnej natury. Cały stosunek mężczyzny do kobiety w najrozmaitszych formach swoich i objawach przesuwa się kolejno przed oczyma widza, oświetlony zawsze z punktu moralizatorskiego. Małżeństwo i rozwód, uwodzenie i cudzołóstwo, konkubinat i prostytucya, stosunek dzieci nieprawych do rodziców, ich wzajemne prawa i obowią-ki: wszystko poruszył Dumas w swoich sztukach, które targały sumieniem społeczeństwa, wywoływały dyskussye, wykazywały bezwzględność i niesprawiedliwość lub też przesadną pobłażliwość o-pinii publicznej, zdawkowej moralności mieszczańskiej i obowiązujących ustaw. „Le flis naturel* )1858), „Un póre prodigue* (1859), „Ami de fem* mes“ (1864 r.), „Les Idees de Madame Aubray“ (1867), „Une yisite de Nocesu (1871), „La prin-cesse Georges” (1871), „La Femme de Claude" (1873), „Monsieur Alphonse*(1873), ,,L’ Etrangóre" (1876), „La princesse de Bagdad" (1881) „Denise* (1885), „Francilloń* (1887): oto poczet dzieł dramatycznych Dumasa, które obiegały wszyskie sceny europejskie, dzięki niepospolitym swym zaletom literackim i teatralnym. Olśniewający dowcip dya-logu, wystawna i misterna faktura teatralna, mnóstwo świetnych i popisowych ról, zdumiewająca śmiałość w stawianiu i przeprowadzaniu najparado-ksalniejszych tez zapewniają tym sztukom trwałe powodzenie scenicznó. Tezy te, osobno brane, oburzać mogą czasem skrajnością i zuchwalstwem, ale jeśli się je rozpatrzy razem, to łatwo dostrzedz pomiędzy niemi logiczny związek i wyprowadzić cały, głęboko odczuty i sumiennie rozważony, system pojęć Dumasa o wzajemnym stosunku, prawach i o-bowiązku obu płci. Pozorna sprzeczność między tezami poszczególnych Bztuk znika i okazuje się, że jeśli twierdzi raz biało, drugi raz czarno, to jedynie tylko dlatego, że kwestyę badał zawsze z dwóch stron, zarówno z jasnej, jak i z ciemnej: jeśli na-przykład w Dyonizie przeprowadza tezę, źe uczciwy mężczyzna może się ożenić z kobietą, która niebacznie dała się uwieść innemu, to na odwrót w „Półświatku* dowodzi, źe porządny człowiek nie powinien pokrywać swojem nazwiskiem brudnej przeszłości ladacznicy. Jeśli w Panu Alfonsie żąda od męża, aby nie tylko przebaczył żonie dawny upadek, lecz nawet dziecko jej nieprawe przyjął za swoje, to z drugiej strony posuwa się tak daleko, źe aż pozwala mu w „La femme de Claude“, by sam sobie wymierzył sprawiedliwość, zabijając wiarołomną rozpustnicę. W ten sposób teza jednej sztuki łagodzi i miarkuje okropność i paradoksalność [drugiej; nie mniej wszelako

■tj

W)

r:

ii

Fig. _84. Dumas Aleksauder (sjn).

moralizatorskie zapędy Dumasa idą czasem za daleko, o ile stają w sprzeczności z zasadniczemi podstawami etyki chrześciańskiej. Nic więc dziwnego, źe działalność jego wywoływała nieraz gwałtowne protesty i oburzała opinię i prasę, szczególnie, gdy tezy jego brano z osobna, nie zaś jako jedną całość. W odpowiedzi na liczne zarzuty, jakie go dochodziły, D. w swoim „Theńtre compl6t“ (1868— 1879 i 1882 — 6) zaopatrzył każdą ze sztuk w obszerną przedmowę, w której uzasadniał bliżej swoje tezy i wyłuszczał system swoich moralnych poglądów z niesłychaną dyalektyką, dowcipem i siłą przekonania. Te same kwestye podnosił w zbiorze pomniejszych pism, zatytułowanym „Entr’actes“ (1878 — 1879), w broszurze „L’Homme -Femme“ (1872) i w rozprawkach: „Question du Divorceu (1880) oraz „La Recherche de la Paternitś* (1883). Oddany literaturze dramatycznej, rzadko tylko zwracał się]do pracy ^ powieściopisarskiej, 'która zamło-du pierwsze przyniosła mu laury. Z wybitniejszych

L. R.

romansów późniejszych zasługuje na uwagę „L’af-faiie Clemenceau, Memoire de Taccuse*, powieść, w której dotyka drażliwych spraw, dotyczących małżeństwa. Za przykładem ojca swego, Dumas syn lubił także wiązać się w spółki literackie z innymi pisarzami, i tak: brał udział w pisaniu Sztuki George’a Sand „Le Marąuis de Villemer“ (1864), „Le supplice d’une femme" (1865) Emila Girar-din’a, „Heloise Paranąuet* (1866) Durantin’a. Wynikły z tego niesnaski i sprzeczki, Dumas wszakże, niezrażony tern, w kilka lat później zawiązał nową spółkę z H. Lafranęois’em dla napisania kome-dyi „Le filleul de Pompignac** (1869); z Piotrem Korwinem: „Les DanichefP* (1876) podpisane pseudonimem „Pierre Newski"; „La Comtesse Romani" z G. FoukTem. Wreszcie poprawił napisane przez ojca „La jeunesse de Louis X1VU (1874) i „Joseph Balsamo⁴* (1878 r.). Przy wielu nadto sztukach wspćłpracownictwo Dumasa ograniczało się do poprawek i przejrzenia faktury. Dzieła dramatyczne Dumasa wyszły raz w zbiorowem wydaniu pod t. „Tłić&tre Complet**, powtórnie wydane noszą tytuł: „The&tre Complet de Dumas fils, Edition des Co-mśdiens" (1882 — 1886). Wydanie to należy do rzadkości, gdyż wyszło tylko w dziewięćdziesięciu dziewięciu egzemplarzach, przeznaczonych dla najwybitniejszych artystów, którzy odtwarzali główne role w dziełach Dumasa. Z powieści jego największe powodzenie miała Dama Kameliowa, która ukazała się aż w trzech wydaniach ilustrowanyoh: jedno przez Gavarni’ego (w r. 1858), drugie przez A. de Neuville'a (1875), trzecie przez Alberta Lyn-cha (1886). Z licznych portretów Dumasa wymienić należy: jego popiersie, rzeźbione przez Car-peaux w Komedyi Francuskiej, portrecik malowany przez Meissonier’a i portret pendzla Bonnafa, sztychowany na drzewie przez Baude’a. Po śmierci Piotra Lebrun został Dumas obrany członkiem akademii francuskiej w r. 1874, gdzie go uroczyście przyjęto 11 stycznia 1875. Witał go wtedy przemową d’Houssonville; D-owi nawzajem przypadło witać uroczystą przemową Leconte’a de Lisie, który wstępował do akademii w r. 1887. W ostatnich latach życia Dumas zarzucił pióro, a przynajmniej pisał mniej. Umarł nagle w swej willi w Marły le Roi, 27 listop. 1895, zostawiając w rękopiśmie nową sztukę „L9 Chemin de Damas", której wszakże ani grać, ani drukować nie pozwolił swem rozporządzeniem ostatniem. W r. 1886 wzniesiono mu pomnik na placu Malesherbes, gdzie stały już dwa pomniki Dumasów: jego ojca i dziada. Prawie wszystkie dzieła dramatyczne D-a syna zostały przełożone na język polski i często się ukazują na naszych scenach.

Dumbarton, Dunbarton. 1) D. hrabstwo w Szkocyi; nosiło dawniej nazwę Lennox; leży na prawym brzegu dolnej Clyde, i nad północnym krańcem zatoki Clyde, między hrabstwami Stirling, Argyle, Renfrew i Lanark; ma 698.8 km. □ i 94 511 m-ców, tj. 135 na 1 km. □ (1891). — Kraj w południowej stronie falisty, w północnej górzysty, miejscami dziki i niedostępny; pojedyń-cze szczyty dochodzą Jdo 1 000 m., (Ben Lomond 973 m., Ben Ima 1 006 m.); wybrzeże fijordowa-temi zatokami pocięte (Long Loch, Gare Loch). Wody uprowadza rzeka Clyde przez prawy dopływ, Leven, który jest odpływem najpiękniejszego szkockiego jeziora Lomond. — Większa część obszaru niezdatna do kultury; z ogólnej przestrzeni, pola orne i łąki zajmują l9°/₀» pastwiska lO¹^ %» lasy 5V₃ %; hodowla zwierząt domowych cofa się, choó stanowi pewne źródła dochodu; głównem zajęciem ludności jest górnictwo i przemysł: góry dostarczają węgla kamiennego, żelaza, wapienia, łupku, — z fabryk istnieją: tkalnie i przędzalnie ba* wełny, papiernie, warsztaty okrętowe; — rybołówstwo i żegluga znaczna. — Stolicą hrabstwa jest 2) D. nad rz. Clyde, przy uściu rz. Leven z zamkiem na oddzielnej, 150 m. wysokiej, skale wzniesionym i przypominającym zamek Edynburski. — D. ma blizko 17 000 m-ców (1891), i bardzo rozwinięty przemysł, (fabryki lin, perkalików, tkalnie, blicbarnie, odlewnie żelaza, warsztaty okrętowe); przystań dostępna jeBt tylko dla mniejszych statków, większe zaś czekać muszą na przypływ morza. — D. staro-szkockie Dan-Breton, u Ossyana Balclusha, było pierwotnie stolicą królestwa Strathcluy, które w r. 1124 zostało połączone ze Szkocyą. — Warowny zamek tutejszy, w którym przebywali między innymi Robert Bruce, Cromwell, Karol I i Marya Stuart, porównywano co do obronności z nadreńskim Ehr8nbreitBteinem. And- s-Dumbowica, ob. Dymbowica.

Dnrneril Andrzej Marya Konstanty (* w Amiens d. 1 stycznia r. 1774, — f w Paryżu d. 2 sierpnia r. 1860), znakomity przyrodnik i lekarz francuski.^W r. 1793 dobił się już w Rouen stanowiska nadzorcy nauk anatomicznych (Pre-vót d’anatomie), a w następnym prosektora Szkoły lekarskiej w Paryżu; w r. 1798, stanąwszy poraź trzeci do konkursu, otrzymał przewodnictwo nad pracami anatomicznemi. W r. 1800 powierzona mu katedrę anatomii i flzyologii, którą po osiemnastoletniej działalności zamienił na profesurę medycyny wewnętrznej. Przez cztery lata zastępował Cuviera (ob.) na katedrze historyi naturalnej w Szkole centralnej, również nieraz L a-cepóde’a (ob.), w Muzeum historyi naturalnej. W r. 1805 odbył podróż do Hiszpanii w celu zbadania gorączki żółtej, która tam była wybuchła, i z narażeniem życia śledził jej przebieg i objawy. Akademia nauk Paryska już w r. 1816 powołała go na członka, Akademia medyczna uczyniła toż samo, król Ludwik Filip zamianował go swym lekarzem konsultantem oraz komandorem legii honorowej. Chociaż D. był z powołania lekarzem, większe jednak zasługi położył jako zoolog, a dzieła jego: „Erpetologie generale⁴* (Paryż 1835 — 1854) i „Ichthyologie analytique“ (tamże 1856), dotąd za klasyczne uchodzić mogą. Niepospolicie zasłużył się też jako popularyzator wiedzy przez ogłoszenie swego „Traite elementaire d’histoire naturelle“ (Paryż od r. 1844 do 1846, pięć wy--dań), oraz przez zaprowadzenie w ogrodzie zoologicznym paryskim (Jardin des plantes), osobnego działu gadów i płazów. Z prac lekarskich wymie-

Dr J. P.

And. S.

von

nimy tylko „Essai sur les moyens de perfection-ner et d’entendre l’art de Tanatomiste** (Paryż 1802). W wydawnictwach: „Magasin encyclopedi-que”, „Bulletin de la Facultć de mśdecine⁴*, „Nou-veau Journal de med.“ i „w Dictionnaire des Sciences naturelles", pomieścił też bardzo wiele artykułów treści lekarskiej i przyrodniczej. — Por. „Nouvelle biogr. góner.* X, str. 179, i „Bulletin de 1’Acad. de mód.** XXV r. 1860 str. 1019.

Du Merli, EdelestandPontas (* 1801 w VaIognes — f 1871 w Passy pod Paryżem), filolog i literat francuski. Ogłosił drukiem wiele średniowiecznych łacińskich i francuskich zabytków piśmienniczych, nadto pracował nad historyą dramatu. W tej materyi napisał: „Origines latines du the&tre moderne*⁴ (1848) i „Histoire de la co-meiie¹* (2 tomy 1864 — 69), dzieło gruntowne, ale nieukończone.

Dumersan Teofil Marion (* 1780 w Ca-stelnau pod Issoudun — f 1849 w Paryżu), komody opisarz francuski. Od roku 1795 miał posadę w gabinecie numizmatycznym w Paryżu i zajmował się potrosze numizmatyką. W tej jednak dziedzinie prace jego poszły dość prędko w zapomnienie; trwalsze natomiast imię pozyskał jako autor dowcipnyoh wodewilów, w których dosadnie ośmieszał współczesne obyczaje francuskie. Najlepszym z nich jest „Les saltimbanąues* (1838), który dotychczas utrzymał się na scenie; z pozostałych (ogółem 238), zasługują na wymienienie: „M. Botte“, „Cadet - Roussel beau-póre*, „Les An-glaises pour rire⁴⁴, „Le tribunal des femmes* i „Le grelot magique“. Oprócz tego D. pisał powieści i poezye satyryczne, oraz wydał „Chansons natio-nales et populaires de France* (1845; nowe wyd. 1866).

Dnm fermline, ob. D u n - f e r m 1 i n e.

Dumfries, 1). D. hrabstwo w Szkooyi południowej, na granicy z angielskiem hrabstwem Cumberland i nad zatoką Solway, — otoczone nadto hrabstwami szkockiemi: Kirkcudbright, Ayr, La-nark, Peebles, Selkirk i Roxburgh; 2 856. 8 km. □ powierzchni, 74 308 m-ców, tj. 26 na 1 km. □ (1891). Północna część kraju górzysta (Queensber-ry 689 m., Hart-Feli 804 m., Wisphill 594 m.), południowa nizinna, o charakterze falistym; rzeki liczne, ale niewielkie; najznaczniejsze z nich: E*k, Annan i Nith — wszystkie wpadają do zatoki Solway. — Klimat łagodny, nieco wilgotny, ale zdrowy; grunt urodzajny tylko na nizinie oraz w dolinach rzecznych. Z ogólnej przestrzeni kraju pola orne i łąki zajmują 22%. pastwiska 14%. lasy 5%. — reszta trudna do kultury. — Hodowla zwierząt domowych w stanie kwitnącym. — Wnętrze ziemi dostarcza żelaza i ołowiu; przemysł dość ożywiony.— Stolicą hrabstwa jeBt 2) D. na lewym brzegu rzeki Nith i na granicy z hr. Kirkcudbright, — 17 821 m-ców (1891). — W głębokie i rozszerzone uście rzeki mogą wchodzić i większe statki do 150 tonn objętości; roczny ruch statków dość znaczny (o-koło 550, objętości 35 000 t.). Są tu fabryki tkanin wełnianych i bawełnianych, — szkoła sztuk pięknych, kilka kościołów (w kościele św. Michała pomnik Roberta Burnsa), szpital, więzienie, teatr i t, p.

Dumichen Jan (* 1833 w Weissholz na Szlą-sku — f 1894 w Strasburgu), egiptolog niemiecki. Po ukończeniu studyów teologicznych i filologicznych w Berlinie i Wrocławiu, studyował w Berlinie egiptologię pod kierunkiem Lepsiusa i Brug-scha, poczem w r. 1862 udał się w podróż naukową do Egiptu, skąd wrócił dopiero w 1865 z bogatą zdobyczą nowo-odkrytego materyału naukowego. Potem zwiedzał dolinę Nilu jeszcze trzykrotnie (1868, 1869, 1875 — 76), ostatni raz już jako profesor egiptologii w uniwersytecie stras-burskim (od r. 1872). Jego prace egiptologiczne są: „Bauurkunde des Tempels von Dendera* (Lipsk 1865); „Geographische Inschriften altagy-ptischer Denkmaler” (4 tomy, t-źe 1865 — 85); „Altagyptische Kalenderinschriften” (2 tomy, t-źe 1868); „Die Flotte einer agyptischen Konigin* (t-że 1868; toż samo po angielsku); „Historische Inschriften altagyptischer Denkmaler” (2 tomy, t-źe 1867 — 69); „Der agyptische Felsentempel Abu-Simbel⁴⁴ (Beri. 1869); „Eine altagyptische Getreiderechnung* (t-źe 1870); „Resultate einer archaologischen Expedition“ (t-źe 1869); „Photo-graphische Resultate einer archaologischen Expe-dition* (t-źe 1871); „Die erste bis jetzt aufge-fundene sichere Angabe iiber die Regierungszeit eines agyptischen Kdnigs" (Lipsk 1874); „Bauge-schichte und Beschreibung des Denderatempels* (z 59 tablicami; Strassburg 1877); „Die Oasen der Libyschen Wiiste* (t-że, 1878), „Die kalenda-rischen Opferfestlisten von Medtnet-Habu* (Lipsk 1881); „Der Grabpalast des Patuamenap in der thebanischen Nekropolia” (t-źe 1884 — 85) i wreszcie „Geschichte des alten Aegypten⁴⁴ (Beri. 1878— 83), w zbiorze Onckena „Allgemeine Geschichte in Einzeldarstellungen⁴⁴, praca dokończona przez E. Meyera. Liczne pomniejsze artykuły drukował D. w „Zeitschrift fur agyptische Sprache*.

Dumitraszko Konstanty, pisarz małoruski (* 1814 — f 1886), pochodził ze stanu duchownego, kształcił się w Akademii duchownej w Kijowie, potem był nauczycielem w seminaryum duchownem tamże, następnie zaś sekretarzem i bibliotekarzem Akademii duchownej. W młodości spisywał pieśni małoruskie i pod ich wpływem sam zaczął pisać wiersze po małorusku, które drukował między 1840 a 1850 w różnych czasopismach pod pseudonimem „Kopytko⁴*. W 1869 wydał w narzeczu małoruskiem trawestacyę Batrachomiomachii hexametrami p. t. „Ziabomyszedr amakiwka⁴*, w której żaby przedstawiają Kozaków siczowych, myszy — Polaków, a raki, przysłane przez Jowisza na pomoc żabom,—wojska rossyjskie; w utworze tym autor sympatyzuje z Kozakami i Rossyanami. Oprócz tego D. przetłómaczył po małorusku z Fausta Gothego modlitwę Małgorzaty, oraz napisał kilka legend z podań ludowych. W czasopismach duchownych ogłaszał artykuły o kaznodziejstwie cerkiewnem.— Porów. Piętrowa i Ogonowskiego „OuepKu hcto-pin yKpanHCKofi JłHTepaTypu,‘.

29).

Em. E.

Diimmler Ernest Ludwik (* 1830 w Berlinie), historyk niemiecki, syn księgarza Fryderyka D-a, studya historyczne odbył w Bonn i Berlinie pod kierunkiem Lobelia, Rankego i Wattenbacha, i w r. 1852 za rozprawę „De Arnulfo, Francorum rege“ otrzymał stopień doktorski, poczem habilitował się w Halli i tu w 1858 został nadzwyczajnym, w r. zaś 1866 zwyczajnym profesorem. W r. 1888 przeszedł do Berlina dla objęcia przewodnictwa w komissyi wydającej „Monumenta Garma-niae historica“. Jak w swojej rozprawie doktorskiej, tak i w późniejszych pracach: ,,Ueber die siid - óstlichen Marken des deutschen Reiches unter den Karolingern“ (1854), „Die pannonische Legendo vom heil. Methudios" (1854), a zwłaszcza w „De Bohemiae conditione Carolis imperantibus* (1855).—D. dowodził, że chrześciaństwo do Czech przeszło z Bawaryi i że Czechy aż do w. X nie stanowiły zjednoczonego państwa. Do zdania tego przychylił się i Wattenbach; przeciw niemu wystąpił Tomek. Inne prace D-a są: „Pilgrim von Passau und das Erzbistum Lorch" (1854), „Ue-ber die altere Geschichte der Slaven in Dalma-tien" (1856); „St. Gallische Denkmale aus der Karoliugerzeit" (1856); „Geschichte des ostfran-kischen Reichs" (2 tomy, Berlin 1862 — 65; wyd. 2-e, Lipsk 1887; najważniejsze jego dzieło); „Gęsta Berengarii imperatoris" (1871); „Liudprandi opera" (1877) i „Poetae latini aevi Carolini“ (2 tomy Beri. 1881 — 84). Oprócz tego wspólnie z Wattenbachem dokończył Jaffógo „Monumenta Alcuiniana* (Beri. 1873) i Kopkego „Kaiser Otto % der Grosse“ (Lip Bk 1876 — w „Jahrbiicher der deutschen Geschichte").

Dumnacus, wódz plemienia celtyckiego Ande-gawów (ob. A n d e g a w i a), mieszkającego przy uściu Loary (Liger), żył w pierwszym w. przed Chr. Był jednym z ostatnich wodzów Gallii, którzy usiłowali stawić opór zwycięskiemu orężowi Cezara. Już w ostatnim roku wojny (51 r.), kiedy niemal cała Gallia uległa władzy Rzymian, D. stanął na czele Andegawów i sąsiednich plemion i obiegł w m. Lemonum (dz. Poitiers) Duracyusza, wodza Piktonów, sprzyjającego Rzymianom. Dówiedziaw-szy zię, że legat rzymski, Caninius Rebilus, śpieszy na odsiecz oblężonemu miastu, D. zwrócił się przeciwko niemu i napadł na niego, lecz, odparty ze znacznemi stratami, musiał się cofnąć. Gdy zaś drugie jeszcze wojsko rzymskie pod dowództwem legata Fabiusa nadciągało, D. śpiesznie zaniechał oblężenia i dążył schronić się za Liger. Napadnięty jednak przez Fabiusa, poniósł zupełną klęskę. (A. Hirtius „Bellum Gallicum" VIII 24 —

Em. K.

Dumnorix, jeden ze znakomitszych przewódców plemienia celtyckiego, Heduów; żył w pierwszym wieku przed Chr. — W chwili przybycia Cezara do Gallii D., jako człowiek bardzo przedsiębiorczy i żądny władzy, odgrywał ważną rolę w swojem plemieniu. Wzbogaciwszy się przez długoletnią dzierżawę ceł i podatków, starał się jednać hojnością umysły ziomków, utrzymywał swoim kosztem liczną konnicę i wchodził w ściślejsze sto

sunki z sąsiedniemi plemionami, wydając krewne swoje za mąż za ludzi znakomitszych; sam zaś ożenił się z córką Orgetoryksa, przewódzcy Helwetów, i wspólnie z nim zaczął dążyć do opanowania całej Gallii. Nawet po śmierci swego teścia nie przestał sprzyjać Helwetom i pomagać w urzeczywistnieniu ich planu opuszczenia swych dotychczasowych, bardzo ciasnych, siedzib i przesiedlenia się dalej ku Zachodowi. Ułatwił więc przejście Helwetom przez kraje sąsiadujących z nimi Se-kwanów, wspierał ich nawet wówczas, gdy ci wtargnęli do jego własnej ziemi, tak, że gdy He-duowie, strwożeni najściem krociowego tłumu, zwrócili się o pomoc do Cezara, D. całym swym wpływem starał się temu przeszkodzić. Podburzał więc Heduów przeciwko Rzymianom, odwodząc ich od dostarczania żywności, a nawet w czasie potyczki, jaką mieli Rzymianie z Helwetami, D. z oddziałem Heduów, mającym walczyć po stronie Rzymian, zdradliwie opuścił plac boju. Jakkolwiek Cezar wiedział o tych nieprzyjaznych dla narodu Rzymskiego działaniach D-a, musiał puścić go bezkarnie ze względu na brata jego, Diwi-cyaka, wielce oddanego Rzymianom, i poprzestał tylko na surowem upomnieniu, oraz nasłaniu nań straży, mającej czuwać nad jego krokami. Przedsiębiorąc zaś w r. 54 wyprawę do Brytanii i nie chcąc tak niespokojnego i żądnego władzy człowieka, jak D., pozostawiać w czasie swej dłuższej nieobecności w Gallii, postanowił go zabrać z sobą. D., nie mogąc nio wskórać prośbą, ani też zyskać skutecznego poparoia u Bwoich, skorzystał z pierwszej sposobności, gdy już na rozkaz Cezara miano siadać na okręty dla przeprawienia się do Brytanii, aby ze swym oddziałem wrócić do kraju. Na wiadomość o ucieczce D-a, Cezar wstrzymał przeprawę i posłał w pogoń za uciekającym znaczny oddział konnicy. D., gdy go dopędzono, próbował bronić się, lecz został pokonany i zabity. — (Caes. „Bel. Gall.“ 13 — 20, IV 6, 7; T. Mommsen „Griecb. Geschichte" T. IV).

Dumnyje djaki. ob. Djak.

Dumonceau Jan Chrzciciel, hr. Bergenda-el, marszałek hollenderski (* r. 1760 w Brukselli —f 1829 tamże). Z zawodu architekt, wziął w r. 1788 udział w powstaniu Brabancyi przeciwko Au-stryakom. Dowodził korpusem oohotników (przezwanych z powodu żółtych mundurów „kanarkami"), kiedy upadek ruchu zmusił go szukać schronienia we Francyi. Po bitwie pod Jemappes, gdzie walczył na czele batalionu, złożonego z Belgów, został zamianowany przez konwencyę generałem brygady, poczem, pod rozkazami Pichegru, odbył słynną kampanię hollenderską, która się zakończyła utworzeniem rzeczypospolitej Batawskiej (r. 1795). Mianowany przez rząd nowej rzeczypospolitej generał-po-rucznikiem, pobił pod Bergen wojska roBsyjsko-an-gielskie (1799 r.) i został w roku 1805 wodzem nad wojskami tego kraju. Gdy rzeczpospolitą Ba-tawską przekształcono w królestwo Hollenderskie na rzecz Ludwika Bonapartego, tenże mianował D. marszałkiem (1807), następnie członkiem rady stanu i posłał go w charakterze ministra pełnomocne-

Hml

S. S.

Benthama, opracowane przez D-a: 1) „Traitó de lógislation civile et penalew (1802, 3 t.); 2), „Theo-rie des peines et recompensesu (1810, 2 t.); 3) „Taotiąue des assemblees lógislatives“ (1815, 2 t-y); 4) „Traitó des preuves judiciairesu (1823, 2 t-y); 5) „De 1’organisation judiciaire et de la co-

s. p.

F. S.

F. S,

ga do Paryża. Po powrocie do Hollandyi D. wypędził Anglików z wyspy Walcheren (1809), za co otrzymał tytuł hrabiego Bergendael. On-to w bitwie pod Dreznem (1813) wyparł Rossyan ze wzgó* rzy Pirnajskich, lecz przy kapitulacyi tego miasta dostał się do niewoli. Odzyskawszy wolność w r. Ib 14, dowodził za pierwszej Restauraoyi dywizyą w Mezióres. Podczas drugiej Restauraoyi wrócił do ojczystego kraju. Był to generał waleczny i wielce lubiony przez swoich żołnierzy.

Dumont Jan, historyk i publicysta francuski (* w połowie XVII w., f w r. 1726 w Wiedniu). Pierwiastkowo poświęcał się karyerze wojskowej, którą porzucił niebawem, opuszczająo kraj rodzinny dla ulubionych podróży. Ogłosiwszy kilka broszur wrogich dla rządów Ludwika 'XIV, D. zmuszony był osiąść za granicą, gdzie na dworze cesarza niemieckiego otrzymał miejsce historyografa i tytuł barona von Carlscroon. Z wielu prac, wydanych przez D., ważniejsze są: „Nouveau Voyage au Levant" (Haga 1694), po raz drugi wydane.pod tytułem „Voyage en France, en Italie, en Allema-gne, ń Maltę et en Turąuie” (Haga 1694 w czterech tomach); „Memoires politiąues pour servir & la par-faite intelligence de 1’histoire de la paix de Ryswick* (Haga 1699, 4 tomy); „Recueil de traitśs d’alliance, de paix et de commerce entre les rois, princes et Etats souverains de 1’Europe, depuis la paix de Mun-ster“ (Amsterdam 1710, 2 tomy); ,,Corps uniyersel diplomatiąue du droit des gens, contenant un recueil des traites de paix, d’alliance, etc., faits en Europę, depuis Charlemagne jusqu’ń present“ (Amsterdam 1726 i 7, 8 tomów in folio). Ten kodeks dyplomatyczny wydawał dalej po śmierci D. J. Rousset.

Dumont Piotr Stefan Ludwik, prawnik szwajcarski, urodził się w Genewie 1759 r., umarł wMedyolanie 1829 r. Pochodził ze starej rodziny szwajcarskiej dyssydentów. Był księdzem kościoła ewangielickiego i rozgłcśuym kaznodzieją. 0-koło roku 1789 widzimy go w Paryżu, gdzie był świadkiem pierwszych wypadków W. Rewoluoyi. Sympatye jego były po stronie demokratów, a szczególnie bliskie węzły łączyły go z Mirabeau. Opisał później wrażenia swoje i wspomnienia w książce, wydanej po śmierci autora przez rodzinę „Souvenirs sur Mirabeau et sur les deux premióres assemblóes legislatives“ (Paryż 1832). W Londynie, który odwiedził z kolei, widzimy go w towarzystwie Sheridana, Foxa i Benthama; ten ostatni wywarł na charakter jego umysłowości wpływ przeważny i ostateczny. D. przejął się w zupełności jego poglądami kryminalistycznemi i filozoficznemu, i resztę życia poświęcił popularyzacyi takowych. W roku 1809 mianowany przez Cesarza Aleksandra I członkiem redakcyi kodeksu ros-syjskiego, pozostaje w Petersburgu do r. 1814. W tym jednak roku powraca do Genewy i oddaje się w zupełności służbie publicznej. Szwajcarya zawdzięcza mu wypracowanie regulaminu dla rady reprezentacyjnej, wprowadzenie reformy więziennej i wreszcie projekt kodeksu karnego, napisany według zasad kryminologii Benthamowskiej, który atoli nie uzyskał sankcyi prawodawczej.—Dzieła

Eneykl. Poiriz. Illnitr. Z•■*. 183. T, 17-ty.

dification* (1828).

Dumont Jakób Edmund, rzeźbiarz fran-ouski (* się w Paryżu 10 kwietnia 1761 r. — f 21 lutego 1844 r. w Paryżu). Był Bynem rzeźbiarza Edmunda D., — uczniem Augusta Pajou. Drugą wielką nagrodę otrzymał r. 1783 za płaskorzeźbę Wskrzeszonie umarłego przez dotknięcie kośćmi proroka Eliasza; w r. zaś 1788 uwieńczony został wielką nagrodą rzymską za płaskorzeźbę, przedstawiającą ŚmierćTarkwiniusza. Na konkursach w 1795 nagradzanym był trzy razy. Z dzieł tego artysty godniejszemi uwagi są następujące: Statua marmurowa Colberfa, przeznaczona na most Zgody, przeniesiona następnie do Wersalu. Dwie figury z marmuru kute: Males-herbes i Pichegru; kilka płaskorzeźb na kolumnie Vendóme; Saper i płaskorzeźby: Pobłażliwość i Męstwo, — zdobiące łuk tryumfalny na placu du Carousel; Dramat i komedya — w płaskorzeźbie, i portret generała Marceau — w Luwrze—biust terrakota.

Dumoflt August Aleksander, rzeźbiarz francuski — syn Jakóba Edmunda (* d. 4 sierpnia 1801 — f 28 stycz. 1884 roku w Paryżu). Był uczniem Bwego ojca i Cartelier’a. Wielką nagrodę Rzymską otrzymał w 1823 roku, za płaskorzeźbę Boleść Ewandra. Wystawił po raz pierwszy w Salonie w 1827 r. postać z marmuru p. t. Miłość trapiąca duszę. W 1836 roku zoBtał mianowany członkiem Instytutu. Do najcelniejszych utworów jego należą: Gieniusz Wolności, figura kolosalnych wymiarów z bronzu, umieszczona na kolumnie Lipcowej w 1840 r.; Filip August, również z bronzu, na jednym ze słupów dawnej rogatki Tronu; Napoleon I-szy w todze,— kolosalna statua bronzowa, umieszczona na kolumnie Vendóme, 4 listopada 1863 roku; Św. Ludwik w całej postaci — z marmuru, — w pałacu Senatu. Sprawiedliwość — również z marmuru— w gmachu Izby Deputowanych. Prawda i R o z-tropność, płaskorzeźba na kamieniu — w pałacu Sprawiedliwości. W dalszym ciągu wymienić należy: figurę marmurową Blanki Kastylskiej, w ogrodzie Luksemburskim; Mądrość — na nagrobku Cartelier’a, — cmentarz Pere-Lachaise; Harmonię wieńczącą biust Chśrubinie-go — tamże. Do muzeum Wersalskiego D. wykonał figury: Franciszka I-go, Ludwika Filipa i kilka innych. Z wielu portretów jego dłóta wymienić trzeba: biust pani Delaroche, — żony znakomitego malarza, i Aleksandra Lenoir; ten ostatni znajduje się w Szkole Szt. Pięknych w Paryżu.

Dumont Humbert Andrzej, geolog belgijski (* 1809 w Lióge —f 1857 tamże), był profesorem mineralogii i geologii w uniwersytecie tamtejszym i członkiem akademii belgijskiej i francuskiej; miasto rodzinne uczciło go pomnikiem bron-

36

zowym. Prace jego poświęcone głównie geologii belgijskiej, zjednały mu szerokim swym zakresem i wielką gruutownością sławę wybornego badacza. Już pierwsze jego dzieło „Description geologiąue de la province Lióge” posiadało tak wysokie zalety, że je Akademia Belgijska uwieńczyła złotym medalem. D. długie lata poświęcił pracy nad mapą geologiczną Belgii (BiukBella 1836—49), która przy swej wysokiej wartości naukowej posiadała ważne znaczenie praktyczne: to też na wystawie wszechświatowej w Paryżu (r. 1855) odznaczono ją wielkim medalem. Również doskonałą jest jego Mapa geologiczna Europy (Paryż i Lióge 1850), odznaczająca się rozległością i wyrazistością. Długi szereg pomniejszych rozpraw geologicznych i mineralogicznych D-a znajduje się w pamiętnikach Akademii Belgijskiej.    *

Dnmont Lood, literat i myśliciel francuski (* 1837 w Valenciennes we Francyi f—w Saint-Sau-ve 1876). Studya klasyczne odbył w mieście ro-dzinnem, prawa —w Paryżu, poczem poświęcił się wyłącznie filozofii i estetyce. Pierwszemi pracami jego były monografie: „Des causes du rire“ (Paryż 1862) i „Le Sentiment du gracieux“ (Paryż 1863); jednocześnie przetłómaczj ł i wydał z objaśnieniami znane dzieło Jana Pawła Richtera „Vor-schule der Aesthetik“ pod tytułem ,,Pcótique ou introduction ń l’Esthetiqueu. Po odbyciu podróży do krajów ościennych, gdzie głównie studyował zbiory sztuk pięknych, przystąpił D. do współpracownik wa dwu nader popularnych wówczas przeglądów: „Revue des Cours litteraires“ i „Revue des Cours soientifiques“. Naukowe te i popularne zarazem zbiory cennych sprawozdań z dziedziny literatury i nauki współczesnej, zawierają też (zwłaszcza „Revue Bcientifique“) cały szereg prac D-a, pomieszczonych w latach od 1866 do 1876. D. był także jednym z pierwszych współpracowników założonej przez Th. Ribot’a „Revue philosophique“. W 1865 r. D. pomieścił w „Revue des Deux Mon-des“ btudyum o malarstwie współczesuem w Niemczech. W 1869 D. wygłosił w miastach główniejszych Francyi szereg odczytów o początkach poe-zyi greckiej, o Montaigne’u, o wychowaniu kobiet, o pani de StaSl i wreszcie o malarzu Watteau. Z o-Btatnich prac D. wymienić należy „Haeckel et la thóorie de l’evolution en Allemagne“ (Paryż 1873) oraz „La Theorie scientifique de la sonsibilite“ (r. 1876). D. umarł w sile wieku na tyfus, więc przedwcześnie, z wielką stratą dla filozofii i społeczeństwa swego, gdyż był głębszym myślicielem, krytykiem poważnym i sumiennym, człowiekiem zacnym.    s s*

Dnmont Albert (* 1842 w Scey-sur-Saóue — f 1884 w Paryżu), archeolog francuski, wycho-waniec szkoły Normalnej i szkoły francuskiej w A-tenach. W r. 1874 został dyrektorem szkoły francuskiej w Rzymie, później był dyrektorem szkoły francuskiej w Atenach, następnie rektorem akademii w Grenoble i Montpellier, wreszcie (od 1879) dyrektorem szkół wyższych w ministeryum oświaty. Z licznych jego prac archeologicznych ważniejsze są: „De plumbeis apud Graecos tesseris⁴* (1870), „Inscriptions córamiques de la Grócetf (1870); „Fastes óponymiques d’Atbónes* (1873), „Peintu-res córamiques de la Gróce propre“ (1873), „Va-ses peintes de la Gióce propre* (1873), „Essai sur 1’ephóbie attique“ (2 tomy, 1875 — 76), i „Les ećramiques de la Gróce propre" (przy współudziale Cbapelaina — 1882 — 90). D. zabierał głos w sprawach bieżących w.: „L’administration et la propagandę prussienne en Alsaceu (1871) i „Le Balcan et l’Adriatique“ (1873).

Dnmont d’Urvlllo Juliusz Sebastyan Cezar, słynny żeglarz francuski i przyrodnik (* r. 1790 w Condó - sur - Noireau w depart. Calvados -f 8 maja 1842 w Bellevue). Pobierał nauki w kollegium w Bayeux oraz w liceum w Caen. W r. 1807 przyjęty został jako nowicyusz na pokład okrętu „Aquilonu. Kapitan okrętu, Maingon, spostrzegłszy w młodzieńcu niezwykłą żądzę wiedzy, zajął się osobiście kształceniem jego w sztuce żeglarskiej, tak, iż po krótkim czasie D. z pośród 72 aspirantów do zawodu marynarskiego najlepiej złożył wymagany egzamin. Pełniąc służbę w Tulonie, poświęcał czas wolny na uzupełnienie swojego wykształcenia, nauczył się greckiego i łaciny, tudzież kilku języków nowożytnych, i jednocześnie studyował z zamiłowaniem botanikę i entomologię. W stopniu oficera floty uczestniczył w ekspedycyi kapitana Gauthier - Duparo do Archipelagu i brzegów morza Czarnego, robiąc na wszystkich niemal siacy ach wycieczki na ląd w celu poszukiwań botanicznych, a potrosze i archeologicznych. W czasie jednej z takich wycieczek doniósł ambasadorowi francuskiemu w Konstantynopolu, margrabiemu Sóró de Rivióres, o przepięknym, lubo uszkodzonym, posągu marmurowym, który pewien chłop grecki znalazł na swem polu. Tym posągiem była słynna Venus z Milo (Melos), zakupiona następnie przez rząd francuski. Po powrocie do Francyi D. uporządkował swe liczne zbiory i ogłosił notatki z swej podróży. W latach 1822—1825 na korwecie „Coquille“, dowodzonej przez swojego przyjaciela Duperrey, odbył podróż naokoło świata, podczas której był dobrowolnym współpracownikiem dwóch naturalistów wyprawy: Lessona i Garnota, zajmując się specyalnie entomologią i botaniką. Wyniki tej podróży zwróciły na D. d’U. uwagę świata uczonego. Mianowany po powrocie kapitanem fregaty (3 listopada 1825), D. przedstawił ministrowi marynarki plan nowej ekspedycyi w celu odszukania śladów zaginionej wyprawy La P4rouse’a (ob.), a możliwie i przywiezienie do kraju ocalałych jej uczestników. U-zyskawszy pozwolenie, odpłynął 25 kwietnia 1826 z Tulonu na korwecie „Astrolabeu, zbadał wybrzeża Nowej Zelandyi i Nowej Gwinei i, przybywszy do Hobart Town, dowiedział się od kapitana Piotra Di Ilon a (ob.) o istnieniu widocznych śladów rozbicia się okrętu w pobliżu wyspy Wanikoro. Nie tracąc czasu, wyruszył niezwłocznie w te niebezpieczne dla żeglugi okolice i przy pomocy młodszego kapitana „Astrolabu*, Jacquinota, nietylko zebrał dokładne wskazówki o miejscu katastrofy, ale nadto wydobył z morza lub odebrał z rąk kra-

Ilml

K. J.

jowców szczątki nieszczęsnej wyprawy La Pórou-se’a, przechowywane obecnie w muzeum marynarki w Luwrze. Dla uwiecznienia pamięci swojego ziomka kazał postawić na wyspie jemu i jego towarzyszom pomnik. Ponieważ większa część jego załogi zachorowała, D. zmuszony był wracać do Europy, badając jednak po drodze wybrzeża nieznane lub źle oznaczone. Przywiózł do kraju (1829) bogaty plon naukowy: mapy hydrograficzne, wiadomości etniozne wielkiej doniosłości oraz kollekcye roślin i owadów, pomiędzy któremi było wiele gatunków zupełnie nieznanych. Opis tej podróży wydany został kosztem państwa z rozkazu ministra marynarki, Hyde de Neuville’a. W roku 1830 D. d'U., z polecenia rządu lipcowego, dowodził okrętem, który przewiózł z Francyi do Anglii Karola X z rodziną. Przedstawiony przez niego Ludwikowi Filipowi projekt wyprawy do bieguna południowego nie uzyskał przychylnej opinii Akademii i uległ znacznym ograniczeniom; z tern wszystkiem, zachęcany przez Humboldta i Krusen-sterna, D. przyjął zgodne z wnioskami Akademii instrukoye rządu i w r. 1837 opuścił port tuloń-ski z dwiema korwetami: „Astrolabe” i „Zólóe". Z dość szczupłemi środkami nie mógł wypełnić zakreślonego sobie programu; poza cieśniną Magellan -ską, pod 64° połudn. szer., został powstrzymany przez lody i nie zdołał już przebić się przez zwartą masę kry. Gdy zaś śród załogi zaczął się szerzyć szkorbut, D. musiał szukać bezpiecznej przystani dla wypoczynku. Skierował się na północ i zawinął do portu Taloahuano w Chile, odkrywszy przedtem nowe kraje, które nazwał „Louis - Philippe" i „ Joinville“; sprostował nadto po drodze hydrografię wysp Orkney i Nowej Szko-cyi. Udzieliwszy załodze wypoczynku, zwiedził większą część wysp Oceanii, których położenie i zarys brzegów określił dokładnie. Z Hobart Townu spróbował jeszcze raz przedostać się w okolice podbiegunowe, dotarł wszakże tylko do 66° 30', odkrywszy dwa inne kraje antarktyczne: „Adelę" i „Klarę". Wrócił do Francyi 6 listopada 1840 r., zbogaciwszy naukę, podobnie jak w poprzednich podróżach, zbiorami wszelkiego rodzaju, zarówno z dziedziny geografii i etnografii, jak i z historyi naturalnej. W nagrodę tych zasług rząd mianował go kontr-admirałem, a paryskie towarzystwo geograficzne wybiło na cześć jego wielki medal złoty i obrało go swym prezesem. Odbywszy szczęśliwie, wśród tysiąca niebezpieczeństw, trzy podróże naokoło świata, zginął ten sławny żeglarz wraz z żoną i synem, jadąc z Paryża do Wersalu, skutkiem nieszczęśliwego wypadku na kolei żelaznej. Główne prace D. d’U-a: „Enumeratio plantarum quas in insulis Archipelagi, aut littoribus Ponti Euxini, annis 1819 et 1820 collegit atque detexit J. D. d’U.“ (Paryż 1822); „Voyage de la coryette 1’Astrolabe, execute par ordre du roi pendant les annees 1826 ń 1829” (Paryż 1830 i nast., 12 tomów i 7 t. tablic); „Voyage au póle Sud et dans 1’Ocóanie sur les corvettes 1’Astrolabe et la Zelee pendant les annóes 1837 & 1840" (Paryż 1841—1854, 23 tomy i atlas); „Yoyage autour

da monde, resumó gónóral des voyages de dścou-vertes de Magellan" etc. (Paryż 1834—35 i 1844, 2 t., wyd. nowe 1859; dzieło przełożone przez P.

S. Dmochowskiego na język polski).—Por. De Barins (pseudonim L.-F. Raban a) „Vie, voya-ges et aventures de 1’amiral D. d’!!.” (Paryż

1867); Joubert „D. d’U.“ (Tours 1885, wydanie 2 gie).

Dumort, W naukach przyrodniczych skrócenie nazwiska Dumortier.

Dumortier Bartłomiej Karol, przyrodnik i mąż stanu belgijski (* 1797 w Tournai — f 1878 tamże); studyował nauki przyrodnicze, odbył kilka podróży po Europie, brał udział czynny w rewolu-cyi 1830 r., a wybrany do izby poselskiej zasiadał w niej, z krótką jedynie przerwą, aż do śmierci. Odegrał ważną i pożyteczną rolę w naradach nad tak zwanemi 24 a artykułami, dotyczącemi ugody z Hollandyą, a rozważanemi na konferencyach londyńskich; wykazał bowiem przesadność uroszczeń hollenderskieh i wpłynął na znaczne zmniejszenie długu, jaki mocarstwa chciały Belgii przekazać do spłacenia. W polityce należał do stronnictwa liberalno - katolickiego. Jego nieskazitelność i gorąca miłość ojczyzny były uznawane powszechnie, a król belgijski udarował go tytułem hrabiego i ministra stanu. D. był także znakomitym przyrodoznawcą, członkiem akademii nauk i odznaczył się wielu cen-nemi odkryciami w dziedzinie zoologii i botaniki. Wyborne są jego studya nad fauną morską, szczególniej zaś nad głowonogami. W „Commentatio-nes botanicae” (Tournai 1822) nakreślił nowy sy-stemat klassyfikacyi roślin, który się jednak nie u-trzymał. Z dzieł jego, traktujących o botanice, wymienimy: „Les graminćes de la Florę de Belgique" (Tournai 1823); „Florula belgica" (tamże 1827); „Sylloge Jungermannidearum Europae iodigena-ri»m“ (tamże 1831), wydanie 2 ie rozszerzone 1874); „Etudes sur les orchidćes* (w „Mćm. de l’Acadś-mie de Belgique“ IX); „Monographie des roses de la Florę belge" (Gandawa 1867); „Essai carpogra-phique pre3entant une nouvelle classification de fru* its“. Z pism D a historycznych i politycznych godne są pamięci: „LeB manifestes du roi Guillaume et les griefs de la nation" (1830); „La Belgique et le XXIV articles" (1838); „Observations sur le par-tage des dettes des Pays-Bas" (1838); „Recherches sur le lieu de naissance de P. P. Rubens" (1861); „Nouyelles recherches sur le mśme sujet“ (1862). *

Dumortieria Haug. (paleont.). Rodzaj kopalnego mięczaka głowonoga z rodziny ammonitów, o skorupie z szerokim lub średnio-szerokim pępkiem, o prostokątnym lub owalnym przekroju skorupy, słabo zwykle klinowatej czyli zaostrzonej z zewnątrz; o żebrach prostych, zwróconych ku przodowi. Rodzaj ten występuje od środkowego lejasu do dolnej brunatnej jury. Gatunek D. Jamesoni Sow. jest charakterystyczną skamieniałością dla środkowego lejasu (8) w środkowej i południowej Europie. D. radiosa Seeb. z najniższych pokładów jury brunatnej w południowych i środkowych Niemczech.

Dumortieryt T. Gonnard (minerał). Minerał u-

K. J.

Hml.

kładu rombowego, występujący w promienisto-włóknistych skupieniach, a promienie te jego są bliźniakami wroełemi równolegle do długości. C. wł. 3.36; barwa ciemno-błękitna, prawie czarna. Jest to krzemian glinu (Al₂)₄-+-Si₃0₁₈; rozbiory dają: 29.85 krzemionki, 66.02 glinki, 1.01 tlenniku żelaza, 0.45 ma-gnezyi, 2.25 straty przy wypalaniu. W kwasach nierozpuszczalny i nietopliwy. Znajduje się w żyłach pegmatytowycb w gneisie doliny Iseron w departamencie Rodanu (Francya).

Dfimoulin Karol, znakomity prawnik francuski (* r. 1500 w Paryżu— f 1566 tamże). Studyo-wał prawo w Poitiers i Orleanie, poczem wystąpił jako adwokat przed kratkami parlamentu paryskiego. Pomimo swej olbrzymiej wiedzy, nie miał jednak żadnego powodzenia, nie posiadał bowiem wymowy. Raz zdarzyło się, że prezydent parlamentu, zniecierpliwiony trudnością wysławiania się D-a, odebrał mu głos i nazwał go przytem nieukiem. Wtedy powstał senior korporacyi adwokackiej i rzekł do prezydenta: „Laesisti hominem doctiorem quam unąuam eris*. Prezydent zmuszony był cofnąć swe słowa. Wiara D-a nie opierała się na tak trwałych podstawach, jak jego wiedza; porzuoił religię katolicką i przyjął kalwinizm. Zmuszony podczas wojen domowych opuścić Paryż, wykładał prawo w Strassburgu. Powoływano go także do Dóle i BesaDęonu, gdzie wygłosił kilka odczytów w obecności wielu tysięcy słuchaczy. Te odczyty przechowały się do naszych czasów i, czytając je, trudno oprzeć się zdziwieniu, że mogły one wzbudzać zajęcie tłumów, albowiem dotyczą najbardziej zawiłych kwestyj prawa. W r. 1557 D. wrócił do Francyi i zamieszkał nanowó w Paryżu, gdzie o-głoBił parę zjadliwych rozpraw przeciwko władzy papieskiej, które miały duży rozgłos, mianowicie: „ConBeil sur le fait du concile de Trente* i „Com-mentaire sur l’edit du roi Henri II sur les petites dates”. Atoli pisma, które ugruntowały sławę D-a jako uczonego prawnika i postawiły go na czele francuskich badaczy prawa zwyczajowego, są to jego kommentarze, dotycząee wielkiej liczby praw zwyczajowych, zwłaszcza kommentarz „Sur la coutume de Paris*, dalej traktat „De Feudis”, rozprawa o zobowiązaniach niepodzielnych pod tyt,: „Extricatio labyrinthi dividui et individui“ i wreszcie „Tracta-tus de eo quod interest*. Dzieła D-a zdumiewają bogactwem erudycyi, głębokością poglądów i zręcznością dyalektyki; pisane są jednak stylem ciemnym i chropowatym, który czytanie ich czyni trud-nem i nuźącem. Z tem wszystkiem już współcześni nazywali go księciem prawników i, bez wątpienia, był on pierwszym swojego czasu. Pycha jego była również głośną, jak i wiedza; chętnie przybierał tytuł pierwszego jurysty Francyi i Niemiec, oraz mawiał o sobie: „Ego qui nemini ce-do nec a nemine doceri posBum*. Jego wpływ na rozwój prawodawstwa francuskiego był znaczny. Zażarty wróg feudalizmu, przygotowywał pismami swemi grunt do jedności francuskiego prawa cywilnego; krytykował ostro system stosowany przy redagowaniu praw zwyczajowych i zarzucał klasom uprzywilejowanym nadużywanie swej władzy i o-

pieranie się wszelkim reformom. Komentarz: „Sur la coutume de Paris“ miał liczne wydania (1-sze wyd. w Paryżu 1539); traktat „De Feudis“ ukazał się w nowej edycyi Henriona de Pańscy 1793 r., a zbiór wszystkich pism D-a wyszedł w Paryżu w r. 1681 (5 tomów). — Por.: Brodeau „Vie de D.“ (na czele zbioru pism D-a); Viollet ,,Hi-stoire du droit franęais“; Aubepin „De 1’iufluen-ce de D. sur la legislation franęaise¹' (wyciąg z ,,Re-vue critiąue de legislation et de jurisprudence“, t. IV).—„Qr. Encycl.“ Lamirault’a.

Du Moulin Piotr, zwany według brzmienia łacińskiego M u 1 i n i u s z e m, był niewyczerpanym polemistą francuskiego kościoła ewangielicko-refor-mowanego. Urodził się r. 1568 na zamku Buhy-en-Vexin, gdzie ojciec jego, kaznodzieja w Orleanie, znalazł przytułek w czasie prześladowań religijnych. Ocalony od zagłady w nocy św. Bartłomieja, stu-dyował w akademii protestanckiej w Sedanie, po* czem przed prześladowaniem schronił się do Anglii i Hollandyi. Tu zwrócił na siebie uwagę i został nauczycielem języków starożytnych w Lejdzie, a następnie profesorem filozofii. Pragnąc służyć ojczyźnie, w r. 1599 został w Paryżu duchownym i przez lat 20 był kaznodzieją w Charenton; przebywał często na dworze Katarzyny, siostry Henryka IV, księżny Baru, protestantki. Gdy księżnę zmuszono do przejścia na łono kościoła Rzymskiego, D. został jej obrońcą. Dysputa jego, z Palma Cayetem w r. 1602 w tym przedmiooie prowadzona, została na rozkaz królewski zerwana, nastąpiły jednak inne dysputy, drukiem ogłoszone, z teologiem de Beau-lieu o mszy, i z pewnym Franciszkaninem o czy-ścu. Po śmierci księżnej Katarzyny Du Moulin powrócił do Paryża jako kaznodzieja, wyzywany kilkakrotnie do publicznych dysput ze strony Jszui-. tów Cottona i Gautier’a. Po zamordowaniu Henry ka IV wszczął się spór w łonie samych teologów francuskich. Profesor teologii w Sedanie, Tilinus, zarzucał kolegom, a w szczególności Du Moulinowi, że uczą o wszechobecności Ciała Chrystusowego (ubiąuitas corporis Christi). Namiętny ten spór trwał do roku 1617 i zakończył się ustępstwem obu stron. Nie przeszkodziło to Du Moulinowi prowadzić na piśmie dalszej polemiki przeciwko Kościołowi Rzymskiemu, na wyzwanie ze strony Jezuity Ar-noux, dominikana Cocffeteau i profesora de Ra-conis. Synod narodowy z Vitró delegował Du Mou-lin’a razem z innymi teologami na synod w Dord-rechcie; król jednak zabronił wyjazdu. Lecz i zda-lekst prowadził Du M. polemikę z Arminianami i Remonstrantami. Posądzano go nawet o polityczne zabiegi i zamierzono uwięzić. Du M. zbiegł do Sedanu, gdzie za wpływem księcia de Bouillon otrzymał posadę. Do Paryża już mu wrócić nie pozwolono. W czasie pobytu w Sedanie polemiczne jego pióro nie spoczęło ani na chwilę. Zostawszy w roku 1626 profesorem teologii w Akademii Se-dańskiej, Du M. wsławił się kilku znakomitemi dziełami, ale również na tle polemicznem, uważając zawsze Pismo święte za jedyną powagę w rzeczach wiary. Najwięcej sławy zjednało mu dzieło „Anatomie de la messe" (Sedan 1636), które też

z całą pilnością wytępione zostało. W r. 1040 prowadził też Du M. polemikę i z Hugonem Gro-tiusem i z Amyraulfem. Ostatniemi pracami tego niezmordowanego szermierza były jego kazania, mia-ne w Paryżu i w Sedanie, oraz Kurs filozofii; wszystkich zaś pism ogłoszonych drukiem do czterdziestu naliczyć-by można. Du Moulin umarł w późnej starości d. 10 marca 1658 roku, piastując do śmierci urzędy swoje profesora teologii i kaznodziei. Pozostawił kilku synów, z których jeden, również Piotr, był królewskim kapelanem i kanonikiem w Canterbury, a odznaczył się i na polu literackiem;

Es. A. K. D.

tĘpSi

umarł w r. 1684.

Lumourier(z) Karol Franciszek, generał i minister francuski, agent i organizator wojskowy z ramienia rządu francuskiego przy konfederacyi barskiej (* 25 stycznia 1739—f 14 marca 1823), pochodził z Cambrai, ze starej prowansalskiej rodziny de robę, t. j. zasiadającej w miejscowym parlamencie prowincyonalnym; z odznaczeniem u-kończył nauki w liceum Ludwika; jakiś czas, zapewne pod wpływem siostry, która była przełożoną klasztoru w Saint-Quentin, myślał poświęcić się stanowi duchownemu, lecz skierowany przez ojca, który był komisarzem przy ministeryum wojny, do służby wojskowej, wstąpił do pułku kawaleryi; pod rozkazami nieudolnego Soubise’a wziął udział w wojnie Siedmioletniej, był przy porażce pod Ros-bachem, odznaczył się w kilku potyczkach, został ranny i po zawarciu poboju u Hubertusburgu (1763) otrzymał dymissyę i krzyż św. Ludwika. Odtąd przez kilkanaście lat prowadził życie niepo-rządne i awanturnicze. Został agentem tajnym Choiseula za granicą; 1766 dwuznaczną rolę odgrywał podczas rozruchów na Korsyce; potem był rodzajem szpiega w Portugalii i Hiszpanii. Do tego okresu odnosi się romansowy jego stosunek z kuzynką, panną Boissy, którą, po długich przeprawach, już jako owdowiałą margrabinę Belloy, poślubił wbrew woli ojca w 1774. (Por. o tym epizodzie H. Weindinger „Le roman de D.“ 1890). Zdaje się, iż około 1769 został wprowadzony przez hr. Brogliego, byłego posła francuskiego w Polsce, do t. zw. „Sekretu króla", t. j. do tajnej polityki Ludwika XV, mającej przeciwdziałać skutkom urzędownej, ustalonej przez traktaty wersalskie z Austryą, a zarazem ratować resztki tradycyjnej polityki francuskiej na Północy i Wschodzie (jednak w „etat" uczestników Sekretu, złożonem Ludwikowi XVI przez Brogliego, 14 czerwca 1774 r., w „Pol. d. tous les cabinets”, t. I, gdzie wymienieni: Hennin, Monnet, Mokronowski i Jakubowski, (brak nazwiska D-a). Latem 1770 wyprawiony został do Polski przez Choiseula z mis-syą polityczną i wojskową dla podtrzymania i zorganizowania konfederatów barskich; zabierał też z sobą skazówki „sekretne" od Brogliego. Nieświadomy spraw polskich, przed wyjazdem informował się o nich od Krablego, od którego, jak sam powiada, nie wiele się nauczył. W Polsce radzić sobie nie umiał, ledwo mógł się porozumieć z przywódzcami, oburzał się na nieznajomość francuszczyzny u konfederatów: „całą tę kampanię — powiada w Pamiętnikach — odbyłem po łacinie". Co gorsza, wzwyCzajony do dyscypliny służby regularnej, nie mógł dać sobie rady z niesfornością ruchawki konfederackiej. Zaraz po przyjeździe dotknięty lekceważeniem, okazywanem jego osobie przez wybitniejszych partyzantów, nawet przez samą generalicyę, chciał wrócić do Fraucyi, wszystko rzucić; zatrzymała go pani Mniszchowa, jeszcze piękna córka Briihla, nienawidząca króla, „Armida polska", jak ją D. nazywa. Przy niewątpliwych talentach wojskowych D-a jego działalność była nie bez korzyści dla konfederatów, których jednak wszędzie zniechęcał dla siebie obejściem wyniosłem i intryganckiem, choć, co prawda, również i najsłuszniej szemi wymaganiami posłuszeństwa i dyscypliny. Po upadku Choiseula, w grudniu 1770 r., niedługo utrzymał się w Polsce; zastąpił go tutaj mniej utalentowany, lecz pewniejszy i sympatyczniejszy, Viomónil (ob.). Intrygi, w które wdał się D. po powrocie do Paryża przeciw następcy

.**•

$»

.T-

ips

iii 8'ł

lAAr'

■Pr ■ ' ■

Fig. 85. Dnmourier Karol.

Choiseula, Aiguillonowi, zaprowadziły go do Ba-stylii, skąd przewieziony do twierdzy w Ca en, odzyskał swobodę dopiero po wstąpieniu na tron Ludwika XVI. W 1778 r.f po dłuższej bezczynności, otrzymał komendaturę fortu i miasta Cberbourga; na tern stanowisku oddał niemałe usługi podczas wojny morskiej z Anglią o niepodległość Stanów amerykańskich. Jednakowoż, niemiły królowi, który żywił niebezzasadną antypatyę do wszystkich dwuznacznych kreatur „Sekretu* swego dziada, nie doczekał się D. awansów ani nagród, do których, jak sądził, miał prawo; ambitny i zrozpaczony, z radością powitał pierwsze oznaki rewolucyjnych przewrotów, gdzie spodziewał się nareszcie zrobić wielką karyerę. Utrzymywał wtedy stoBU-nek z osławioną awanturnicą, panią Barruel-Beau-vert, znaną pod nazwiskiem hr. d’Angóle, przyjaciółką ks. Orleańskiego; dla niej w lipcu 1789 r. rozwiódł się z żoną; przez nią trafił do Filipa Egalitó i jego przyjaciół, Talleyranda, Lausuna.

Umiał też pozyskać, acz na krótko, zaufanie Lafa-yette’a, później zaciętego swego wroga, który go w 1790 r. wyprawił z missyą polityczną do Belgii, zbuntowanej przeciw cesarzowi. Zarazem był w ścisłych stosunkach przyjaźni ze swymi rodakami, Prowansalczykami jak on, Sieyós’em i Mirabeau. Po śmierci Mirabeau próbował zająć miejsce wielkiego trybuna—oczywiście nie w zgromadzeniu, lecz na tajemnych konsultach z dworem, miejsce płatnego zbawcy monarchii, przy zastosowaniu najbezwzględniejszych, naj po dstępniej szych środków, jakkolwiek jednocześnie popisywał się jawnie skraj-nemi poglądami rewolucyjnemi. Jednakowoż brak zaufania, okazany mu przez parę królewską, stanął na przeszkodzie tym projektom byłego agenta królewskich „Sekretów**, który też niebawem powrócił z większą jeszcze zaciętością do roli radykalisty i burzyciela. Dzięki protekcyi umiarkowanego miniBtra spraw zagrań., Delessarta, otrzymał tymczasem komendaturę w Nantes: tutaj poznał się tegoż, 1791, roku z posłem zgromadzenia prawodawczego, Gensonnó’m (ob.), i za jego pośrednictwem związał się z Żyrondą, będącą naów-czas na czele ruchu rewolucyjnego. W lutym i marcu 1792 r. przyczynił się do upadku swego „przyjaciela”, Delessarta, obalonego przez Żyron-dystów, i po jego dymissyi i aresztowaniu, w no-wem ministeryum żyrondystowskiem Rolan da (ob.) objął po „przyjacielu** tekę spraw zagr. (15 marca 1792). Na tern stanowisku, łącznie ze swymi kolegami, Rolandem, Servanem, Clavióre’m, i całem stronnictwem Żyrondy, prowadzonej przezPethio-na, Vergniauda i Brissota (ob.), parł do wielkiej zdobywczej wojny z Austryą, a zarazem do oderwania Prus od Koalicyi. W ten sposób starodawne tradycye wielkiej polityki francuskiej, wbrew przejściowej, nienawistnej narodowi, au-stryackiej i anty-pruskiej urzędowej polityce drugiej połowy panowania Ludwika XV, utrzymane dawniej pod dwuznaczną postacią „Sekretu*, obecnie z żywiołową potęgą odnowione w dążeniach rewolucyi, znalazły najpierw przedstawiciela w o-Bobie D-a. Tymczasem latem wybuchło nowe przesilenie ministeryalne; król, prawie zmuszony wzruszającym listem pani Roland (ob.), dał dy-missyę Rolandowi, Clavióre’owi i Servanowi; na miejsce tego ostatniego D. objął tymczasowo tekę spraw zagr. (13 czerwca 1792); lecz już po paru dniach (17 czerwca) podał się do dymissyi i objął dowództwo w armii północnej pod rozkazami Lu-cknera i Dii łona (ob.). Po upadku monarchii w d. 10 sierpnia 1792 r. zbliżył się do Dantona; po ucieczce Lafayette’a objął dowództwo armii centrum, mającej oprzeć się wejśoiu wojsk sprzymierzonych. We wrześniu zajął stanowisko obronne pod Grandpró i Islettes, w wąwozach Argonny, w pozycyi, którą miał za niedostępną, za „Termo-pyle Francyi”, której słabość atoli później została wykazaną przez kompetentną krytykę Napoleona, a skąd istotnie niebawem wyparty został D, przez armię ks. Brunświckiego (14 września). Jednak D. nie straoił głowy, zaś Prusacy nie zdobyli się na energiczny atak, powstrzymywani nie tylko przez względy wojskowe, lecz przedewszystkiem przez względy zawiści politycznej jaką czuli ku swoim sprzymierzeńcom austryackim. Słynna kanonada pod Valmy (20 września), choć nie była, jak rozgłoszono na razie, zwycięstwem armii D-a, jednak przez to samo, że powstrzymywała Prusaków jeszcze przez kilka ostatnich dni jesiennych, póki można było uskutecznić inwazyę, i że z drugiej strony, podniosła ducha żołnierzy francuskich, stała się, jak zaraz, przy ognisku obozo-wem, z pozorną przenikliwością wielkiego poety, wyrzekł Goethe, obecny przy tej strzelaninie, „wstępem do nowej epoki w dziejach*, gdyż istotnie uratowała rewolucyę, a być może i Francyę. D. skorzystał z przygnębienia Prusaków i rozpoczął ze sztabem pruskim, a nawet, przez generała Mansteina (ob.), bezpośrednio z samym Fryderykiem - Wilhelmem II, tajemne rokowania w celu oderwania go od Koalicyi. Oszukiwano się wzajemnie podczas tych układów, lecz, zdaje się, więcej oszukanymi zostali Francuzi, którzy podczas nieporządnego odwrotu Prusaków po rozgrzęzłych jesiennych drogach Szampanii z łatwością mogli ich zniweczyć. D. przecie tego nie pragnął, gdyż łudził się nadzieją aliansu z Prusami, a nawet myślał wystąpić, w razie potrzeby, przeoiw najskrajniejszym żywiołom rewolucyjnym w samej Francyi. Po ustąpieniu Prusaków, odniósł walne zwycięstwo nad Austryakami pod Jemmapes, a wtedy mógł u-skutecznić nareszcie ulubiony swój plan—zabór Belgii. Na krótko odjechał od armii do Paryża, aby zoryentować się w sytuacyi politycznej, lecz przyjęty raczej jako domniemany zdrajca, niż jako zwycięsca i zbawca, napastowany w najgwałtowniejszych wyrazach przez Jakobinów, mocno zaniepokojony, wrócił do obozu w trzy dni po ścięciu Ludwika (24 stycznia 1793). Porażka pod Neer-winden zgubiła go ostatecznie w opinii publicznej; odtąd rozumiał, że nie miał po co wracać do Paryża, chyba, aby położyć głowę pod gilotynę. Rozpoczął wtedy potajemnie zdradzieckie układy z wodzem naczelnym armii austryackiej, ks. Kobur-giem, obiecując Austryakom zostać francuskim Monkiem, odnowicielem obalonej monarchii Burbo-nów. Wezwany przez Konwencyę do Paryża dla wytłómaczenia swego postępowania, odmówił przyjazdu. Wyprawiono wtedy do obozu w Saint -Amand czterech komisarzy konwencyi: Camusa, Lamarque’a (późniejszego generała), Bancala i Qui-hette’a, w towarzystwie ministra wojny, gen. Beur-nonville’a, byłego kolegi D-a, aby zbuntowanemu generałowi odebrać komendę i odstawić go do Paryża. D. wysłańców Konwencyi przyjął w otoczeniu swego sztabu wyniośle i groźnie, aresztował ich i wydał Austryakom, do których miał zamiar przejść z całą swą armią: lecz wobec oburzenia własnych żołnierzy sam zmuszony został uciekać, z kilku wiernymi sobie oficerami do obozu austryackiego. Odtąd do końca życia tułał się w najgorszych warunkach po Niemczech, Szwaj-caryi, Anglii. Dłuższy czas siedział w Hamburgu, gdzie napisał „Pamiętniki*. W Anglii, na żołdzie Pitta, potem Canninga, opracowywał plany inwazyi

A.

Dr J. P.

przeciw własnym rodakom. Podczas kampanii pruskiej 1806 r. ofiarował swoje usługi Prusakom, lec* spóźnił się: przyszedł już po Jenie (ob. Pin-gaud, „Un agent seeret" 326). Z bezpiecznego schronienia w Anglii zasypywał Europę pamfletami przeciw rewolucyi, przeoiw swoim dawnym towarzyszom broni i przeciw Napoleonowi. Po restau-racyi śmiał upominać się u Ludwika XVIII o laskę marszałkowską, której mu, oczywiście, odmówiono. Zmarł w Anglii w bardzo późnym wieku, w powszechnej pogardzie i zapomnieniu. — Por. „Correspondanoe de D. avec Pache“ (1793); „Me-moires de D.” (1794), w polskim przekładzie w zbiorze Żupańskiego VI (1865); Servan „Notes sur les Móm. de D.” (1794). Z pamfletów D-a por.: „Coup d’oeil sur l‘avenir de la France” (1796); „Tableau spóculatif de i' Europę” (1798); „Nouveau Tableau" (1799). Z opracowań biograficznych: Bogusławski „D. Leben d. Generals D." (2 t., 1878 — 9); Sorel „Un gónśral-diplomate au temps de la ievolution* (w „Revue d. deux mon-des", 1884), oraz świetna charakterystyka w t. II, dzieła „L’Europe et le róvolution franęaise". Rokowania D. z Prusakami wyjaśnił pierwszy dokładnie Sybel „Gesch. d. Revolutionszeit* (T. I, II). Por. nowe dokumenty z korespondencyi D-a u Nau-soy: „Dumourier et la campagne de 1792" (1891, w zbiorze „Revolutionnaires"). Operacye wojskowe D. wyczerpująco skreślone u Chuquet’a „La premióre invasion prussienne": „Valmy“; „Retraite de Brunswick"; „Jemmapes"; „La trahison de D.” (1880—1891). Do działalności D-a w Polsce ob. głównie Schmitta „Panowanie Stanisława Augusta" i „Materyały do konf. barskiej"; jest to jednak przedmiot dotychczas niewyjaśniony dostatecznie, przy zupełuem niewyzyskaniu źródeł francuskich.

Dumreicher Jan Henryk, baron von Oósterreicher (* w Tryeście d. 15 stycznia r. 1815, — f w Januszowcu w Kroacyi d. 19 listopada r. 1880), zasłużony chirurg austryacki. W zawodzie swym kształcił się w Wiedniu i otrzymawszy tamże dyplom doktorski w r. 1838, został asystentem profesora Wattmanna, w r. 1841 zwiedził kliniki chirurgiczne w Niemczech, Franoyi i Anglii, a powróciwszy, w dwu latach następnych kilkakrotnie zastępował profesorów wiedeńskich na katedrze i w klinice. W r. 1844 został docentem prywatnym chirurgii, w dwa lata później ordynatorem - chirurgiem w szpitalu powszechnym w Wiedniu, w roku 1848, z wyboru kolegów, pomocnikiem dyrektora tegoż zakładu; w burzliwych chwilach tegoż roku w kilku innych szpitalach stolicy był czynnym, jako konsultant, i zebrał wtedy bogate doświadczenie w zakresie chirurgii wojskowej. W r. 1849 zamianowano go profesorem zwyczajnym chirurgii wszechnicy wiedeńskiej, dyrektorem kliniki i przewodniczącym w instytucie operacyjnym; stanowiska te zajmował do śmierci. Podczas wojny austryacko-pruskiej w r. 1866, na czele 20 młodszych chirurgów niósł pomoc licznym rannym. Oprócz znajomości gruntownej chirurgii, posiadał wykształcenie naukowe ogólne, zwykłą miarę przekraczające: dla tego zaliczyć go można do najwybitniejszych nowoczesnych profesorów chirurgii, oo też potwierdza poważny poczet uczniów, zajmujących dziś chlubnie katedry chirurgiczne w Austryi i Niemczech. Oddany zupełnie zajęciom profesorskim, pisywał nie wiele i prace swe, zwykle nie obszerne, ogłaszał w tygodnikach lekarskich. Tu wymieniamy tylko dwie, jako mające znaczenie ogólniejsze, mianowicie: „Zeitfragen betreffend die Universitat mit beson-derer Beriicksichtigung der Medicin* (Wiedeń 1864) i „Ueber die Nothwendigkeit von Reformen des Unterrichts an den medicinischen Facultaten Oe-sterreichs” (tamże 1878). W obu tych pracach wypowiedział wiele zdrowych i rozumnych poglądów, które się jednak jego ultra - postępowym kolegom nie spodobały bynajmniej i naraziły go na liczne i niezasłużone napaści. Posiadając sam wiedzę bardzo rozległą i doświadczenie nie mniejsze, umiał też należyoie oceniać naukę i znaczenie jej właściwe, ale brzydził się stanowczo wszelkiemi kuglarstwami, które to niby w jej imieniu wyprawiano, potępiał też stale kierunek rozwielmożniony po wszechnicach austryackich i niemieckich, który; pod pozorem nauki śoisłej, z młodzieży kształcącej się nie wytwarzał lekarzy użytecznych, dostatecznie i praktycznie ze sztuką swą obeznanych, lecz niby uczonych przyrodników, umiejących lepiej lub gorzej mnóstwo rzeczy innych, z wyjątkiem medycyny praktycznej i chirurgii. Widząc przyczynę złego w zbyt wybujałej swobodzie nauczania i u-czenia się, w czem się z pewnością nie mylił, śmiało przeciwko niej występował zawsze, jako też przeciwko zbytniemu rozbijaniu nauki lekarskiej na coraz to nowe specyalności, co znów wypływało przeważnie właśnie z onej swobody. Żądał on żeby uniwersytet przysposabiał społeczeństwu lekarzy, wykształconych i obeznanych dostatecznie z całym obszarem wiedzy, a przytem uzdolnionych do zastosowania swej nauki, nie zaś specyalistów jednostronnie tylko wyuczonych. W chirurgii należał do najwybitniejszych przedstawicieli kierunku zachowawczego, mającego zawsze jedynie dobro chorego na oku, dlatego, chociaż sam operował zręcznie i umiejętnie, nie lubił tych wirtuozów noża, którzy uprawiają sztukę dla sztuki, albo posuwają się tak daleko, że robią operacye dla zysku tylko, nie z koniecznóści.—Por. H. Rohlfsa życiorys i ocenę D-a w „Deutsches Arckiv f. Gesch. d. Med." r. III, 1880, str. 485, i ,.Oester-reich. illustr. Zeitung” 1854 N. 138.

Dumreicher Armand, baron, polityk austryac-ki (* r. 1845 w Wiedniu). Studyował w Getyndze i Wiedniu; w r. 1868 wstąpił do służby rządowej i po upadku gabinetu Hohenwarta został powołany do ministeryum oświaty. Mianowany w r. 1874 radzcą sekcyjnym, położył zasługi około orga-nizacyi szkół przemysłowych w Austryi; z powodu jednak swojego niemieckiego szowinizmu naraził się ńa gwałtowne ataki ze strony prasy słowiańskiej. Nie mogąc się pogodzić z politycznym i narodowościowym kierunkiem ministeryum Taaf-fe-Dunajewskiego, wystąpił w roku 1886 ze słuź-

Hml.

And. S.

by rządowej. Wybrany z klagenfurckiej izby handlowej do parlamentu, przystał do lewicy niemieckiej i zwalczał zawzięcie system reprezentowany przez gabinet Taaffego. D. napisał: „Die Verwal-tung der Universitaten seit dem politischen Sy-stemwechsel in Oesterreich* (Wiedeń 1873); „Der franzosische Nationalwohlstand ais Werk der Erzie-hung” (t-że 1879); „Ueber die Aufgaben der Unter-richtspolitik im Industriestaat Oesterreich* (t-że 1882), oraz szereg artykułów w „Centralblatt fiir das gewerbliche Unterrichtswesen in Oesterreich“.

Dun, tyle, co „mocny*, „ silny “, — wyraz wchodzący w skład wielu nazw miejscowości w Anglii, Szkocyi, Irlandyi i t. p.; jest on celtyckiego pochodzenia i pokrewny gelickiemu din, anglosaskiemu tiin, angielskiemu town; występuje też w zlaty-nizowanej formie dunum na końcu nazwy, a nawet wprost jako imię własne Dun o (Chateau-dun = Castellum Duno). — Por. dzisiejsze nazwy: Dunbar, Dundee, Dundalk, Dunedin, Dunmor, Do-negal, Dun-Dealgan i w in.— W ogóle zdaje się nie ulegać wątpliwości, że pierwotne osady, w których nazwie znajduje się wyraz D. (w tej lub podobnej formie), były punktami obronnemi, — twierdzami, wzniesionemi na miejscach wyniosłych i sil-nemi z samego położenia.

Duna, D ii n a, niemiecka nazwa na oznaczenie Dżwiny Zachodniej (ob.).

Duna, Diuna, Diuny, ob. O d s e p i s k o.

Dunaj bierze początek niedaleko od Renu, na wschodnim stoku południowego Schwarzwaldu; dwa strumienie, Brigaoh i Brege, łącząc się z sobą u wschodniego podnóża Schwarzwaldu i zasilając się potężnem źródłem pod Donaueschingen, tworzą Dunaj. Połączona rzeka toroje sobie drogę na wschód, przerzynając się przez Szwabsbą Jurę, wznoszącą się jak wał przed Schwarzwaldem, i wstępuje na wyżynę, rozciągającą się u północnego podnóża Alp, t. j. na wyżynę Podalpejską, w szczególności Szwabsko - Bawarską i Austryacką, i płynie po niej prawie równolegle do samych Alp, tylko czasami odcinając kawałki systematów, ograniczających tę wyżynę z północy, mianowicie wapiennej Szwabskiej Jury i Czeskiego gnejsowego massywu. Z powodu takiego zbliżenia się do granioy północnej, Dunaj z tej strony otrzymywać może tylko drobne dopływy (Altmiihl, Naab i Regen), podczas gdy bardziej oddalone i obfitsze w wodę śnieżne stepy posyłają mu znaczne dopływy: Iller, Lech, Isar, Jun (z Salzacben), Troun i Enns. Dopływy te nadają Dunajowi, zrodzonemu w Schwarzwaldzie, charakter rzeki alpejskiej. Już Iller pod Ul-mem zabarwia jaśniej ciemne leśne wody Dunaju, a im więcej przyjmuje on zielonych i błękitnych dopływów alpejskich, tern bardziej usprawiedliwia swój przydomek „modrego" Dunaju („blaue Donau”. Zresztą stosuje się to nie do każdej pory roku, albowiem, gdy w lecie śniegi gór wysokich zaczynają tajać, a lodowce wysyłają potężniejsze potoki, wtedy i rzeki alpejskie nabierają barwy szarej od znacznej ilości cząsteczek mułu; wtedy i Dunaj nabiera barwy szarej i gliniastej, co przypada właśnie na czas największego wezbrania. Inaczej w jesieni: dopływy alpejskie są wtedy czyste, więc i Dunaj toczy się wtedy wstęgą zielonawo - błękitną pośród umajonych winnicami wzgórzy Niższej Au-stryi. Dunaj płynie tak u północnego podnóża Alp, zbierając ich wody, prawie do samego Wiednia (Grei-tenstein); odkąd jednak|wstępuje w inny kraj, tak zwany Tullnerfeld (równina), ograniczony z północy ostatniemi rozgałęzieniami Czeskiego massywu (Manhardsberg), uwieńczony bukami, stanowi ostatnie ogniwo wyżyny Podalpejskiej, a Las Wiedeński, przypierający do Dunaju powyżej Wiednia—ostątnie oguiwo Alp. Poniżej Dunaj wstępuje w rozległą uprawną równinę, która na lewo nosi miano Marchfeldu, na prawo — Kotliny Wiedeńskiej. Jak wyspy śród tej równiny wznoszą się góry Leitha, a nieco dalej na północ— góry Hainburskie, oddzielone fylko głęboką doliną Dunaju od Małych Karpat, l*tóre na północ przytykają do Białych Karpat. Tutaj więc kilka odosobnionych wyniosłości stanowi ogniwo łączne między Alpami i Karpatami; pomiędzy temi wyniosłościami Dunaj przedostaje się z zewnętrznej na wewnętrzną stronę wielkiego systematu Alpejskiego (Alpy i Karpaty). Ściśle biorąc, fakt ten dokonywa się już powyżej Wiednia: patrząc na północ ze szczytów Lasu Wiedeńskiego, dostrzegamy po drugiej, północnej stronie Dunaju, dwie góry; Bi sambę rg i Waschberg; są to odcięte przez Dunaj najpółnocniejsze odgałęzienia Lasu Wiedeńskiego; dalej ciągną się w Morawii wzgórza, stanowiące połączenie poprzednich z Beskidem. Tym sposobem Dunaj pod Wiedniem wchodzi we wnętrze łu-ku alpejskiego i przerzyna zawartą w niem Kotlinę Wiedeńską; kotlinę tę opuszcza poniżej, przerzynając drugie połączenie Alp z Karpatami (za pośrednictwem gór Hainburskich i Leitha). Poniżej tego wyłomu Dunaj wstępuje na drugą równinę, mianowicie nizinę Górno-Węgiers ką, która, podobnie jak Wiedeńska, rozściela się między dwoma łącznikami Alp i Karpat. Mianowicie nizina ta, będąc ograniczoną na północo - zachodzie górami Leitha i Małemi Karpatami, rozciąga się na połu-dnio-wschód do gór Bakony (Alpy) i Neogradz-kich (Karpaty). Dunaj między temi górami przerzyna trzecie połączenie Alp z Karpatami i wstępuje znów na trzecią równinę, mianowicie Dolno-Węgierską (Pannońską). Tutaj, poniżej Bu-da-Pesztu, Dunaj ma na przestrzeni wielu set kilometrów brzegi wciąż nizkie; tylko chwilowo wznoszą się one do znacznej wysokości niedaleko F r u-skiej Góry, aż dopiero poniżej Morawy serbsk. rozpoczyna się nowy wyłom. Wpoprzek Dunaju wznoszą się tu góry Ba na tu, które na północy łączą się z Karpatami (za pośrednictwem Alp Transsyl-wańskich), na południu zaś z Bałkanami (za pośrednictwem gór Gołubińskich). We wspaniałej dolinie Dunaj przerzyna te góry i pod Turn - Sereri-nem opuszcza łuk alpejski, w który wstąpił był powyżej Wiednia. W ciągu drogi swej wpoprzek alpejskiego łuku utraoa zwolna charakter rzeki alpejskiej; wprawdzie za pośrednictwem swych prawych dopływów, Leithy, Raabu, Drawy i Sawy, otrzymuje jeszcze wody alpejskie, ale

już Sawa przynoBi tylko w części wody alpejskie, szeroka brama między Alpami i Lasem Bakony. w części zaś wody półwyspu Bałkańskiego, a poniżej uchodząca Morawa (serbska) leży całym swym systematem na półwyspie Bałkańskim. Prze dew szystkiem jednak dopływy północne, których na wyżynie Podalpejskiej Dunaj prawie nie otrzymywał, występują teraz w znacznej liczbie i wpływają na zmianę jego alpejskiego charakteru. Mianowicie zaraz przy wyjściu z kotliny Wiedeńskiej Dunaj otrzymuje z północy dopływ Morawę (March), lęźący między trzonem Czeskim i Karpatami; w ni zinie Górno - Węgierskiej otrzymuje Dunaj z Karpat (Węgierskich): Waag, GraniEipel; wreszcie w nizinie Dolno-Węgierskiej— Cissę (Theiss) i Te mes, które przynoszą Dunajowi wielkie masy wód z Karpat Wschodnich i Siedmiogrodu. Jeżeli Dunaj na wyżynie Podalpejskiej przybrał barwę i stan wód właściwy rzekom alpejskim, to tutaj już, poniżej Pesziu, wezbranie czerwcowe jest nie o wiele niższe od majowego, a pod Orsową, na krótko przed opuszczeniem gór Banatu, wezbranie czerwcowe już znika zupełnie; w maju rzeka wzbiera tu znów najwyżej, a przy tern wezbranie zaczyna się już w kwietniu, zupełnie tak samo, jak przy wyjściu ze Sohwarzwaldu i w Jurze Szwabskiej; stan najniższy przypada też znów na jesień, zamiast na zimę, jak w rzekach alpejskich. Wprawdzie już powyżej Wiednia nastaje najniższy stan w listopadzie, ale miesiąc ten nie jest tu najuboższy w opady

Wszystkie te wyłomy świadczą o dawnych czasach, gdy ukształtowanie kraju było zupełnie inne, niż dzisiaj, i ono - to wyznaczyło rzece drogę, która wobec dzisiejszego ukształtowania wydaje się niewyraźną. I tak wyłom w Jurze powstał w owyoh czasach, gdy jeszcze potężne warstwy jurajskie rozciągały się na całym Schwarzwaldzie, wytwarzając nieistniejącą obecnie pochyłość, która wyznaczyła bieg D-owi. Wyłomy na wyżynie Podalpejskiej staną się zrozumiałemi, gdy odtworzymy sobie w myśli warstwy, pokrywające niegdyś (a o-becnie usunięte) tę wyżynę między Alpami z jed- . nej a Jurą i Wyżyną Czeską z drugiej strouy: D. zachował kierunek największego zagłębienia tej dawnej powierzchni kraju. Wyłomy D-u między Alpami i Karpatami, oraz między temi i Bałkanami, trudniejsze są do wytłómaczenia. Bieg D-u od wyłomu do wyłomu nie jest prostolinijny, lecz łukowaty, jakby lina podparta w tych wyłomach. Wszystkie te łuki swą wypukłością zwracają się ku prawemu brzegowi, który prawie wszędzie jest strom-szy, niż lewy. Wynika to, być może, z wirowania ziemi, wskutek którego każdy kierunek rzeki na północnej półkuli zbacza na prawo. Długość D-u, wynosząca 2 900 km., jest podzielona przez systemat alpejsko - karpacki na trzy prawie równe części; w pierwszej i trzeoiej D. jest rzeką przed-górską (Vorlandsfluss), w środkowej — śródgórBką

816 950 km. □, to jest ¹/n lądu europejskiego; obszar ten jest podzielony nierówno między powyższe równe części długości, mianowicie na część podalpejską wypada tylko ¹/a obszaru i ta część rozpościera się głównie po prawej stronie rzeki; na część śródalpejską (alpejsko - karpacką) przypada ⁵/₈ obszaru i ta część rozciąga się jednakowo po obu stronach rzeki; na część rzeki przedbałkańaką, dolną, przypada wreszcie y/₄ obszaru i ta ciągnie się po lewej stronie. Tym sposobem, przeciętnie biorąc, rzeka zajmuje środek swego dorzecza. Tylko jed aa rzeka w Europie, mianowicie Wołga, przenosi D. obszarem i długością (obszar Wołgi=l 458 890 km. □, długość = 3 180 km.). Dawniej Bądzono, że za główną rzekę powyżej Pas-sawy należy uważać, nie D., biorący początek w górach średnich, lecz Inn, biorący początek w wysokiej, pokrytej lodowcami, części Alp, a to tern bardziej, że D. w Jurze między Immendingen i Móh-ringen utrącą około V₃ część wody, która przez szczeliny wapienne płynie pod ziemią i o 11 km. dalej pod Stockach wypływa jako źródło Aaoh, które wlewa swą wodę do Renu. To też Inn, jakkolwiek krótszy, wydaje się przy spływie z D-em równie potężnym, tak, iż, patrząc na połączenie się tych rzek, trudno rozstrzygnąć, której oddać pierwszeństwo; jednak dokładne pomiary ilości wody wykazały, że Inn ustępuje D-owi. Tak więc D. jest nie tylko dłuższy, nie tylko panuje nad większem dorzeczem, ale i więcej przynosi wody; z tych powodów zasługuje na stanowisko rzeki głównej. Ale, naturalnie, Inn powiększa znacznie ilość wody i szerokość D-u, która poniżej Passawy wynosi 200

(jak miesiąc październik w wyłomie banackim), lecz } (Gebirgsbeckenfluss). Obszar dorzecza D-u wynosi miesiąc styczeń, tylko że w miesiącu tym częste zatory lodowe podnoszą poziom wody w rzece. Poniżej Żelaznej Bramy do morza wzmaga się w Dunaju charakter rzeki równinowej. Znajduje się tu on znów zewnątrz systematu alpejskiego, zasilają go wody Bałkanu i Alp Transylwańskich, po części nawet takie, które biorą początek po za temi górami i przedostają się przez nie wyłomami; tak Isker przerzyna Bałkan, zaś Szyi i Aluta —

Alpy Transsylwańskie. Wreszcie przed początkiem delty, gdzie Dunaj dzieli się na trzy odnogi i utrącą nazwę, przyjmuje on jeszcze dwa znaczne dopływy ze Wschodnich Karpat, mianowicie Seret i Prut. Tym sposobem dolny bieg Dunaju przedstawia pewną analogię z górnym: tu i tam Dunaj płynie zewnątrz syBtematu alpejskiego i mianowicie wzdłuż gór; tu i tam systemat rzeki jest rozwinięty asymetrycznie, tylko, że gdy w biegu górnym rozwinięta jest strona prawa, w dolnym—lewa. Jak wiele rzek, tak i D. w biegu swym o-biera drogi, które nie zawsze są zgodne z ogólnym charakterem plastyki gruntu: wyłom jego w Jurze Szwabskiej wydaje się niepotrzebnym, albowiem powyżej wyłomu ciągnie się zagłębienie wzdłuż wschodnich stóp Schwarzwaldu, które przedstawia łatwiejszą drogę, albo na południe wprost do Renu, albo na północ do Nekaru. Wyłomy na wyżynie Podalpejskiej wydają się też zbytecznemi, gdyż w ich pobliżu ciągną się zagłębienia, które byłyby dogodniejszemi drogami; obok dość wązkiego wyłomu, powyżej Pressburga, znajduje się daleko szersza luka między górami Hainburskiemi i Litawskie-mi; obok wyłomu, powyżej Waitzen, znajduje się

37

Encykl. Pow»*. Illustr. Zew. 188. T; 17-ty,

pod

m., a następnie rośnie powoli , i w ’ okolioy Wiednia dosięga 300 m. Ilość wody, jaką D. prowadzi pod Wiedniem, wynosi 1 650 m. sz. na sekundę. Jest to odpływ z całego obszaru górnego D u tak, iż rocznie z obszaru tego spływa warstwa wody na 510 mm. wysoka, czyli przeszło połowa ilości spadłej z deszczem na ten obszar. Naturalnie, że ilość wody, przepływająca pod Wiedniem, nie zawsze jest jednakowa: tak w czasie wielkiej powodzi styczniowej w 1883 r. przepływało więcej, niż 8 600 m. sz., 3 na sekundę; odwrotnie w czasie nizkiego stanu wody w r. 1885 ilość ta spadła do 400 m. sz. na sekundę. Co do różnych miesięcy, to najwyższą i-lość wody wykazuje czerwiec, m;anowicie średnio (1880 — 1884J 2 290 m. sz. na sekundę, podozas, gdy w tym samym czasie najniższy stan wody wykazywał, nie, jak zwykle, styczeń, lecz (z powodu powodzi 1883 r.) kwiecień, mianowicie 1 33 J m. sz. na sekundę. Jak dla Renu, tak i dla D u hidro-logiczne półrocze letnie (od 1 maja do 1 października) jest peryodem obfitszym w wodę; jak wszystkie rzeki alpejskie, tak i D. posiada najwięcej wody w trzech najgorętszych miesiącach: czerwcu, lip-cu i sierpniu. Woda D-u nie jest naturalnie czysta; jej mętna barwa, szczególniej w czasie wysokiego stanu letniegó, wskazuje, iż w wodzie unoszą się cząsteczki mułu; w owym peryodzie ilość tych zawieszonych części wynosi do 0.34 gr. w litrze wody, podczas, gdy przy nizkim stanie, w zimie, ilość ta maleje do 0.01 gr. w litrze i woda staje się przezroczystą. Przeciętnie w r. 1878, który odznaczył się wysokim stanem wody, ilość stałych części wynosiła 0.1 gr. w litrze; a ponieważ w roku tym przepływało pod Wiedniem 2 058 m., sz. na sekundę wody, więc wraz z nią przepływało 206 kgr. mułu na sekundę. W ciągu całego roku daje to ilość 6.5 milionów tonn metrycznych. Ta olbrzymia ilość części zawieszonych w wodzie D-u ustępuje jednak ilości części rozpuszczonych w niej. Nawet w peryodzie, gdy woda D u jest najprzezro-czystsza, zawiera ona znaczną ilość różnych części mineralnych w rozpuszczeniu, które warunkują „twardość “ wody; te części rozpuszczone występują, odwrotnie, niż zawieszone, najobficiej w zimie: znaj dujemy wtedy mianowicie do 0.27 gr. częśoi rozpuszczonych w litrze wody (głównie węglan wapnia i węglan magnu), podczas gdy w lecie, gdy czę ści zawieszonych jest najwięcej, ilość części rozpuszczonych spada do 0.13 gr. w litrze. Stosunki te pokazują, że w zimie zasilają D. przeważnie wody źródlane, podczas gdy w lecie czynią to spływające doń wody deszczowe i lodowcowe. Jeżeli D. wzbiera z powodu ulew, to ilość cząstek zawieszonych zwiększa się, a rozpuszczonych zmniejsza, woda staje się mętną i*„miękką”; gdy poziom wody się zniża, to woda staje się przezroczystszą i „twardszą*. Średnia roczna ilość w 1878 r. w litrze wody wynosiła 0.17 gr. części rozpuszczonych, w każdej sekundzie przechodziło wtedy pod Wiedniem 450 kgr., co na cały rok daje 11.2 milionów tonn metrycznych. Tak więc w owym roku przepłynęło pod Wiedniem 6.5-4-11.2= 17.7 milionów tonn metrycznych części stałych, z który oh 17

milionów było mineralnego pochodzenia. R. 1878 jednak odznaczał się, jak wspomniano, szczególnie wysokim stanem wody. Ilość roczna, średnio obliczona z lat 1879—1884, daje na częśoi zawieszone 5.4 miliony tonn metryoznych, na części zaś rozpuszczone 8.9 mil. tonn metr., razem więc średnio rocznie 14.3 mil. tonn motr.; ciężar ten odpowiada objętości 5.7 milion, m kub. Jeżeli ilość tę rozłożymy na obszar dorzecza tej części D-u. to znajdziemy, że z każdego kilometra kwadratowego u-bywa 56 m. kub. uniesionych materyałów czyli, że rocznie ulega spłukaniu warstwa na 0.056 mm. gruba, więc w 18 000 lat warstwa na 1 m. gru

ba. Jednakże ilość ta nie oznaoza jeszcze całkowitej masy unoszonych materyałów, albowiem wielkie masy żwiru i piasku rzeka toczy po dnie niedostrzegalnie i dopiero dokładne pomiary rzeki o-kazują, że te ławice wędrują wdół D-u i zmieniają jego koryto; tym sposobem cza9 zniesienia warstwy na 1 m. grubej z obszaru D a powyżej Wiednia należy, według Pencka, skrócić z 18 000 na 15 000 — 16 000 lat. Druga część D-u wewnątrz łuku alpejsko karpackiego jest niezmiernie ciekawą względem stosunków hidrologicznych. Przepływa tu ona obszerne kotliny (niziny), które dawniej, podczas nowszego trzeciorzędu, były pod morzem, a następnie zmieniły się w jeziora. Grunt tych nizin zbadano przy wierceniach studni artezyjskich, przyczem okazało się, że osady trzeciorzędowe (morskie i jeziorne) niziny Pannońskiej leżą bardzo głęboko, aż do 200 m. w głąb’, to jest do 120 m, niżej obecnego poziomu morza sięgają osady dyluwialne, składające się z tych samych u-tworów gliniastych i piaszczystych, jakie obecnie osadzają rzeki tamtejsze. Tym sposobem wypełnienie kotliny Pannońskiej na znaczną grubość jest produktem działalności rzek. W sprzeczności z tern skaliste dno D-u w wyłomie Banackim wznosi się na 58 m. nad poziomem morza, t. j. blizko na 180

m. wyżej, aniżeli dno dawnych osadów rzecznych na nizinie Pannońskiej (Alfóld). Pakt ten dowodzi, że od czaBu, gdy rzeki zaczęły pracować nad wypełnieniem kotliny Pannońskiej, skorupa ziemska uległa ruchom, przez które znaczne obszary dorzecza średniego D- u zniżyły się znaczuie pod poziom dna tej rzeki w wyłomie Banackim i na nizinie Wołoskiej; w miarę zniżania się kotliny, rzeki wypełniały ją osadami; zniżanie to odbywa się prawdopodobnie do chwili obecnej, stąd ciągłe zmiany łożysk rzecznych, wylewy i zabagnienia na nizinach Węgierskioh. Zaraz przy wejśoiu na nizinę Górno - Węgierską D. dzieli się na ramiona: jedno z nich wysyła do Waagu, drugie do Raabu, i tym sposobem tworzy dwie wielkie wyspy Schiitt. Dru gi raz rozramieuia się D. w samym wyłomie, na przejściu z niziny Górno-Węgierskiej na Dolno-Wę-gierską, tworząc wyspę St. Andra. Trzecie rozra-mienienie następuje poniżej Pesztu, ale jedno z ramion, wschodnie, jest obecnie zamknięte szluzami i tym sposobem długa wyspa Csepel stała się lądem. Czwarta wielka wyspa znajduje się pod Mohaczem; dalej kanał Franciszka jest śladem dawnego ramienia, które otaozało Bacskę. Następnie spoty-

komy wyspę powyżej Panosowy, powstającą w ten sposób, że D. wysyła jedno ramię do Temesu. Powyżej wyłomu Banackiego rzeka tworzy jeszcze trzy wyspy: Ostrowo, Kisiljewo i Mołdawę. Prócz tego zdała od rzeki spotykamy wszędzie ślady dawnych łożysk, a w pobliżu tak rzeki głównej, jako też, i to szczególniej, Cissy i Sawy, liczne księżycowe martwe ramiona, to jest ślady dawnyoh serpentyn rzecznych. Jakkolwiek szerokość D-u w Węgrzech rośnie od 300 m. do przeszło 800 m., to jednak w czasie wezbrania woda nie może się w tern łożysku pomieścić: występuje z niego i zalewa kraj tak szeroko, iż na nizinie Górno-Węgierskiej D. dosięga wtedy 73 km. szerokości. To też wzdłuż wszystkich rzek węgierskich ciągną się rozległe bagna, które w czasie wylewów stają się jeziorami. Obszar podległy zalewom oceniają na 30 000 km. □, t. j. prawie 7io państwa Węgierskiego. Obszar ten składa się z najlepszych gruntów; starano się też za pomocą grobli, budowanych wzdłuż rzek, znaczną część tego obszaru ochronić i uczynić zdatną do u-prawy. Ale postępowanie takie ma swoje złe strony: rzeki ścieśnione groblami, szczególniej Cissa, wzbierają bardzo wysoko i wysokość ta wciąż się powiększa (gdyż rzeka, osadza muł na dnie). Wobec takiego stanu rzeczy parcie na tamy staje się coraz silniejszem, a przerwanie coraz groźniejszem; tak np. przerwanie tamy w 1879 r. zniszczyło miasto Szegedin. Wylewy na Węgrzech są zależne, nie tylko od stanu łożysk tamże, ale i od wyłomu Banackiego, jako jedynej rynny, przez którą odbywa się odwodnienie Węgier; zamknięcie tej rynny zmieniłoby, nie tylko nizinę Węgierską, ule też Wiedeńską i Marchfeld w olbrzymie jezioro, które wylewałoby się na północ przez Bramę Morawską między Sudetami i Karpatami. Wyłom D-u między górami Banackiemi i Wschodnio-Serbskiemi jest na 126 km. długi, w najwęższem miejscu rzeka zwęża się do 113 m. (ale za to ma tutaj 75 m. głębokości); skały przystępują tak blizko do rzeki, że drogę musiano 1u budować na słupaoh (droga Trajana); dno wyłomu nie zostało jeszcze wyrównane, a spadek rzeki jest bardzo nieregularny. Szereg zwężeń i prądów dzieli się na dwie części: Górna Kliseura i Dolna Klissura lub Kasan, podzielone jezioro watem rozszerzeniem; wreszcie, opuszczając góry, rzeka ma do pokonania największą przeszkodę, mianowicie tak zwaną Żelazną Bramę (Wrota) pod Orsową; jest to tama skalista, przechodząca wpoprzek łożyska; przy wysokiej wodzie znika ona, przy nizkiej sterczą z niej pojedyńcze skały, między któremi rzeka pędzi z wielką szybkością. Wyłom Banacki nie tylko utrudnia żeglugę, ale i odpływ wody z niziny Węgierskiej, nie dziw też, że oddawna prowadzą się tu praoe około usunięcia przeszkód i uregulowania odpływu. Penck ocenia ilość wody, jaką D. prowadzi w wyłomie, na 6 840 m. kub. na sekundę, czyli 184.2 km. kub. na rok. Ilość ta odpowiada warstwie wody na 300 mm. grubej, rozpostartej na obszarze średniego i górnego D-u, zresztą i-lość wody, jaką tutaj, a szczególniej przy uściu, D. prowadzi, ulega w różnych latach wielkim wahaniom, tak np. w suchych lutach 1863 i 1866 pro-

wadził D. do morza 3 500 m. kub. wody na sekundę, w wilgotnym zaś 1871 roku—10 840 m. kub., to jest blizko 3 razy więcej. Te znaczne wahania nie są zupełnie odpowiednie do wahań w ilośoi spadłego deszczu, lecz są daleko bardziej spotęgowane, i to jest naturalne, albowiem im więcej deszczu spada, tern bardziej utrudnione jest ulatnianie się wody, więc wzbieranie rzek ma podwójną przyczynę. Ilość mułu, jaką D. unosi do morza, ocenia Penck średnio rocznie na 0.37 gr. w litrze, na sekundę 2164 kg., rocznie 69 milionów tonu. Ostatni ciężar odpowiada objętości 27.6 milionów m. kub. czyli warstwie na 0.0338 mm. grubej, rozpostartej na obszarze całego dorzecza D-u. Ażeby więc całe dorzecze D-u zniżyło się o 1 mm. potrzeba 33 lat, dla zniżenia więo o 1 m.—33 000 lat. Ale liczby te zostały obliczone na podstawie peryodu stosunkowo suchego; przytem nie wzięto tu w rachubę cząstek rozpuszczonych oraz mas piasku toczonych po dnie. Ta ostatnia musi być niewielka, bo w dolnym biegu D. unosi głównie muł, za to ilość cząstek rozpuszczonych musi być, podobnie jak pod Wiedniem (i Pesztem), większa od cząstek zawieszonych. Jeżeli przyjmiemy tylko ilość równą, to czas zniżenia dorzecza D-u o 1 m. zmniejszy się o połowę,tj. do 16500 lat. D. poniżej żelaznej Bramy nosi wybitnie charakter dolnego biegu, dzieli się na odnogi, tworzy jeziora wylewowe; szerokcść średnia, tam, gdzie rzeka nie dzieli się na odnogi, wynosi 1 km. Pod Sy-listryą D. wysyła na lewo ramię Borioa, obejmująoe, wraz z rzeką główną, wyspę Balta, prawie na 130 km. długą; ramię to łączy się z rzeką główną poniżej Hirsowy, a powyżej uścia Jalomicy. Wkrótce jednak D. wysyła nowe ramię, które o 70 km. poniżej łączy się z rzeką główną niedaleko Braiły. Odtąd rzeka na przestrzeni 94 km. nie dzieli się na odnogi, szerokość jej wzrasta do 1220 m. W pobliżu Galaezu powyżej i poniżej tego miasta D. przyjmuje kolejno Seret i Prut. Przed uśoiami dalszych niewielkich rzek Bessarabii, D. poosadzał mielizny, przez co wzdłuż jegó lewego brzegu powstał szereg jezior. Tak zbliża się D. do morza, na odległość 100 km., gdzie pod Izmai-lią dzieli się na odnogi; główna masa wód skie-rowywa się odnogą północną, Kilijską, która po 100 - kilometrowym biegu dosięga morza; odnoga południowa, Tulozańska, dzieli się wkrótce znów na dwie części, z których południowa, odnoga St. Georg, otrzymuje większą masę wody i po 102-kilometrowym biegu dosięga morza, wysławszy poprzednio niewielkie ramię Donawca ku południowi do jeziora Bassim. Północna ozęść odnogi Tulczańskiej, to jest środkowa odnoga całej delty Dunaju, odnogą Gulińska, posiadająca najmniej wody, skierowywa się wprost na wschód i po 84-kilometrowym biegu dosięga morza. Delta D-u składa się z dwóch wysp, ograniczonych temi trzema głównemi odnogami i obejmujących 2 300 km. obszaru; delta D-u z biegiem czasu posuwa się w morze. Mielizny przy uściach D-u przeszkadzały żegludze, dla tego postarano się o usunięcie tych przeszkód i w tym celu obrano odnogę Gulińską, gdzie mielizna była najmniejszą. Stan wody D-u zmienia się nie tylko prawidłowo z miesiąca na miesiąc, jako skutek średnich stosunków klimatycznych: prócz zmian prawidłowych zdarzają się i nieprawidłowe, będące skutkami zmiennego biegu pogody. Dopiero dolny D. jest po większej części wolny od tego rodzaju wahań, albowiem w nim odbija się cały ogół zjawisk pogody na całem dorzeczu. Inaczej jednak rzecz się ma z krótszym o wiele, zasilanym przez dopływy alpejskie, biegiem górnym. Każda znaczniejsza ulewa w Alpach wywołuje wezbranie D-u pod Wiedniem, albowiem jego alpejskie dopływy nie wyrównywają swych wód w jeziorach, tak jak np. dopływy Renu i on sam. Prócz wezbrań wywoływanych przez ulewy (Sohwellhochwasser), D. posiada jeszcze wezbrania wskutek zatorów lodowych (StauhochwaBser). Te drugie mają charakter lokalny, na pewnych częściach rzeki, ale zrządzają wielkie zniszczenia. Wezbrania zatorowe sprawiają, że D. w miesiącach zimowych, szczególniej w styczniu i lutym, wykazuje wyższy poziom, niżby należało ze względu na ilość prowadzonej wody. D. jest, naturalnie, wielką i ważną drogą żeglarską. Już od Ulmu chodzą po nim statki, zresztą niewielkich rozmiarów. Dopiero Regensburg jest właściwym początkiem regularnej żeglugi. Nie brak jednak Dunajowi i tutaj przeszkód: w górnym biegu stanowią je prądy, w średnim mielizny (oraz wspomniany wyłom Banacki), w dolnym żegluga odbywa się bez przeszkody, albowiem mieliznę uściową usunięto. Zresztą i wiele przeszkód w biegu górnym i średnim również w części już nie istnieje. Jednak ta wielka droga wodna ma jedną wielką wadę: nie prowadzi wprost do Oceanu, lecz do jednego z najbardziej oddalonych mórz śródlądowych. Górny bieg D-u jest bliższy oceanu po drodze lądowej, niż w dół rzeki; bieg średni jest bliższy Adryatyku niż morza Czarnego. Do tego łączy się okoliczność, że na górnym biegu rzeki niema takich produktów, któreby mogły być z korzyścią spławiane, na biegu średnim są takie produkty, mianowicie płody rolnictwa węgierskiego, ale muszą one zbyt daleką odbywać drogę w dół rzeki i przez morze Czarne, zanim dosięgną rynków nad morzem Sródziemnem. Wreszcie zanurzanie D-u przerywa żeglugę na nim od 1 do 2 miesięcy. Nie dziw też, że D., mimo swej wielkośoi, ustępuje jako droga żeglowna Renowi, który i poziom wód ma stalszy, i nie każdej zimy zamarza, a przytem uchodzi do oceanu i posiada nad swemi brzegami bogate pokłady węgla. Dorzecze D-u jest, jak widzieliśmy, bardziej niż inne dorzecza Europy opasane olbrzymią ścianą górską. Na południu zamykają je Alpy z swem przedłużeniem w północno-zachodniej części półwyspu Bałkańskiego oraz z przedłużeniem Karpat, Bałkanom. Na półnooy Jura Niemiecka, góry Czeskie i Karpaty. Tym sposobem D. występuje jako systemat rzeczny ściśle określony, ograniczony, w wyBókim stopniu indywidualny. Tern większe znaczenie komunikacyjne, a stąd dziejowe, muszą mieć różne otwory i bramy, które przyroda pozostawiła lub wytworzyła w tej ograniczającej go ścianie. Najbardziej otwarte jest dorzecze D-u przy jego źródłach i przy uściu, to też D., łączący Europę zaohodnią ze wschodnią, musiał się stać rzeką wędrówek podłużnych („des Durchzugs*), jak Ren—rzeką wędrówek poprzecznych, przepraw („des Uebergangs*). Wogóle nie wiele było wielkich ruchów historycznych w Europie, któreby nie wiązały się z Dunajem i stąd niema rzeki, której obszar odznaczałby się taką pstrocizną etnograficzną (Niemcy i Reto - Romani w części górnej, różni Słowianie i Węgrzy w średniej, Bulgarowie i Rumuni w dolnej;). Przyjrzyjmy się naprzód znaczeniu wyżej wspomnianych „otworów⁴* do dorzecza Dunaju, a następnie znaczenia całej rzeki jako arteryi wielkich wędrówek i handlu, W okolicy źródeł dorzecze D-u otwiera się między Schwarzwaldem i Jurą Szwajcarską ku Francyi, oraz między Jurą i Alpami—ku Szwaj-caryi. Pierwszą drogą Attyla ciągnął aż do równin Szampanii, drugą zaś dostali się Allemano-wie do Helwecyi, a odwrotnie Rzymianie od jeziora Bodeńskiego—do obszaru górnego D-u, który był fossą ich państwa przeciw barbarzyńcom północnym (otworów tych używają obecnie liczne koleje żelazne). Dalej D, pod Ratysboną (Regensburgiem) sięga najdalej na półnoo w serce Niemiec, a ograniczająca go z tej strony nizka Jura Niemiecka przedstawia łatwe przejście; to też Regensburg był głównem ogniskiem stosunków handlo wych Niemiec północnych z Dunajem przez Norymbergę (kanałowe połączenie D-u za pośrednictwem Altmiihlu z Menem). W okolicach Linzu D. zbliża się do Mołdawy (Elby), a zniżenie w górach Czeskich ułatwia tę komunikacyę, która łączy D, z Elbą, północnemi Niemcami, Hamburgiem. W okolicy Wiednia D. za pomocą Morawy (March) zbliża się do Odry i Wisły; dorzecza Morawy nie zamyka tu z półnooy żaden łańcuch gór (przerwa między Sudetami i Karpatami, brama Morawska); tutaj więo jest jedna z najważniejszych bram do dorzecza D-u. Od najdawniejszych czasów szła też tędy droga handlowa (między innemi droga bursztynu i futer) z północy do D-u, tędy wdzierały się z północy róźtfe ludy zbrojne, które już Rzymianie musieli powstrzymywać (znaczenie Vindobony, dzisiejszego Wiednia); później tędy wkraczali Mongołowie, Polacy, Rossyanie (pola bitew pod Ołomuńcem, Austerlicem, odsiecz Wiednia). Przez pewien czas obizar górnej Odry (Szląsk) nawet politycznie był połączony z głównem państwem Dunajo-wego obszaru, Austryą, która stąd rozszerzyła swe panowanie na górną Wisłę (Galicya), (obecnie liczne koleje żelazne, projekt kanałowego połączenia systemata D-u z Odrą). Na dolnym biegu, w bramie karpacko - czarnomorskiej, D„ zupełnie odkryty z północy, był widzem licznych przepraw armii rossyjskich na półwysep Bałkański. Od południa D. jest silniej ograniczony potężnemi łańcuchami gór niż od północy; dogodne przejścia z dorzecza D-u do rzek sąsiednich od tej strony są nieliczne; powstają głównie tam, gdzie dopływ D-u, Inn, wrzyna się w Alpy daleko na południe i zbliża do Addy (przejście Maloja), i tam gdzie rzeka Adyga sy-

'i';¹

" ■    ,    fi

Uli |

fi

V,

1.....s

#i

I!

Ml; %

lii

c;

illlSSSJI

li

|y

;<iJ:

;a

u;

liii \ i

llJI ¹ ¹ i I !

<kS

m-

Mi I

I tmm

'1

i"'-

raga

■M

i.t

mm

il

Fig. 86. Żelazne wrota Dunaju.

fes

ii

1/

R ''

itt

".m,

;i<¹ Jfi

smwi w

»l II

! Ilu

: 11 <y ii

frmm

'.«vJ

iSPP 1

fcii 3

msm

I'

i;? M

i ■*&

■ itr

r.

Ł. *

fwB *j

Pi

Si

-i;

i!

Dunajec.

204

urze-

ona za-

a na-

moc-

w. U.

stematu Po wrzyna się w Alpy daleko na północ i zbliża do Innu (przejście Brenner). Na wielką jednak doniosłość komunikaoyi i po tej stronie wpływa obecność morza Adryatyckiego, które, jak wązka i długa zatoka, wdziera się w ląd Europy od południa prawie aż do podnóża Alp; ta zatoka, skierowana ku południo-wschodowi, stanowi dogodną drogę wodną do Greoyi, Lewonfu i E-giptu; w połączeniu z morzem Śródziemnem i Czer-wonem, stanowiącem jakby dalszy ciąg Adryatyku, na południo-wschód, tworzy ona część drogi wszechświatowej między obfitemi w płody Indyami i obfitą w potrzeby Europą. Najpółnocniejszy róg A-dryafyku zbliża się do źródeł prawych dopływów D-u na 12 — 30 mil, a do samego Du na — 40 mil. Ta okoliczność, pomimo dzielącej potężnej ściany Alp, wpłynęła na rozwój ożywionych stosunków handlowych między dorzeczem D-u i Adrya-tykiem: Adrya, Aąuilea, Wenecya, a obecnie Tryest, główny port handlowy północnego końca Adryatyku, utrzymywały zawsze ożywione Btosunki handlowe z krajami naddunajskiemi. Tym sposobem D. posiada na północnym rogu Adryatyku jeden z najważniejszych portów tego morza, niby swój port ościowy. Rzecz charakterystyczna: w starożytności sądzono, iż tutaj wpada do Adryatyku jedno ramię D-u (analogicznie sądzono później o Wołdze w okolicy zbliżenia się jej do Donu); obecnie, wskutek przeprowadzenia kolei żelaznej (przez Semmering) podanie greckie zostało niejako czywistnione (toż samo na Wołoku Dubowskim Wołga została połączona koleją z Donem). Pod względem stosunków politycznych północny róg Adryatyku pozostawał od dawna we wzajemnych stosunkach z dorzeczem D-u: od Adryatyku posunęli się do średniego D-u Rzymianie; od D-u dążyli do Adryatyku Austryacy i Węgrzy, chcąc u-zyskaó port na tern ważnem morzu. Dalej na wschód Morawa Serbska, płynąca między systema-tem Illiryjskim i Bałki ńskim, zbliżona do Marycy i Wardaru, stanowi drogę od D u do Bosforu (Konstantynopol, Azy a Mniejsza) i morza Egejskiego (Saloniki). W obec tego, że bramy najdogodniejsze, jak wspomnieliśmy, znajdują się przy źródłach i przy uściu rzeki i że, wobec swej znakomitej długości i równoleżnikowego kierunku, łączy chód Europy ze wschodem, D. musiał odegrać naj -ważniejszą rolę jako droga wędrówek podłużnych. Naprzód był drogą hord azyatyckich, które, idąc w górę jego, dosięgały serca Europy, wet, jak widzieliśmy, najzachodniejszych prawie jej kruńców (8zampanii); tą drogą szli Hunnowie, Awarowie, dalej Bulgarowie, Madziarowie, Pieezenie-gi, Kumanie, Turcy. W odwrotnym kierunku, w dół D-u, płynął prąd germański, odpierając fale golskie i rozszerzając cywilizacyę ku wschodowi; tędy posuwał się Karol Wielki, wypierając Awarów; tędy szły wyprawy krzyżowe (Piotr z Amiens, Godfrjd de Bouillon, Konrad III, Fryderyk Barba-rossa). Gdy po wyprawach krzyżowych zakwitł handel zachodu ze wschodem i północy z południem, D. był ważną drogą handlową; zakwitły tu miasta: Jim, Ratysbona, Wiedeń i inne. Lecz gdy

w XV stuleciu z jednej strony Turcy opanowali wybrzeża morza Czarnego i posunęli się w górę D-u (zajęli Węgry), a z drugiej zmalała ważność Adryatyku i morza Śródziemnego wskutek odkrycia zarówno drogi morskiej do Indyj jak i Ameryki, upadło też i handlowe znaozenie D u. Ale po rozgromieniu Turków pod Wiedniem przez Sobieskiego, zaozęło się znów parcie niemieokie w dół D-u i wypieranie Turków (Karol Lotaryński, Eugeniusz Sabaudzki), i niemiecka kolonizaoya (Józef II). Pochód Napoleona w dół D-u przerwał tylko na chwilę te dążenia kultury niemieckiej. Po-lityoznym reprezentantem tych dążeń była zawsze Austrya, nie darmo nazwana „państwem Dunaj-skiem“. Z tem dążeniem Austryi za biegiem D-u ku morzu Czarnemu i półwyspowi Bałkańskiemu spotyka się odwieczne dążenie Rossyi w tę samą stronę z biegiem Dniepru; dążenia te miały za skutek uwolnienie krajów nad dolnym Dunajem od panowania tureckiego (Rumunia, Serbia, Bul-garya, Bośnia i Heroogowiua), co ożywiło znacznie ruch handlowy na D-u i wywołało regulaoyę liścia D-u i Wrót Żelazn. Wreszcie między handlową Anglią i bogate mi Indyami ląd Europy stanowi jedną bary erę, a przesnjyk Sueski drugą; ponieważ zaś ten przesmyk został przecięty kanałem, zaś ląd Europy—licznemi kolejami, zmierzającemi od oie-śniny Calais przez obszar D-u do Adryatyku i morza Egejskiego, więc obszar ten zaczął też grać ważną rolę w handlu Europy z Indyami. — (Źródła: A. Penck „Die Donau"; Kohl „Skizzen aus Natur-uad Volkerleben").

Dunajec, jeden z największych prawyoh dopływów Wisły W Galicyi, powstaje z połączenia Białego i Czarnego D-a pod Nowym Targiem. Oba biorą początek na północnym ytoku zachodniej połaci pasma Tatrzańskiego i oba są zlewem kilku strumieni górskich. Biały D. utworzył się pod Poroninem z połączenia Porońca ze znacznie większą od niego Bystrą, której obfite źródła leżą na południe od Zakopanego, w Kalatówkach, i która, wzmocniona potokami: Cichej wody, Młyńskim, Białą (wszystkie przerzynają Zakopane) oraz Olczą, z pod Kopieńca prowadzi znaczny zapas wody, bieg ma bystry, koryto mnóstwem głazów usiane. Biały D. od Poronina na wieś Biały D. płynie ku półnooy w dosyć ciasnej doiinie; tu jednak powoli rozszerza się, i rzeka, minąwszy wieś Szaflary, dro-bnemi strumykami po drodze wzmocniona, wydostaje się na obszerną dolinę Nowego Targu.—Czarny D. powstaje z trzech potoków, łąozących się w jednym punkcie, powyżej Witowa, a mianowicie: z potoku Kościeliskiego, płynącego z pod Pysznej doliną Kościeliską, z mniej znacznego potoku Lejowego, i wreszcie z potoku Chochołowskiego, najznaczniejszego ze wszystkich, zbierającego wody z pod szczytów Wołowca, Starej Roboty i Wysokiego Wirchu. Potoki te, z wodą czystą, mają pęd bystry i łożysko głazami usłane, a doliny, które-mi przebiegają, należą do najbardziej malowniczych w całych Tatrach. Od Witowa Cz. D. płynie ku północy na Chochołów, gdzie wydostaje się na równinę Nowotarską i wkrótce, okrążając przedgórze Tatrzańskie Gubałówki i Palenicy, zwraca się wspaniałym Likiem ku wschodowi, dążąc na miasteczko Czarny D. do Nowego Targu, powyżej którego, pod wsią Ludzimierzem, przyjmuje dwa znaczne strumienie: Rogoźnik od prawej i Lepietni-cę od lewej strony. Czarny D. jest od Białego dłuższy, zapas wody ma większy i rozleglej sze do-rzeoze. Obie rzeki przed połączeniem się objęły w swych widłach miasto Nowy Targ i dały początek D-owi, który kierunkiem Czarnego D-ca płynie dalej ku wschodowi doliną Nowotarską, trzymając się jej półnoonej krawędzi i przyjmując po drodze z prawej strony Leśnicę, oraz znaczną, od Morskiego Oka przychodzącą i granicę Galicyi od Węgier tworzącą, Białkę. Po przyjęciu Białki powyżej Prydmana, sam D. tworzy granicę Galicyjsko-Węgierską, aż dj samej niemal Szczawnicy; dolina jego zwęża się powoli, a wraz z tern znika i rozległy krajobraz Nowotarskiej równiny. Śród malowniczych zboczy płynie teraz D., oddzielając stojące na przeciw siebie starodawne zamki Czorsztyn i Niedzicę, poniżej których przyjmuje Niedzicki potok od prawej strony i, wijąc się, podąża do słynnych Pienin, które w kilku gwałtownych skrętach rozcina. Jest to niewątpliwie jeden z najwspanialszych wyłomów rzecznych w systemacie Karpackim: dolina, dotąd podłużna, a odtąd poprzeczna, zwęża się tu do szerokośoi koryta, z obu stron sterozą pionowo niemal skały wapienne o kształtach wysmukłyoh, fantastycznych (Trzy Korony, Sokolica, Pacimiech), wody przelewają się po olbrzymich głazach z szumem i pianą, aż wreszcie stromość zboczy łagodnieje zwolna, rzeka uspakaja się i wohodzi całkowice w obszar Galicyi powyżej Szczawnioy Niżniej. Pomimo gwałtownego spadku i głazów w korycie, cąła ta przestrzeń od Czerwonego Klasztoru aż do Szczawnicy przebywaną bywa na specyalnych statkach — tratwach, które-mi umiejętnie kierują miejscowi górale, przewożąc licznych, żądnych wrażeń, turystów. Od Szczawnicy D. zwraca się ku północy i płynie piękną, o łagodnych i lesistych zboczach doliną na Krościenko, Kłodne i Tylmanową, przyjmując po drodze drobne potoki. Poniżej Tylmanowej dolina rozszerza się i D., przyjąwszy z lewej strony strumień Kamienicę pod Zarzeczom, zwraca się ku'wschodo wi, mija rozległą wieś Łącko, płynie na MaBzko-wice i Jazowsko, wreszcie wylewa się na obszerną równinę obu Sączów, dzieląc się na ramiona i liczne tworząc wyspy. Tu od prawej strony przypływa D-wi największy i w wodę najzasobniejszy strumień poboczny Poprad (ob). W widłach tych dwóch rzek legł u stóp wzgórza Sącz stary, a poniżej zlewu Sącz nowy, pod którym D. po raz pierwszy przecięty został mostem drogi żelaznej i gdzie z prawego brzegu wpada Kamienica. Wzmocniony wodami Popradu, D. ma już wygląd dużej rzeki, bieg znacznie uspokojony, lecz nurt niestały i koryto wyspami usiane. Poniżej Nowego Sącza dolina znowu się zwęża, gdyż D., który od Starego Sąoza przyjął kierunek północny, rozciąć tu misi pasmo nie wyniosłych, ale rozległych i malowniczych przedgórzy Karpaokioh; wije się więc śród łago

dnych zboczy, pły ląc na Marcinkowice, Tęgoborze, Zbyszyce, Rożnów i Tropie aż do Czchowa i przyjmuj ąo z obu strou liczne strumienie, z których najważniejsze: Ł isosina z lewej a Bartkowa z prawej strony. OJ Czchowa rzeka zwraca się ku północo-wschodowi, dolina rozszerza się coraz bardziej; wzgórza rozstępują się i mileją, kraj staje się coraz bardziej płaskim, aż wreszcie D. zstępuje na obszerną równinę Wisły w okolicach Wojnicza i Tarnowa. W tej części biegu rzeka mija Zakliczyn, Lusławice i Olszyny, przyjmując z prawej strony Paleśnicę i Brzozowski potok, a z lewej Ziiinę. Od Wojnicza rzeka płynie zrazu ku północy, podchodząc pod most drogi żelaznej Lwów-Kraków, na zachód od Tarnowa, poczem, przyjąwszy od prawej strony znaczny dopływ, Białą, skręca ku północo-zachodowi, mija Jurków, Biskupice, Żabno, Niecieczę, Otfinow, Wietrzychowice, przyjmuje z lewej strony Kisielinę i pod Uściem Jeau-ickiem wprost Opatowca wpada do Wisły. Ogólna długość D*a, jeśli za jego główne źródło przyjąć potok Chochołowski z pod Wołowca, wynosi 252 km. Spadek w górnym biegu aż do Sącza bardzo znaczny, w średnim biegu aż do Wojnicza znacznie mniejszy, poniżej Wojnicza miejscami leniwy; następujące liczby objaśnią go: Źródła Chochołowskiego potoku (Czarny D.) 1320 m, źródła Bystrej (Biały D.)1175m.; miasteczko Czarny D. 675, Nowy Targ 577 m., Czorsztyn 509 m., Szczawnica 427 (odległość Czorsztyna od Szczawnicy 23 km. spadek 92 m. t. j. 3’/a m. na 1 km. czyli S⁰/^¹/^ 337 m przewóz pod Jazowskiem; 292 m. uście Popradu, 230 m. uście Łosociny, 224 m. Zakliczyn, 188 m. przewóz w Biskupicach, 179 m. uście. Od połączenia się obu D-ów spadek wynosi 398 m. czyli śednio 2 m. na 1 km. Przybór wody w D-u bywa zazwyczaj dwa razy do roku: na wiosnę, podczas tajania lodów i śniegów w górach, oraz podczas deszczów letnich. Przybór ten w górnem dorzeczu staje się nagłym i częstokroć niebezpiecznym, Pochodzi to głownie stąd, że stoki tatrzańskie są przeważnie zbudowane z nagich skał, nie-pokryte ani lasem, ani ziemią rodzajną, skutkiem czego opady atmosferyczne nie wsiąkają w ziemię, ani też nie rozpraszają się po liściach i igłach drzewnych, lecz całą swoją ilością spływają do koryt strumieni, które nabrzmiewają gwałtownie tłocząceml się zewsząd wodami, pędzą na dół z nieprzepartą siłą, tocząc i krusząc ol brzymie głazy, znosząc mosty, wyrywająo z korzeniami drzewa i przyczyniając nieraz wielkie straty nadbrzeżnym mieszkańcom. ^Stąd też ero-zya D-a jest nader szybka, a takiemi właściwościami odznaczają się i najważniejszy jego dopływy: Poprad, Białka oraz poczęści Biała. Okoliczność ta, w połączeniu z zaznaczonym już wyżej wielkim spadkiem, ma wielkie i wielorakie znaczenie dla gospodarki wodnej tej rzeki. Przedewszyst-kiem koryto rzeki zawalone jest mnóstwem głazów, oderwanych z miejsc wyższych i rozbijanych następnie pędem rzeki na coraz drobniejsze kamienie, żwir i piasek, które w miejsoach niższych o ła-, godnym spadku opadają i tworzą mielizny, aż wre-

szcie cała ta masa stałych części, zebrana z różnych zakątków rozległego dorzecza, dostaje się rzece głównej — Wiśle. Żaden z dopływów Wisły nie czyni jej pod tym względem takiej krzywdy, co D., i dla tego słusznem jest poniekąd przekonanie, że bez uprzedniego uregulowania D-a Wisła należycie uregulować się nie da. Dalej, zbyt nagły spadek staje się dla żeglugi ważną przeszkodą; tam bowiem, gdzie spław lub żegluga są nawet w dół rzeki możliwe, w górę wcale stosować się nie dają, i tym sposobem D., choć wogóle w wodę zasobny, małe kcmunikacyi oddaje usługi. Wreszcie, z powodu nagłych przyborów, poziom wody w D-u jest nader niestały i ekonomika wód jego bardzo kapryśna. O ile nam wiadomo, W D-u nie były dotąd robione spostrzeżenia nad ilością przepływającej wody w sekundzie podczas wielkiego przyboru i podczas nizkiego stanu; zdaje się wszakże nie ulegać wątpliwości, że amplituda musi tu być bardzo znaczną i dorównywać takim np. alpejskim strumieniom, jak Isóre lub Durance. Przytem żegluga utrudniona jest także przez tamy, jazy rybackie i młyny, przez gwałtowne skręty rzeki, przez zbyt małą w niektórych miejscach szerokość łożyska i przez skaliste dno. Pomimo to jednak spław, przy zachowaniu ostrożności i przy odpowiednim stanie wód, rozpoczyna się już cd N. Targu, żegluga zaś od uścia Popradu, czyli że pierwszy odbywać się może na przestrzeni 209, a druga na przestrzeni 116 km. Głównym artykułem spławu i żeglugi jest drzewo różnego rodzaju i przeznaczenia, a więc w klocach nieobrobionych, belkach, tarcicach, sprzętach, sążniach na opał, dalej zboże, żelazo, wino węgierskie, potaż, sadło i t. p. Przewozy na rzece są b. liczne. — Por. W. Pol: „Rzut oka na północne stoki Karpat”; Encyklopedya Orgelbranda większa; .Słownik geograficzny.u Opisy w .Kłosach* (t. XIX) i w „Tygodniku Illustrowa-nym” (1874); .Mapa c. k. Instytutu wojenno-geogra-ficznego w Wiedniu⁴* (1:75 000).    And. s.

Dunajewski Albin, kardynał, książę biskup Krakowski, dr teologii, tajny radzca ces. austr. (* 1817 — f 1894), należał do najwybitniejszych o-sobistości w życiu kościelnem i politycznem 1845 —95 r. w Galicyi. Urodził się w Stanisławowie, dnia 1 marca 1817 r. z ojca Szymona, komisarza cyrkułowego. Nauki początkowe i gimnazyalne pobierał w Nowym Sączu, a następnie wszedł na wydział prawny uniwersytetu lwowskiego. D. przechodził różne koleje. Był sekretarzem trybunału, dyrektorem drukarni Czasu, wreszcie znalazł punkt oparcia w możnym domu Potookich, Jako sekretarz Adama Potockiego, zbliżył się do najznakomitszych ówczesnych ludzi i zetknął się bezpośrednio ze sprawami publicznemu. Nie mały wpływ na umysłowość jego wywarł w tym czasie ks. Kaj-siewicz. Po bolesnych przejściach osobistych (śmierć narzeczonej), uczuł powołanie kapłańskie, a wyświęciwszy się w r. 1861 po odbyciu studyów teologicznych w Krakowie, zasłynął rychło jako doskonały spowiednik i wybitny kaznodzieja. Ks. D. jako administrator parafii na Piasku, rektor se-minaryum dyeoez., prałat papieski etc. rozwijał bogatą działalność. W r. 1879 powołany został do zajęcia katedry biskupiej krakowskiej, i dnia 8 czerwca tegoż roku odbył uroczysty ingres. Rządy jego są epoką odrodzenia dla starożytnego biskupstwa. Otrzymał przywrócenie biskupom krakowskim dawnego ich tytułu książąt i rozszerzenie granic dyecezyi tak, że liczba wiernych z 150 000 podniosła się do 720 000. Odnowił starożytną siedzibę biskupów, zniszczoną jeszcze przez pożar z 1850 r. i od owego ozasu zaniedbaną (t. zw. pałac biskupi). Przez nieustanne coroczne wizyty biskupie, objazdy dyecezyi, zaohęty do gorliwości, czuwanie nad utrzymaniem karności kościelnej, nad rozwojem zakonów, nad rozrostem seminaryum i wydziału teologicznego, zdołał doprowadzić życie religijne i kościelne, oraz stan swojej dyecezyi do wspaniałego rozkwitu. W życiu codziennem prosty, ujmującej słodyczy i ewangielicznego ascetyzmu, był jednym z najpopularniejszych dostojników kościoła w całym kraju. Zostawszy biskupem, nie

im.

imk

Fi^. 87. Dnnajewski Albin.

przestał spowiadać, nawiedzać chorych i grzebać umarłych. Był także członkiem izby panów i członkiem sejmu galicyjskiego, a w życiu publicznem brał wybitny, choć nieraz nie łatwo na zewnątrz widoczny, udział. Interesa katolicyzmu miały w nim oddawna gorącego rzecznika przy tronie papieskim. Dnia 23 czerwca 1890 został kreowany kardynałem; odtąd już wpływ jego oczywiście rośnie. W doniosłej i pod względem politycznym encyklice Leona XIII do biskupów polskich znalazło to wybitne stanowisko Krakowskiego biskupa swe uwydatnienie. Zmarł 18 czerwca 1894 r. W trzy dni potem odbył się wspaniały pogrzeb, na którym mowę wypowiedział ks. Pelczar, kan. katedralny krakowski.

Dunajewski Julian, dr praw, znakomity mąż stanu i ekonomista (ur. w Stanisławowie [w Galicyi] 4 czerwca 1822), jako najmłodszy z trzech braci, z których średni, Albin, umarł biskupem krakowskim i kardynałem. Nauki gim-

Dunajewski duuan.

nazyalne odbywał w Nowym Sączu, a studya uniwersyteckie w Wiedniu i we Lwowie. Stopień doktora praw uzyskał w Krakowie i tamże w r. 1850 mianowany został zastępcą profesora umiejętności politycznych. Po nastałej w Austryi reak-cyi politycznej przeniesiony był 1855, jako nadzwy czajny, a następnie zwyczajny profesor statystyki, do akademii prawniczej w Presburgu; w r. 1860 powrócił jednak znowu do Galieyi, jako profesor, mjprzód we Lwowie, a od r. 1861 w Krakowie, kiedy w tamtejszym uniwersytecie język polski u many został za wykładowy, i gdzie D. wykładał umiejętności polityczne, statystykę i prawo administracyjne austryackie. Jako świetny mówca i znakomity prelegent, stał się wkrótce ozdobą wydziału prawnego, a wykłady jego, odznaczające ssę niepospolitą jasnością, przynosiły wielką korzyść uczącej się młodzieży. Kilkakrotnie obierany dziekanem i rektorem uniwersytetu, jako rektor wszedł po raz pierwszy do Sejmu galicyjskiego i, dawszy się poznać jako niezwykła siła poli-• tyczna, zostawał już następnie z wyborów członkiem Sejmu, a później i Rady Państwa w Wiedniu. I tu i tam zajął wybitne stanowisko, jako jeden z przewódzców party i konserwatywnej, tak zwanej krakowskiej, zarówno dla swego głębokiego umysłu politycznego, jak i niezwykłego talentu krasomówczego, przez wrodzoną swadę i ciętość nadającego się, jak rzadko, do parlamentarnych utarczek. To też rola polityczna D., szczególnie na obszerniejszej widowni, w Radzie Państwa, nabierała coraz większego znaczenia i jego zdolnośoi parlamentarne, administracyjne, jakoteź niezwykły takt polityczny, jednały mu corstz bardziej ogólne uznanie i zwracały na siebie uwagę najwyższych sfer rządzących. Tym sposobem stało się, że, naturalnym biegiem wypadków, bez żadnego ze swej strony wysiłku, D. został w r. 1880 powołanym do najwyższej rady koronnej i otizymał urząd ministra skarbu, najtrudniejszy i najcięższy z urzędów mini-steryalnych w Austryi. Wkrótce też stał się duszą, a zarazem (jak się wyraża niemiecki publicysta, Dr Guttmann) „tarczą i mieczemw, tego ministeryum hr. Taafego, które za hasło obrało sobie doprowadzenie różnorodnych interesów narodowości, Austryę zamieszkujących, do harmonii i zgody. D. był, oprócz specyalnego swego zawodu, pierwszym „ministrem - mówcąw tego ministeryum, słowem swojem wywalczał mu przeprowadzanie wniosków i odpierał pociski oppozyoyi, a jedno i drugie prawie zawsze szczęśliwie mu się udawało. Wymowę jegj ż owej epoki wspomniany wyżej publicysta tak charakteryzuje: „Był on mówcą zdolnym, wyśmienitym bojownikiem. Bywał często cięty, częstokroć bezwzględny, zawsze jednak ścisły i światły, zawsze zrozumiały i wytworny... Mówił akcentem polskim, ale z ust jego wybiegała niemczyzna lepsza, niż w mowie tych wielu, którzy szczycą się swoją dziedzicznością niemczyzny... Był on dobrym słuchaczem, nie zatracił najmniejszego szczegółu przeciwnika, ale też w lot chwytał słabe strony w argumentacyi wroga. Wówczas go nie oszczędzał, ale go zawsze

Encykl. Prwsi. Ilustr, Tesi 188. T, lT-ty.

walił gołym mieczem. Nigdy innej broni nie używał^ D. zadanie, powierzone mu jako ministrowi skarbu, spełnił jak najpomyślniej dla finansów Austryi, a najzaszczytniej dla siebie. Kiedy obejmował rządy skarbowości, deficyt austryacki wynosił więcej niź 25 milion.; w ciągu 11 lat swego „polnische Wirthschaft“ doprowadził skarb do tego, że budżet preliminował nadwyżkę na 2Y₂ miliona. Z powodu różnic politycznych, szczególnie w sprawie czeskiej, D. podał się do dymissyi w r. 1891 i otrzymał ją z wyrazem najgorętszego uznania monarchy, który już przedtem ozdobił go był orderem Żelaznej Korony I klasy i wielką wstęgą orderu Leopolda. D. ustąpił, jak się znany polityk Dr Unger wyraził: „z charakteru”, zapisując chwalebnie swoje imię w rocznikach finansowości i w dziejach parlamentaryzmu Austryi, zdolnościami swojemi, prawością charakteru i bezinteresownością zwyciężywszy nawet swych najzaciętszych przeciwników w Wiedniu. D. jest członkiem zwy-

(H -

■M

i^Fig. 88. Dunajewski Juliau.^J

czajnym Akademii Umiejętności w Krakowie od pierwszego jej zawiązku w r. 1872, a nadto piastuje w niej od r. 1890, nadaną sobie przez cesarza, godność zastępcy protektora, którym do swojej śmierci (1896) był brat cesarski, arcyksiąźę Karol Ludwik, a obecnie jest syn tegoż, arcyksiąźę Franciszek Ferdynand. Z prac naukowych D - ego ukazały się w druku tylko cenne studya: „Ziemia i kredyt*, i „Słowo o Kopernika zasadach bicia monety"; zresztą nawet autografowane jego wykłady uniwersyteckie: Kurs ekonomii politycznej i polityka ekonomiczna, nie były nigdy drukowane. Ten wstręt do pisania jeden z dawniejszych jego biografów (w „Tygodniku Ilustrowanym" z r. 1880) tłómaczy własnemi słowami D-go, dowodzącemi zbyt zapewne wygórowanych wymagań, jakie przywiązywał do wartości prac naukowych: „Rzeczy nowych nie zbuduję, a powtarzać za innymi rzeczy znanych nie lubię". W bieżącym roku (1896) wydano wreszcie w Krakowie w dwóch

38

A. B.

And S.

And S.

tomach „Mowy" D-go, miane w Sejmie krajowym i Radzie państwa, zarówno poselskie, jak i ministeryalne, a mowy te będą nietylko zabytkiem jego krasomówczej zdolności, aleijednem z ważniejszych źródeł do historyi stosunków politycznych Ga-licyi. Takie znaczenie posiadają szczególniej te, które wypowiedział w parlamencie między r. 1873 a 1880, to jest w tym okresie, w którym wytwarzano, wywalczano dzisiaj istniejące stosunki. „Ktokolwiek będzie się zajmował historyą Galioyi i historyą reprezentaoyi naszego kraju w stolicy państwa, znajdzie w nich najsilniejszy wyraz, myśl przewodnią polityki kraju i posłów polskich w parlamencie wiedeńskim", pisze w przedmowie do tych „Mów" dr P. Górski, zaznaczając zarazem przewodnie stanowisko D-go w politycznem życiu Galicy! w naszych czasach Rola ta zresztą D-go dotychczas jeszcze się nie skończyła.

Dunajów, miasteczko w Galicy i, w powiecie Prze-myślańskim, na lewym brzegu Złotej Lipy przy uściu Zgniłej Lipy, o trzy mile na południo-wschód od Przemyślan; składa się z właściwego miasta i osad: Plebańszczyzna, Demnia, Ulica i Tarłów-ka, zajmuje wraz z gruntami miejskiemi 17.44 km. kw. powierzchni, ma 324 domy i w d. 1 stycznia 1891 r. liczył: 2110 mców, w tej liczbie 1020 mężczyzn, 1190 kobiet; 835 katolików, 933 unitów, 342 żydów; 1246 Polaków, 862 Rusinów, 2 Niemców. Leży malowniczo w dolinie rzecznej, 303 m. nad p. m., śród okolicy lesistej; ma parafie: rzymsko-i grecko-katolicką, szkołę ludową, pocztę, młyn wodny, hamernię miedzi. Parafia katolicka należy do dekanatu Brzeżańskiego, a unie ka do Narajowskiego. Pierwsza fundowana w r. 1485 przez arcyb. lwowskiego Jana Strzeleckiego, ma kościół murowany pod wezwaniem Św. Stanisława. D., założony w r. 1420 przez Rzeszowskiego, biskupa Halickiego, miał zamek obronny, który w r. 1474 wytrzymał oblężenie Tatarów i Turków; obronę prowadził Grzegórz z Sanoka. Zamek ton był dawniej z trzech stron oblany stawem, a z czwartej, zwróconej ku miastu, umocniony murem i rowami; w ostatnich czasaoh staw spuszczono, a dno zamieniono na łąkę. W zamku rzeczonym internowany był wraz z całą kapitułą Wa* cław Sierakowski, arcybiskup lwowski; ou-to kazał wyrestaurowaó budynek zamkowy i wystawić ofi cynę dla księży. Obecny stan zamku jest znośny; przechowały się w nim freski na ścianach, urządzenie kaplicy, archiwum. Posiadłość większa należy do dóbr stołowych arcybiskupstwa lwowskiego, rzymsko-katolickiego obrządku,

Dunajowce, miasto w guber.Podolskiej, w powiecie Uszyckim, nadrz. Tarnawą, wpadającą do Dniestru, w węźle dróg do Kamieńca, Balina, Tynnej, Żwańczyka i Uszycy; największe i najważniejsze miasto w powiecie; 10,900 mców (1892). Ognisko przemysłu sukienniczego, pozostającego przeważnie w rękach Niemców; ma 15 parowych, choć wymiarami niewielkich, fabryk sukna i kilkanaście ięcz-nie prowadzonych zakładów, oprócz tego farbiar-nie, fabrykę waty, machin i narzędzi rolniczych, gorzelnię, młyn wodny. Ogólna wartość produkcyi fabrycznej dosięga 400 000 rs. fabryki zatrudniają do 600 ludzi. W D-ach jest cerkiew prawosławna, ko-śeiół katolicki parafialny, zbór ewangelicki, synagoga, apteka, poczta, telegraf, urząd policyjny i gminny, Bąd pokoju, kilka szkółek elementarnych. Handel dosyć ożywiony; prowadzą go głównie zbo • żem, bydłem, wełną i miejscowemi fabrykatami. W ogólnej liczbie ludności wielu jest żydów i cudzoziemców. D. przedtem wieś, zamienił Zygmunt III na miasto, wskutek prośby właścicielki, Elżbiety Lanckorońskiej, i nadawszy mu prawo magdeburskie, pozwolił zmienić nazwę na D u n aj g r ó d, która-to nazwa jednak rzadko była używaną. Zniszczone wkrótce przez Tatarów, otrzymało nowe przywileje w r. 1605, prawo na targi i jarmarki oraz pieczęć „żórawia trzymającego kamień w nodze" na znak czujności. Obronny zamek tutejszy, właśoi-wy Dunajgród, ucierpiał wiele wraz z miastem w czasie wojen kozackich. Od Lanckorońskich przeszły D. do Stanisławskich, później do innych; w zeszłym wieku dzierżył je Krasiński, starosta opinogórski, który Niemców sprowadził; po Krasińskich dostały się D. w posiadanie Sdbniew-skich. W tutejszym kościele parafialnym, należącym do dekanatu Uszyckiego, znajdują się groby Krasińskich.

Dunamunde, ob. Dyament i Ust’ - Dwińsk.

Dunan^Henryk, pisarz, podróżnik i filantrop szwajcarski (* 8 maja 1828 r. w Genewie), wsławił się głównie jako założyciel i popieracz związku międzynarodowego, nazwanego towarzystwem Czerwonego Krzyża, a mającego na celu pielęgnowanie rannych podczas wojny i opiekę nad nimi. Drogę do tego celu utorowało dzieło jego p. t ,Un sou-venir de Solferino" (Genewa, wydanie 5-e, 1871; przekład niemiecki Wagnera 1864). W tymże duchu napisał „Fraternite et charite internationales en temph de guerre⁴* (wyd. 7 e 1864 w Genewie). Oprócz tego D. jest autorem dzieł następujących: „La regence de Tunis⁴* (1858); „Lempire romain reconstituś (1859); „L’esclavage cher les musul-mans et aux Eiats-Uais de l’Amórique“ (1863); „La rónovation de 1’ Orient¹* (1865) i inne. Mimo tak wielkich zasług, D., ciężko przez los doświadczony, poszedł z czasem w zapomnienie zupełne. Dopiero w r. 1896 dowiedziano się, że jeszcze żyje w jednym z wiejskich szpitali. Utworzył się więc komitet pomocy i rozesłał okólnik, wzywający do składek na fundusz dla sędziwego starca, który życie swoje i mienie poświęcił sprawie, oddającej dziś tak wielkie usługi całej ludzkości. *

Dunawce, rumuńskie Dunavatu, osada na prawym brzegu rzeki nazw. Dunawec, która jest prawym odpływem uściowego ramienia Dunaju, zwanego ramieniem Georgiewskiem albo św. Jerzego; Duuawiec przez limanowe jezioro Rasim i przez c eśninę Portycką (Portita) łączy się z m Czarnem. W Dunawcach Wielkich i Miłych osiedlili się Kozacy Niebrasowcy, pozostając w usługach Turcyi i żywiąc wrogie usposobienie względem osiedlonych w okolicy Zaporożców. Część jednych i drugich, pod wodzą atamana Hładkiego, przygotowanego przedtem do tego za pomocą tajemnych ukła-

dów, połączyła się z wojskiem rossyjsfeiem pod-    i go posiadłości z Macbethem, królem    Moray.    Szek-

czas przeprawy jego przez Dunaj w r. 1828 i pod-    spir oparł swojego „king    Duncan’a“ na danych

And. S.

dała się Rossyi.

Hml.

zupełnie mitycznych.—Duncau II, król Szkocyi Dunbar, miasto w hrabstwie Szkockiem Had- (—f 1094), syn Malcolma III, był w młodych la-dington, przy drodze żelaznej z Edynburga do Ber- tach trzymany jako zakładnik na dworze Wilhelma wiek, port nad morzem Północnem, latarnia mor- I w Anglii. Wstąpił na tron w r. 1093, wypę-ska, punkt zborny dla łodzi udających się na połów dziwszy poprzednio swojego wuja, Donalda Bane, śledzi; szkoła łacińska i marynarki, budowa statków, który podczas jego nieobecności ogłosić się był kilka kościołów, nieznaczne fabryki, szkoła; 4 200 królem. Atoli w krótkim czzsie Dawid Bane, ze-mców (1891). W pobliżu ruiny zamków: Bar brawszy na nowo swych stronników, kazał go za-i D.; w pierwszym schronił się Edward II po kię- mordować, sce pod Bannockburn, w drugim przebywała Marya Duncan Adam, admirał angielski, ob. C a m-Stuart po zabójstwie Rizzia. Pod D. zaszły dwie per down.

bitwy. W r. 1296 hrabia Warenne odniósł zwy- Duncan Jonathan, urzędnik angielski w In-cięstwo nad Balliolem, zaś w r. 1650 Cromwell nad dyach (* r. 1756 — f 1811). Wstąpił do służby rojalistami szkockimi pod wodzą Leslie. And s*    Kampanii Indyjskiej w r.    1772.    Będąc    rezy-

Dunbar William (* ok. 1460 w Salton—f ok.    dentem w Benares (1788),    dał się    poanać    przez

Hml.

1520), wybitny poeta szkocki, z powołania ksiądz, swoją surową uczciwość i, dzięki wpływom lorda Po ukończeniu studyów teologicznych w St. Andrews Cornwallisa, został zamianowany gubernatorem Bom-zamierzał wstąpić do zakonu franciszkanów, ale bayu (1795). Zajmował to stanowisko przez lat cofnął się przed złożeniem ślubów zakonnych, szesnaście, które były doniosłego znaczenia w dzie-Dostawszy się na dwór młodego króla Jakóba IV, jach Indyj angielskich. Zorganizował wyprawy oddawał mu różne usługi dyplomatyczne; między przeciwko Tippoo i Mahrattom i dostarczył wojsk innemi należał do poselstwa, które w Londynie Dawidowi Baird na wyprawę do Egiptu (1801).— prowadiiło układy w sprawie małżeństwa króla Syn jego Jonathan D. (* r. 1749 — f 1865 szkockiego z Małgorzatą, córką Henryka VII. w Londynie), autor licznych rozpraw z dziedziny Małżeństwo to nastręczyło D-owi temat do poema- ekonomii politycznej i historyi, przeciwnik polityki tu allegorycznego „The thistle and the rosę” (1503) ekonomicznej Roberta Peel’a oraz systemu moue-w którym okazał pewną zależność od Chaucera, tarnego Samuela Jonesa Lloyda. Napisał między ale jednocześnie i niemało samodzielności w tego innemi: „The Religions of profane antiąuity" (1830); rodzaju twórczości, oraz wiele talentu w obrazowem „The Dukes of Normandy" (1839); „The Religiouś przedstawieniu rzeczy. Też same właściwości, lecz Wars of France from the accession of Henri II mniejszą zależność od Chaucera, okazuje drugi je- to the peace of Vervins“ (1840); „How to recon-go poemat allegoryczny „The golden terge" (1508); cile the rights of property, Capital and labour” najwyżej wszakże stanął w tym kierunku w „The (1846); „The National antigold law League" (1847); dance of the seven deadly sins through heli". „The Principles of Money...” (1849), etc.

Z wielką też werwą, dosadnością i swobodnym Duncan John, podróżnik angielski (* r. 1805 humorem tworzył drobne poezye satyryczne, do któ- w Szkooyi, — f 3 list. 1849 w zatoce Benińskiej rych wątku dostarczało mu życie dworskie. Czer- w Afryce). Z początku żołnierz, wziął w r. 1842 stwy dowcip, wpadający często w rubaszność, spla- udział w wyprawie braci Lander ku źródłom Nigru, ta się w nich z patetycznośoią i podniosłością my- Z trzystu członków tej ekspedycyi ocalało zaledwie śli. Wogóle D. był poetą wielostronnie uzdolnio- pięciu, a w tej liczbie i D., który wrócił do An-nym i największą chlubą dworu Jakóba IV. Ja- glii wycieńczony niezmiernie gorączką. Zaledwie kie były jego losy po śmierci tego monarchy, nie przyszedłszy do zdrowia, zaproponował Towarzystwu wiadomo. Kompletne wydanie jego „Works" z ko- Geograficznemu w Londynie nową wyprawę do mentarzami i życiorysem poety sporządził Laing Afryki w celu zbadania kraju położonego między (1834), później —Paterson (Lon. 1863), Smali (1884) wybrzeżem a górami Koung. Uzyskawszy uznanie i wreszcie krytyczne Sehipper (Wiedeń lb91—94). swojego projektu, wyruszył 17 czerwca 1844 w po-—Porówn. Sehipper „William D.“ (Berlin 1884). dróż, przeszedł wdłuź przez cały Dahomej, gdzie Dunblane, miasto w szkockiem hrabstwie Perth, król przyjął go łaskawie i, wróciwszy do Cap przy drodze żel. Perth-Stirling, w pobliżu granicy (1845), zamierzał wyprawę do Timbuktu, kiedy hrabstwa Stirling, w prześlicznej okolicy, niegdyś choroba zniewoliła go do powrotu do Anglii. W r. stolica biskupstwa, ma piękną i starożytną kate- 1849 rząd zamianował go wicekonsulem w Why-drę, źródła mineralne; około 2 500 m-ców. W po- dah; udał się więc D. na to stanowisko z zanrarem bliżu, pod Sheriffmuirr, odniósł zwycięstwo książę prowadzenia swych wycieczek w głąb’ czarnego Argyle nad Jakobitami pod hr. Mar, r. 1715. And-⁸ lądu, lecz zmarł w drodze. D. ogłosił: „Travels Duncan I, król Szkocyi (f 1040), wnuk Msl- in Western Africa in 1845 and 1846, comprising colma II Mackennetha, po którego śmierci (1034) a journey from Whydah trough the kingdom of wstąpił na tron. Panował w nader burzliwych D&bomey to Adofidiah in the Interior" (Londyn okolicznościach, zmuszony do odpierania najazdu 1847, 2 t.); „Some Account of the late Expedition Eadulfa, hrabiego Bernicyi, tudzież krewniaka swo- to the Nigeru w „Bentley’s Miscellany“ z r. 1847. jego, Thorfiana, pana wyBp Orkadzkich, który wre- Duncansby Head, skalisty przylądek, kończący szcie pobił go na głowę i podzielił się częścią je- ¹ północno-wschodni kraniec Szkocyi w hrabstwie

sz. pn.

Em. S

Caithness pod 3° 2' 30" dł. zd. Gr. i pd. 56° 37'

And S.

Dtlńckelberg Fryderyk Wilhelm, znakomity technik i założyciel dzisiejszej techniki rolniczej (* 4 maja 1819 w Schaumburg nad rz. Lahn). Nauki gimnazyalne ukończył w Weilburgu; poświęcał się później studyom teoretyczne-nego i praktycznego rolnictwa. Uczęszczał do instytutu rolniczego w Hof-Geisberg, koło Wiesbade-nu, następnie przeniósł się do uniwersytetu w Giessen, pracował w laboratoryum Freseniusa w Wies-badenie, doskonaląc się pod okiem takiego mistrza w naukach przyrodniczych. Wtedy już umysł D-a zajęty był głównie koniecznością uprawy łąk, systematycznej i naukowo uzasadnionej, czyli prawidło-wem osuszaniem i nawadnianiem. Między r. 1847— 1855 D. rozpoczyna zawód pedagoga w kierunku specyalnym, naucza geodezyi, gospodarstwa rolnego, szczególnie zaś z prawdziwem zamiłowaniem rozpoczyna prelekcye o drenowaniu łąk i meliora-cyach rolnych. Początkowo w zakładach rolniczych w Merchingen (prow. Nadreńskie), następnie w Poppelsdorf, a nakoniec w Hcf - Geissberg, gdzie przesiadywał na ławie szkolnej, widzimy go czynnym na katedrze profesorskiej, jako przewodnika młodzieży, tworzącego nowe dla niej kursa niezmiernej doniosłości. W roku 1855 stowarzyszenie rolników i leśniczych ówczesnego księstwa Nassau powołuje D-a na urząd generalnego sekretarza zwią-sku i równocześnie powierza 36 - letniemu profesorowi redakcyę tygodnika, poświęconego rolnictwu, w najszerszem tego słowa znaczenia. W tymże samym okresie D. zarządza stacyą doświadczalną, a jako komisarz do melioracyi leśnych rozwija rozległą i pożyteczną dla całej okolicy działalność. W 1870 zarząd miasta Berlina powołuje D-a jako osobistość najbardziej kompetentną w sprawie zu-źytkowywania ścieków kanałowych. Wtedy przy współudziale D a rostrzyga się myśl urządzenia pól irrygacyjnych na Kreuzbergu pod Berlinem, albowiem zarząd miejski, polegając na powadze i znajomości przedmiotu, i korzystając przy tej sposobności z technicznej porady D-a — urządza na wielką skalę irrygacyę pól. W 1871 D. zostaje mianowanym dyrektorem akademii rolniczej w Poppelsdorf, i stąd prowadzi osobiście kurs techniki rolniczej, począwszy od 1876 r. Z wydanych prac jego, nie licząc szeregu artykułów, porozrzucanych w czasopismach, wymieniamy; 1) „Der Wiesenbau in sei-nen landwirtschaftlichen und technischen Grundzii-gen“; 2) „Encyklopaedie und Methodologie der Kul-turtechnik"; 3) „Landwirtschafiliche Betriebslehreu (2 tomy, 1889 —90), 4) „Die allgemeine und ange-wandte Viehzucht“ (1892), 5) w okresie 1868—73 wydawał czasopismo „Der Culturingenieur“.

Duncker Maksymilian (Max) Wolfgang (* 1811 w Berlinie—f 1886 w Ansbach), historyk niemiecki, syn księgarza, Karola D-a. Wykładów filozoficznych i historycznych słuchał w Bonn i Berlinie. Za udział w agitacyach politycznych skazany na sześcioletnie więzienie, został wprawdzie po upływie sześciu miesięcy wypuszczony na wolność, ale dopiero w 1839 pozwolono mu objąć docenturę historyi w Halli. W r. 1842 został tamże profesorem nadzwyczajnym, a wkrótce potem i współredaktorem czasopisma „Allgemeine Literaturzei-tung*. W r. 1848 był we Frankfurcie członkiem zgromadzenia narodowego, później (od 1849 — do 1852)—izby pruskiej w Berlinie, gdzie należał do oppozycyi. W 1857 objął profesurę w Tubindze, ale wkrótce potem został powołany do Berlina na stanowisko tajnego radzcy w Staat3 ministerium. W r. 1866, po zajęciu Hessyi przez wojska pruskie, sprawował w niej czas jakiś urząd komisarza, w r. zaś 1867 został dyrektorem pruskiego archiwum państwowego. Usunąwszy się z tego stanowiska w r. 1874, wykładał czas jakiś historyę w akademii wojskowej, a w 1884 został mianowany historyografem brandenburskim. Najważniejszą jego pracą historyczną, znaną w całym święcie naukowym, jest „Geschichte des Altertums* (4 tomy, Lipsk 1852 — 57; 5-e wyd. w 7 tomach

-.r

VI

eg

:fr

;•

Fig, 89. Duncker Maksymilian.

1878 — 83; nowy przedruk 1884 i nast.); mniej ważna dla dziejów Grecy i, należy do najpoważniejszych opracowań dziejów starożytnego Wschodu. Iune prace D-a są: „Origines Germanicae* (Beri. 1840); „Die Krisie der Reformation“ (Lipsk 1845); „Feudalitat und Aristokratie* (t-źe, 1858) i inne. Pomniejsze rozprawy jego wyszły zebrane jako „Abhandlungen aus der griechischen Geschichte* (t-źe 1887) i „Abhandlungen aus der neuern Geschichte* (t-źe 1887). — Porówn. Haym „Das Le-ben Max Dunckers* (Beri. 1891).

Duncombe Karol, bankier i polityk angielski (f r. 1711). Jubiler i właściciel domu bankierskiego w Londynie od roku 1672, zrobił ogromny majątek i w r. 1695 nabył posiadłość Helmsley w Yorkshire za niesłychaną w owych czasach summę 90 tysięcy funtów sterlingów. Wycofawszy się ze swych interesów (1695 roku), wziął czynny udział w polityce, w szeregach stronnictwa tory-sowskiego, i opierał się z całych sił założeniu Banku Angielskiego, zaprojektowanemu przez fi-

żne, ale potem, dla różnych wiadomości, stały się od innych szacowniejszemu Zawierają one następujące artykuły, tyczące się ziem Polski: a) ,0 świętych błogosławionych i świętobliwie żyjących Polakach* (na r. 1746); b) „Wiadomość o dawnej polskiej monecie⁴⁴ (r. 1747, 1753); c) „Różne ciekawości krain przyległych Litwie i Polsce" (roku 1749); d) „O kopalniach w Polsce* (r. 1750); e) Duncoinbe Tomasz, mąż stanu angielski (* r. „Opisanie etnograficzne Polski; o obrządkach po-1796—f 1861). Należał do partyi wigów, potem gańskich; życia królów polskich aż do Mieczysła-do radykalistów; od r. 1834 aż do śmierci był wa* (są to wyjątki z geografii prymasa Łubień-posłem do parlamentu z okręgu Pinsbury. On to skiego r. 1755); f) „Dalszy ciąg życia królów pol-w izbie gmin w r. 1842 przedstawił petycyę char- skich, aż do czasów Zygmunta Augusta* (r. 1756); tystów, opatrzoną trzema milionami podpisów, g) „Ciąg dalszy tychże żywotów od Zygmunta Au-Trzymał stronę Mazziniego, Kossuta, księcia Lu- gusta do Augusta II* (r. 1757); h) „O bezkrólewiu, dwika Napoleona, który mu oświadczył potem po- konwokacyi, kapturach, elekcyi króla, koronacyi, dziękowanie, stawszy się cesarzem. Jako mówca, osobie króla i królowej, ich dzieciach, o urzędach odznaczał się nadzwyczajną siłą komizmu. Był dworskich, dobrach stołu, popisie, kwarcie ze sta-trochę antysemitą i rozpoczął nawet działo p. t. rostw na wojsko koronne* (r. 1758); i) „O począt-„Żydzi w Anglii⁴⁴. Życiorys jego został napisany kach wiary w Polsce, o świętych Polakach, o miej-i wydany przez syna w Londynie w r. 1868. Hł* seach, w których słyną cudami obrazy Chrystusa Duńczewski Stanisław, na częściach Łazów, i Maryi, porządkiem miejsc abecadłowym⁴⁴ (roku Nowopolu, Żelaznym Chroście, Krzywonosie, dzie- 1759); &) „O rządzie, wolności, prerogatywach dzic, doktor obojga praw i filozofii, profesor astro- j szlachty, senacie, prymasach, kardynałach, biskn-nomii w akademii Zamoyskiej, trybunału ordyna- pach i katedrach polskich⁴⁴ (r. 1760); l) „Dalszy cyi Zamoyskiej assesor, tudzież trybunału koron- ciąg wiadomości o biskupach, katedraoh, kapitu-nego geometra p zysięgły (* 1701—+ 1766 roku); łach i t. d.; o ruskiej religii unitów i dysunitów* drukiem ogłoszone pozostawił następujące dzieła: (r. 1761); ł) „O opactwach, annatach, senatorach, 1) „Trydent herbowej kopii* (Zamość 1726, in fol.); świeckich urzędnikach, tak w Koronie, jako też jest to wiersz żałobny ua śmierć Tomasza Zamoy- w wiel. ks. litewsk.*; m) „Wiadomość o domie skiego; 2) „Dwie gwiazdy Sarmackie* i t. d. (1740 Załuskich* (r. 1765).

nansistów whigów. W r. 1698 izba gmin wykluczyła go ze swego grona za to, iż, będąc poborcą akcyzy, sfałszował niektóre dokumenty. Pomimo to w r. 1708 został lordem majorem Londynu. Umarł jako najbogatszy „commoner* w całem królestwie. Jego siostrzenica zaślubiła księcia Argyll. Teraźniejszy hrabia Radner jest potomkiem brata D-a.

Hwl.

Dundas, sir Dawid, generał angielski (*1735 w Edynburgu — f 1820 w Londynie). Podobaw-szy się pułkownikowi Elliotowi, późuiejszemu lordowi Heathfield, był odkomenderowany do jego osoby podczas kampanii w Niemczech r. 1760 i 1761, oraz w r. 1762 podczas wyprawy na Kubę. Po ukończeniu wojny siedmioletniej oddał się stu-dyom, które uczyniły zeń najlepszego taktyka w armii angielskiej. Studyował we Francyi, w Austryi, a przedewszystkiem w Prusiech, rozmaite systemy organizacyi wojskowej. W r. 1788

r.; oba utwory panegiryczne); 3) „Ciekawość o ko- Dundalk, stolica irlandzkiego hrabstwa Louth, mecie" (r. p. 1744); 4) „Herbarz wielu domów w prowiucyi Leinster, nad odnogą morza Irlandz-Korony polskiej i wielkiego księstwa litewskiego kiego t. im., przy rozszerzonem uściu rzeki Castle-dla niezupełnego opisania albo opuszczenia i wielu town i w węźle dróg żelaznych; 12 449 m-ców odmienności nieprzyzwoitych” (w 2 tomy zebrany, (1890). Jest to kwitnące miasto, dzięki ożywione-bez miejsca druku, r. 1757 in fol., 500 i 483 ₍ mu handlowi zbożem, które stąd w wielkiej ilośoi stron.); herbarz ten może służyć za dodatek do i wywożą do Anglii; oprócz tego są tu liczne Niesieckiego; 5) „Traktat o starostwach tak w Ko- zakłady przemysłowe, jak przędzalnia lnu, tkalnia, ronię polskiej jako i wielkiego księstwa litewskie- browary, garbarnie, gorzelnie, fabryki tytoniu i szpi-go, w przyległych tudzież Koronie i księstwu pro- lek, warzelnie soli, krochmalarnie. W D. koro-wincyach znajdujących się, na kwestye czyli py- nowali się częstokroć królowie irlandzoy, między tania rozłożony" (Warszawa 1758, in 4-to, str. 131). innymi Edward Bruce, który w stoczonej w pobliżu Traktat ten umieszczony był naprzód w kalenda- D. bitwie utracił tron i życie 1318 r. And s> rzu Zamoyskim D-ego na r. 1744, tudzież na r.

1763; 6) „Nowa sława Collegium warszawskiego Soo. Jes., przez matematyka Zamoyskiego obroniona* (b. m. 1761 in 4 to). Największy rozgłos D-mu zjednały kalendarze, wydawane pod tytułem:

„Kalendarz polski i ruski na r. p. od Narodzenia Chrystusowego etc.⁴⁴, w których umieszczał obok różnych, często najniedorzeczniejszych, wiadomości i lichych wierszy, nieraz ważne uwagi gospodarskie, astronomiczne i, lubo nie zawsze gruntowne, ale ciekawe artykuły historyczne. Są one trojakie: jedne in folio, drugie in 4-to; jedne z histo- ! ogłosił swe słynne: „Principles of military move-rycznemi wiadomościami, drugie bez. Niektóre I ments, ohiefly applicable to infantery,* a następnie z nich były przedrukowywane. Pierwszy kalen- otrzymał polecenie ułożenia regulaminu, którym się darz D-go, wyszedł w Krakowie 1725 r., a podobno j rządziła armia, oo miała później walczyć pod Aber-pierwszy Zamoyski w roku 1728. Idą one wciąż cromby’m, Moore’m i Wellingtonem. W 1793 D. bro-(w bibliotece hr. Ossolińskiego), od r, 1739 do r. nił Tulona, a w latach 1794—96 bił się we Plan-1769; jeden tylko jest tam z r. 1738, drukowany we dryi. W r. 1805 porzucił służbę czynną jako gu-Lwowie in 4-to. W pierwszych czasach mniej wa- bernator Chelsea Hospital. Od d. 18 marca 1809

Hm!.

Hml.

Hml

Hml.

do 26 maja 1811, podczas czasowego ustąpienia kBięcia Yorku, zajmował jego stanowisko naczelnego wodza sił zbrojnych angielskich. Sam oficer wzorowy, usiłował on zaszczepić wojsku angielskiemu karność pruską, a względy osobiste, jakie-mi się cieszył u księcia Yorku, pozwoliły mu zastosować w Anglii to, czego się nauczył w szkole Fryderyka Wielkiego. — „Grandę Encycl.“ Lami-rault'a.

Dundas Henryk, pierwszy wice-hrabia M e Wille (* r. 1741 w Edynburgu—f 1811 tamże). Byłczwar-tym synem Roberta D. Arnistona, lorda-prezyden-ta „Couit of session“. Mając lat 24, został zamianowany prokuratorem (solicitor generał) dla Szkocyi i 20 lut. 1775 r. wygłosił pierwszą swą mowę w izbie gmin, gdzie odegrywał znaczną rolę. Skarbnik marynarki za kilkakrotnych rządów Pitta, sekretarz stanu do spraw wewnętrznych, a następnie wojny, przeprowadził on podczas wyborów powszechnych 1802 r. 43 deputowanych torysow-skich w Szkooyi przeciwko dwom zaledwie wigom, za co od mini stery um Addingtona otrzymał tytuł wice-hrabiego Melyille (24 grudnia 1802). Atoli w tym samym czasie komissya parlamentarna wykryła wielkie nieprawidłowości w zarządzie funduszami marynarki, popełnione podczas urzędowania D-a jako skarbnika. W skutek tego oskarżony przez izbę gmin i sądzony przez trybunał lordów (1806), został nieznaczną większością głosów uwolniony, aczkolwiek nie mógł się oczyścić z zarzutu, jeśli nie bezpośredniej defraudacyi, to karygodnego w każdym razie niedbalstwa. W ciągu lat trzydziestu D. kierował sprawami Szkocyi i był zastępcą Pitta, przez lat szesnaście stał na czele urzędu do spraw Indyj: stąd jego wyjątkowe znaczenie w dziejach parlamentarnych Anglii za panowania Jerzego III. — Drugi wice-hrabia Melyille (1771—1851) wszedł w r. 18U7 do gabinetu księcia Portland jako prezydent Izby Obrachunkowej (Board of Control), ze względu na wybitne zasługi, wyświadczone stronnictwu torysów przez jego ojca. Przez lat piętnaście był pierwszym lordem admiralicyi; otaczał na tern stanowisku szczególną opieką wyprawy arktyczne, czego świadectwem jest nazwana jego imieniem jedna z cieśnin, tudzież jedna z [zatok w krajach podbiegunowych („Melyille Sund“ i „Melyille Baiu).§ W r. 1830 usunął się z życia politycznego. — Trzeci wice-hrabia Melyille (1801—1876), generał angielski, służył w Kanadzie i w Indyach. Zmarł bezpotomnie.

Dundas, sir James Whitley Deana (czytaj Dżems Haitli Dins), admirał angielski (* roku 1785 — f 3 grudnia 1862 roku w Weymouth), syn doktora I. Debury z Kalkutty. Ożeniwszy się z córką Karola Dundas, lorda Amesbury, przybrał nazwisko żODy. Służył w marynarce już podczas wojen prowadzonych z Napoleonem 1 i w roku 1807 został kapitanem. Kontradmirał i członek rady admiralicyi od r. 1841, został w r. 1852 ze-mianowany wice-admirałem i po wybuchu wojny Krymskiej otrzymał rozkaz udania się z eskadrą do zatoki Besickiej (Besika-Bai) dla obrony Konstantynopola, po zniesieniu 2aś przez Rossyan floty tureckiej pod Synopą, wpłynął do morza Czarnego, gdzie wraz z francuskim admirałem Hameli-nem dowodził siłami morskiemi sprzymierzonych i 22 kwietnia 1854 r. bombardował Odessę. Rozporządzenia jego były surowo krytykowane przez jego własnych oficerów oraz przez korrespondenta „Times’a.“ W styczniu 1855 złożył dowództwo i wrócił do Anglii. W roku 1857 został admirałem.

Dundas, sir Richard Saunders, admirał angielski (* r. 1802 — f 3 czerwca 1861), drugi syn Henryka D., wice-hrabiego Melyille. Po ukończeniu szkoły morskiej przeszedł do służby czynnej w marynarce (1817), gdzie dzięki wysokiemu stanowisku swojego ojca, pierwszego lorda admi-ralicyi, awansował niezmiernie szybko. Służył na morzu Śródziemnem, w Ameryce, w Indyach, w Australii i odznaczył się podczas wyprawy wojennej do Chin w r. 1840. Mianowany w r. 1853 kontradmirałem, dowodził w czasie wojny krymskiej flotą bałtycką, bombardował Sweaborg (1855) i urządził blokadę zatoki Fińskiej. W r. 1858 został wice-admirałem. Od r. 1853 należał do rady admiralicyi.

Dundee, jedno z największych i najważniejszych miast Szkocyi, na północnem wybrzeżu odnogi Tay (Firth of Tay), przez którą wiedzie słynny most pod kolej żelazną, 3‘/₈ km. długi. Most ten, zbudowany w 1873, zburzony został przez orkan w d. 28 grudnia 1879 r., przyczem wpadł w fale morskie cały pociąg osobowy, przebiegający wówczas po moście, i spowodował śmierć blizko stu ludzi. D. leży w hrabstwie Forfar i pod względem ludności jest po Glazgowie i Edynburgu trzeciem miastem szkockiem, liczy zaś 155 640 m-ców (1891); wzrost i znaczenie miasta uwydatniły się dopiero w ciągu bieżącego wieku, gdyż w r. 1811 D. nie miało więcej nad 25 000 m-ców. Kwitnący stan swój i tak szybki rozwój zawdzięcza głównie wielkim i licznym fabrykom wyrobów z lnu, konopi i juty, których jest najważniejszem ogniskiem w całej Wielkiej Brytanii; fabryk tych jest przeszło 40, a zatrudniają one do 40 000 ludzi; prócz tego istnieją w D. rafinerye cukru, wielkie fabryki machin parowych i narzędzi rolniczych, warsztaty okrętowe i t. p. Ważną podporą przemysłu jest handel, ułatwiający zbyt miejscowych fabrykatów, a sprzyja mu wyborna przystań tutejsza oraz własna flota, złożona z 81 statków parowych, objętości 50 800 tonn i 115 żaglowych objęt. 64 500 t., nie licząc przeszło 100 statków rybackich. Głó-wnemi artykułami przywozu są produkty surowe: len, konopie, juta, zboże, drzewo, mączka cukrowa, wywozu zaś tkaniny lniane i jutowe, Cukier rafinowany, machiny i t. p. Nakoniec D. jeBt najważniejszym w Szkocyi punktem zbornym dla rybaków, udających się na połów fok, sztokfiszów i wielorybów. Starsza część miasta] ma ulice wą-zkie i kręte, nowa dzielnica—szerokie i proste, zabudowane wspaniałemi gmachami. Port obszerny zajmuje 13 ha. powierzchni, przy nim łuk tryumfalny, wzniesiony na pamiątkę pobytu królowej w 1844 r., zaś w parku miejskim wspaniały po-

wella.

Dunder (Dundr) Józef Aleksander, pi- skiego. sarz czeski (* 1802—f 1874); ukończywszy nauki w gimnazyum i szkole technicznej, r. 1819 został diurnistą w magistracie praskim, później młodszym nauczycielem w szkole Franciszka. Od 1826—30 był nauczycielem w Hlińsku, następnie podróżował po Austryi; w 1834 r. służył jako archiwista w Blowicach, a w r. 1842 dostał stałą posadę przy bibliotece Muzeum czeskiego. Był to typ wysoce oryginalny, który Hawliczek spopularyzował w słynnej swojej parodyi, a zasłynął poczciwie, ofiaro-wawszy (r. 1863) całe swoje mienie, 600 złr., ciężko zapracowanych, Maticy Czeskiej, za co zamianowano go czynnym jej członkiem. Nie małą też położył zaBługę, przepisawszy dla biblioteki muzealnej mnóstwo ważnych zabytków literackich, śród których nieocenione są: „Zapisky⁴⁴ Jungmanna. Liczne są jego prace piśmiennicze, już to o-głaszane w wydawnictwach peryodyczuych, już to drukowane osobno, z zakresu krajoznawstwa, lingwistyki, pedagogii i gospodarstwa rolnego; był także współpracownikiem w wydawnictwie Dou-chy „Knihopisny slovnik“.    *

Dunder Wacław Jerzy, brat poprzedniego (* 1811—f 1872). Wykształciwszy się w Pradze wego słońca: w zawodzie księgarskim, prowadził księgarnię sło* (1890). wiańską Wenedikta w Wiedniu, potem administrował rozmaitemi dobrami ziemskiemi i pisywał do dzienników czeskich. Osobno wydał po niemiecku Historyę rewolucyi wiedeńskiej 1849 r.; opisanie historyczno - topograficzne doimy Sawińskiej p. t.

„Stiriens Eden* (1847) i obszerny traktat o je-dwabnictwie (1854). Obok tego zaś zajmował się studyami nad slawistyką i ogłosił „Andr. Kaci da Rozgovor ugodni naroda sloviuskogo” (1837), zbiór południowo-słowiańskich pieśni narodowych i opracował „Knigopisny slovnik vśech literatur slóvan-skich“ (nie wydany). D. był członkiem wielu towarzystw naukowych, a od cesarskiej akademii skiej. rossyjskiej otrzymał medal honorowy („Ott. Sl.“).

And. 8.

mnik Baxtera, który miastu ten park podarował. Między 70 kościołami wyróżnia się kościół Panny Maryi z XIV w., z wieżą 75 m. wysoką. W D. znajduje się szkoła wyższa, Albertinum z biblioteką, galeryą obrazów i muzeum, wielki szpital ogólny, szpital dla obłąkanych, instytut głuchoniemych, kilka teatrów, giełda pieniężna i zbożowa i t. p. Niegdyś było to drugie miasto Szkooyi, w którem odbywały się koncylia i posiedzenia parlamentu. Za Edwarda I dwukrotnie było zdobywane, później przez Wallace’a i Bruce’a, drutu z nich zburzył tutejszy zamek. Ryszard II i Edward VI zdobyli je także i spalili; uczynił to samo Monk za Crom-

And. S.

„Lumir“ (1851 „Zkazky a prykazocky*); „Ve-sna*⁴; „Dalibor* i in. Był także dobrym znawcą muzyki i rozpowszechnił w Galicyi śpiew męski czterogłosowy, a w „Przyjacielu domowym* roku 1858 umieścił rozprawę o pieśniach narodowych słowiańskich. Zaznajamiał też Czechów z literaturą polską i podawał im opisy miast i malowniczych widoków galicyjskich, a przełożył na język czeski: „Obrazy z życia i podróży* Pola, „Musa-merit⁴⁴ Siemieńskiego, „Przysłowia narodowe* i powieść „Panna Starościanka⁴⁴ Woycickiego, „Wtorek i Piątek* Korzeniowskiego, powieści Jaszowskiego i Kluczyckiego; wreszcie od roku 1858 — 63 był współpracownikiem w „Ruchu muzycznymu Sikor-

Dunedln, stolica prowincyi Otago i hrabstwa Waikouaiti, na wyspie Nowej Zelandyi Południowej, w głębi fiordowatej zatoki Otago i w węźle dróg żelaznych do Port Chalmers, (który jest właściwą przystanią D u), do Christchurch i Invercargill; liczy wraz z przedmieściami przeszło 46 000 m-ców (1891). — Miasto ma uniwersytet, ogród botaniczny, muzeum, dwa teatry, kilka banków, towarzystwo asekuracyjne, szpital, dom dla obłąkanych, fabryki sukna, — jest nadto siedliskiem biskupów: anglikańskiego i katolickiego. —D., założony w 1848 r. przez szkockich wychodźców, rozwija się bardzo szybko, prowadzi obszerny handel i jest stacyą kilku linij parowców żeglugi oceanicznej.

Duner N. C., astronom szwedzki (* 1839 w Bil-leberg). Jest profesorem astronomii ji dyrektorem obserwatoryum w Upsali, poprzednio zaś był obserwatorem w Lund. — Znany jest z licznych prac, a zwłaszcza z obserwacyi widm gwiazd stałych, oraz z badań gwiazd podwójnych, o czem ogłosił „Mesures micrometriąues d’ótoiles doubles a 1’obser-vatoire de Lund* (1876). Badał też widma komet i przeprowadził dokładne pomiary obrotu osio-„Sur la rotation du soleil*

S. K.

Dunes, bitwa („bataille des Dunes”): 1) Zwycięstwo, odniesione 14 czerwca 1658 r. przez Turę ni usz a (ob.) nad wojskami hiszpańskiemu, do-wodzonemi przez Don Juana d’Austria i księcia Kondeusza. Miejscem bitwy były piaszczyste pagórki na wybrzeżach Flandryi, pomiędzy Nieuport a Dunkierką, zwane „Dunami*. — 2) Zwycięstwo morskie, odniesione w r. 1639 przez Trompa (ob.), nad Hiszpanami pod Dunkierką, — 3) Bitwa, wydana w r. 1696 przez Jana Barta (ob.), u pias-czystych wybrzeży Flandryi eskorcie angielsko-holenderskiej, która towarzyszyła flocie angiel-

Hml.

Diinewald Jan Henryk, hrabia, generał Dunder (po czesku Dundr) Wacław, pisarz austryacki (* r. 1620 w Diinewald, w hrabstwie czesko-polski (* 1817). Ukończywszy nauki w Pra- Berg—f 1691 w Osieku). Wstąpiwszy do służby dze, służył w izbie obrachunkowej od r. 1855 do cesarskiej, odznaczył się w bitwie pod Raab (1664), 1860 w Krakowie, a od 1860 we Lwowie. Zaj- otrzymał dowództwo pułku kirasyerów, walczył pod mując się troskliwie ludem, żył śród niego, badał > Montecuculim przeciwko Francuzom, i w r. 1675 i opisywał jego zwyczaje i obyczaje, zbierał pie- został wyniesiony do godności hrabiowskiej. W sto-śni, baśnie, przysłowia i melodye i wiele artyku- pniu feldmarszałka znajdował się r. 1683 pod Wie-łów z tego zakresu umieszczał w czasopismach: dniem, następnie pobił Turków pod Backan (1684), „Prażske Nowiny* (1850); „Kolęda” (1853 — 54), brał udział w drugiej bitwie pod Ostrzyhomiem (Gra-

Hml.

And. S.

lnem, liczy około 4 000 m-ców.

And S.

And S.

skiej opery komicznej.

nem, 1685) a 14 sierpnia 1686 roku zniszczył armię turecką, która szła na odsiecz Budy. Po zwycięstwie pod Mohaczem odebrał Turkom Sławonię. W r. 1688 odznaczył się przy oblężeniu Belgradu, a w roku następnym dał odsiecz obleganemu przez Francuzów Heidelbergowi. Po zwycięskiej bitwie z Turkami pod Słonym Kamieniem (Salankemen) na Węgrzech w r. 1691 oskarżony został o nie-subordynacyę dla naczelnego wodza, księcia Ludwika Badeńskiego. Wezwany do tłómaczenia się przed sądem wojennym w Wiedniu, zmarł w drodze do stolicy. O nim Sobieski w Listach do Marysieńki (ed. 1883; str. 111, 161).

Dunfermline, starożytne, dziś nadto i przemysłowe miasto w szkockiem hrabstwie Fife, niedaleko od północnego wybrzeża odnogi Forth (Firth of Forth), w węźle dróg żelaznych, blizko 20 000 m-ców. Początkiem swoim sięga odległej starożytności; — w r. 1075 założono tu wspaniałe opactwo benedyktyńskie, którego budowle należą do największych i najpiękniejszych w Szkocyi, i w którego kościele spoczywają zwłoki Roberta Bruce i królów szkockich. W zamku tutejszym, dziś malowniczą ruinę przedstawiającym, urodził się Karol I, a Karol II podpisał „covenant” (ob.) 1650 r.; przebywał w nim także Malkolm III. Dzisiejsze miasto należy do ruchliwszych w kraju; jest tu kilkanaście kościołów, wiele zakładów dobroczynnych i społecznych, a przedewszystkiem mnóstwo fabryk, jako to: płótna, adamaszku, serwet dywanowych, tkanin jedwabnych, mydła, świec, — prócz tego są tu browary, młyny parowe, odlewnie żelaza, garbarnie i t. p. Przemysł, w ciągłym rozwoju będący, zatrudnia obecnie około 6 000 ludzi. W okolicy kopalnie węgla kamiennego i buty żelazne.

Dungannon, miasto w irlandzkiem hrabstwie Tyrone, prowincyi Ulster, o milę na zachód od południowego wybrzeża jeziora Neagh, śród obszernej równiny; było niegdyś rezydencyą królów Ulsteru; ma szkołę łacińską (klasyczną), fabryki płótna i wyrobów ceramicznych; prowadzi handel

And. S.

Dunganowie, lud, zamieszkujący Chiny północno - zachodnie w Dźungaryi i Turkiestanie wschodnim, liczący od 3 do 4 mil. głów. Pochodzenie ich niepewne i rozmaicie objaśniane; zdaje się, że należą do szczepu turko - tatarskiego i są w nie-jakiem powinowactwie z Kałmukami. Wzrostu są średniego, czoło mają wysokie, uszy małe, włosy gładkie, czarne, twarz owalną; trudnią się głównie handlem i są gorliwymi wyznawcami islamu. Przeciw władzy chińskiej kilkakrotnie powstawali: w r. 1755, 1820—1828, 1847, 1861 i później, lecz usiłowania ich kończyły się zawsze klęską; ostatni jednak rokosz był dla Chin groźny i kosztował je wiele ofiar w ludziach i pieniądzach; przytłumiono go zaledwie w 1877 r.— O D-ach pisali: Wasiljew, Przewalski („MonroJiia h CTpaHa TaHryTonn" Pe-tersb. 1875) Kuropatkin i inni.

Dungarvan, miasto nad piękną zatoką t. im. w irlandzkiem hrabstwie Waterford, prowincyi Munster, przy uściu rzeki Colligan; godny uwagi wo-

dociąg oraz piękne urządzenia dla kąpieli morskich: mieszkańcy, w liczbie około 6 500, trudnią się rybołówstwem i handlem, wywożąc do Anglii bydło, nabiał i zboże.    lni- s-

Dńngeness, 1) D. przylądek w angielskiem hrabstwie Kent, nad banałem La Manche, wprost francuskiego miasta Boulogne s. M., z latarnią morską, której światło sięga 15 mil morskich.—2) D, południowo - wschodni kraniec Patagonii, przy wejściu do cieśniny Magielańskiej (52° 20' sz. pd. 68° 28' dł. zd. Gr.), stanowi część półwyspowego i skalistego przylądka de las Virgenes.

Duni Egidio Romoaldo (* 9 lutego 1709 r. w Matera — w królestwie Neapolitańskiem— f 11 czerwca 1775 w Paryżu), znakomity włoski kompozytor muzyczny. W dziewiątym roku życia, objawiwszy wybitny talent kompozytorski, został przez ojca, kapelmistrza, oddany do konserwatoryum nea-politańskiego „Dei poveri di Giesń Christo", w któ-rem otrzymał gruntowne wykształcenie muzyczne w klasie znakomitego Durantego. Po skończeniu konserwatoryum udał się 1735 r. do Rzymu, gdzie napisał pierwszą swą operę „Nerone**, która rywalizującą z nią „Olimpiadę*, operę słyńuego Per-golesego, zwyciężyła, lubo sam D. przyznał pierwszeństwo dziełu swego przeciwnika. To pierwsze wielkie zwycięstwo rozniosło jego imię po całym półwyspie Apenińskim i stało się podwaliną przyszłej jego sławy kompozytorskiej. Powołany do Neapolu na kapelmistrza kościoła San Nicolo di Bari, napisał tam kilka oper, między innemi: „Ca-tone in Ulica** i „Artaserse*; stąd udał się do Wenecyi, następnie robił wycieczki do Paryża, r. 1744 do Londynu, nakoniec do Hollandyi, gdzie w ciężką wpadł chorobę, z której go słynny lekarz Boerhave szczęśliwie wyleczyć zdołał. W podróży jednak do Medyolanu, wskutek przestrachu, jakiego nabawił go napad bandytów, dostał recydywy; a lubo i tę przetrwał chorobę, nigdy już wszakże zupełnego zdrowia nie odzyskał. Z Medyolanu udał się D. do Parmy 1746 r., dokąd został wezwany przez infanta Filipa na nauczyoie-Ja muzyki jego córki' Izabelli. Ponieważ na ówoze-snym dworze Parmeńskim francuszczyzna panowała wszechwładnie, przeto D. musiał pisać opery wyłącznie do tekstu francuskiego. Tu powstały opery: „Ninette ń la cour*, „Le peintre amoureux“ i „La chercheuse d'EsprUa. Nadzwyczajne powo-dzen e tych oper zachęciło D-go do osiedlenia się w Paryżu i komponowania odtąd oper wyłącznie do tekstu francuskiego. Jakoż udał się w 1757 do Paryża i tu napisał 18 oper komicznych, z których znaczna część wielką cieszyła się sławą, jak: „Le docteur Sangrado“, „La veuve indócise*, „La filie mai gardóe*, „Nina et Lindor", „Le rendez-vous“, „La fóe Urgćle**, „La clochette*, „Thómire* i kilka innych. Lekkość i wdzięk stylu muzyki D*go tak wielki wpływ wywarły na ówczesnych kompozytorów francuskich, że przez długie lata wszyscy kroczyli śladem przez D-go wytkniętym. Nie bez słuszności więc niektórzy pisarze franou-scy uważają D-go za właściwego twórcę francu-

A. Poi.

A. Pol.

Duniecki Stanisław (* 25 listopada 1839 r.. we Lwowie — f 16 grudnia 1870 r. w Wenecyi), kompozytor muzyczny. Był synem Józefa D-go, adwokata we Lwowie. Kessler, znany muzyk lwowski, dostrzegłszy w nim wybitne zdolności kompozytorskie, zachęcił rodziców do gruntownego rozwinięcia tyoh zdolności i sam udzielał mu pierwszych wskazówek. Obeznawszy się z zasa-dniczemi podstawami teoryi muzycznej, D. wstąpił do konserwatoryum lipskiego, w którem kształcił się w ciągu czterech lat. Wróciwszy do Lwowa w 1858, skomponował pierwszą swą operę „KoryJa*, do której tekst napisał brat jego, Paweł. Opera doznała jak najlepszego przyjęcia. To go zachęciło dó dalszej pracy nad rozwojem swego talentu i u-zupełnieniem studyów, nabytych w konserwatoryum. Jakoż kształcił się jeszcze w Wiedniu, a następnie uczył się instrumentacyi od największego w tym kierunku mistrza francuskiego, Hektora Berlioza. Powróciwszy do kraju w 1863 r., objął obowiązki dyrektora orkiestry w Czerniowcach, gdzie napisał

Fig. 90. Dnmecki Stanisław.

muzykę do melodramatów: „Kowal z przedmieścia Pragi* i „Nędznicy” W. Hugo; po roku pobytu w Czerniowcaoh przeniósł się do Lwowa, dokąd został powołany na kapelmistrza. Tu, 16 grudnia 1864 r., wystawił piękną swą operę: „Paziowie królowej Marysieńki”, która na wszystkich scenach polskich duże miała powodzenie. W 1866 osiadł w Krakowie i wystawił jednoaktową „Pokusę”, graną we Lwowie p. t. „Chochlik⁴⁴, w Pradze „Sotek⁴⁴, a w Berlinie p. t. „Der Teufel ist los*. Po tej operze nastąpiły jednoaktówki: „Doktor Pandolfo”, „Zemsta Stasi*, „Odaliski⁴⁴ i „Loczki panny Proci⁴⁴. Ostatnią pracą D-go była wielka opera dramatyczna „Igor⁴⁴, do tekstu opracowanego przez brata jego, Pawła, i J. K. Turskiego, ze znanego poematu starosłowiańskiego. W czasie pracy nad tą operą, wpadł w ciężką chorobę piersiową, która go zniewoliła do szukania ulgi naprzód w Meranie (1868), a następnie w południowych Włoszech; zmarł w Weneoyi, niezdoław*

Encyklop. Powiz. Itatti. Zeus. 133. T" 17 ty.

szy wykończyć „Igora”. D. posiadał talent niepośledni, niedość wszakże jeszcze wyrobiony; tematom jego oper nie brak ładnych melodyj, harmonii — ciekawych zwrotów, instrumentacyi zaś— dowcipu. To wszystko jak najlepiej zdawało się wróżyć o przyszłej jego karyerze kompozytorskiej. I gdyby nie śmierć przedwczesna, kto wie, czy nie wyrobiłby się na znakomitego muzyka.

Dunikowski Emil (Habdank) (* d. 13 grudnia 1855 w Tustaniu w Galicyi), gimnazjum ukończył w Brzeżanach, a uniwersytet w Wiedniu, ze stopniem doktora filozofii. W latach 1877—1879 był assystentem w Politechnice lwowskiej, poczem, po odbyciu dalszych jeszcze studyów w Instytucie paleontologicznym przy uniwersytecie w Monachium, habilitował się w r. 1884 na docenta prywatnego geologii w uniwersytecie lwowskim, którego - to przedmiotu jest obecnie profesorem zwyczajnym. Od roku 1890 jest nadto członkiem komissyi egzaminacyjnej dla nauczycieli szkół gimnazyalnych i realnych. Odbył on trzy podróże do Ameryki północnej, z tego dwie w latach 1891 i 1893 w celach naukowo - przyrodniczych, a jedną, w r. 1892 jako delegat do wychodźców polskich w A-meryce, z ramienia wybitnych obywateli Galicyi, przeważnie członków sejmu krajowego. Jest stałym współpracownikiem poważnego organu Towarzystwa przyrodników lwowskich p. t. „Kosmos⁴⁴, oraz członkiem korrespondentem kilku naukowych instytucyj, jako to: państwowego zakładu geologicznego w Wiedniu i belgijskiego Towarzystwa geologiczno - paleontologicznego w Brukselli. Drukiem ogłosił, oprócz wrażeń swoich z podróży po Ameryce, pisanych językiem barwnym i budząoych wysokie zajęcie, następujące prace i rozprawy naukowe, już to osobno, już w pismach fachowych: 1) „O geologicznej budowie Euganiów, wygasłych wulkanów pod Padwą⁴⁴ (Kosmos 1878); 2) „Nowe foraminifery kredowego marglu lwowskiego⁴⁴ (Kosmos 1879); 3) „Rzut oka na stosunki geologiczne Galicyi wschodniej⁴⁴ (Lwów 1880); 4) „Przyczynek do znajomości galicyjskiego dyluwium44 (Kosmos 1880); 5) „Opis rzeki Dniestru na Podolu galicyjskiem⁴⁴ (Kosmos 1881); 6) „Geologiczna budowa naftonośnego obszaru zachodnio - galicyjskich Karpat⁴⁴ (Kosmos, część I w r. 1882, część II 1883); 7) „Studya geologiczne w Karpatach* (Kosmos 1885 i 1886); 8) „O gąbkach cenomańskich z warstwy fosforytowej Podola galicyjskiego⁴⁴ („A-kad. Umiej. Wydz. matem, -przyrodniczy⁴⁴ Kraków 1888); 9) „Przewodnik naukowy w wycieczkach piątego Zjazdu lekarzy i przyrodników we Lwowie⁴⁴ (Lwów 1888); 10) „Atlas geologiczny Galicyi⁴⁴ zeszyt IV (z tekstem Akademii umiejętności), Kraków 1891; 11) „Szkic geologiczny królestwa Polskiego, Galicyi i krajów przyległych⁴⁴ (na współ-kę z profesorem Józefem Siemiradzkim, Warszawa 1891); 12) „Od Atlantyku po Góry Skaliste44 (Lwów 1893). Zamieszozał także cenne swoje prace geologiczne w „Jahrb. der K. K. geol. Reichs-Anstalt* wiedeńskim) i w Petermanna „Mittheilun-gen* gotajskich. Pod nadzór profesora Dunikowskiego jest też oddany gabinet mineralogiczny,

39

Wł. B.

And. S.

And. S.

geognostyczny i geologiczny przy uniwersytecie lwowskim, w którym urządził on obecnie specyal-ny zbiór minerałów i kopalin galicyjskich, starając się nieustannie o powiększanie tych zbiorów.

Duniłowicze, miasteczko w gubernii Wileńskiej, powiecie Wilejskim, nie daleko od granic powiatu Dziśnieńskiego, na prawym brzegu rzeki Hołbicy, przy trakcie z Święcian na Postawy do Głębokiego i w pobliżu Święciańskiej drogi podjazdowej żelaznej, idącej w tymże kierunku; ma murowaną cerkiew prawosławną, przerobioną w r. 1864 z kościoła Dominikanów, osadzonych tu w 1683 roku przez Białłozoiów; drewniany kościół katolicki parafialny, fundowany w r. 1624; pocztę, aptekę, szkółkę elementarną; około 1 000 m-ców. D. należały do książąt Holszańskich; jeden z nich, Paweł, biskup wileński, zapisał je w liczbie innych testamentem Zygmuntowi Augustowi w 1551 r., August III podniósł wieś D. do godności miasta w r. 1729 i nadał mu przywileje; potwierdził je Stanisław August w r. 1765.

Duniłowo, sioło w gubernii Włodzimierskiej, powiecie Szujskim, pamiętne krwawą bitwą, jaką w epoce Samozwańców stoczyły wojska polskie z rossyjskiemi 11 lutego 1609 r. Z dawien dawna słynie D. z wyprawy skór owczych, zajęczych, wilczych, kocich, wiewiórczych i t. p.; w XVII wieku znane było na Białorusi i w całej Polsce ówczesnej; przemysł ten i dziś nie jest bez znaczenia, ludność bowiem wyprawia około 50 000 sztuk różnych skór i te głównie do Nowogrodu Niższego wysyła.

Dunin, nazwisko to bardzo się często ukazuje w historyi naszej, już to jako rodowe—bądź samo przez się, bądź też z dodaniem nazwy gniazda ojczystego (ze Skrzynna, z Prakowicz),—już to jako przydomek albo klejnot herbowy (D. Borkowski, D. Brzeziński, D. Łabędzki, D. Wąsowicz i t. d.). Najpierwszym z pod nazwiska tego, czy też przezwiska był, nawpół legendowy, wojownik z czasów Bolesława Krzywoustego, uważany za fundatora 77 kościołów, Piotr W łostowicz (ob.). Dalej mamy dość długi szereg różnych dygnitarzy cywilnych i wojskowych, albo ludzi uczonych, jak np. Dunin Piotr ze Skrzynna, herbu Łabędź, wojewoda łęczycki (H91 r.), D. Piotr herbu Łabędź, wojewoda łęczycki (1271). D. Piotr herbu Łabędź, wojewoda brzesko kujawski (1557).

Dunin Piotr z Prakowicz, herbu Łabędź, wódz, hetman (campiduotor) z czasów Kazimierza Jagielończyka. W r. 1459 był burgrabią zamku krakowskiego, a następnie marszałkiem nadwornym; a w r. 1461, podczas nieszczęsnej wojny z Krzyżakami w Prusach, król mu oddał dowództwo nad dwoma tysiącami ludzi zaciężnycb, z którymi polecił mu śpieszyć na odsiecz miejscom oblężonym. Było to zadanie nadzwyczaj trudne wobec przeważnych sił Krzyżaków, którzy zajmowali miasta jedno po drugiem, a między innemi Bruosbergę, Fryląd, Starogród i Brodnicę. Do Brodnicy był wprawdzie przedarł się D., zaopatrzył ją w żywność i wzmocnił jej załogę, ale to nie na wiele się zdało, bo wobec sił potężnych nioprzyjaciela musiał odstąpić. Wkroczywszy głębiej w Prusy, rozwinął się szykiem porządnym pod Frauenburgiem, co widząc, mistrz krzyżacki, mający tylko liche kupy włościan pod sobą, tak się przeraził, iż się cofnął bez boju, wyrzekłszy się nawet obozu. D., spustoszywszy kraj okoliczny, Krzyżakom jeszcze podległy, puścił się na Pomorze dla wsparcia Gdańszczan, popalił okoliczne wioski krzyżackie, wzbogacił się łupami i dotarł aż do granic gdańskiego Pomorza. Nareszcie d. 17 września r. 1462 stoczył pod Puckiem walny bój z Krzyżakami, których 2 000 trupem położył, a 600 wziął do niewoli, kwietne to zwycięstwo było niezmiernie ważnem, podniosło bowiem ducha w królu i w rycerstwie zwątpiałem i dodało wiele otuchy niechętnym panowaniu krzyżackiemu Prusakom. W r. 1463 D. odzyskał Holland, a 26 grudnia tegoż roku poddał mu się i Gniew. W r.

1465    poszedł zdobywać Nowe (Neuburg) i opanował je po całorocznem oblężeniu. Wreszcie w r.

1466    brał udział w oblężeniu Chojnic i do podda

nia się je przymusił. W r. 1471, kiedy Węgrzy, zbuntowani przeciwko Maciejowi Korwinowi, zaprosili na tron Kazimierza, syna Kazimierza Jagiellończyka, król pm łożył D. nad znacznym pocztem ludzi, którzy towarzyszyli królewiczowi w owej podróży niepomyślnej do Węgier. Ostatnią wyprawę wojenną odbył D. r. 1476 z Janem Białym, na czele 1,000 ludzi do Prus dla ukarania buntu, podżegniętego przez Krzyżaków; lecz obeszło się bez krwi rozlewu, gdyż panowie pomorscy wszystkiego się zaparli. Za usługi oddane ojczyźnie król nagrodził D-a kasztelanią sieradzką i starostwem łęczyckiem, a nareszcie powierzył mu straż nad zamkiem malborskim. D. umaił 1479 lub 1480. (Ob. Dunin Piotr z Prakowicz J. Bartoszewicza w „En-cyklop.w S. Orgelbranda).    *

Dunin Szpot Mikołaj, herbu Łabędź, do 1500 roku był kasztelanem gdańskim, a nakoniec wojewodą pomorskim; umarł 1518 r

Dunin Stanisław, herbu Łabędź, w 1550 r. d. 27 lipca mianowany został kasztelanem inowrocławskim („Metr. kor.* 78, f. 413).

Dunin Piotr ze Skrzynna, heibu Łatędź, wydał w Pradze w 1590 r. „Declaratio idiomate ąuidem polonico a me conscripta, sed propter ex-ternae nationes in latinum transferri curavi. Quid polonia indigeat Rege*. Na odwrotnej stronie tytułu herb cesarski austryacki, czeski i węgierski. Przypisane cesarzowi Rudolfowi II, a dalej: „Declaratio qua mente secuti simus partes in eleotione serenissimi principis Maxymiliani II Dei giatia le-gitimae electi Regis Polomae*. D., stronnik Maksymiliana, powiada, że przez piętnaście lat służył pod chorągwiami cesarzów Karola V i Ferdynanda, potem był na dworze Zygmunta Augusta, a następnie przez 21 lat starostą piotrkowskim; wychwala swoja posługi dla Maksymiliana, teraz wygnaniec wywołany z kraju, straciwszy żonę, dzieci, majątek, tułaczem jest na starość u Czechów, na których się obojętność użala.

Dunin Grzegorz, herbu Łabędź, mianowany w 1618 r. stolnikiem rawskim, został 1642 kasztelanem żarnowskim („Metr. kor." 187 f. 230). Z sejmu 1643 r. wybrano go deputatem do Rawy na odbieranie kwarty.

Dunin Mikołaj, herbu Łabędź, kasztelan połaniecki, w 1685 r. wyznaczony był z sejmu deputatem do kwarty z Małej Polski.

Dunin Piotr, jezuita, pozostawił w druku następujące prace: 1) „Kazanie przy żałobnych egzekwiach Andrzeja Olszowskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego" (Poznań 1677, in fol.); 2) „Nomen glo-riae seu Stanislaus Divus Poloniarum tutelaris prae-feul Cracoyiensis et Martyr⁴⁴ (Kraków 1689 in 8-vo); „Przepaść świątobliwości i nauki Tomasz św. Doktor Anielski, kazaniem panegirycznym zalecony" (Lublin 1692 in folio ark.); 4) „Kazania po-grzebne ku wygodzie kościelnych i politycznych oratorów" (Warszawa 1700in4-to, str. 427); 5) „Strzały tryumfalne⁴⁴ (Warszawa 1700 in 4-0; jest to kazanie na pogrzebie Franciszka, koniuszego wielk. ks. litewsk. i Leona, podskarbiego nadwornego, Sapiehów); 6) „Wschód i zachód słońca sprawiedliwości, t. j. kazanie o narodzeniu, śmierci i zmartwychwstaniu Pańskiem* (Kraków 1794, in fol.); 7) „Pa-uegyres virtutis bonoratae viris Regni Poloniae il-lustribus sacrae* (Lublin 1726 in 12-mo).

Dunin Jakób ze Skrzynna (f 1730), kawaler zakonu N. Panny i św-. Łazarza, regent w. koronny za kanclersłwa Szembeka, starosta na-rewski i bracławski, wreszcie referendarz w. koronny, jeden z najgorliwszych stronników Augusta II. Żonaty był z Maryanną Grudzińską, która założyła kościół i klasztor reformatów w Miedniewicach; po jej zgonie zaślubił córkę Wacława Potockiego, autora „Wojny Chocimskiej", primo voto Rybińską. Córka jego z Grudzińskiej, Barbara, wyszła za księcia Pawła Sanguszkę, marszałka w. litewskiego, jest tedy matką dzisiejszego rodu Sanguszków.— D. Piotr, syn poprzedniego, kasztelan radomski, ożeniony przez Augusta II z bogatą hrabianką saską, Fryderyką Rochlitz, był marszałkiem królewiczowej, a potem i królowej, żony Augusta III, który, równie jak ojciec, zaszczycał go swojemi łaskami i miał w nim gorliwego stronnika przeciw Leszczyńskiemu.    —

Dunin Wawrzyniec, jezuita, ur. 1746 roku, wstąpił do zgromadzenia 1762 r., ogłosił drukiem: 1) „Kazania na niedziele, święta, i post przez ks. Haberkorna", przekład z niemieckiego (Kalisz, 4 t. in 8-o, 242, 394, 391 i 371 str.); 2) „Kazania wiejskie czyli krótkie i proste nauki na niedziele i przedniejsze święta całego roku" przez ks. J. Lamberta, tłómaczenie z francuskiego (Kalisa 1782, 3 t., in 8-o); 3) „Krótkie zebranie wszystkich kazań ks. de Segaud S. J.“, z francuskiego (Kalisz 1784 in 8-o, 474 str.).

Dunin A., hrabia na Skrzynnie, ogłosił drukiem: 1) „Wykład teoretyczno-praktyczny sztuki wyrabiania i pędzenia spirytusu, robienia wódek i likierów, oraz opis poprawnych i świeżo wynalezionych ap-paratów gorzelnych⁴⁴ (Warszawa 1820 r. in 8-vo, str. 700 z 5-u rycinami); 2) „O ziemskim systema-cie kredytowym, korzyściach i potrzebie tego instytutu dla królestwa polskiego, wraz z wykładem

ustaw ziemskiego towarzystwa kredytowego elbląg-skiego" (Warszawa 1820, 2 części in 8-o, str. 290 i 212).

Dunin Borkowski Stanisław Józef Aleksander, ob. Borkowski.

Dunin Sulgostowski Marcin ze Skrzynna, arcybiskup gnieźnieński i poznański, syn Stanisława, właściciela ziemskiego na Mazowszu, synowiec Wawrzyńca, jezuity (* we wsi ojcowskiej, Wał, pod Rawą, 11 listopada 1774 r. — f 26 grudnia 1842 r. w Poznaniu). Początkowe wychowanie pobierał w Rawie, potem oddał go stryj, Wawrzyniec, do gimnazyum w Bydgoszczy, skąd D. w dziewiętnastym roku życia udał się do kollegium niemieckiego w Rzymie i tam r. 1797 święcenia kapłańskie otrzymał. Powróciwszy do kraju, przebywał dwa lata, jako kanonik wiślicki, przy biskupie krakowskim, Turskim, potem przy biskupie kujawskim, Józefie Rybińskim, który mianował go kanonikiem włocławskim i proboszczem w Służewie; w 1808, dzięki arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, hr. Raczyńskiemu, został kanonikiem metropolitalnym, a w r.

1815 kanclerzem gnieźnieńskim. Wkrótce potem powołany przez rząd pruski na prowincyonalnego radzcę szkolnego przy królewskiej regencyi poznańskiej, przeniósł się do Poznania. Gdy w r. 1821 bulla „De Salute animarum" połączyła dyeezyę gnieźnieńską i poznańską pod rządem jednego arcybiskupa, D. zrzekł się kanonii włocławskiej, a natomiast dostał gnieźnieńską. W r. 1829, po śmierci arcybiskupa Wolickiego, obrany administratorem archidyecezyi, w d. 15 marca 1830—arcybiskupem, otrzymał konsekracyę d. 10 lipea 183 L r. Przyszło mu piastować tę godność w czasach niezmiernie ciężkich dla kościoła katolickiego w Prusach: wtedy właśnie rząd nakazał sekularyzację zakonów i przeprowadził ją, nie bacząc wcale na protestaoyę D-a; potem zaś, usunąwszy z seminaryów ks. mis-syonarzy, zastąpił ich księżmi świeckimi, w części Niemcami. Wśród gromadzących się trudności, potrzebując dzielnych i światłych pomocników, D. zamianował znanego z cnót wysokich i uczoności, ks. Wojciecha Brodziszewskiego, wikaryuszem generalnym, a ks. Jana Kantego Dąbrowskiego—rektorem seminaryum w Gnieźnie, i dokładał starań najusilniejszych, aby podnieść moralność i karność wśród duchowieństwa, a pobożność, moralność i oświatę wśród wiernych, ogłaszając w tym przedmiocie listy pasterskie i częBto wizytując archidyecezyę. Tymczasem postępowanie władz pruskich w kwestyi małżeństw mieszanych, niezgodne z obowiązującą katolików bullą Benedykta XIV, postawiło D-a w o- * strej kollizyi z rządem. Kwestyę tę wyłożyliśmy w artykule Droste Vischerin g, arcybiskup ko-loński (ob.), tu więc wznawiać jej nie będziemy; tyle tylko powiemy, że gdy władze krajowe wykreślały warunki, pod jakiemi Stolica Apostolska zwykła była dawać dyspensę na małżeństwa mieszane, D. w styczniu 1837 roku z racyi tej uczynił przedstawienie do ministeryum spraw duchownych, a gdy tam nic nie wskórał, dnia 28 października zwrócił się z prośbą do samego króla, aby pozwolił mu ogłosić w swoich dyecezyach hreve Piusa VIII-go,

II

Poczem sam doniósł królowi o tych swoich rozporządzeniach i zakończył relacyę swą temi słowy: „U stóp W. Król. Mości z całem uszanowaniem składam to wyznanie i ź rezygnacyą kapłana, któremu sumienie powiada, że wypełnił swój obowiązek, oczekuję dalszego losu. Niech W. K.

M. rozporządzi moją sędziwą głową. Uratowałem pokój swego sumienia i pokój duszy*. Król nie chciał jąć się zaraz środków surowych; kazał tylko zawiadomić D-a, że krok jego chce jeszcze u-ważać jako błędne pojmowanie przezeń swojego stanowiska i że czekać będzie aż sam sprostuje swoje rozporządzenia. Było to wszakże rzeczą niemożliwą i arcybiskup zawiadomił króla, iż żadne usiłowania pojednawcze skutku nie odnoszą. I list pasterski, w którym zachęcał duchowieństwo

wydane w kwestyi małżeństw mieszanych z powodu uwięzienia arcybiskupa kolońskiego, lub też trzymać się obowiązującej Kościół bulli Benedykta XIV: „Magnae nobis admirationis*; ale d. 20 grudnia otrzymał odpowiedź odmowną, a prezydent poznański zawiesił Brodziszewskiego w urzędowaniu. Natenczas zwołał duchowieństwo na kwiecień r. 1838, aby wyraziło swe zdanie w sprawie spornej, a następnie w okólniku, zwróconym do dziekanów, oraz w liście pasterskim, który miał być odczytany wszystkim wiernym, wzbronił pod karą suspensy błogosławić małżeństwa mieszane inaczej, jak pod warunkami przez kościół rzymsko-kat. przepisanemi.

IfiSs

.**•

mM

r iglfc

.vs|»

m

if MSI

gfl

Li, ri

Fig. 91. Dunin Sulgostowski Marcin

Wtedy, rozkazem gabinetowym z d. 21 czerwca 1838 r., polecono rozpocząć śledztwo kryminalne, a minister, baron Altenstein, ogłosił rozporządzenia arcybiskupa za nieważne, pod groźbą surowej odpowiedzialności zabronił stosowania się do nich, duchownym zaś zapewnił opiekę rządu wobec kar kanonicznyoh. Przeciw temu rozporządzeniu oba-dwa konsystorze i wszystkie dekanaty wystąpiły z protestacyami, oświadczając, iż bez ujmy obowiązkom swoim względem króla i rządu, i zgodnie zresztą z ustawami krajowemi, uważają za sWą powinność słuchać głosu swego arcypasterza. Sam D. na zawezwanie przed sąd odpowiedział, że w sprawie kościoła i sumienia nie może uznać jego kompetencyi, nie stawi się więc przed nim i żadnego protokółu nie podpisze. Pomimo to trybunał poznański d. 23 lutego 1839 r. wydał wyrok, który przed publikacyą przedstawiono królowi, zgodnie z jego rozkazem, arcybiskupa zaś wezwano do Berlina, chcąc go skłonić do ustępstw; a gdy nie zdołano tego osiągnąć, ogłoszono natenczas dekret, pozbawiający go urzędu i skazujący na pół roku więzienia i na koszta procesu. Arcybiskup miał prawo apellować do królewskiej izby sądowej, lecz nie skorzystał z tego prawa, aby nie dać pozoru, że uznaje kompetencyę sądu, wolał raczej do monarszej uciec się łaski. Król go zwolnił od kary twierdzy, lecz do urzędu nie przywrócił, poleciwszy, aby wprzód w sprawie małżeństw mieszanych ułożył zgodne z prawami krajowemi projekta. Arcybiskup więc złożył bezpośrednio królowi kilka przedstawień, a gdy te nie odniosły żadnego skutku, wymknął się potajemnie z Berlina i ruszył do Poznania, a z drogi wysłał do króla adres następujący: „Ponieważ oczekiwanie W. K. Mości nowych z mojej strony propozy-cyi powrót mój zależnym czyni od warunków moralnie niemożliwych, ja zaś na zamieszanie w a-dministracyi duchownej dyecezyi mojej w żaden sposób nie mogę obojętnie spoglądać, przeto z pobudek sumienia opuściłem Berlin w dniu wczorajszym, udając się do Poznania, aby tam, odpowiednio do swojego urzędu, paść owieczki, które mi Zbawiciel powierżyłu. Dnia 4 października rano stanął w Poznaniu, gdzie go dnia tegoż po północy aresztowano i powieziono do Berlina; ale wskutek rozkazu, otrzymanego w drodze, odstawiono do Kołobrzega i internowano w mieszkaniu, wyzna-czonem w mieście, pod nadzorem radzcy rządzącego Szczecinom. W obu archidyecezyach ogłoszono żałobę kościelną, ucichły organy i dzwony, a najważniejsze obowiązki administracyjne, przez cały czas dziesięciomiesięcznej niewoli arcypasterza, załatwiał ksiądz Dąbrowski. Dopiero gdy dnia 7 czerwca 1840 r. nowy monarcha, Fryderyk Wilhelm IV, wstąpiwszy na tron, rozpoczął swoje panowanie od aktów łaski, d. 29 lipca podpisał też ułaskawienie D-a, który w d. 5 sierpnia do Poznania powrócił. Lud cały i duchowieństwo powitali go z niewymówną radością, a ks. Alzog ofiarował mu na pamiątkę dnia tego świeżo ukończoną swą Historyę kościoła. D. 27 sierpnia wydał D. nowy

do zgody z róźnowiercami i przepisywał, aby przy i miał do czynienia z opętanym'’. D. był biskupem zawieraniu małżeństw mieszanych nie domagało lat 12, źył lat 68; zwłoki jego spoczęły w kate-się przyrzeczeń co do zachowania znanych warun- drze poznańskiej, serce w gnieźnieńskiej, a źal ków, skoro te przyrzeczenia są niezgodne z pra- powszechny był wymownem uczczeniem cnót i za-wami krajowemi, a więc i do spełnienia trudne; sług arcypasterza. Życie D-a ukazało się naj-ale, aby zarazem wstrzymywało się od wszystkie- pierw w wydanej osobno mowie pogrzebowej ks. go, coby miało charakter „przyzwolenia" na zwią- Jabczjńskiego; potem opisał je profesor semina-zek bez wymaganych w takich razach rękojmi, ryum poznańskiego, Franciszek Pohl, p. t. „Martin Król ze swojej strony wyrokiem z d. 1 stycznia von Dunin Erzb. von Gnesen und Posen* (Mal-

Dunin Karol, prawnik polski współczesny (* d. 28 lipca 18Ł0 r. we wsi Skroniowie, gub. Kieleckiej), ukończył gimnazyum w Pińczowie i Szkołę Główną, a następnie uniwersytet warszawski. Stopień magistra prawa cywilnego uzyskał w r. 1877 po obronie rozprawy „O MaaoBeuiKOMŁ iipaBi", która następnie rozszerzona przez dodanie rozdziału o procedurze i zakończenia, oraz przez zużytkowanie nowych źródeł, wyszła w „Bibliotece Umiejętności Prawnych⁴* p. t. „Dawne Mazowieckie Prawo" (1880, str. III, 271). Rozprawa ta wywołała znaozne zainteresowanie się w sferach uniwersyteckich: dziekan wydziału prawnego w uniwersytecie charkowskim zaproponował autorowi objęcie katedry prawodawstw słowiańskich. Od r. 1880 oddaje się D. praktyce adwokackiej w Warszawie. Prócz magistralnej swej rozprawy, do której wrócimy niżej, ogłosił D. oddzielnie „Prawo własności⁴⁴, rzecz ekonomiczno-prawna dla nieprawników (1880), a nadto długi szereg artykułów, z pośród których wymienimy: „Narodowość i prawo publiczne* (Ateneum 1880 I) z powodu dzieła prof. Gumplowicza: „Das Recht der Nationa-litaeten und Sprachen in Oesterreich-Uugarn", „Indywidualizm w życiu społecznem" (w Ognisku dla Jeża 1882), „Nowy zwrot w nauce prawa cywilnego" (w Gazecie Sądowej Warszawskiej 1883), „Czy żonie upadłego służy przywilej na majątku masy upadłości męża?" (ibid 1884; artykuł ten wywołał znaczne zainteresowanie się nietylko w praktyce, ale i w literaturze prawnej). Z katedry publicznej wygłosił D. dwie prace: 1) „Fragment z dziejów myśli ludzkiej" — odczyt na SzlązakóW r. 1880, który nigdzie drukowany nie był (p. niżej); 2) „O prawnej obronie honoru" (odczyt na Osady Rolne 1884, drukowany w tymże czasie w Wędrowcu). Nadto pisywał do „Wieńca⁴¹, „Opiekuna domowego", „Tygodnika Powszechnego", „Przeglą-

1841    r. pozwolił biskupom utrzymywać bezpośre- borg 1843), z którego korzystała Encyklopedya dnie stosunki z Rzymem, a d. 12 lutego ustano- kościelna; obszernie pisał o nim J. Bartoszewicz wił wydział spraw katolickich w ministeryum wy- w Encyklopedyi S. Orgelbranda; „Dwa głosy po znań. Biskupi pruscy w sprawach małżeństw skonie ś. p. M. Dunina", w polskim i francuskim mieszanych mogli przyjąć wyrok dwóch arcybisku- języku przez Jana Olszowskiego, profesora (Poznań pów; jeden tylko biskup wrocławski, ks. Siedlnic- 1843) są bez wartości. Wiadomości o sporze koki, musiał zrzec się swej djecezyi (w sierpniu ścielnym poznańskim i dokumenta, sprawy tej do-1840 r.). Czując się daleko swobodniejszym, D. tyczące, podawały w swoim czasie dzienniki; pomógł wybrać i przedstawić stolicy apostolskiej między niemi godny jest uwagi memoryał sekre-Brodziszewskiego na biskupa i suffragana gnie- tarza stanu w Rzymie z kwietnia r. 1839, wyda-źnieńskiego, a Dąbrowskiego powołał do kapituły ny z 62 dokumentami w Augsburgu i Ratysbonie poznańskiej i z nową żarliwością Bię zajął świętą p. t. „Darlegung des Rechts und Thatbestandes pracą nad podniesieniem stanu moralnego swojej i t. d.“, oraz odznaczające się spokojnym histo-owczarni. D. 14 października 1841 r. wydał o- rycznym poglądem i jasnem przedstawieniem spra-kólnik do duchowieństwa, zalecając mu, ażeby po- wy, dziełko D ra Hase „Die beiden Erzbischofe" pierało sprawę Towarzystwa pomocy naukowej, (Lipsk 1839). na które i sam łożył hojne ofiary. W marcu

1842    r. listem pasterskim nakazywał znów księżom, aby nie uciekali się do klątew względem tych, co zostają w związkach mał eńBkich z protestantami i nie odmawiali im świętych sakramentów, gdy o nie prosić będą. Przed samym zgonem, za zezwoleniem króla, zaczął zbierać składki na projektowany pomnik św. Wojciecha, który kosztem 18 000 talarów stanąć miał w postaci wspaniałej kaplicy na miejscu śmierci męczeńskiej a-postoła, w Fischhaasen, nad Frisch - Hafem, na drodze z Królewca do Piławy, lecz na doprowadzenie do skutku pięknej tej myśli życia mu zbrakło. W końcu wspomnieć wypada o wydanej pod imieniem księdza Dunina, a cieszącej się niegdyś nadzwyczajną wziętośjią i wielokroć przedrukowywanej, książce do nabożeń stwa, którą ułożył ksiądz Dąbrowski z polecenia arcybiskupa, pragnącego złożyć w niej Bogu hołd wdzięczności za swoje wyzwolenie, a swym dyecezanom pozostawić pamiątkę cierpień doznanych w obronie swej owczarni. Z prywatnego życia Arcybiskupa godzi się wspomnieć: 1) o przyjaźni serdecznej, jaka łączyła go z porucznikiem Sokalskim z Gizewa, którego często nawiedzał i prowadził z nim korrespon-dencyę poufną, dającą najpiękniejsze świadectwo o wysokiej zacności jego duszy. 2) O stosunkach jego z Towiańddm, który, rozpoczynając swój zawód apostolski, uważał za rzecz bardzo pożyteczną dla sprawy zjednać sobie tak znakomitego księcia kościoła: jakoż zrazu wkradł się był w jego względy, prowadząc z nim sam na sam długie rozmowy o sprawach wspólnych wszystkim katolikom Polakom i z wielką pobożnością, krzyżem rozciągnięty, mszy przez niego odprawianych słuchając.

Gdy wszakże w końcu jął wykładać swoją doktrynę i nawracać arcypasterza, ten zerwał z nim natychmiast i z żalem się potem przyznawał, „że daje. W tego rodzaju badaniach bez historyi prawa i bez ekonomii społecznej obejść się nie można* (str. 4). Dzieło rozpada się na pięć głównych rozdziałów. W pierwszym rozpatruje autor .źródła prawa mazowieckiego”; w drugim—prawo publiczne, w trzecim—prawo prywatne, w czwartym — prawo karne, w ostatnim wreszcie — sądownictwo i postępowanie sądowe. W swoim czasie przyjęła je nasza krytyka naukowa z Wysokiem uznaniem. Oto, jak odzywa się o sposob e opracowania źródeł młody badacz A. Winiarz (O zwodzie zwyczajów prawnych mazowieckich, układu Wawrzyńca z Prażmowa, Kraków 1895):

du Tygodniowego⁴, „Niwy⁴ (za dawnych redakcyj), „Nowin⁴, „Gazety Polskiej⁴ (gdzie czaB pewien był stałym recenzentem dzieł prawnych), .Prawdy*, „Ateneum”, .Gazety Sądowej⁴, .Gazety kolejowej4 i innych. Był czas jakiś członkiem komitetów redakcyjnych „Nowin”, .Niwy” i „Gazety Sądowej⁴. W r. 1881 redagował .Gazetę kolejową*. „Dawne prawo mazowieckie⁴ zajęło w literaturze dziejów prawa polskiego stanowisko wybitne, i to nietylko dlatego, że po raz pierwszy sumiennie, naukowo i objektywnie ujęło w jedną systematyczną całość wąźny rozdział dziejów naszego prawa, ale i ze względów ogólniejszej, a mianowicie metodologicznej natury. Cel tej swej pracy objaśnia autor, mówiąc:

.Jak niepodobna mó-

i"

Fig. 92. Dunin Karol

^wić o prawie wogóle, nie poznawszy oddzielnych prawodawstw, tak trudno określić dzieje prawa polskiego bez poprzedniego opracowania praw pro-wincyonalnych, które się na całość jego złożyły”. Co zaś do metody, to—cytujemy tu znowu autora— .głównym błędem, tamującym prawdziwie naukowy kierunek w opracowaniu prawa, jest kwestya metody. Wszystkie swe siły zwracali uczeni prawnicy na abstrakcyjną ideę prawa, starali się ją pochwycić, że Bię tak wyrażę, w powietrzu i z niej snuć tysiączne szczegóły*. Przekonano się atoli, że kierunek ten nie wystarcza i odozuwaó się daje coraz bardziej stanowczy zwrot „do badania konkretnych objawów życiowych, w których idea prawa Bię przejawia i z których jedynie drogą obser-wacyi, a następnie uogólnienia, wyprowadzić ,się 5

dopiero

S. P.

Karol Dunin pierwszy gruntownie i krytycznie badał sprawę obu redakcyj zwodu. Oparł się na niezużytkowanym przedtem rękopisie zwodu Praż-mowskiego, znajdującym się w metryce koronnej w Warszawie, skonstatował zupełną zgodność tego rękopisu z rękopisem Wilanowskim, który znał z wydania Kownackiego, porównał rękopis ogłoszony przez Maciejowskiego z drukowanym zwodem redakcyi Goryńskiego i wykazał, źe tekst przez Maciejowskiego wydany jeBt tłómaczeniem redakcyi Goryńskiego i tylko w odmiennym [systematycznym układzie, bynajmniej zaś nie jest zwodem Prażmowskiego. Następnie porównał tekst rękopisu Metryki koronnej z drukowaną redakcyą Goryńskiego, wykazał zewnętrzne obu redakcyj różnice i doszedł do wniosku, że tekst rękopisów Metryki Koronnej i Wilanowskiego są zwodem Prażmowskiego z roku 1531... Oddał więc D. tę przedewszystkiem przysługę nauce, źe usunął raz na zawsze mylne zapatrywania, wypowiedziane przez Maciejowskiego, które niemały zamęt w ważnej tej kwestyi sprawiały.* (str. 4 odbicia z tomu XXXII Rozpraw wydz. hist.-fil. Akademii Umiej.) We „Fragmencie z dziejów myśli ludzkiej* zastanowił się nad jednym problematem z dziejów rzymskiego prawa: nad wymysłami prawnemi czyli fikcyami które dowodzą, iż „rozwój i postęp” w tej dziedzinie, zarówno jak i w innych, „jest koniecznym”.

Dunin Teodor (* w Wyganowie w Kieleckiem d. 1 kwietnia r. 1854), spółczesny lekarz warszawski. Ukończywszy nauki gimnazyalne w Pińczowie, zapisał się w r. 1870 na wydział lekarski w Warszawie i wyszedł z niego jako lekarz w r. 1876, doktorem medycyny został tamże w r. 1881. Już jako student zwrócił na siebie uwagę profesorów przez zapał Bwój dla nauki i rzeczywiście niepospolite zdolności, więc też bezpośrednio po skończę niu uniwersytetu został asystentem kliniki terapeutycznej w YVarszawie. Na skromnem stanowisku tern, pracując wciąż gorliwie nad dalszem wykształceniem własnem, stał się bardzo użytecznym dla studentów, budząc w nich własnym przykładem zamiłowanie do nauki i ułatwiając im trudności w jej zdobyciu. W r. 1878 objął obowiązki lekarza miejscowego w warszawskim szpitalu Dzieciątka Jezus, a od r. 1880, z małą tylko przerwą, od niego niezależną, prowadzi w tymże szpitalu, jako ordynator, oddział chorych wewnętrznych. Pomiędzy spółczesny mi D. należy do najwybitniejszych klinicystów polskich i z wielu względów

„O habitnalnem zaparciu stolca* (Serya II, zeszyt 24) i „O stanach anemicznych" (Ser. VII, zesz. 74). Do większych rozmiarami prac jego zaliczyć jeszcze wypada: „O zmianach anatomicznych w płucach przy ich ucisku" (Księga pamiątkowa prof. Hoye-ra. Warszawa 1884, str. 249—270.

przypomina ś. p. Chałubińskiego (ob.). Umysł jego żywy, krytycznie myślący, bystrość w spostrzeganiu i umiejętne zużytkowwyanie spostrzeżeń własnych i cudzych, zdolności wielkie wrodzone, zespolone z nauką gruntowną, której służy z zapałem, czynią z niego lekarza, mogącego się mierzyć śmiało z najlepszymi w swym zawodzie. Dla

pożytkiem pracować zaczął już w r. 1877 i od czasu tego, pomimo praktyki rozległej, na drodze tej nie ustaje. Stanąwszy w szeregu młodych naówczas lekarzy, którzy w r. 1881 rozpoczęli wydawnictwo odrodzonej „Gazety lekarskiej,” odrazu zajął pomiędzy nimi stanowisko bardzo dla pisma korzystne, zagrzewając zapałem własnym chłodniejszych i podnosząc

piśmiennictwa lekarskiego

Fig. 93. Dunia Teodor.

wysoko sztandar nauki, dokoła którego wszyscy się radzi garnęli; w tym taż tygodniku najwięcej prac swych ogłosił; jest ich zbyt wiele, żebyśmy je tu wyliczać mogli, pisywał też w „Medycynie* (1877—1880), „Kronice lekarskiej,* „Pamiętniku Tow. lek. warszawskiego" i po niemieoku w Archiwum Virohowa. Wszystkie prace jego, oparte zawsze na podstawach ściśle naukowych, ukazują nam go jako lekarza myślącego, umiejącego patrzeć i widzieć, a to, co zobaczył, zrozumieć, i odpowiednio zużytkować. Niestrudzenie dbały o rozwój naukowy „Gazety lekarskiej,* głównie przyczynił się do tego, że pismo to, począwszy od r. 1889, rozpoczęło wydawać dodatki w postaci Odczytów klinicznych, wydawnictwo to przyozdobił dwiema pracami cenuemi, mianowicie:

Dr. J. P.

Duninów herb pierwotny, ob. Łabędź.

Duninów, wieś w gubernii Warszawskiej, powiecie Gostyńskim, nad Wisłą, z fabryką i rafinery ą cukru „Leonów”. Duniuowskie starostwo niegrodowe w województwie Brzesko-kujawskiem opłacało kwarty w r. 1771 złp. 999 gr. 11; posiadał je wówczas Andrzej Gostomski, podkomorzy

malborski.

And. S.

W. K. z.

Duninowski vel Yke, herb polski z nadania. Na tarczy ściętej, w górnem złotem polu pół orła czarnego, zwróconego głową w prawo i mającego na piersiach półksiężyc srebrny rogami w górę, między któremi srebrny kawalerski krzyż; w dol-nem czerwonem polu trzy zielóne liście koniczyny, dwa u góry, jeden u dołu, szypułkami w dół. W koronie szlaoh. nad hełmem między dwiema trąbami myśliwskiemi, szachowanemi czerwono-złoto, panna w białej sukni, błękitnym berecie na głowie, z strusiem piórem, trzymająca w prawej ręce podniesionej liść koniczyny. Pod tarczą na złotej wstędze dewiza: „Honeste et publice”. Herb ten wraz z nobilitacyą nadany był za zasługi z mocy prawa z r. 1836, przez ces. Mikołaja I, d. 2 kwiet. 1844 r. Karolowi Adalbertowi Wilhelmowi trz. im. Yke („Herb. rodzin, szlachec. Kr. polsk.)“.

K. J

Dunit (geolog.), skała, należąca do grupy skał oliwinowych, a stanowiąca krystaliczno-ziarniste skupienie żółtawo-zielonych ziarn oliwinu i czarnych ośmiościanków źeleziaka chromowego. Odkryta pierwotnie w górze Dun (ztąd nazwa) na Nowej Zelandyi, następnie znalezioną zoitała w południowej Hiszpanii, w górnej Styryi, w Wogezach i w innych miejscowościach.

Dunk Jerzy Montague, drugi hrabia Hali-fax (* r. 1716 —f 1771). Przybrał nazwisko D., zaślubiwszy córkę i spadkobierczynię niezmiernie bogatego sukiennika z Kentu, Dunka (1741). Piastował wysokie godności: zrazu był „master of the buckhounds* za ministerym Pelhama (1744), ge-nerał-lejtenantem, jakkolwiek nie wąchał nigdy prochu, „chief justioe of eyre“, lasów i parków na południe od Trentu, naczelnikiem „Board of trade*, eto. Jako naczelnik tego biura (handlu) dokładał wszelkich starań, aby otrzymać zarząd spraw Indyj, ów, według wyrażenia Walpole'a, „sekretaryat stanu cawartej części zamieszkałego świata*. Lord - namiestnik Irlandyi w r. 1761, pierwszy lord admi-ralicyi (1762), bardzo popularny w klasie kupieckiej, sprawował urząd sekretarza stanu w ministeryaoh Bute’a i Jerzego Grenville’a. Objął ponownie to stanowisko w gabinecie lorda North (1770), pomimo skandalicznego procesu Wilkes’a (ob.) i mocno już nadszarpniętej fortuny. Pod koniec życia popełniał liczne dziwactwa. Powiadają, że w r. 1768 wydał na walkę wyborczą w jednem tylko miasteczku („borourgh") Northampton 150 tysięcy funtów ster-lingów. Faktem jest, że dwaj inni panowie, jego

współzawodnicy, Northampton i Spencer, wydali każdy takąż summę. — „Gr. Euc.* Lamiraulfa. Hml-

towarów, gdyż ruch osobowy Franoyi idzie w tych stronach na Calais i Boulogne s. M. Szczególnie węgiel kamienny, zboże i drzewo budowlane obrały sobie D-ę za główny punkt zborny. — Port ten, czwarty we Francyi co do znaczenia, zajmuje wraz z przedporciem i trzema bassenami 18 ha. powierzchni, otoczony jest kamiennem wybrzeżem na długości 8 km. i ma latarnię morską, której światło sięga w promieniu 20 mil morskich. W r. 1888 wpłynęło tu 2 279 statków (w tern 1386 parowych), objętości 1 112.284 tonn; w bezpośredniej komunikacyi stoi D. z Londynem, Southamptonem, Liwerpolem, Hullem, Hawrem, Roterdamem, Hamburgiem, Lubeką, Kopenhagą i Petersburgiem. — Przywóz towarów znacznie góruje nad wywozem; pierwszy w r. 1888 przedstawiał wartość 327 mil. franków, drugi 48 mil. fr. — D. jest także pierwszorzędną twierdzą. — Właściwe miasto jest czyste, schludne, porządnie zbudowane i bardzo ożywione; dzielnica zwana dolnem miastem, jest siedliskiem przemysłu, zaś trzecia dzielnica, Cytadela, obejmuje doki, magazyny i miejsca

Dunkan I, król Szkocyi, ob. D u a c a n.

And S.

Dunkeld, miasto w szkockiem hrabstwie Pertb, nad rz. Tay, w górzystej okolicy, niegdyś stolica dawnego państwa Kaledońskiego, dziś siedziba biskupa anglikańskiego, z wspaniałą, dziś niemal w ruinie będącą, katedrą (1318—1477;, z pałacem i parkiem księcia Ashold; w pobliżu las i wzgórza Bir-nam, wspominane w Makbecie Szekspira.

Dunker Wilhelm, mineralog i geolog (* 21 lutego 1809 w Eschwege), poświęcił się praktycznemu górnictwu i hutnictwu na kilku kopalniach heskich, a studya odbywał w Getyndze. W 1837 roku został nauczycielem w szkole politechnicznej w Kassel, a w 1854 professorem mineralogii i geologii na uniwersytecie w Marburgu, gdzie i umarł 13 marca 1885. Wydał dzieła następujące: „Bei-trage zur Kenntniss des norddeutschen Oolithenge-bildes und dessen Versteinerungen* (wespół z Fryderykiem Kochem, Brunświk 1837); „Monograpbie der norddeutschen Wealdenbilduug* (tamże 1846);

„Index molluscorum guineensium* (Kassel 1853); ładunkowe, zamieszkaną zaś jest przez marynarzy „Mollusca japonica* (Stuttgart 1861); „Indexmol- i robotników. Wszystkie trzy części liczą razem luscorum maris japonici“ (Kassel 1882). W 1846 przeszło 40 000 m-ców (1892), przeważnie fla-r. wraz z Hermanem Meyerem założył czasopismo i mandzkiego pochodzenia. — Z gmachów publicznych „Paleontographica, Beitrage zur Naturgeschichte godne są uwagi: ratusz, zbudowany w r. 1642, —

K. J.

der Vorwelt“.

kościół św. Eligiusza, wzniesiony w r. 1440 na

na, galerya obrazów, cenne muzea (w gmachu giełdy); towarzystwo rolnicze, towarzystwo popierania sztuk i nauk, szpitale, filia banku francuskiego. — Przemysł różnorodny; są tu fabryki wyrobów z juty, bawełny, lnu i konopi, fabryki płótna żaglowego, odlewnie żelaza, garbarnie, mydlarnie, rafinerye cukru, warzelnie soli, fabryki tytoniu, suszarnie i solarnie ryb, fabryki tranu, hodowla ostryg i t. p. — Rybołówstwo tutejsze, obszerne i kwitnące, zatrudnia przeszło 3 000 ludzi, którzy na 220 statkach o 13 500 t. objętości łowią rocznie za 8 — 10 mil. fr. ryb wszelkiego rodzaju (głównie sztokfiszów u brzegów Irlandyi).—D. jest miejscem urodzenia słynnego marynarza Jana Bartha, którego pomnik, dłóta Dawida z Angers, wznosi się na Wielkim Placu. — Dzieje D-i, są burzliwe, jak wogóle dzieje miast większych, które leżą na zetknięciu się dwóch lub więcej państw. — Tu właśnie schodziły się granice Francyi, Anglii i Niderlandów (czasowo hiszpańskich posiadłości).— Obwarowana przez Baldwina hr. Flandryi w 958 r., D. słynęła już w XII w. ze swego handlu; w r. 1177 Filip ks. Szwabii i Alzacyi umieścił w tutejszej przystani okręty, przeznaczone na wschód, miasto przeciw korsarzom zabezpieczył i przywilejami nadał. — Wraz z Flandryą D. dostaje się Burgun-dyi (1384 — 1477), później domowi Rakuskiemu (1477 — 1513), następnie Hiszpanii, — wreszcie

Dunkierka, franc. Dunąuerąue, niem. wzór Panteouu rzymskiego, kościół Notre Damę Diinkirchen, stolica okręgu w departamencie des Dunes, z wieżą 60 m. wysoką; giełda, pałac francuskim Nord, nad morzem Północnem czyli . sprawiedliwości, teatr, gmachy magazynów i war-Niemieckiem. — Nazwę wywodzą od wyrazu cel- I sztatów okrętowych (z XVII w.). — W D-ce znaj-tyckiego dun (ob.), oznaczającego wzgórze (diu- j duje się podprefektura, główny urząd celny, kolle-ny = odsepiska morskie), i flamandzkiego ker- j gium, szkoła marynarki, szkoły: architektoniczna, ke = kościół, co znaczy, „kościół na wzgórzu*, l malarska, rysunkowa, muzyczna; biblioteka publicz-czyli .na diunach*, i łączą założenie tej osady z kaplicą, którą św. Eligiusz (S-t Eioi), apostoł starodawnej Morynii, zbudował tu w VII w., a Bal-dwin hrabia Flandryi wieś powstałą dokoła świątyni umocnił w r. 960; tymczasem jasne to na pozór objaśnienie nie zadawalnia wielu. — Grunt na którym wznosi się obecne miasto, jest stosunkowo niedawnym osadem alluwialnym, bowiem na początku wieków średnich przestrzeń między D-ą,

Calais i S-t Omer była płytką zatoką, usianą mnóstwem wysp i oddzieloną od morza przez wą-zkie mierzeje piaszczyste. Ale pracowitość mieszkańców nadbrzeżnyoh i ich nieustająca energia wydarły morzu tę odnogę I zamieniły ją na bardzo żyzną krainę, która wprawdzie ma jeszcze ślady wilgotności zbytecznej, lecz przez kanały odwadniające została przeciw niej zabezpieczoną.

Oprócz tych kanałów, cała okolica ma także i kanały do nawadniania, których gleba w latach suchych bardzo potrzebuje. — Trzeci rodzaj kanałów oddaje usługi żegludze i pod tym względem D. jest ogniskiem czterech dróg komunikacyjnych wodnych: kanał do Furnes (Veurne) w Belgii, kanał do Bergues, do Bourbourg i do Mardyck. — W D-ce zbiegają się nadto trzy linie dróg żelaznych: z Calais, Hazebrouck i z Belgii. Port tutejszy, w o-statnich latach znacznie i z wielkim nakładem przekształcony, służy głównie dla transportowania

And S.

— Tutej-

Dr A. P

m-ców (1892).

Dunmail - Raise, wąwóz w górach Kumbryań-skich, na granicy angielskioh hrabstw Cumberland i Westmoreland, pamiętny zwycięstwem, jakie w nim odniósł król anglo-saski, Edmund, nad królem kum-

And. S.

Dr A. P.

inne.

stwie Caithness, 58° 40' sz. pn.

Dunois, historyozna dzielaica Francyi w dawnej prowincyi Orleańskiej, zajmuje południową ozęść dzisiejszego departamentu Eure et Loir w dorzeczu Loir’u; jej głównem miastem było Cbńteau-dun.

Francyi. — W tym przeciągu czasu D. wielokrotnie była obleganą, zdobywaną i burzoną. W r. 1388 Anglicy obrócili ją w perzynę; w roku 1540 zdobyli ją na Hiszpanach, ale tegoż roku odebrali im ją Francuzi, którzy jednak na mocy traktatu w Cateau - Cambresis powracają D-ę Hiszpanii r. 1559. Książę d’Enghien (Kondeusz) zdobywa ją dla Francyi w r. 1646, — a gdy wkrótce potem przeszła do Hiszpanii, Tureniusz ponownie ją w r. 1658 opanował; — lecz i wówczas nie pozostała przy Francyi, gdyż na mocy układu dostała się Anglikom. — Dopiero w r. 1662 Ludwik XIV odkupił ją od nich za 5 mil. liwrów, przekształcił fortyfikacye przez Vaubaua i port rozszerzył. — Pokój utrechcki nakazał zburzenie warowni tutejszej (1713), lecz wzniesiono ją na nowo w r. 1740 — 1743, a chociaż w r. 1763 powołano się na pokój utrechcki i żądano zniesienia twierdzy, — jednak do wykonania tego nie przyszło. W epoce rewolucyi D. przyjęła nazwę Dunlibre; obiegli ją w r. 1793 Anglicy z Niemcami, lecz Francuzi na czas pośpieszyli z odsieczą. — Na wysokośoi D i flota hollenderska pod Ruyterem odniosła zwycięstwo nad angielską pod Workiem d. 23 czerwca 1666 r.—Por. Derode, „Histoire de Dunąuei }ue“ 1852. sze kąpiele morskie są bardzo dobrze i wygodnie urządzone, i dośó licznie odwiedzane; od Paryża 9 godzin koleją.

Dunkirk, miasto w Stanach Zjednoczonych A-meryki Północnej, w stanie Nowojorckim, przystań nad jeziorem Erie, latarnia morska; dwa banki, a-kademia, kilka szkół, fabryki machin; ożywiony handel mąką, drzewem, piwem i tytoniem; 10 200

And S.

Dunlap Wilhelm, malarz i dramaturg amerykański (* 1766 w Perth - Ambog, w stanie New-Jersey—f 1839 w New-Yorku). Już r. 1783 zasłynął był, odmalowawszy świetny portret Washingtona, ale w 1789 rzucił pędzle, a jął się pióra i stał się ulubionym pisarzem dramatycznym, zwłaszcza za dramata: „The father" (1789); „Leice-ster" (1794) i „AndreM (1798). Na tern polu wsze-lakoż, mimo chwały, nie znalazł chleba, powrócił przeto do malarstwa, nie zaniechał jednakże pracy . literackiej i wydał: życiorysy Cooka i Brockdena Browna; „History of the american theatre" (1832); „Hi-story of the rise und progress of the art of design in the U. S." (1834, 2 t.). D. był także założycielem Nowojorckiej Akademii narodowej ryso-wnictwa.    *

Dunlop James, astronom angielski (* 1795 r. w Ayr, w Szkocyi — f 1848 w Bora-Bora, w Australii). Był adjunktem, a od r. 1842 dyrektorem obserwatoryum w Paramata, w Nowej Walii południowej, założonem przez Tomasza Brisbane (ob.), i miał ważny udział w opracowaniu spisu 7 385 gwiazd, zwanego Brisbane - catalogue (1835). Odkrył kilka mgławic i gwiazd podwójnych na półkuli południowej nieba, oraz dwie małe komety 1833 i 1834. Rozprawy swoje ogłaszał w „Me-inoirs of astron. Society" i w „Philosopbical Trans-actionsu.

Sneykl. Pown. Uustr. Zesz. 133. T. 17-ty.

berlandzkim, Dunmailem 945 r.

Dunmore, osada nadmorska, w irlandzkiem hrabstwie Waterford, prowincyi Munster, w rozszerzo-nem uściu rzeki Barrow, doskonale urządzone kąpielisko morskie, z powodu łagodnego klimatu wielce odwiedzane.

Dunmore Head, przylądek w Irlandyi, najbardziej na zachód wysunięty, skalisty, kończący górę Eagle, w prowincyi Munster, hrabstwie Kerry, wprost wyspy Blasket.    lnd- s

Dunn Samuel, astronom angielski (* w Cre-diton, w Deyonshire — f 1794 w Londynie). Był profesorem matematyki i astronomii w Crediton, Chelsea, Londynie, oraz egzaminatorem kandydatów na urzędy kompanii Wschodnio-Indyjskiej. 0-głosił: „A new und easy methode of finding the la-titude on sea or land" (1778); „Nautical tables“

(1785); „The astronomy of fixed stars" (1792) i

■fi. K.

Dunn John, Anglik z pochodzenia (f 1895, pozostawiwszy 70 dzieci). Odegrał on w swoim czasie w przybranym kraju ważną rolę, zwłaszcza podczas wojny z Zuluańczykami. Wielki myśliwy i u-lubieniec Cetewaya, żył przez długi czas jak tubylcy i był groźnym wodzem. Gdy zaś wybuchła wojna z Anglią, przeszedł na stronę swych rodaków, za co po porażce Cetewaya wynagrodzony został nadaniem władzy nad znacznem terrytoryum i nad licznem plemieniem. Czarni jego poddani nie mieli powodu uskarżać się na swego władzcę: budował on drogi, przyczyniał się gorliwie do rozwoju handlu, otwierał szkoły, umiał trzymać w granicach wodzów sąsiednich, karcił surowo wszelkie nadużycia i przeetrzegał ściśle wykonania prawa między poddanymi swoimi.    *

Dunnet Head, skalisty przylądek, opatrzony latarnią morską i stanowiący najbardziej północny kraniec wyspy Wielkiej Brytanii, w szkockiem hrab-

And. S.

And- S.

Dunois (czyt Diunoa), Jan hrabia, przezwany bękartem Orleańskim, sławny wojownik francuski (* ok. r. 1403—f 24 list. 1468 na zamkuL'Hoy). Syn naturalny Ludwika ks. Orleańskiego i Matyanny d’Enghien, małżonki Auberta Flamenc, kawalera de Canny, wychowywał się z prawemi dziećmi swojego ojca przy boku Walentyny Visconti i miał za nauczyciela sławnego medyka-astrologa Floren-tyna Villers. Gdy mu ojca zamordowano (1407), towarzyszył Walentynie do Paryża, aby szukać tam sprawiedliwości, a po śmierci księżny (w grudniu 1408) mieszkał razem z braćmi, dopóki nie podzielił ich losu w walce Armaniaków (ob.) z Bur-gundczykami. Gdy Burgundczycy zdobyli Paryż (1418), młody Jan wpadł w ich ręce, a kiedy od-

40

Hml.

And, S.

Dr J. B-r.

zyskał wolność, jeden z braci jego, hrabia Tertna, już nie żył i traktat w Troyes był podpisany (1420). Wówczas przystał do stronnictwa delfina (ob. Karol VII) i w bitwie pod Baugó dostał pierwszy chrzest krwi (1421). Otrzymał wtedy dobra lenne Vaubonnais w Delfinacie i w roku następnym pojął za żonę Maryę Louvet, córkę Jana Louvet, ulubieńca delfina, który niebawem został królem (22 paźdz. 1422). Mianowany radz-cą i wielkim szambelanem, wziął udział w bitwie pod Verneuil (1424), atoli niełaska, w jaką skutkiem intryg konetabla Richemond’a wpadł Louvet, pociągnęła za sobą i jego oddalenie ze dworu; usunął się wraz z teściem do Delfinatu (1425). Niedługo jednak tam siedział. Świetna odsiecz oblężonego przez Anglików miasta Montargis (1427) była początkiem jego sławy wojennej. Zaraz potem bronił w ciągu siedmiu miesięcy Orleanu, a ciężko ranny pod Rouvray, doradził królowi przyjąć pomoc Joanny Darc (ob.), która pozyskała jego zaufanie, mówiąc, że choe uwolnić z rąk Anglików brata jego, księcia Orleańskiego. Po oswobodzeniu przez Dziewicę miasta i po odniesionych wspólnie zwycięstwach pod Jargean i Beau-gency, towarzyszył jej do Reims; nie mógł wszakże, pomimo czynionych wysiłków, uratować Joanny po wzięciu jej do niewoli pod Compiógne (1430). Śmiały napad oddał mu w ręce Chartres (1432), skąd D. zagrażał Paryżowi i zmusił Bedford’a do zdjęcia oblężenia z Lagny. Wespół z Richemonfem przedsiębrał wyprawę na północ, a następnie sam niepokoił Anglików w połudn. Normandyi i w okolicach Paryża, ażeby przyśpieszyć zawarcie pokoju w Arras (1435), którego jednak nie chciał uznać, albowiem w nim nie przywrócono wolności jego bratu. Ułatwiwszy wzięciem Meulunu zbliżenie się do Paryża, opanował wraz z konetablem stolicę (13 kwietnia 1486), wypędził Anglików z okolic i po zdobyciu Montereau wprowadził uroczyście króla do Paryża (12 list. 1437). Dwa lata następne poświęcił Jan całkowicie na wyswobodzenie swych braci z niewoli; poczem od księcia Karola otrzymał hrabstwo Dunois i wice-hrabstwo Cb&teaudun, wzamian za hrabstwo Vertus (1439). Odtąd nazywał się hrabią D. W tym samym roku wstąpił w powtórny związek małżeński z Maryą Harcourt, która przyniosła mu prawa do dóbr Parthenay. Na zgromadzeniu stanów w Orleanie D. doradzał dalsze prowadzenie wojny, ale przywiązanie jego do brata, Karola, który przystał do malkontentów, wciągnęło go do spisku, znanego pod nazwą „Pra-guerie”. D. pierwszy przecież ukorzył się przed królem. Wysłany z wojskiem na północ, wygnał T a 1 b o t a (ob.) z Dieppe (1443), za co otrzymał hrabstwo Longueville. W r. 1444 pośredniozył przy zawarciu rozejmu w Tours, następnie zajmował się reformą wojska i przyjął dowództwo nad pospolitem ruszeniem. Nie chcąc brać udziału w nowych intrygach, ściągnął na siebie urazę delfina, który skonfiskował mu dobra Vaubonnais. W latach 1446, 1447 i 1448 prowadził w imieniu Karola VII układy z królem angielskim, książętami burgundzkim i sabaudzkim, oraz z antypapieżem

Feliksem V. Bawił w Lozannie, kiedy rozpoczęły się kroki nieprzyjacielskie z Anglikami (marzec 1449). Mianowany naczelnym wodzem w Norm m-dyi, zdobył w ciągu paru miesięcy Pont-d6-l’Arche, Verneui4 Pont-Audemer, Lisieux, Mantes, Vernon, Oisors i zmusił Talbota do zamknięcia się w Rouen, gdzie go obiegł. Powstanie mieszkańców oddało mu w ręce miasto (18 października 1449). Wzięoie Harfleuru, Honfleuru i Bayeux, które uzupełniło zwycięstwo konnetabla pod Formigny (15 kwietnia 1450 r.), a niebawem kapitulacya Caen'u, Falaise i Domfronfu (2 sierpnia) zakończyły ten podbój, który Karol VII nazwał cudownym. W roku następnym (1451) D. odebrał Anglikom całą Guyennę. Poddanie się Bordeaux oraz Bayonny było dwoma wielkiemi epizodami tej sławnej kampanii. Według niektórych historyków D. miał być uznany wtedy za prawego księcia krwi królewskiej, atoli fakt ten nie jest udowodniony. Po wypędzeniu Anglików zwycięski wódz brał udział we wszystkich ważniej • szych sprawach państwowych: w układach z Sabau-dyą, w procesie księcia d’Alenęon, w rewizyi procesu Joanny Darc, i t. d. Pozostał wiernym Karolowi VII i nie odstępował go aż do jego zgonu (1461). Ludwik XI nie wyzuł go, jak to utrzymują, ze wszystkich godności: przeciwnie, używał go do prowadzenia układów z księciem Bretanii, a później poleoił mu wyswobodzić Savonę. Ta wyprawa (1462 — 63) z winy samego króla nie miała powodzenia. Po śmierci Karola Orleańskiego (1465) D. dał się woiąguąć do „Ligi Dobra publicznego⁴⁴ (Ligue du Bień public), i jego - to staraniem stanął układ w Saint-Maur (20 paźdz. 1465). W r. 1466 syn jego zaślubił siostrę królowej, Agnieszkę Sabaudzką. Ostatnie lata swego życia D. spędził w pełni łask królewskich, zajmując się do końca sprawami państwa. Z drugiej swej żony, Maryi Harcourt, pozostawił dwie córki i syna, Franciszka, który odziedziczył po nim tytuły i ogromne włości. — Bor-das (abbó): „Hist. sommaire du D.“ (Chńteaudun, 1884, 2 t.).—Cosneau: „Le connótable de Riche-mont“; „Gr. Enoycl.* Lamiraulta.

Dunoon, miasto w szkockiem hrabstwie Argyle, nad zatoką Clyde, wprost uścia rzeki Clyde, ulubione i bardzo malowniczo położone miejsce kąpielowe, z dobremi urządzeniami; ruina dawnego zamku; 5 000 m-ców.

Dunoyer Bartłomiej Karol, ekonomista, publicysta francuski (* 1786 w Carennac [dep. Lót] —f w Paryżu 1862). Już w r. 1814 wspólnie z Fri Karolem Comtem założył wolnomyślną gazetę „Le Censeur", która od r. 1815 — 19 wychodziła pod tytułem „La Collection*. Po rewolucyi Lipcowej wstąpił do służby rządowej, a w r. 1839 został mianowany dyrektorem Biblioteki Królewskiej. Po zamachu stanu z r. 1851 usunął się do życia prywatnego. Z dzieł jego najwięcej rozgłosu zrobiło mu „De la liberte du travailM (3 tomy, 1845), ja-koteż, uprzednio w kilku wydaniach ogłoszone, „L’in-dustrie et la morale consideróas dans leurs rap-ports avec la libertó*. Już po śmierci w Londynie ogłoszono w r, 1865 dzieło jego „Le second empire et une nouvelle restauration* (2 t.).

S. 8.

Duns Sootus Erigena(Soot albo S o o 11 Jan), filozof-scholastyk i teolog średniowieczny, dla subtelnego wykładu kwestyi filozoficznych, przez współczesnych „Doctor Subtilis“ nazwany. Urodził się, podług jednych w Duns w Szkocyi, podług drugich w hrabstwie Northumberland, a podług innych jeszcze (Wading), pochodził z Irlan-dyi. Również niepewnym, jak miejsce, jest i czas urodzenia D. S. Historycy wskazują trzy daty rozmaite, a mianowicie rok: 1247, 1274 i 1275. D. S. był zakonnikiem reguły św. Franciszka, nauczał w uniwersytecie Oksfordzkim, następnie w paryskim (od 1306 do 1307), skąd przeniesionym został do Kolonii, gdzie też umarł 1308 r. D. S. należy do wybitniejszych przedstawicieli scholastyki średniowiecznej; w walce pomiędzy tak zwanymi „nominalistami* a „realistami* był po stronie tego ostatniego kierunku myśli, chociaż wśród wyznawców owego realizmu odmienne od innych, wybitnych szermierzy scholastyki ówczesnej, zajął miejsce. Różnił się też od św. Tomasza z Akwinu, co do stosowania ogólnych pojęć bytu, co do nauki o woli, łasce i t. p., i stworzył tym sposobem odrębną wśród realizmu scholastycznego gałąź, a zwolennicy jego i naśladowcy otrzymali nazwę „Skotystów* w odróżnieniu od Tomistów (ob.). Stanowisko filozoficzne D. S. jest, co wynikło zresztą z jego położenia społecznego, czysto katolickie, ale w komentowaniu myślicieli staro-źytnyoh, a zwłaszcza w ocenianiu argumentów pisarzy scholastyków, poprzedników swoich i współczesnych sobie, rozwijał ogromny zasób niejako zmysłu krytycznego, to zaś pomogło mu do przedstawienia wielu pytań w odmiennej formie i osiągnięcia odmiennych też wyników. Przydomek „Doo. subt* charakteryzuje go dokładnie, ale znaczenie tego przydomku rozszerzyć trzeba: zastosować go, nie* tylko do strony dodatniej umysłu jego, ale i do ujemnej samego sposobu rozumowania. Ujemnem jest mianowicie, jeśli wolno tak się wyrazić, prze-subtelizowanie wielu pytań filozofii soholastycznej. Zbyt drobiazgowe rozróżnianie pojęć, dzielenie o-kreśleń na różne odcienie działów, poddziałów, dy-stynkoyj, zaciera myśli zasadnicze, tak, iż słuchacz lub czytelnik gubi się w tym lesie rozumowań, tracąc myśl przewodnią. W chaosie poruszanych przez D.-S-a pytań i definicyj uderza jednak zawsze myśl prawdziwie filozoficzna. Krytycyzm wrodzony D.

S-a nie pozwala mu zostawiać bez oceny argumentów, uchodzących wówczas za najpewniejsze, bo uświęcone powagami doktorów kościoła; zwłaszcza św. Tomasz z Akwinu jest ciągle na celu jego wycieczek krytycznych, nie osobistych, naturalnie, ale zwróconych jako do ówczesnego przedstawiciela przesadnej wiary w „rozumowanie", przy udo-wodnianiu dogmatów religijnych. D. 8. ma wątpliwości w wielu takich kwestyach metafizycznych, które scholastyka uznawała za dowiedzione. I tak rozumowanie samo przez się (ratio) nie może, zdaniem jego, udowodnić nam wszechpotęgi Boga (omnipoten-tia) lub nieśmiertelności duszy, ani też dać nam znajomości stosunku człowieka do Boga. Wszelkie w tym kierunku dowodzenia drogą ozystego rozumowania dają tylko „rationes probabilesu, nie zaś „demonstrativae". Co do ostatniej kweBtyi np.: „Soli rationi naturali insistendo, vel errabit circa finem ultimum in particulari, vel dubius re-manebit“. Stąd wniosek: „Necessarie est sibi de hoc tradi aliąua cognitio superuaturalis*. Wątpienie o mocy rozumowania samego w tak żywotnych kwestyach sprowadzało spekulaoyę D. S. na pole praktyczne. Ten wzgląd praktyczny i krytycyzm D. S. naprowadziły historyków filozofii na porównanie osnowy filozofii jego z filozofią Kanta. Słuszńą jednak zwraca uwagę G. Fonse* grive, że nie należy przy tern porównywaniu zapominać, że krytycyzm D. S-a ma na celu, nie wartość samego rozumu ludzkiego, ale tylko pewnych rozumowań teoretycznych, i że tym sposobem jeśli D. S. jest Kantem, to w każdym razie Kantem dogmatystą. Prócz strony krytycznej, filozofia D. S. zawiera i niektóre teoretyczne pomysły, będące właściwością jego filozofii; są niemi mianowicie: teorya jego o tak zwanej „indy-widuacyi* tj. wyjaśnienie zasady i istoty indywidualności ludzkiej, oraz „teorya woli*. Pomysły te, jak wogóle cała filozofia D. S-a, zawarte są w komentarzach jego do ksiąg Arystotelesa, „o duszyu i „o metafizyce", w komentarzach do „Sentencyj“ Piotra z Lombardyi, oraz w dziele: „QuodlibetM. Dzieła jego zebrał i wydał Wading pod, tyt.: „Opera omnia“ w Lugdunie 1639 r. w 12 tomach in. fol. Porów, tegoż Wadinga „Vita Johan. Duns Scotiu, życiorys pomieszczony na czele wspomnianego wydania dzieł jego, oraz oddzielnie wydany w Mons 1644 r. (Ob. Płużański „Thóse sur Duns Soot*. (Paryż 1887). Renan „Duns Scot" (w „Histoire litt. de France*). G. Fonsegrive art „D. S.* w „La Grandę Encyclo-pódie* L’Amirault’a.

Duńska literatura, ob. Dania.

Duński język, ob. Dania.

Duński płaszcz, ob. Tortury.

Duńskie sztuki piękne, ob. Dania.

Dunstan święty, arcybiskup kantuaryjski (Can-terbury) (* roku 925 w Gladstonbury —f 19 maja 988 w Canterbury). Członek znakomitego rodu, spokrewnionego z królewską familią Wessexu, wychowywany był w klasztorze Gladstonbury, gdzie studyował łacinę, filozofię i teologię, a nadto kształcił się w muzyce, malarstwie, rzeźbiarstwie i giserstwie. Następnie przebywał na dworze króla Ethelstana; tam wszakże jego wiedza i biegłość w rozmaitych sztukach ściągnęły na niego oskarżenie o czarnoksięstwo. Uciekł do swojego wuja Elfheaha, biskupa w Winchester, i namówiony przez niego, wstąpił do klasztoru, gdzie żył w celce, mającej 5 stóp długości, a 2 i pół szerokości, oddany modlitwie i umartwieniu ciała. W parę lat później król Edmund (940 —946), usłyszawszy o D-ie jako mężu wielkiej świętobliwości i nauki, powołał go na dwór swój, atoli nieugięty charakter i imponująca postawa zakonnika stworzyły mu tam niebawem wrogów, którzy zmusili go do opuszczenia po raz drugi dworu królewskiego. Niemniej jednak otrzymał on wkrótce potem od króla

i rzutkiej energii arcybiskupa. W British Mu-seum w Londynie znajduje się rękopis D-a pod tyt.: „Expositio regulae Benedicti". —Por.: Bi 1 -land „Acta Sanct."; J. Lingard „History of the Anglosaxon Cburch" (Londyn 1809); Stubbs „Memorials of saint D.“ (Londyn 1874); Hook „Lives of the Archbishops of Canterbury“ (1864).

Hml.

And. S.

opactwo w Gladstonbury. Odtąd wpływ i znaczenie D-a wzrastały nieustannie, pomimo intryg jego przeciwników. Przeszło trzydziestoletni okres dziejów Królestwa Anglosaskiego wiąże Bię ściśle z i-mieniem D-a. Za trzech panowań kierował on niepodzielnie sprawami państwa. Większość najważniejszych aktów publicznych owej epoki nosi podpis tego świętego. Za Edreda (946 — 955) D. otrzymał zarząd skarbu królewskiego. Wstąpienie na tron Edwina (955 — 959) upamiętniło się sceną, świadczącą o odwadze i nie krępującej się u bocznemi względami żarliwości religijnej D-a. Wyrwał on króla z objęć małżonki, nieprawej według ustaw kanonicznych, ale bynajmniej nie u-ważanej za taką podług ówczesnych obyczajów narodowjch. Wzburzenie na dworze po tym wypadku było tak wielkie, że D. musiał opuścić kraj i schronić się do Gandawy. Prawie natychmiast zapanowała anarchia w królestwie. Nortumbrya i Mercya odpadły od Edwina i okrzyknęły królem swoim czternastoletniego Edgara, brata Edwina (957). Przywołany do Anglii D. sprawował rządy w imieniu młodocianego króla. Był już wtedy biskupem WorceBteru i Londynu, a po śmierci Edwina (959), gdy królestwo zostało znowu zjednoczone pod berłem Edgara, otrzymał od tego ostatniego arcybiskupstwo kantuaryjskie. Przez cały ciąg panowania Edgara (959 — 975), wpływ D ą na sprawy kościelne i polityczne był olbrzymi. Przeprowadził on reformę kościelną, ująwszy kler świecki w karby ścisłego regulaminu i poddawszy zakonników pod regułę św. Benedykta; wyplenił śród duchowieństwa nałożnictwo, wymagał, aby każdy duchowny wyuczył się jakiego rzemiosła lub sztuki w celu szerzenia tych umiejętności pomiędzy ludem; założył wielką liczbę klasztorów, będących wówczaB rczsadnikami oświaty. Zarzucają mu, że nie cofał się przed środkami gwał-townemi dla osiągnięcia swyoh celów; ale nie trzeba zapominać, że w X wieku trudno było reformować jedynie za pomocą środków łagodnych. Za pośrednictwem zreformowanego duchowieństwa D. krzewił cywilizacyę w kraju, który po Alfredzie Wielkim zawdzięczał mu niejako swe drugie odrodzenie, lubo, niestety, krótkotrwałe z powodu spadłej nań niebawem klęski najazdów duńskich. Za sprawą D-a trochę więcej oświaty, sprawiedliwości i porządku przedostało się do barbarzyńskich, współczesnych mu, społeczeństw. Wstąpienie na tron Edwarda (975 — 978) omal że nie było hasłem do nowych zamieszek w kraju. Dla zażegnania wojny domowej, D. zwołał do Calne (Wiltshire), zgromadzenie panów („viitan"); tam w sali obrad zawaliła się podczas przemówienia arcybiskupa część podłogi, gdzie stali jego przeciwnicy i większość ich zginęła (977). Widziano w tern sąd Boży. Zresztą Edward został zamordowany w roku 978; następcą jego został brat, Ethelred, przezwany później „Chwiejnym*. D. jeszcze w ciągu lat dziesięciu trzymał w swym ręku wodze rządów. Po jego śmierci, gdy Duńczycy zapuścili swe ze gony aż do Malden, kraj odczuł dopiero brak światłej intelligencyi, silnej woli

Dun sur Auron, albo Dun le Roy, główne miasto kantonu, we francuskim departamencie Cher, okręgu S-t-Amand-Mont-Rond, nad rz. Auron i nad kanałem Berry, połączone drogą żelazną z miastem Bourges; w IX w. było ważną twierdzą Akwitanii, później należało do ks. Berry, wraz z którem przyłączone zostało do Korony w r. 1465. Dziś liczy około 4 500 m-ców; ma fabryki bilardów, świec, tkanin różnych i ruiny dawnego zamku.

Diintzer Henryk (* 1813 w Kolonii), filolog i literat niemiecki. Studyował filologię i lingwistykę porównawczą w Bonn, następnie w Berlinie, poczem przez lat kilka wykładał w Bonn literaturę klasyczną; w 1847 objął posadę bibliotekarza przy gim-nazyum katolickiem w mieście rodzinnem, gdzie dotychczas przebywa. Liczne jego pisma krytyczno-literackie dają się podzielić na dwie grupy. Do pierwszej należą różne prace z dziedziny literatury klasycznej; ważniejsze z nich są: „Homer und der epische Kyklos” (Kolonia 1839), „Kritik und Erkla-rung der Horazischen Gedichte" (5 tomów, Brun-świk 1840—46), „Die Fragmente der epischen Poe-sie der Griechenu (3 części, Kolonia 1840 — 42); „Homerische Abhaudlungen" (Lipsk 1872); „Die Ho-merischen Fragen" (t-że 1874) i t. d. Drugą ka-tegoryę stanowią studya D-a, mające na celu wyświetlenie literatury niemieckiej z czasów Goethego i Schillera, szczególniej zaś pierwszego. Ważniejsze z nich są: „GoetheB Faust" (2 tomy, Lipsk 1850—51; wyd. 2-e 1857); „Frauenbilder aus Goe-thes Goetz und Egmont" (Brunświk 1854); „Goethes lyrische Gedichte, fur gebildete Leser erlautert" (2 tomy, Elberfeld 1858 r.); „Goethes Leben" (Lipsk 1880, wyd. 2-e 1883); „Abnandlungen zu GoetheB Leben und Werken" (2 tomy, t-źe 1885); „Erlau-teruDgen zu den deutschen KIassikern“ (78 zeszytów, Jena i Lipsk 1855-80), powięcone wyjaśnieniu utworów Goethego, Schillera, Klopstocka, Lessinga, Wielanda, Herdera, Uulanda i innych); Schil-lers Leben" (Lipsk 1881), „Lessinga Leben" (t że 1882) i t. d. Wogóle objaśnienia jego w wielu razach są bardzo bystre i subtelne, ale tylko w szczegółach; w ogólnem objęciu rzeczy zwykle powierzchowne i błędne: dlatego też nowsza kj-ytyka nie bardzo się z niemi liczy. Oprócz tego D. pracował i jako wydawca dzieł Goethego oraz różnych materyałów do dziejów literatury niemieckiej tego samego okresu, jak Dp. „Briefwechsel zwischen Goethe und Staatsrath Schultz" (Lipsk 1853); „Aus Herdera Nachlass" (3 t., t-źe 1856 — 57). „Zur deutschen Litteratur und Gesobichte” (2 tomy, Norymberga 1857—1858) i t. d.

Duo w m u z y c e, ob. Duet.

Duodecymalna miara długości, ob. Dwuna-stkowa miara długości.

li

%

Ducdeoymalny systemat liczenia, ob. D w u-nastkowy systemat liozenia.

Duodo Piotr, był posłem rzeczypospolitej weneckiej do króla Zygmunta III r. 1592. Za powrotem do Wenecyi ogłosił we włoskim języku wiele szczegółów o narodzie i o dworze ówczesnym polskim. Najciekawsze z niego wypisy u-mieścił J. U. Niemcewicz, w swoim „Zbiorze pamiętników*.

Duodramat, ob. D y a l o g.

Dup., w naukach przyrodniczych, skrócenie nazwiska Duponchel.

Dupanloup F e 1 i k s A n t o n i Filibert, biskup orleański (* 3 stycznia 1802 r. w Saint-Fe lix w Sabaudyi—f 11 października 1878 na zamku La Combę). Kształcił się w Paryżu, gdzie w r. 1825 otrzymał święcenia kapłańskie. Wybitna in-telligencya i dar wymowy, tudzież protekcya arcybiskupa, utorowały mu drogę do kół arystokratycznych dworskich, dzięki czemu w r. 1827 został spowiednikiem księcia Bordeaux, następnie katechetą młodych książąt Orleańskich oraz kapelanem małżonki delfina. Za monarchii lipcowej był kolejno kaznodzieją w Notre- Damę, przełożonym seminaryum mniejszego w Paryżu, wikaryuszem generalnym i wreszcie, w r. 1841, profesorem wymowy kościelnej w Sorbonnie, gdzie jednak musiał niebawem Bwe wykłady zawiesić, skutkiem hałaśliwych scen, jakie wywołały gwałtowne wycieczki jego przeciwko Voltaire’owi. W r. 1849 był jednym z promotorów ekspedycyi francuskiej do Rzymu, i tegoż roku został biskupem orleańskim. Odtąd rozwijał w rozmaitych kierunkach niezmordowaną działalność literacką, oratorską i kościelno - polityczną. Posiadając, obok ognistego temperamentu, niezaprzeczony talent i dużą erudycyę, dał się wkrótce poznać jako jeden z najzdolniejszych polemistów katolickich. Zabierał głos we wszystkich spornych kwestyach religijnych i politycznych, gromił nieprzyjaciół doczesnej władzy papieskiej, wojował z liberalnemi dziennikami, walczył za wolność nauczania. Ale i ultramontańskiej prasie narażał się niekiedy, i miał ostry spór z Veuillot'em (ob.). Kiedy ksiądz Gaume zabraniał czytania klasycznych autorów pogańskich, D. wystąpił w o-bronie studyów literackich i, jakkolwiek posądzany o liberalne dążności, przyciągnął na swą stronę większość kleru francuskiego. Niemniej w r. 1850 przyczynił się do uchwalenia reakcyjnego prawa szkolnego z d. 15 marca. Przyjęty do Akademii francuskiej (1854), przestał uczęszczać na jej posiedzenia od czasu wejścia do grona „nieśmiertelnych* Littrógo (ob.), przeciwko któremu, jak również przeciwko Taine’owi i Renanowi, ogłosił w r. 1863 broszurę pod tyt.: „Avertissement aux póres de familie¹*. Jego pisemko: „La conven-tion du 15 sept. et l’Encyclique du 8 dśc. 1864“, będące komentarzem i zarazem apologią encykliki papieskiej, doczekało się w ciągu roku 34 wydań, (przekład potoki w Krakowie 1865 r.). Mimo to, na soborze watykańskim r. 1869 D. należał do oppozycyi przeciwko dogmatowi nieomylności papie-kiej, i był jednym z tych, którzy podpisali dekla -racyę z d. 16 lipca 1870. Wprawdzie niedługo potem oznajmił swą uległość, atoli zupełnego przebaczenia w Rzymie nie osiągnął nigdy i nie otrzymał kapelusza kardynalskiego, pomimo kilkakrotnych przedstawień w Watykanie ze strony rządu francuskiego. Również nie doczekał się za życia urzeczywistnienia celu swych usilnych zabiegów,— beatyfikacyi Dziewicy Orleańskiej. Wybrany w lutym 1871 do Zgromadzeń a narodowego, daremnie usiłował przyprowadzić do skutku „fuzyę“ legitymi-stów z Orleanistami, by utorować drogę do tronu hr. Cham bor do w i (ob.). Zostawszy w r. 1876 senatorem, popierał gorąco reakcyjne knowania gabinetu Brogliego (1877), i w tym celu założył dziennik: ,,La defense“. Występował jako nieprzyjaciel rzeczypospolitej i zacięty wróg przymusowego, bezpłatnego i świeckiego nauczania. — Jako pisarz D. był niezwykle płodnym; zostawił po sobie wielką liczbę artykułów dziennikarskich, listów pasterskich, broszur i książek. Większość

■i

kg

ggppip

1111

Fig. 9L Dupanloup Feliks.

wszakże tych prac stanowią publikacye okolicznościowe, skazane już z góry na zapomnienie, aczkolwiek niektóre z nich cieszyły się w swoim czasie ogromnem powodzeniem. Do rzędu utworów D-a, mająoych trwalszą wartość, należy zaliczyć przede-wszystkiem jego pisma pedagogiczne, zwłaszcza poświęcone wychowaniu kobiet, gdzie autor umiał zająć dość liberalne stanowisko. Kwestyę wychowania D. brał szczególnie do serca: sam on uważał siebie za kontynuatora Fenelona (ob.), swojego ulubionego pisarza. W książkach: „La fem-me studieuse* (1863), „La femme chrótienne et franęaise*, oraz w „Lettres sur 1’ćducation des filles* (1879), wykazuje, jaką pustkę w głowie i sercu pozostawia teraźniejsze wykształcenie kobiet, i nawołuje do Btudyów poważnych, utrzymując, że sama pobożność nie wystarcza. Tu także należą dzieła D-a: „L’ Education” (1851, 3 t.), „La haute Education inteilectuelle* (1853, 3 t.),

„Lob conseils aux jeunes gens sur l’ótude de l’hi-stoire* (1872). Zresztą są tu pisma, przeznaczone dla klas średnich, dla tych, co — jak powiada D., — mieszkają w Paryżu na trzeciem piętrze.

stytucyj państwowych, wkrótce jednak wyrzekł się karyery na tej drodze i poświęcił się sztuce. Początkowo studyował malarstwo, a nawet wystawił już w 1793 r. trzy pejzaże - rysunki. Następnie porzucił pędzel i rozpoczął naukę rzeźby w pracowni Lemot’a. W 1799 roku otrzymał wielką nagrodę Rzymską za płaskorzeźbę na temat: Pe-rykles w odwiedzinach u Anaxagorasa. Od roku 1803 do 1811 studyował w dalszym ciągu we Włoszeoh. Po raz pierwszy nadesłał do Salonu w 1810 r. rzeźbę Fil oktet raniony.

O oświatę ludu troszczył się niewiele; uniwersytetu zaś i świeckich nauczycieli nienawidził. Z innych prac D-a zasługują na wyszczególnienie: „Le christianisme prśsentś aux hommes du monde*

(1844, 6 t.); „Móthode generale de catechisme"

(1861, 3 t., drugie wyd.); „Histoire de N. S. 36 sus Christ⁴* (1869); „Le mariage cbretien* (1885, wyd. 7-e; przetł. na język polski w Warszawie Z dzieł jego zasługują na wyszczególnienie: Ve-1872).— Obszerny życiorys D-a napisał F. La- nus genitrix z marmuru; Ajax, również z mar-grange: „Vie de Msgr. D.“ (Paryż 1886, wyd. muru; Orest dręczony przez Eumenidę 5-te, 3 tomy). Tenże wydał: „Lettres choisies⁴* w chwili gdy zabija Klitemnestrę, grupa

D a (1888, 2 t.).

HmL

z trzech figur; Wenus przed Parysem, Ma* Dupaty Karol Małgorzata Jan Mercier, donna z Dzieciątkiem Jezus, rzeźba znaj-prawnik francuski    (* r. 1746    w La Rochelle—f r.    dująca    się w kościele St. Germain des Pres w Pa-

1788 w Paryżu).    Uczeń kollegium Beauvais w Pa-    ryżu.    Generał Leclero, figura całkowicie obua-

ryżu, został w dwudziestym roku życia obrany żona, w muzeum Wersalskiem etc. W 1816 roku członkiem Akademii w La Rochelle. Mianowany D. został obrany człokiem Instytutu. Dwóch dzieł w r. 1768 adwokatem generalnym przy parlamen- jego, zamówionych przez państwo: figury Ludwika cie w Bordeaux,    dostał się,    podczas walki sądo-    XIII,    stojącej na placu Wogezów, i grupy: Fran-

wnictwa przeciwko    reformom    Maupeou, do więzie-    cya i    Paryż, płaczące nad urną księcia

?. S.

nia, a następnie został skazany na wygnanie do Berry, początkowo przeznaczonej na plac Lou-Roanne (1770). Objął swój urząd ponownie do- vois (dziś w kryptach kościoła St. Denis) dokoń-piero w roku 1775, wygłosiwszy po powrocie pa- czył rzeźbiarz Cortot. miętną mowę. Wyniesienie jego na godność pre- Dupaty Ludwik Emanuel Feliks Karol zydenta parlamentu (1778) napotkało na opór ze Mercier (* 1775 w Blanąuefort — f 1851 w Pa-strony członków tej korporacyi, którzy zarzucali ryżu), brat poprzedniego (rzeźbiarza), komedyopi-mu mieszczańskie pochodzenie; wszelako wola kró- sarz francuski. Za młodu odznaczył się jako źoł-la przemogła. W r. 1785 D. złożył urzędowanie nierz w marynarce, później osiadł w Paryżu i od-i wyjechał do Włoch dla ratowania zrujnowanego dał się uprawie dramatu. Napisał wiele drobnych nadmiarem pracy zdrowia. Jako człowiek odzna- komedyj i wodewilów, oraz poemat satyryczny czał się niezmierną prawością, a jako uczony zdo- „Les dślateurs* (1819) i dydaktyczny „L’art poś-był sobie w kryminalistyce zaszczytne imię roz- tique pour les jeunes personnes, ou lettres ń Isau* prawą: „Reflexions historiques sur les lois crimi- re sur la poósie** (1823—24), Najlepszą jego ko-nelles" (1788), gdzie wykazywał wady i niedosta- medyą jest „La prison militaire⁴* (1803). Operą tki praw obowiązujących, udawadniał potrzebę re- „L’antichambre“ (1802) naraził się Napoleonowi form, domagał się jawności sądów i dokładnego i został internowany w Brest; ale za wstawieniem wywodu śledztwa. Głośną była jego obrona się wpływowych osób odzyskał wolność. W r. 1836 trzech włościan z pod Chaumont, oskarżonych nie- został członkiem akademii.

winnie o zabójstwo i skazanych na łamanie ko- Duperron Jakób Davy, kardynał, mąż stanu, łem; D. po latach walki i wysiłków, i pomimo, że teolog i poeta francuski (* 1556 w Saint - Ló — f jego „Memoire justificatif⁴* został z nakazu parła- 1618 w Paryżu). Pochodził z rodziny protestanc-mentu paryskiego spalony przez kata, dopiął tego, że kiej, ale dostawszy się na dwór Henryka III prze-sprawa była powtórnie sądzona i włościanie zo- szedł na katolicyzm i został królewskim lektorem, stali uniewinnieni. D. napisał także: „Discours a po przyjęciu święceń kapłańskich, —kaznodzieją dans la cause d’une veuve accusee d’avoir forfait nadwornym. Zasłynąwszy znakomitą wymową, za avant l’an de deuil* (1789) oraz „Lettres sur la Henryka IV w r. 1591 zasiadł na stolicy bisku-procódure criminelle en France* (1788). Dla piej w Evreux i wielce się przyczynił swoim współczesnych był on jednak przedewszystkiem wpływem do nawrócenia króla. Odznaczył się autorem „Lettres sur l’Italie“ (1788, 2 t., tłóma- w poselstwie do Rzymu w sprawie pogodzenia czone na język polski przez księdza Mich. Olszew- króla z papieżem, jako też w sporach z protestan-skiego, Wilno 1819), których ogromne powodzenie tami; tryumf jego nad Duplessis Mornay na dyspu-nie wydaje się nam dziś UBprawiedliwionem; grze- cie w Fontainebleau był bardzo słynny. W roku szą one rozwlekłością i przesadnym sentymentu- 1604 otrzymał kapelusz kardynalski. Za drugiego lizmem. D. był przyjacielem d’Alemberta. — Por. pobytu w Rzymie oddał wielką usługę Francyi Robespierre „Ełoge de D.“ (1789). HmL przez swój wpływ na obiór życzliwych jej papie-Dupaty Ludwik Marya Karol Henryk, ży, Leona XI i Pawła V, a w r. 1606 został za-rzeźbiarz francuski (* w Bordeaux 29 września mianowany arcybiskupem w Sens, wielkim jałmu-1771—f w Paryżu 12 listopada 1825 r.). Ulega- źnikiem i komandorem orderu Ducha św. Dzięki jąc woli ojca, urzędował czas jakiś w jednej z in- jego zabiegom, za Ludwika XIII ostatecznie przy-

Wł. M. K.

Hml.

Hml.

Hml.

siąpiono do budowy kollegium królewskiego (dzisiejsze Collóge de France). Utwory poetyczne D-a są: „Le cabinet des Muses* (1619); „Les delices de la poćsie franęaise* (1620 i 1627); teologiczne i inne: „Oraison funóbre sur la mort du M. Ron-sard* (1586); „Traitć de Saint - Sacrement* (1612); „Les Diverses oeuvres de rillustrissime Cardinal D.* (1622); „Perroniana*, zebrane przez C. Dupuys (Haga 1666, Kolonia 1669). — Feret „Le Cardinal D.“ (Paryż 1877).    *

Dupetit - Thouars Ludwik Marya Albert, botanik francuski (* 1758 r. w Boumois pod Sau-mur — f 1831 w Paryżu). Podróżował z bratem swym, Arystydem (ob.) po wyspach Mauritius, Reunion i Madagaskarze, i florę ich dokładnie zbadał i zebrał. W r. 1807 został zamianowany dyrektorem królewskiej szkółki drzew w Paryżu, a w 1820 członkiem instytutu. Z dzieł jego wymienimy: „Histoire des vógótaux rćcueillis dans les ileś de France, de Bourbon et de Madagascar* (1804); „Histoire des vśgetaux rócueillis dans les ileś australes d’Afriqueu (1806); „Mólanges de bo-taniąue et de yoyage* (1811); „Histoire particu-lióre des plantes orchidóes rścueillies sur les trois ileś australes d’Afrique* (1822). Inne dwa: „Hi-stoire d’un morceau de bois* (1805) i „Essai sur la vógótation considćree dans le developpement des bourgeons* (1809), odnoszą się do jego teoryi o rocznych słojach w pniu drzewa.

Dupetit - Thouars Arystyd Aubert, marynarz fraacuski (* r. 1760 na zamku Boumois, pod Saumur—f 1 sierpnia 1798 w bitwie pod Abukir). Zaciągnął się do marynarki w r. 1778 i odznaczył w licznych bitwach morskich podczas wojny z Anglią 1779—1783 r. W roku 1792 uzbroił własnym kosztem okręt, na którym popłynął szukać La Pórouse’a (ob.), atoli na wyspie Fernando de Norouba został schwytany przez Portugalczyków i odesłany do Lizbony. Odzyskawszy wolność, podróżował po zachodnio - północnem wybrzeżu Ameryki. Okrył się chwałą w bitwie pod Abukir, podczas wyprawy egipskiej, gdzie dowodził okrętem „Tonnant". W ciągu wielu godzin wytrzymywał morderczy ogień dział angielskich; nie chciał poddać się, pomimo że wszystkie maszty jego okrętu były potrzaskane w kawałki i sam on miał zgruchotaną nogę. Umierając, zatknął sztandar trójkolorowy na szczątkach masztu głównego. Z wojny angielskiej 1778—83 r. pozostawił wspomnienia, umieszczone w książce zatytułowanej: „Le capitaine du Petit - Thouars peint par lui -móme*.

Dupetit-Thouars AbelAubert, admirał francuski (* r. 1793 — f 1864 w Paryżu). Wstąpiwszy do marynarki w r. 1805, dał się poznać przez swe prace hydrograficzne, dokonane u wybrzeży ży Newfoundlandu i Algieryi. Ułożył plan ataku na Algier. Zmusił w roku 1833 Peruwiańczyków w Callao do zwrócenia francuskiego okrętu kupieckiego „Petite-Louise*, nieprawnie zajętego, za co mieszkańcy Bordeaux ofiarowali mu szpadę honorową. W latach 1837—39 odbył na fregacie „Ve-nus“ podróż naokoło świata, której opis wydany został nakładem Akademii nauk, pod tyt.: „yoyage autour du monde sur la frógate La Venus* (Paryż 1841 — 49, 11 tomów i 4 t. atlasu). Mianowany kontradmirałem, doradził rządowi Ludwika Filipa objęcie w posiadanie wysp Towarzyskich i Marquesas. W r. 1842 udał się do Tahiti, gdzie wymógł na królowej Pomare uznanie protektoratu Francy i. Atoli agent angielski, Pritchard, kazał zerwać chorągiew francuską. Wówczas D.-T. wysadził załogę na brzeg, opanował wyspę i wypędził Pritcharda. Gabinet Guizotfa, przestraszony protestem Anglii, wyparł się śmiałego czynu admirała i udzielił mu nagany, Pritchardowi zaś dał odszkodowanie. Urażona tą małodusznością rządu, opinia publiczna stanęła w obronie D.-T-a; dziennik „National* zebrał 30 tysięcy franków na ofiarowanie mu szpady honorowej, której on jednak nie przyjął, a natomiast w r. 1844 złożył w izbie deputowanych raport o zajęciu w zupełne posiada-uie wyspy Tahiti wraz z wyspami Towarzyskiemi i Marquezas. W r. 1846 został wice-admirałem. Wybrany w r. 1849 z depart. Marne - et - Loire do zgromadzenia prawodawczego, przeprowadził wniosek przeznaczenia wysp Marąuezas na miejsce depor-tacyi.

Dupetit-Thouars Abel Mikołaj Jerzy Henryk, wice-admirał francuski (* 22 marca 1832 r. w Bordeaux - les - Ronches, dep. Loiret), synowiec poprzedzającego. Brał udział w wojnie krymskiej, gdzie dwukrotnie został ciężko ranny. Podczas kampanii włoskiej 1859 r. dowodził kanonierką na Adryatyku. Po wybuohu wojny francusko-niemieckiej powierzone mu zostało dowództwo nad bateryami pływaj ącemi na Renie; zmuszony jednak wkrótce zamknąć się w oblężonym Strassbur-gu, odniósł tam ranę. W r. 1877 był szefem gabinetu w ministeryum marynarki, 1887 — prefektem morskim Tulonu, a w r. 1888 objął dowództwo eskadry ewolucyjnej. Położył zasługi około prawidłowej organizacyi służby torpedowców we flocie francuskiej.

Duphot Leonard, generał francuski (* roku 1770 w Lionie — f 27 grudnia 1798 w Rzymie). Był synem kapelusznika. Zaciągnąwszy się zaraz w początkach rewolucyi do wojska, zasłynął w krótkim czasie jako jeden z najzdolniejszych o-ficerów francuskloh. Służył w armii pirenejskiej, a następnie we włoskiej i w 27-ym roku życia został generałem brygady. W końcu r. 1797 udał się wraz z Józefem Bonapartem, ambasadorem rzeczypospolitej przy dworze papieskim, do Rzymu, gdzie miał połączyć się węzłem małżeńskim z siostrą żony ambasadora,' Dezyderyą Clary (późniejszą małżonką Bernadottego). W dniu 27 grudnia przed mieszkaniem Józefa Bonapartego poczęły się gromadzić tłumy ludu, domagając się interwencyi Francyi w celu obalenia rządu papieskiego i zaprowadzenia rzeczypospolitej. Gdy niebawem nadeszło papieskie wojsko i dało do stojących tłumów ognia, ambasador wyszedł, wzywając lud i wojsko, by się rozeszli, a generał D. rzucił się między żołnierzy, zaklinając, by zaprzestali ognia. Wówczas ugodzony kulą w piersi, padł na ziemię,

Hml.

gdzie został dobity kilku pchnięciami bagnetu. Zabójstwo to dało powód Francuzom do zajęcia Rzymu, uwięzienia papieża i proklamowania rze-czypospolitej rzymskiej (w lutym 1798). Popioły D-a zostały złożone do urny i umieszczone na placu kapitolińskim, na szczycie starożytnej kolumny; motłoch jednak zburzył ten pomnik po opuszczeniu przez Francuzów miasta. D. napisał odę: „Aux Mńnes des hóros morts pour la liber-tó“, którą, z muzyką Lai's’a, śpiewano w wojsku francuskiem.

Dupin Ludwik Eliasz, profesor filozofii w kollegium królewskiem w Paryżu (* 1951 w Paryżu—f 1719 tamże). Otrzymawszy w 15-ym roku życia swego stopień magistra sztuk wyzwolonych, oddał się następnie studyom teologicznym, głównie zaś zajmował się archeologią chrześciańską, zwracając przytem pilną uwagę na synody, ojców św. i pisarzy kościelnych. W r. 1684, już jako doktor filozofii, zostawszy profesorem, zaćzął wydawać bibliotekę Ojców kościoła p. t. „Bibliothóąue universelle des póres de 1’óglise*. Tom pierwszy (1686) poświęcił Ojcom kościoła pierwszych trzech wieków, podając każdego z nich życiorys, obok spisu dzieł jego z uwagami krytycznemi nad każdego treścią i stylem. W uwagach tych wszakże okazał się D. tak wolnomyślnym, iż w kościele francuskim wywołał tern wielkie zgorszenie: BosBuet, R. Simon, Labrussel, a szczególniej benedyktyn Petit- Didier, wystąpili przećiw jego dążności, arcybiskup du Harlay w liście pasterskim wydawnictwo potępił, a skutkiem tego i parlament zupełnie go zakazał. Zarzucano D-owi szczególniej osłabianie czci należnej Bogarodzicy, przychylność dla nestoryanizmu, zamach na suprema-cyę Stolicy Apostolskiej i przypisywanie Ojcom kościoła błędów w kwestyi nieśmiertelności duszy. Później jednak (f. 1698) D. pod zmienionym tytułem „Bibliottóąue des auteurs ecclesiastiąues* przystąpił do dalszego ciągu dzieła swojego i wydał 61 tomów (Wydanie amsterdamskie w 19 tomach). Dzieło to bardzo szczegółowe i dość dokładne, ale przejęte duchem gallikańskim, co dało powód do •wprowadzenia go na index (1717). Oprócz tego D. ogłosił „Joannis Gersonis opera* (Amsterdam 1703, 5 tomów); „Liber psalmorum cum notis" (z własnym przekładem francuskim 1710); „Bi-bliothóąue universelle des historiens“ (1716); oraz jest autorem wielu prac historycznych, z których wymienimy ważniejsze: „De antiąua ecclesiae di-sciplina dissertationes historicae* (Paryż 1686); „Discours próliminaire sur 1’ancien et le nouveau Testament* (1699); „Notae in Pentateuchum* (1701); „Histoire d’Apollon de Thiyaneu (1705); „Histoire de 1’eglise en abróge par demandes et rśponses* (1712); „Histoire profaneu (6 t. 1714); „Bibliotbó-que universelle des historiens* (1716, 2 t.). Obok tak rozległej działalności pisarskiej D. brał udział w sporach Jansenistowskich, skutkiem czego pozbawionym został katedry i wywołanym z Paryża. Powróciwszy z czteroletniego wygnania w Chńte-lerauit, powziął myśl zjednoczenia wszystkich wyznań chrześciańskioh, a szczególniej kościoła kato

lickiego z prawosławnym i anglikańskim. Kiedy cesarz Piotr W. w r. 1717 nawiedzał Paryż, D. był głównym negocyatorem w sprawie połączenia kośoioła greckiego z rzymskim, o które starała się Sorbonna, a na rok przed tern sam traktował z arcybiskupem kantuaryjskim Wakem o unię z kościołem anglikańskim, przy czem czynił pewne u-stępstwa w nauce wiary i przez to popsuł sprawę. Jakkolwiek D. ma niewątpliwe zasługi, jako dziejopisarz kościelny i świecki, trudno wszakże zaprzeczyć, że grzeszył brakiem bezstronności i chłodnej rozwagi, unosząc się duchem stronniczym zasad gallikańskich.    *

Dupin Andrzej Marya Jan Jakób, zwany D-em starszym („ainó*) dla odróżnienia od dwóch swych braci, Karola i Filipa, mąż stanu i prawoznawca francuski (* d. 1 lutego 1783 r. w Varzy, w prow. Nivernais—f 10 listopada 1865 w Paryżu). Studya prawne odbywał w Paryżu, poczem poświęcił się praktyce adwokackiej i szybko zyskał wziętość. Jego broszura p. t.: „Mś-moire- pour la librę defense des acousćs*, ogłoszona w chwili (paźdz. 1815), kiedy tryumfująca re-akcya piorunowała w swych dziennikach przeciwko adwokatom, podejmującym się obrony oskarżonych o zdradę stanu, tudzież obrona marszałka, Ney’a (ob.) uczyniły go popularnym w szerokich kołach ludności. Zostawszy uprzywilejowanym adwokatem stronnictwa liberalnego, D. stawał z powodzeniem w licznych za Restauracyi procesach politycznych, między innymi bronił w r. 1821 Berangera (ob.), a w r. 1829 „Journal des Debata*, ścigany sądownie z powodu głośnego artykułu, który się kończył proroczemi słowami: „Nieszczęsna Francya! król nieszczęsny 1“ Rozwijał podówczas w swych mowach zasady 1789 r. i uderzał gwałtownie na jezuitów, dopóki, zresztą, nie miał widoków pozyskania teki ministeryalnej. Członek izby deputowanych od i. 1826, był jednym z promotorów adresu 221 i odegrał niepoślednią rolę w wypadkach 1830 roku, występując już to za kulisami politycznemi (był od r. 1817 doradzcą prawnym księcia Orleanu), już to nawet na ulicy, gdzie zachęcał obywateli do oporu. Z jego-to namowy książę ten przyjął imię Ludwika Filipa I, zamiast Filipa VII, proponowanego przez zwolenników tradycyi. „Książę Orleański, twierdził D., powołany został na tron, nie jako Bour-bon, ale pomimo, że jeBt Bourbonemw. Król mianował go prokuratorem generalnym przy sądzie kassacyjnym (w sierpniu 1830). D. został apologetą rewolucyi lipcowej i rzecznikiem interesów bogatego mieszczaństwa, które wraz z Ludwikiem Filipem przyszło do władzy. Dawniejszy jego zapał liberalny znikł bez śladu, a z nim i znaczna część popularności. Podczas zaburzeń w lutym 1831 lud usiłował zburzyć jego mieszkanie. Atoli w izbie deputowanych D. wywierał wpływ wielki na swoich kolegów i był ośmiokrotnie obierany na prezydenta. Kierował obradami silnie i stanowczo, obrażając nieraz tonem arbitralnym i brakiem grzeczności miłość własuą zarówno swych przyjaciół, jak i przeoiwników; prze-

Hml.

Dr J. B-r.

. „Traitó Z innych

tomy).

strzegał jednak wobec rządu prerogatyw izby i niezależności trybuny. Był zażartym przeciwnikiem Thiersa. Przemawiał dosadnie, zwięźle i jasno, lubo nierzadko wpadał w trywialność. Stałością przekonań politycznych bynajmniej się nie odznaczał. Służył gorliwie monarchii lipcowej, a 25 lutego 1848, nazajutrz po wybuchu rewolucyi, o-znajmił obojętnie sądowi kassacyjnemu, że odtąd wyroki wydawane będą „w imieniu ludu francuskiego" i głosował za konstytucyą republikańską. Kiedy wiatr zwrócił się znowu w inną stronę, D. pierwszy poparł księcia prezydenta i w roku 1851 oświadczył się za przedłużeniem jego władzy i rewizyą konstytucyi. Został wybrany znaczną większością głosów na prezydenta zgromadzenia prawodawczego, przeciwko Ledrn - Rollin’owi i Lamoriciere’owi. Po zamachu stanu 2 grudnia 1851 r. pozostał na swym urzędzie prokuratora generalnego i dopiero po wyrzeczeniu konfiskaty na majątki rodziny Orleańskiej, w których zarządzie miał udział, uznał za właściwe podać się do dymissyi. W r. 1857 objął przecież na nowo tę posadę, występująo odtąd aż do śmierci jako zdeklarowany Bonapartysta. Był członkiem Akademii francuskiej od r. 1831. Jako gorliwy obrońca przywilejów kościoła gallikańskiego, miał w r.

1854    głośny spór z Mont ale mbe r t em (ob.). Lista dzieł i rozpraw, napisanych przez D-a, jest bardzo długa, aczkolwiek większość ich nie posiada naukowej wartości. Wymieniamy ważniejsze: „LibertÓ3 de 1’Eglise gallicaue" (Paryż 1824; wyd. nowe 1869); „Glossaire de 1’ancien droit franęais" (wydany przy współudziale Laboulaye’a, 1846); „Opuscuies de jurisprudence* (1851). Zbiór jego obron i mów parlamentarnych wyszedł w 14 tomach p. t.: „Róquisitoires, plaidoyers et discours de rentróe* (Paryż 1834—1873). D. ogłosił nadto jeszcze za życia swe pamiętniki („Memoires“,

1855    — 1863, 4 t.). Miasteczko Varzy wzniosło mu posąg bronzowy.

Dupin Piotr Karol Franciszek, baron, zasłużony polityk i ekonomista francuski (* d. 6 października 1784 w Varzy [Nióvre] r— f 1873 r. w Paryżu). Jako inżynier marynarki przez lat kilka od r. 1816 objechawszy Anglię, wystudyował tamtejsze stosunki wojenne, marynarskie i handlowe i dziełem swojem („Voyage dans la Grandę Brótagne de 1816 ń 1821“ 6 tomów z atlasem, Paryż 1820 — 24), wywołał poważne ulepszenia w kraju. Spotkały go też liczne zaszczyty: został członkiem akademii nauk, profesorem nowoutworzonego konserwatoryum sztuk i rzemiosł, uzyskał tytuł barona, obrany został do izby deputowanych, a nawet w trzydniowem ministeryum księcia Bas-sano w roku 1834 był ministrem marynarki. W roku 1837 podniesiony na para Francyi, należał do umiarkowanej oppozycyi. Po zamaohu Napoleona Iii-go, zrazu usunął się od życia publicznego, ale już w r. 1852 mianowany senatorem, odznaczył się mowami swemi za świecką władzą papieża i przeciw protestanckim Niemcom. Konfiskata dóbr Orleańskich zniewoliła go do złożenia urzędu generalnego inspektora inżynieryi

Encykl Powiz nitutr Zetz. 184. I, lT-ty.

morskiej. Biorąc udział we wszystkich niemal sprawach politycznych, naukowych i przemysłowych swojego ozasu, D. napisał niezmierną ilość sprawozdań, wniosków i rozpraw, dotyczących handlu, budowli państwowych, moralnośii ludowej i t. d., położył też rzetelną zasługę, jako inioya-tor i popieracz wielorakich celów i instytuoyj publicznych. Oprócz głównego dzieła o podróży angielskiej, na czele wymienionego, napisał szereg cały dzieł ekonomicznych, z których ważniejsze: „Discours et leęons sur Tindustrie et le com-merce“ (2 tomy, 1825); „Le petit producteur fran-ęais“ (7 tomów, 1827 i nast.); „Fprces productives et commerciales de la Franoe“ (1827); „Force productive des nations depuis 1800 jusqu ń 1851“

(4 tomy, 1851). W czasie wyborów na Prezydenta rzeczypospolitej w r. 1848 D. otrzjmał także pewną liczbę głosów, co również świadczy o popularności jego zasług dla kraju.

Duplay Szymon Emanuel (* w Paryżu d.

10 września r. 1836), chirurg francuski. Nauki odbył w Paryżu, jako student w r. 1862 został pomocnikiem prosektora; obroniwszy rozprawę „Des * collections sóreuses et hydatiąues de l’aine“ otrzymał dyplom doktorski i posadę prosektora (1866).

W tym samym roku napisał rozprawę „De la hernie ombilicale*, stanął do konkursu i został profesorem przybranym (agrógó) chirurgii wydziału paryskiego. W r. 1871 mianowany chirurgiem szpitala de Lourcine, w 1872 r. zastępował Lau-giera w klinice chirurgicznej. 'Napisał bardzo wiele rzeczy dobrych z zakresu swej specyalnośoi; najważniejszem wszelako dziełem jego jest ciąg dalszy i dokończenie wielkiego podręcznika chirurgii, rozpoozętego przez Folii na p. n. ćlćmentaire de pathologie externe“. prac jego na wyszczególnienie zasługują jeszcze: „De 1’hypospadiase periuój-scrotale et de son traite-ment chirurgical" (Paryż 1874), oraz „Confśren-ces de Cliniąue chirurgicale faites ń l’bópital Saint-Louis et Saint-Antoine* (tamże 1877 — 79, dwa

Dr J. p.

Dupleix Scypion, historyk francuski (* 1569 w Condour — f 1661 tamże), protegowany przez Henryka IV i Małgorzatę de Valois, przybył do Paryża r. 1605 i został referendarzem (maltre des reąuótes) u dworu królowej, a król powierzył mu wychowanie pobocznego syna swojego, hrabi Morela. Jako pisarz, śoiągnął na się uwagę dziełem „Mómoires des Gaules dśpuis le dćluge jus-qu’ń rśtablissement de la monarchie franęaise aveo 1’ótat de 1’óglise et de 1’Empire depuis la naissance de J. C.“; lecz nierównie ważniejszą pracą jego była „Histoire gśnśrale de Fiance“ (1621—1643, w 5 tomach in folio). Ukazanie się tego dzieła wywołało wiele gwałtownych artykułów polemicznych. Historya ta nie celuje pod względem stylu, ale odznacza się jasnym i metodycznym, lubo drobnostkowym rozkładem; grzeszy też brakiem krytycyzmu i zaniedbaniem źródeł nawet najdostępniejszych. Najlepsze są tomy traktujące o panowaniu Ludwika XIII, pisane, jak przypuszczają, pod natchnieniem Richelieugo, który sam

41

Hł.

S. K.

czuwał nad ich drukiem i któremu D. nie skąpił pochlebstw.    *

Dupleix Józef Franciszek, gubernator In-dyj francuskich (* 1697 — f 1763). Ojcieo jego, wojskowy, pragnął wykształcić syna na kupca i aby odwieść go od studyów estetycznych, wyprawił w r. 1715 do Indyj wschodnich; w r. J720 młody D. został członkiem rady wyższej i komisarzem wojskowym kompanii wschodnio - indyjskiej, a w r. 1730 gubernatorem Chandernagoru, przy-czem własna jego fortuna znacznie wzrosła, tak, iż w kilku wypadkach pożyczał duże summy kompanii. Zaślubił Joannę, wdowę po radzcy kompanii, Vincent; słynęła ona ze zręczności w rokowaniach dyplomatycznych z miejscowymi książętami, którzy ją zwali Joanna-Begum (księżna Joanna). Dostawszy się na stanowisko gubernatora Pondichery, D. marzył o rozciągnięciu władzy Francyi na całe Indye, a więc i nad państwem wielkiego Mcgoła. Dzieło to zostało przerwane przez wojnę między Francyą a Anglią w roku 1745. D. polecił admirałowi La Bourdonnais zaatakować Madras, którego kapitulacya nastąpiła we wrześniu. Jednakże między D. a La Bourdonnais wynikły wkrótce niesnaski, które się skończyły dopiero wtedy, gdy admirał, zrażony niepowodzeniem, opuścił Indye. Historycy francuscy obecnie wystawiają admirała jako nierozważnego opponenta przeciw wielkim planom kolonizatorskim D-a. Wkrótce potem D. z małemi siłami zwyciężył na-baba Karnatyku i zabierał się do wypędzenia Anglików z Saint Eavidu, gdy flota angielska, z admirałem Boscawenem na czele, napadła na Pondichery. D. odniósł i na ten raz zwycięstwo; niebawem jednakże pokój, zawarty w Akwisgranie, położył tamę dalszym działaniom wojennym; ale D. z większem jeszcze powodzeniem utrwalał wpływ Francyi na półwyspie. W zatargu wszakże z jednym z nababów próżno wzywał pomocy rządu dla zwalczenia intryg angielskich. Zesłany komisarz nadzwyczajny, Godeheu, wystąpił nawet wrogo przeciwko D-owi, nie zatwierdził mu rachunków, kazał go uwięzić i odesłał do Franoyi. Następstwa były takie, że wpływ francuski w In-dyacb zaczął upadać, a wielki kolonizator zmarł w nędzy.— „Gr. Enc.* Lamiraulta.

Du Plessis, kardynał R i c h e 1 i e u (ob.).

Duplessis-M o r n a y, F i 1 i p, pan na DupleBsis-Marly, mąż stanu i pisarz francuski, ob. Plessis.

Duplessis Jerzy Wiktor Antoni Gratet, ikonograf i historyk sztuk pięknych (* 1834 w Cha-tres). W r. 1853 zostawszy urzędnikiem w Bibliotece narodowej, 1883 objął tam po hr. Henryku Delaborde obowiązek kustosza oddziału rycin, a r. 1891 został członkiem Akademii sztuk pięknych. Oprócz licznych artykułów po głównych przeglądach artystycznych, ogłosił długi szereg dzieł z zakresu sztuki, z których wymieniamy ważniejsze: „Le livre des peintres de Michel de Marolle* (1855): „Les graveurs sur bois contemporainsw (1857); „No-tice sur Górard Audran* (1858); „Histoire de la gravure en France“ (1861); „Bibliographie biogra-phiqueu (1866); „Les costumes des XVI, XVII et

et XVIII sióeles" z illustracyami Chevalier-Chevi-quard’a (1867—73); „La gravure du portrait en France* (1877); „Histoire de la gravure en Italie, en France, en Allemagne etc.“ (1880); „Ićones ve-teris Testamenti de H. Holbein* (1884) i wiele innych. Oprócz tego z heliorytownikiem Aman- Durandem wydał główniejsze dzieła mistrzów ryto-wnictwa; Van-Dycka, Ruysdella, Marcina Schongau-era, Andrzeja Mantegni, A. Diirera i in.    *

Dupliką (z łacińskiego), w prawnictwie znaczy odpowiedź strony pozywającej na odpowiedź pozwanej, czyli na replikę (ob.).    —

Duplikat (z łacińskiego), drugi egzemplarz czyli kopia jakiegobądź dokumentu, wydawana z u-rzędu osobie interesowanej, w razie gdy oryginał musi w aktach pozostać. W bibliotekach D-ami lub dubletami nazywają się drugie egzemplarze dzieł, przez nie posiadanych.    —

Duplikator. Duplikatorami    nazywamy    przyrządy elektrostatyczne, służące    do    tego,    by    drob

ny ładunek elektryczny powiększyć pracą mechaniczną, przy zastosowaniu rozkładu elektrycznego przez wpływ, czyli influencyi elektrycznej. Zasada ta w formie najprostszej ma już zastosowanie w elektroforze (ob.), ale w D-aoh obywa się zupełnie bez udziału tarcia. Duplikatory składają się w ogólności z szeregu odosobnionych konduktorów, częścią ruchomych, częścią zaś nieruchomych; pierwsze przyrządy tego rodzaju, zbudowane przez Benneta, Voltę, Nicolsona, pochodzą jeszcze z zeszłego wieku, mało były jednak znane i nawet w zupełne popadły zapomnienie. W nowszych dopiero czasach, udoskonalone przez Varleya, Thomsona, Righiego, zyskały zastosowanie do niektórych celów naukowych, a teoryę ich rozwinął dokładnie Maxwell w dziele swem o elektryczności i magnetyzmie. W szczególności zaś zasada D-ów naj-wybitniej występuje w nowych maszynach elektrycznych, działających przez wpływ, czyli influencyjnych. Ob. Elektryczne maszyny.

Duploye Emil, ksiądz, stenograf francuski (• 1833 r. w Notre-Dame de Liesse, w departamencie Aisne), opracowawszy z bratem swoim Gustawem dzieło p. t. „Stenographie* (1864, wyd. 4-e, 1867), wprowadził nowy syBtemat stenografii francuskiej, który, lubo się nie odznacza szczególniej -szemi zaletami, szybko jednak rozszerzył się we Francyi; dopomogła do tego głównie jego szkoła paryska „Institut stenographique des deux mondes“ z tygodnikiem „Le stśnographe*, który stał się wzorem dla wielu pism prowincjonalnych. Oprócz tego założył D. „Bibliothóque slenographique", która do kilkuset tomów urosła.—Senechal „Ephś-mórides Duployeenues* (Paryż 1889); Meyer „Das steuographiesystem von D.” w „Archiv fur Steno-grapbie* N. 436 (Berlin 1885).    *

Dupnica, miasto w Bulgaryi zachodniej, przy drodze bitej z Sofii do Saloniki, na północno - zachodnim stoku potężnego pnia Rilo-Dagh (2678 m.) i nad Dźermenern, lewym dopływem Strumy. Było niegdyś przeważnie przez Turków zamieszkane, o czem świadczą liczne meczety, lecz po ostatniej wojnie turecko - rossyjskiej, prawie wszyscy Turcy,

obszerne, liczne sady i ogrody.

wysiedlili się do leżącego w Macedonii Dżumaju, na odwrót zaś, Bułgarzy dźumajscy przenieśli się do D-y, która dziś ma około a 000 m-ców (w tej liczbie mieszczą się także żydzi hiszpańscy i cygani). Miasto zabudowane jest dość prawidłowo, ma domy przeważnie drewniane, ulice i podwórza

And. S.

Dupont, właściwie „Le Masson” du Pont, Fili p (* ok. 1650—f po 1726), Francuz z pochodzenia, szlachcic polski z indygienatu, pamiętnikarz, inżynier wojskowy w służbie Sobieskiego, przygodny jego sekretarz, a dworzanin małżonki królewskiej. Do ostatnich czasów wiedziano coś o jego pamiętnikach, ale nic o jego osobie. Pomieszano go z Dumontem, dworzaninem Jana III; poprzestawano na wzmiankach w Listach króla do żony, w Salvandym i Coyerze, który do swojej „Histoire de Jean Sobieski* (1761) z pamiętników jego korzystał. Zakresu jego inżynierstwa, urzędu, jaki sprawował, ściśle określić nie można. Próżność i chełpliwość, tak częste przy związkach matrymonialnych, kazały mu podyktować do aktu ślubnego z r. 1691 godność ar t i ller i ae eapitanus (tak!) et mac hi-narum bellicarum director, jakby był wszech-generałem artyleryi polskiej, a gorszem już, w stylu gaskonad francuskich, jest nazwanie się na tytule pamiętników ingenieur en chefderartillerie. Naczelnikiem żadnym nigdy D. nie był, ale był inżynierem rzeczywistym, dość wykształconym, aby mógł być użytecznym. Służył w wojsku koronnem, jak się zdaje, na żołdzie samego króla, a nie rzeczy pospolitej; kierował sypaniem szańców, ustawianiem dział, prowadzeniem ognia i jako powołany do tej funkcyi, gdy przyszło do boju, zostawał pod ko mendą bezpośrednią króla i Marcina Kątskiego. Sal-vandy (ks. II) powiada o nim, że z pośród Francuzów służących w artyleryi polskiej odznaczył się we wszystkich ówczesnych wyprawach i wzbił na wyższe stanowisko „Le Masson*; Daleyrac (ob. Dale r a c) nawet, jego przeciwnik, przyznaje mu zawód inżynierski. Nie słusznie zatem A. Z. Helcel w wydaniu Listów do Marysieńki z r. 1860 mianuje go „kamerdynerem*, biorąc assumpt zapewne z tego, że w listach samych Jan III, nadając mu stale nazwisko D., używa go tylko jako wysłańca i nigdzie nawet nie nazywa inżynierem (w wyd. z r. 1883 o D-e str. 11, 16, 58, 112, 115, 166, 171, 174, 182, 187). Uczestniczył D. we wszystkich niemal wyprawach Sobieskiego od r. 1673; był pod Choci-mem, Lwowem, Jazłowcem, Żurawnem; był pod Wiedniem, Parkanem f-ami) i Ostrzyhomiem; był w strategicznie zuchwałych, politycznie i dla domu Sobieskich i dla rzeczypospolitej jałowych, dla Austryi samej chyba tylko przez dywersyę pożytecznych, wyprawach z lat 1685 i 6 na Multany, które sam pamiętnikarz z wyprawą Daryusza na Scytów zestawia. Jako świadek naoczny patrzał w r. 1686 na wjazd króla do Jas, widział go docierającego do Gala-czu, stającego nad Dunajem, zapóźno już marzącego o obwarowaniu ujść wielkiej rzeki od Turków. Na Polach cecorskich skopiował napisy z pomnika wielkiej klęski i bohaterskiej śmierci dziada królewskiego i podał je w pamiętnikach swoich. Z wybitniejszych czynów inżynierskich D-a zapisać potrzeba kierowanie ogniem sześciu dział pod Wiedniem, a ośmiu pod Parkanem. D. był szczerze przywiązanym do przybranej ojczyzny, a dla króla, prócz wierności, żywił cześć wzbijającą się do uwielbienia. Król cenił go, lubił, zaopatrywał, a dla wynagrodzenia jego zasług wojskowych wpośród 28-u „ludzi rycerskich⁻—w tej liczbie i Daleyrac’a (Dal-leralli*) sejmowi 1685-go r. przedstawił i „naszego indzigieniera* do indygenatu, którego też towarzyszowi wypraw królewskich nie odmówiono („Vol. leg.* V 730, gdzie go nazwano „Le Massin*). W tym czasie musiał D. otrzymać od Jana III doChodne żupnictwo w Toruniu (salinarum Torunii su-perintendens). Miał też własną zapewne kompanię dragonów wolnego zaoiągu. Na r. 1687 przypadła missya D a do Kamieńca po jeńców. Wysłany w marcu, przeprowadził wykup i wymianę, lecz kiedy już sam miał odjeżdżać, basza zatrzymał go w twierdzy. Po kilkunastu dniach niepewności ujrzał się D. w więzieniu. Podczas trwającej ciągle wojny, a przed wiszącą już nad Kamieńcem wyprawą Królewicza, nie było bezzasadnnem podejrzenie, że oficer wojska nieprzyjacielskiego przyjechał na przeszpiegi. Przez dwa miesiące tedy trzymali Turcy D-a pod kluczem, później przez trzy na wolnej stopie wewnątrz murów warowni. Był jeszcze więźniem tureckim, kiedy Jabłonowski bombardował twierdzę; w początku września dopiero, po odciągnięciu wyprawy, D. wolność odzyskał, doznawszy wogóle obejścia się niezmiernie łagodnego. Na Wielkanoc 1688 r. król wysłał go do wielkiego elektora do Berlina, w jakim celu? niewiadomo; ale poselstwo to wiązało się ze sprawą, która samego Sobieskiego po zerwanym sejmie grodzieńskim r. 1688 go z Wilna do Warszawy ściągnęła przed powrotem na Ruś. Zaledwie w sierpniu powrócił do obozu królewskiego, otrzymał zaraz missyę do Wer-Balu z listem królewskim i zleceniami ustnemi. Wywiązawszy się z niej dobrze, przynajmniej dla Francuzów, pojechał pod Philippsburg, aby się przyjrzeć głośnemu w owej chwili na całą Europę oblężeniu. Gdy już wracał do Polski, w Pradze Czeskiej wtrącono go do więzienia; przekonawszy się jednak, że nie jest szpiegiem, wolno puszczono. Posyłał jeszcze król D-a do Sztokholmu i Kopenhagi—w interesie polityki francuskiej. W roku 1693, gdy armię francuską, przymierającą głodem w Niderlandach i Flandryi, postanowił polskiem zasilić zbożem, D-i zleoił zebranie w Gdańsku umyślnej eskadry handlowej, naładowanie jej hojne i przeprowadzenie do brzegów Norwegii. Tu eskadra wojenna Francuzów spóźniła się o dwa dni. D. nie chciał czekać i, wbrew wyraźnej instrukcyi królewskiej, odbił od brzegów bez żadnej osłony. Zaskoczyli go Hollendrzy, i byłby wraz ze zbożem przepadł, gdyby nie szczęśliwe zjawienie się sławnego Barta, który zwycięstwem opóźnienie się swoje okupił. D. doprowadził zboże aż pod Dunkierkę. Nieodstępny prawie towarzysz króla w wojnie i pokoju, w Żółkwi, w Jaworowie, w Warszawie, był i przy jego skonie i dał opis wypadku, odbiegający nieco od dawniej przyjętych (str. 231 Pamiętników). Zaraz po śmierci Jana III, Ka-

Dr J. P.

zim. Mary a, nie widząc w Polsce bezpieczeństwa, oddała D-owi dla przewiezienia do Francyi swój skarb w monecie złotej, na urzędzie królowej polskiej uciułany. Kardynał Polignac, niegdyś ambasador w Warszawie, w r. 1722 określił ogrom tych bogactw wyrażeniem: „plusieurs millions d’or de ducats*—istne łupiestwol Wraz z królową wyjechał D. do Francyi, a gdy zmarła (1716), dworzanin jej, w zamian za wywiezione złoto, przywiózł Polsce w r. 1717—ciało nieboszczki dla złożenia go obok zwłok Jana III u kapucynów w Warszawie (ob. Baliński „Pism. hist.“ T. IV). Pod koniec życia przemieszkiwał D. w Paryżu; żył jeszcze w r. 1726, przykładając pióro do pamiętników, które w półtora wieku dopiero po jego śmierci wyszły, a przez samego autora niebyły przeznaczone do druku. Pisane nie krytycznie, bez nerwu dziejopisarskiego, w całości oddane są Sobieskiemu, sławią jego zdolności, serce, charakter, czyny i poprzez jego osobę tylko dotykają wypadków dziejowych. Ręko-pism tych pamiętników w r. 1838 napotkał Edw. Raczyński w Aix w Prowancyi i sporządzić kazał odpis, który znalazł się następnie w Bibl. Akademii Um., dru*i ma Muz. Czartoryskich, trzeci, z dwóch poprzednich zrobiony, posiada obecnie Bibl. Krasińskich. Z odpisu tego dyrektor biiblioteki, Ignacy Janicki, dokonał wydania w druku p. t. „Mśmoires pour servir h Thistoire de la vie et des actions de J. Sobieski III du nom, roi de Pologne ete.“ (Warszawa 1885; XVI str., 1 kolb., 280 str., in 4-to, 3 plany, 3 karty facsim.). W opowiadaniu rzeczy widzianych i słyszanych sprawiają pamiętniki D-a wrażenie prawdomówności autora, choć nie świadczą ani o jego bystrości politycznej, ani o umyśle krytycznym; za to w opisach pochodów, pozycyj, twierdz, działań, czuć wojskowego z powołania. Sprawy wewnętrzne zupełnie pominięte. Ostatecznie, wspomnienia te, nawet jako źródło prywatne, nie mają pierwszorzędnego znaczenia, ale pomocniczo użyteczne być mogą; przejrzenie ich jest niezbędnem, a czytanie zajmującem; największą wagę ma opis wyprawy r. j686. Do pamiętników dołączył D. własnoręcznie przez króla skreślony na bitwę wiedeńską „L’ordre de la bataille," 9 liBtów księcia Lotaryńskiego ^o króla, plany pozycyjne Choci-ma, Żurawna i Wiednia; zamieścił przytem i inne dokumenta z okkazyt wiedeńskiej. Na sercu mu leżało rozwianie oszczerstw na kraj i króla miotanych przez Dale) raca; niezależnie od krytyki na różnych miejscach pamiętników, opracował umyślną „Reponse au libelle etc."., i ta znajduje się w wyd. Janickiego na str. 245—253. Do Schleissheim pod Monachium dostały się, przez Teresę Kunegundę So-bieską, malowane sceny wojenne, w których uczestniczył D.; tam je dziś jeszcze oglądać można. 8 Dupont Franciszek Floryan (+ w Warszawie w r. 1752), doktor medycyny, rodem z Francyi, przybył do Polski w pierwszych latach wieku XVIII; w Warszawie osiadł jako praktyk w roku 1712 i, ciesząc się powodzeniem, przy zabiegliwo-ści doszedł do znacznego majątku. Syn jego, Jan Feliks D. (* w Warszawie w r. 1718—f tamże pod koniec w. XVIII), był również lekarzem

i wielkim dziwakiem. Do nauk przykładał się w Reims, Lejdzie i Paryżu, gdzie w r. 1742 został doktorem medycyny. Powróciwszy do Warszawy, zajął się praktyką i zjednał sobie sławę wielkiego filantropa, oraz pocieszyciela i opiekuna ubogich. Należał też w swym czasie do grona najgorliwszych zwolenników i krzewicieli szczepienia ochronnego ospy naturalnej. A. Naruszewicz uczoił go wierszem pochwalnym, a Jezuici ogłosili odezwę dziękczynną p. n. „Oświadczenie wdzięczności za wyświadczone dobrodziejstwa J. M. Panu Janowi Dupont, med. doktorowi, uczynione od kollegium warsz. S. J. 1770“, w 4-ee. Jeśli go szanowano jako człowieka zacnego, to śmiano się też z licznych dziwactw jego, a szczególniej z osobliwszego sposobu chowania dzieci. Syna swego, Piotra, trzymał np. do 12 roku życia zdała od ludzi, w odosobnieniu zupełnem, dozwalając mu tylko od czasu do czasu towarzystwa psów i kotów. Dwa znane pisma jego są bez znaczenia; podaje je S. Kośmiński w „Słowniku le-karsko-pols." str. 100, skąd wiadomości powyższe czerpiemy.

Du Pont Piotr Samuel, zwany D. de Nemours, ekonomista francuski (* w r. 1739 w Paryżu — f w stanie Delaware w Ameryce 1817). Jeden z najwybitniejszych zwolenników zasad ekonomicznych Quesnay’a (ob.) i reprezentantów szkoły fizyokratycznej (ob.). W tym też duchu redagował on pisma peryodyczne: „Journal d^grioulture" i „Les Ephómćrides du citoyen* — ale systematycznie poglądy swoje wyłożył w dziełku: „Physiocratie ou constitution naturelle du gou-vernement le plus avantageux au genre humain" (Paryż i Lejda 1768). Dzieło to zjednało mu taką sławę, że go w roku 1774 powołano do Polski, gdzie został wychowawcą u książąt Czartoryskich i brał udział w organizacyi szkół. Wkrótce wszakże wrócił do Francyi, zawezwany przez gorliwego współwyznawcę zasad swych naukowych, T u r g o t’a (ob.), gdy ten został ministr. finansów. Wielokrotnie do załatwienia spraw publicznych przez tego ministra używany, po jego upadku (1776) poświęcił się nauce i dopiero wr. 1783 polecono mu prowadzić układy z angielskim komisarzem, Huttonem, o traktat dotyczący niepodległości północno-ame-rykańskich Stanów, jako też o traktat handlowy z Anglią. Po otwarciu stanów generalnych w roku 1789 był ich sekretarzem, poczem, powołany do zgromadzenia narodowego z okręgu Nemours, odznaczył się w debatach o sprawach finansowych. Mianowicie stanowczo występował przeciwko wypuszczaniu asygnat. Z powodu pism swoich za reakcyonistę poczytany, od sierpnia 1792 roku ukrywać się musiał po wsiach, gdzie napisał swoję: „Philosophie de Tuniyers" (wyd. 3-e Paryż 1799). W r. 1795 w redagowanem przez siebie piśmie „L’Historien“ tak gwałtownie wystąpił przeciwko partyi demokratycznej, że po 18 Fructidora (4 września 1797) musiał szukać przytułku w Ameryce. Po objęciu władzy przez Napoleona w r. 1799 powrócił do ojczyzny i stanął na czele kilku ogólnie pożytecznych zakładów,

ryż 1888).

Hml.

Piemontu. Okrył się chwałą podczas przejśoia przez Mincio, gdzie zniósł ze szczętem cały korpus austryacki. W r. 1805 pobił pod Ulmem generała Melasa, i wiele się przyczynił do zwycięstwa pod Friedlandem (1807). Wyniesiony do godności hrabiego (1808) i wysłauy wkrótce potem do Hiszpanii, posunął się zwycięsko aż ku Kordubie, gdy nagle utraoił swe zdobycze i przyćmił swą sławę, podpisawszy haniebną kapitulaoyę w Baylen (23 lipoa 1808). Stawiony przed sądem wojennym jako zdrajca kraju, został skazany na utratę wszystkich swych stopni i tytułów, tudzież na zamknięcie w twierdzy. Upadek Napoleona przywrócił mu wolność (1814), a rząd tymczasowy wezwał go na naczelnego komisarza wydziału wojny. Ludwik XVIII zatwierdził ten wybór (3 kwietnia 1814), atoli D. okazał się na tern stanowisku tak nieudolnym, iż już 3 grudnia tegoż roku muBiano mu odebrać tekę. Wybrany w r. 1815 deputowanym z depart. Charente, zasiadał w parlamencie bez przerwy do r. 1830, poczem usunął się do życia prywatnego. D. ogłosił kilka pism, między innemi: „Lettre sur 1’Espagne en 1808“ (Paryż 1823); „Lettre sur la campagne d'Autriche* (1826), oraz „Mćmoires", wydane po śmierci autora.

między innemi Banku Izby handlowej, jako też czynnie pracował naukowo. W roku 1814 mianowany sekretarzem rządu tymczasowego, przez Ludwika XVIII-go powołany został do rady stanu. To też za powrotem Napoleona z Elby uznał za właściwe powtórnie szukać gościnności w Ameryce, i tam w roku 1817 umarł. Oprócz powyżej wymienionych dzieł głównych, D. wydał zbiór drobniejszych prac pod tyt.: „Opuscules morales et philosophi-ques“ (Paryż 1805). D. wydał także: „Oeuvres de Turgot“ (9 tomów, Paryż 1808—1811). Por. Schelle „D. et 1’ócole physiocratiqueu (Pa-

Pr J B-r

Dupont Jakób Ludwik, polityk francuski z czasów W. Rewolucyi (* r. 1755 — f za Restau-racyi). Był opatem w Jumeaux przed r. 1789. Zrzuciwszy po wybuchu rewolucyi suknie zakonne, został merem w Perrusson (Indre-et-Loire), w r. 1790, a następnie deputowanym z depart. Indre-et-Loire do Zgromadzenia prawodawczego, oraz do Konwencyi. D. 12 grudnia 1792 r., podczas rozpraw o szkołach początkowych, wygłosił mowę, w której po oświadczeniu, że jest ateuszem, proponował obalić chrystyanizm i zastąpić go kultem wiedzy. Mowa ta wywołała wielką wrzawę i odbiła się echem w parlamencie angielskim, gdzie Pitt (ob.) przytaczał ją jako przykład bezbożności francuskiej. W procesie Ludwika XVI D. głosował za karą śmierci. Sylv.ain Marćchal (ob.) opowiada o nim, iż później (z pewnością podczas kultu Rozumu) dawał na placach publicznych lekcye „moralności i ateizmu”. Złożył mandat z powodu choroby w czerwcu 1794 r. Na początku r. 1798 zapowiedział w dziennikach, iż zamierza wygłosić w kościele Notre - Damę szereg odczytów publicznych i bezpłatnych o rolnictwie, sztukach, logice, moralności i matematyce, — co przedtem (we wrześniu 1797) próbował czynić pod gołem niebem, na placu Rewolucyi. Bez wątpienia, wstęp do Notre-Damę został mu wzbroniony, albowiem 2 lutego 1798 D. domagał się od rady Pięciuset oddania mu dla prelekcyj sali ujeżdżalni: żądanie jego nie zostało uwzględnione. Później wiadomo o nim tylko tyle, że dostał pomieszania zmysłów i był osadzony w Chareu-ton. — F. A. Aulard w „Grandę Encycl.“ Lami-rault’a.

Dupont d© 1’źtang Piotr Antoni, hrabia, generał francuski (* r. 1765 w Chabannis [Charente] — f 1840 w Paryżu). Służył z początku w Hollandyi w legionie Maillebois; w r. 1791 został adjutantem gen. Teobalda Dillona, poczem odznaczył się pod Valmy (1792). Odkomenderowany jako szef sztabu do armii belgijskiej, ocalił Dunkierkę, pokrzyżowawszy zręcznie plany księcia Yorku. Mianowany generałem brygady po bitwie pod Menin (1793), gdzie zmusił pułk grenadyerów austryackich do złożenia broni, został następnie powołany przez Carnota na dyrektora rezerw, i 18 Fructidora otrzymał stopień geneiała dywizyi. Po zamachu stanu 18 Brumaire’a, w którym czynny ^->rał udział, został szefem alpejskiej armii rezerwowej, a po bitwie pod Marengo—gubernatorem

Hml.

Dupont de l’Eure Jakób Karol, polityk francuski (* r. 1767 w Neubourg [Eure] — f 1855). Adwokat przy parlamencie Normandyi w r. 1789, sprawował rozmaite urzędy municypalne i sędziowskie, już to wNeubourgu, już to w Louviers i w r. 1797 był oskarżycielem publicznym przy trybuuale kryminaluym w Eure. W tymże roku wybrany został do rady Pięciuset, gdzie popierał zamach stanu 18 Brumaire’a. Mianowany następnie (1799) prezydentem trybunału kryminalnego w Evreux, okazał na tern stanowisku taką bezstronność i niezależność, iż zjednał miłość i szacunek swyob współobywateli. Radzca sądu cesarskiego w Rouen (1811), deputowany z Eure do ciała prawodawczego (1813), wice-prezydent izby w r. 1814, wybrany ponownie 9 maja 1815, zredagował na posiedzeniu 4 lipca, kiedy wojska sprzymierzonych stały już pod bramami stolicy, słynne oświadczenie, wyrażające imieniem kraju, „że Francya uzna ten tylko rząd za prawy i odpowiedni, który jej zapewni przez pośrednictwo ustaw, z woli narodu nadanych, równość wobec prawa, swobodę osobistą wszystkich obywateli, wolność druku i wyznania, sądy przysięgłych, zniesienie szlachectwa dziedzicznego, nietykalność dóbr narodowych oraz wszystkie wielkie zdobycze Rewolucyi*. Przewodniczył izbie aż do chwili rozpędzenia jej przez żołnierzy księcia Descazes (8 lipca 1815), D. 20 września 1817 wszedł znowu do parlamentu jako deputowany z Eure, i odtąd aż do 1848 zasiadał tam bez przerwy, walcząc ze wstecznictwem i piętnując wszelkie nadużycia rządu. Restauracya brutalnie złożyła go z urzędu prezesa sądu w Rouen, nie przyznawszy po 27 latach zaszczytnej służby żadnej emerytury, Czem oburzeni wyborcy ofiarowali mu ze składek narodowych skromną posiadłość wiejską Horn (pod Beaumont - le - Royer). W wy-

Hml.

Dr J. P.

ques“ (1878).

Le chant des

Hml,

padkach lipoowych roku 1830 D. odegrał wybitną rolę i otrzymał tekę ministra sprawiedliwości w pierwszym gabinecie Ludwika Filipa. Niedługo jednak pozostawał u władzy, gdzie rząd patrzył na niego z niedowierzaniem. Przekonania D a były za liberalne, aby się mogły nagiąć do systemu monarchii, choćby nawet konstytucyjnej. To też po ustąpieniu La Fayette’a, podał się również do dymissyi (17 października 1830) i zajął napo wrót swe miejsce w izbie na ławach oppozycyi. Był jednym z przewódzców ruchu reformistowskiego r. 1847. W stronnictwie republikańskiem cieszył się ogromnym szacunkiem, skutkiem czego po ogłoszeniu rzeczypospolitej 24 lutego 1848 roku został powołany jednogłośnie na prezesa rządu tymczasowego. Wybrany do zgromadzenia konstytucyjnego (23 kwietnia 1848), zwalczał energicznie Ludwika Napoleona, lubo wiek podeszły nie pozwalał mu uczęszczać regularnie na posiedzenia. W r. 1849 usunął się do życia prywatnego. D. wraz Etiennem, Manuelem i innymi był współpracownikiem: „FaBtes de la France*. Z inicyatywy Gambetty postawiony mu został w roku 1881 pomnik w Neubourgu.

Dupont Leonard Peuch (* w Bayeux w r. 1795 — f w Paryżu w r. 1828), anatom i przyrodnik francuski. Był urzędnikiem podrzędnym w ministeryum skarbu w Paryżu, a wolne od urzędowania chwile z zapałem poświęcał nauce anatomii, zoologii i chirurgii. Gdy w r. 1815 postradał swój urząd wyjechał do Afryki w towarzystwie anglika Ritehe go i, zwiedzając z] nim E gipt i Sudan, zebrał mnóstwo rzadkich okazów ptaków, gadów i owadów. Powróciwszy do Fran-cyi, zaczął się zajmować rzeźbą i modelowaniem z wosku preparatów anatomicznych. Z jego wyrobów w tym rodzaju na uwagę szczególną zasługują okazy, objaśniające rozwój płodu ludzkiego, jak równie wybornie oddane objawy przymiotu i innych chorób wenerycznych.

Dupont - Włdte (Brook) Karol, ekonomista francuski (* 1807 w Rouen—f w Paryżu 1878). Po ukończeniu studyów prawnych w Paryżu, z razu był adwokatem, później przeszedł do służby rządowej. Przekonania jego naukowe nie były wyraźne, jakkolwiek podawał się za zwolennika wolności gospodarczej; w wielu wypadkach występował za in-terwencyą państwową, tam, gdzie inni obstają za samopomocą indywidualną. Dziełem, które mu sławę zjednało, było w r. 1856 wydane: „L’individu et 1’etat*. Już w r. 1846 wydał: „Essai sur les relations du travail avec le oapital*. Z nowszych prac jego notujemy: „La centralisation* (1860); „De l’equilibre en Europę* (1867); „Etude sur le suffrage universel” (1870); „Mślauges philosophi-

Dr J. B-r

Dupont Piotr (* 1821 w Lionie — f 1870 r. tamże), poeta ludowy francuski, syn kowala z Lio-nu, tu początkowo sposobił Bię do zawodu rękodzielniczego, później był pisarzem u notaryu3za, następnie dependentem bankierskim. W r. 1839 przybył do Paryża i oddał się dziennikarstwu, jednocześnie doświadczając sił swoich i w poezyi;

niektóre jego utwory, jak np. „Les boeufsu, „Les paysans et les paysannes* doznały nawet wielkiej popularności. Po rewolucyi Lutowej, D. przejął się hasłami socyalistycznemi i w ich duchu pisał różne wierszowane pamflety, jak np. „Le chant des nations", „Lsb chants de3 paysans" soldats*, za które w r. 1851 został skazany na deportacyę do Lambessy, ale wprędce ułaskawiony. Odtąd wycofał się zupełnie z życia publicznego. Jego „Chant des ouvriers* uchodzi za mar-syliankę robotniczą. Pieśni D-a, w znacznej czę-ści spopularyzowane, uzupełniają niejako pieśni Berangera, gdyż wysnute są z motywów życia przeważnie ludu wiejskiego. Wyszły one zebrane p. t. „Chants et chansons* (1852 — 54; wyd. 9-e, 1876); „Muse juveuile“ (1859) i „Chants et poć-sies* (1861). D. sam do nich dorabiał muzykę. — Porówn.: Dóchaut „Biogra.phie de Pierre D.* (Paryż 1871).

Dupont Edward, naturalista belgijski (* w Di-nant 1841), jest dyrektorem Muzeum królewskiego historyi naturalnej w Brukselli i członkiem Akademii królewskiej. Oddaje się szczególniej stu dyom nad geologią i paleontologią zwierzęcą. Główne jego prace są następujące: „Etude sur l’óthno-graphie de L’homme de l’ńge du renne dans le cavernes de la vallee de la Lesse” (Bruksella 1867); „L’homme pendant les ńges de la pierre dans les environs de Dinant* (Bruksella 1871 i 1872); „Les populations prehistoriąues de la Bel-giqueu (Bruksella 1873); „Carte geologiąue de la Belgiąue* (od r. 1882 do 1890 wyszło dziesięć arkuszy); „Lettres sur le Congo. fiecit d’un voya-ge scientifiąue entre Tembouchure du fleuve et le confluent du Cossai* (Paryż 1889).    —

Duport-Dutertre Małgorzata Ludwik Franciszek, minister francuski za Ludwika XVI (* r. 1754 w Paryżu— f 28 listopada 1793 r, tamże). Brał udział we wzięciu Bastylii (1789) i został o-brauy członkiem municypalności Paryża, a następnie zastępcą prokuratora syndyka Gminy paryskiej. D. *21 listopada 1790 r. Ludwik XVI powołał go, dzięki wpływom La Fayette’a, na stanowisko ministra sprawiedliwości na miejsce Championa de Cicó. D. utrzymał swą tekę i w tak zwanem konstytucyjnem ministeryum z d. 1 października 1791. Jako minister nie okazał jednak D. ani zdolności, ani energii, i zbytnią uległością rozkazom królewskim ściągnął na się takie zarzuty, iż 22 marca 1792 zmuszony był ustąpić. U-więziony na mocy dekretu 14 sierpnia i internowany w Orleanie, później w Wersalu, został stawiony przed trybunałem rewolucyjnym, skazany na śmierć i gilotynowany wraz z Barnave’m. D. był współpracownikiem „Journal des Deux Ponts” i autorem kilku rozpraw, między innemi: „Moyens d’exeoution par les jures au criminel et au eivil“ (1790), a nadto współwydawcą (wraz z Kerve-seau) dzieła: „Histoire de la Róvolution franęaise par deux amis de la Libertó“ (Paryż 1790 i nast., 20 tomów).

Duport (a właściwiej Du Port, jak sam się pisał) Adryan Jan Franciszek, polityk fran-

cyi pruskiej Szlezwig. w powiecie Sonderburg, niedaleko od cieśniny Alseńskiej, pamiętnej w dziejach naszych przeprawą Czarnieckiego (ob.). Wieś ta (licząca obecnie około 650 mieszkańców) była widownią kilku bitew podczas wojen niemiecko - duńskich w latach 1848, 1849 i 1854. Tu duński generał, Hedemann, odniósł dwukrotne zwycięstwo nad połączonemi wojskami Rzeszy niemieckiej (28 maja i 5 czerwca 1848 r.), poczem Duńczycy wznieśli w D. szańce, które z kolei przez wojska sasko - bawarskie wzięte zestały szturmem w d. 13 kwietnia 1849 r. W czasie wojny 1864 roku wieś D. wraz z przyległą wyspą Alsen stanowiła główny punkt operacyjny armii duńskiej. Duńczycy śpiesznie wykonali w D. ogromne roboty fortyfikacyjne i zajęli tu nader silną pozycyę, wzniósłszy dla zasłony na BąBiednich wzgórzach dziesięć groźnych szańców. Obydwa skrzydła linii fortyfikacyjnej opierały się o morze i były bronione przez flotę duńską, prawe • nadto — przez baterye na Alsen. Dwa mosty z szańcami i prom zabezpieczały komunikacyę z wyspą. D. 11 lutego 1864 wojsko pruskie, pod wodzą księcia Fryderyka Karola, posunęło się ku D. i po szeregu potyczek rekognoscyjnych rozpoczęło 28 marca oblężenie prawidłowe. Dnia 18 kwietnia po sil-nem ostrzeliwaniu szańce zostały przez Prusaków zdobyte i Duńczycy wyparci na wyspę Alsen. Prusacy utracili 71 oficerów i 1130 żołnierzy; zabrali 119 dział i wielkie zapasy wojenne. Straty Duńczyków wynosiły 110 oficerów i 4 706 żołnierzy, w tej liczbie 56 oficerów i 3 549 żołnierzy wziętych do niewoli. Wzięcie D. otworzyło armii pru-Bko-austryackiej drogę do Jutlandyi i dalszych zdobyczy oręża.— Por. „Der Deutsch-DaniBChe Krieg von 1864“ (Berlin 1886 — 87, 2 t., wydanie sztabu generalnego).

ctiski (* r. 1759 w Paryżu — f 1798 r. w Appen-zelł w Szwajcaryi), radzca parlamentu paryskiego; wychowywany na utworach Encyklopedystów, był gorliwym zwolennikiem szerokich reform politycznych i społecznych i utrzymywał stosunki z większością przyszłych rewolucyonistów. Deputowany szlachty do Stanów generalnych, należał do tej grupy posłów klasy uprzywilejowanej, która zaraz na początku połączyła się ze stanem trzecim, i zasiadał w konstytuancie na ławkach skrajnej lewicy, gdzie wraz z 6arnave’m i Aleksandrem Lameth’em tworzył t, zw. „tryumwirat⁴⁴. Imię D-a zespolone jest ze wszystkiemi niemal czynnościami Zgromadzenia konstytucyjnego, i bodaj że on był największym z pośród tych prawników, którzy przygotowywali organizacyę Francyi nowożytnej. Jego mowy i sprawozdania uderzają głębokością myśli i trafnością uwag, jak np. świetny jego raport z d. 29 marca 1790 o organizacyi sądownictwa i ustanowieniu sądów przysięgłych. D. był jednym z trzech komisarzy delegowanych do odebrania zeznań od króla po zatrzymaniu go w Va-renues. Wywiązał się z tego polecenia z pobłażliwością, która była oznaką zmiany jego przekonań. W samej rzeczy, od tej chwili zoBtał on poufnym doradzcą Ludwika XVI. Z pomiędzy mów D-a zasługuje na szczególne zaznaczenie jego mowa z d. 17 maja 1791, gdzie zwalczał Robespier-re'a, tudzież rozwinięcie i umotywowanie wniosku o niewybieralnośoi ponownej członków konstytuanty. W tych przemówieniach proroczemi słowami zapowiada on przyszłe walki, terroryzm i wreszcie po wojnie domowej nastanie despotyzmu, jako pożądanego przytułku „dla wszystkich dusz znużonych⁴⁴. Pamiętną także jest jego mowa z d. 31 maja 1791 przeciwko karze śmierci. „Czy społeczeństwo, zapytywał on, popełniając legalnie zabójstwo, nie uczy tern morderstwa?" Żądał więcej szacunku człowieka dla człowieka, a mniej tragizmu w scenach rewolucyjnych. D. prezydował konstytuancie od 15 do 27 lutego 1791, a po zamknięciu sesyi został prezydentem trybunału kryminalnego w Paryżu, skąd zbiegł na drugi dzień po wypadkach 10 sierpnia 1792. Aresztowany pod Nemours, został, dzięki ludzkiej interwencyi Dantona a naprzekór Maratowi, wyrokiem sądu obwodowego w Melun wypuszczony na wolność ("17 września 1792). Udał się do Anglii, a po 9 Termido ra wrócił do Francyi. Zmuszony ponownie opuścić kraj po 18 Fructidora (1797), osiadł w Szwajcaryi w Appenzell, gdzie w nędzy dokonał wkrótce życia.—F. A. Aulard w „Gr. Encycl." Lami-raultfa.

Hml.

Hml.

Duporthyt Collins (minerał). Nazwę tę nadał Collins zielonawo lub brunatno - szarym włóknom kopalnym, stanowiącym cienkie na cal żyły w serpentynie z Duporth pod St. Austell w Cornwallie; c. wł. 2.78; tw. 2, składającym się zaś głównie z 49.2 krzemionki, 27.3 glinki, 6.2 tlenku żelaza, 11.14 magnezyi, 4 wody i stojącym najbliżej tak zwanego neolitu, z innym wszelako stosunkiem magnezyi i glinki.

Duprat Antoni, kanclerz francuski i kardynał (* r. 1463 w Issoire w Owernii, — f 1535 w Nantouillet). Nauki pobierał u benedyktynów, a następnie uzupełniał swe wykształcenie pod kierunkiem krewnego swojego, Antoniego Bohier, późniejszego arcybiskupa w Bourges i kardynała. Dzięki jego protekcyi D., który wstąpił do pa-lestry paryskiej, został w r. 1490 zamianowany naczelnikiem okręgu sądowego w Montferrand, poczem był kolejno adwokatem przy parlamencie w Tuluzie (1495), referendarzem Ludwika XII (1503), i wreszcie pierwszym prezydentem parlamentu paryskiego (1507). Okazał się wielce oddanym Ludwice Sabaudzkiej i jej synowi, hrabiemu Angouleme, który, zostawszy królem Franciszkiem I, mianował go kanclerzem Francyi — na miejsce Stefana Poncher — i głównym ministrem (r.    1515). D. towarzyszył królowi do Włoch,

K J.

gdzie na zjeździe w Bolonii prowadził z papieżem Leonem X układy o odwołanie niemiłej dworowi rzymskiemu sankcyi pragmatycznej. Rezultatem tych układów był konkordat, który, przelewając na króla prawo mianowania biskupów i opatów, podniósł niezmiernie znaczenie władzy monarszej we Francyi, wydawszy w jej ręce duchowieństwo, Duppel v. Dybboel, Wieś w dzisiejszej prowin- \ a pośrednio i szlachtę francuską. Pomimo zacię-

Hml.

F. S.

tego oporu parlamentu, uniwersytetu i całego kleru, konkordat ów został przyjęty i zatwierdzony (1516), ale kanclerzowi zjednał on mnóstwo wrogów. W r. 1517, po śmierci żony, Franciszki Veini d’Arbouze, D. wstąpił do zakonu, co mu jednak nie przeszkadzało piastować i nadal swych świeckich urzędów. Prowadził rokowania z kardynałem Wolseyem podczas spotkania się Franciszka I z królem angielskim Henrykiem VIII na t. z w. „camp du drap d’or“, w pobliżu Calais (1520), a kiedy król Franciszek wyruszył znowu do Włoch na wojnę, D. został głównym doradzcą regentki, Ludwiki Sabaudzkiej. Regentka dała mu opaotwo w Saint -Benoit- sur -Loire, co spowodowało jego zatarg z zakonnikami w Saint-Benoit, którzy pozwali go przed parlament. Parlament, który już oddawna prowadził wojnę z kanclerzem, chciał orzec przeciwko niemu, atoli król, wróciwszy w porę do Paryża, przybył d. 25 lipca 1527 na posiedzenie parlamentu i oświadozył, że wszystkie „zamachy* na jego kanclerza są nieważne. D., mianowany jeszcze za rządów regentki biskupem, następnie arcybiskupem w Sens (1525), otrzymał w roku 1527 kapelusz kardynalski i został legatem papieskim „a latere" (1530). Kardynał - minister wyjednał u króla surowy edykt przeciwko luteranom. Niektórzy historycy opowiadają, że D. po śmierci Klemensa VII miał zamiar ubiegać się o tron papieski, cżemu wszakże sprzeciwił się Franciszek I; król miał skonfiskować dobra kanclerza, gdy ten oświadczył, że posiada środki na pokrycie kosztów elekcyi. Margrabia Du Prat, biograf dostojnika, zaprzecza temu opowiadaniu. Faktem jest, że D., umierając, zostawił ogromny majątek, który król w części zagarnął sobie. Administrując finanse kraju, D., by opędzić szalone wydatki, jakich wymagały długie wojny Francisz? ka I z Karolem V, uciekał się do sprzedaży urzędów publicznych i zaciągnął pierwszą pożyczkę narodową, wypuściwszy papiery, ubezpieczone na majątkach miejskich. Współcześni zarzucają mu chciwość i złe obyczaje; zresztą, stojąc przez szereg lat u steru państwa, miał on dużo powodów do stworzenia sobie wielu nieprzyjaciół. — Du Prat (margrabia) „Vie d’Antoine D.“ (Paryż 1857). — Hanotaux „Etudes historiąues* (1886, cz. I).

Duprat P a s k a 1, publicysta i polityk francuski (* 24 marca 1815 w Hagetmau, depart. Lan-des, — f 17 sierpnia 1885). Był profesorem hi-storyi w Algierze, skąd następnie przeniósł się do Paryża (1844) i przerzucił na pole dziennikarstwa, zasilając swemi artykułami „Rśforme”, „Revue indópendanteu i „Droit". Wespół z Lamę nn ais (ob.), założył „Peuple constituant“. Wybrany 23 kwietnia 1848 z depart. Landes do Zgromadzenia Ustawodawczego, zwalczał socya-lizm i Górę. Na jego-to wniosek w Paryżu ogłoszony został stan oblężenia i Cavaignac otrzymał władzę dyktatorską (23 czerwca 1848). W Zgromadzeniu Prawodawczem D. był jednym z najzagorzalszych przeciwników Ludwika Napoleona, i protestował gwałtownie przeciwko zamachowi

stanu 2 grudnia. Wygnany do Belgii, założył tam ozasopismo „Librę Reoherche*, a później przesiedlił się do Szwajcaryi, gdzie został profesorem akademii w Lozannie, oraz redaktorem założonego przez się tygodnika „L^conomiste". Po upadku drugiego cesarstwa wrócił do Francyi. Jako członek Zgromadzenia Narodowego (od 2 lipca 1871) popierał politykę Thiersa i podozas rozpraw nad organizacyą senatu przeprowadził słynną poprawkę, która mianowanie senatorów uczyniła zaleźaem od głosowania powszechnego (11 lut. 1875). Należał do liczby 363-ch, którzy obalili gabinet Brogliego (1877). Przepadł podczas wyborów r. 1881, po-czem został zamianowany ministrem pełnomocnym w Chile. Zmarł na okręcie, gdy po czasowym pobycie we Prancyi w r. 1885 wracał na swe stanowisko. D. napisał: „Essai Historiąue sur les races anciennes et modernes de l’Afrique septen-trionale* (Paryż 1845); „Timon et sa logiąue" (1845); „Les Encyclopódistes, leurs travaux, leurs doctrines et leurs influence" (1865); „Les tables de proscription de Louis Bonaparte et ses com-plioes* (Lióge 1852, 3 t.); „De 1’Etat* (Bruksel-la 1852); „Les Revolutions“ (1869; „Fróderic Bastiat* (Paryż 1878); „L’Esprit des revolutions“ (1879, 2 t.), etc. Był założycielem „Revue philo-sophiąue et littóraire" (1856), oraz naczelnym redaktorem tygodnika „Le Peuple souverain“ (1870— 72), a następnie „Le Nouveau Journal". — N i-gjoul „Pascal D.“ (Paryż 1887).    Hml-

Dupray Henryk Ludwik, malarz francuski współczesny (* 3 listopada 1841 r. w Sedanie). Studya artystyczne odbywał pod kierunkiem Leona Cogniefa i Pils’a. Początkowo szukał karyery na drodze wojskowej, lecz ciężkie potłuczenie się skutkiem upadku z konia zmusiło go do opuszczenia służby. W scenach wojskowych, które wyłącznie prawie maluje, przedstawiając je często ze strony humorystycznej, uderza widza subtelność i bystrość obserwacyi życia, co przy wysokich zaletach technicznych prac D-a pozwoliło mu na wyróżnienie się pośród malarzy tego rodzaju. Po raz pierwszy wystawił w Salonie paryskim w 1863 roku; medal 2-iej klasy otrzymał w r. 1872 za obraz: Gwardya(fr. Grand’ Gardę) w okolicach Paryża w czasie oblężenia. W dalszym ciągu do celniejszych prac tego artysty należą: Bitwa pod Waterloo; Admirał de Roncióre -Le Noury igenerał Ducrot na przednich czatach podczas oblężenia Paryża; Na etapie i Kapitalista, ostatni znany z licznych re-produkcyj. Jednym ż nowszych obrazów D-a, który, skutkiem swej treści, szczególnie zainteresował szerszy ogół publiczności francuskiej, jest: Cesarzowa Eugenia, opuszczająca Paryż in-oognito, po ogłoszeniu Rzeczypospolitej we wrześniu 187 0 r.

Dupre Atanazy, matematyk i fizyk francuski (* 1808 — f 1869). Był profesorem w kolle-gium królewskiem a następnie w fakultecie nauk ścisłych w Rennes. Ważną jest praca jego o zbaczaniu ku południowi ciał spadających, ogłoszona w „Comptes rendus" akademii nauk (1852). Inne

S K.

jego prace tyczą się gęstości par nasyconych, oraz praw ściśliwości i rozszerzalności gazów. Oddziel-nie zaś wydał: „Traitó de la thśorie mócaniąue de la chaleur" (1869).

Dupre Juliusz, znakomity peizażysta francuski (* 1811 w Nantes—f 1889 w Liele-Adam), był synem malarza na poroelanie i sam też początkowo w tym zawodzie pracował, ale wkrótce oddał się całkowicie malarstwu olejnemu, głównie zaś krajobrazowemu. Trzy krajobrazy, wysłane przezeń na wystawę w Salonie, znalazły jak najlepsze przyjęcie; były to: Wnętrze lasu w Haute-Vienne, Widok LTIsle-Adam i Wnętrze podwórza; a w r. 1833: Czas posiłku, Okolice Paryża i Dolina Mcntmoren-cy ustaliły dobre o nim mniemanie. Czuły, wrażliwy, entuzyastycznie zakochany w naturze, stu-dyował ją z zamiłowaniem, szczególniej się unosząc nad effektami światła słonecznego i niebios. Często też usuwał się w ustronie zaciszne na pro-wincyi, skąd przywoził nowe motywa do swych krajobrazów. Tak np. pobyt w Tendu, w depart. In-dre’y, natchnął go do peizaźu Wnętrze folwarku, który, sprzedany z razu za 260 franków, na licy-tacyi Faure’a doszedł ceny 20 000 fr.— Wycieczka do Anglii, dokąd zaprosił go miłośnik sztuk pięknych, lord Graves, nabywca jednego z pierwszych jego obrazów, nowych dostarczyła mu wrażeń: widoki malownicze tej krainy mocno podziałały na jego wyobraźnię, a pejzaże Constablę’a, które po muzeach oglądał, nie mały wpływ wywarły na późniejszy rozwój jego talentu.—Świetność i rozmaitość dzieł, które w Salonie r. 1835 wystawił (Las la Creuse, Okolice Southampton i Pastwisko w Limousin) wyn;osły go do szczytu chwały. Dzieła te podziw budzą przejmującem wrażeniem świetności kolorytu oraz siły kontrastów; szczególniej Okolice Southamptonu, spopularyzowane przez litografie i sztychy, wielkiego dostąpiły rozgłosu. Wystawy lat następnych nowe D-mu przynosiły wawrzyny, ale fortuna nie szła w parze ze sławą, i artysta znakomity dość często cierpiał niedostatek; bo nie chciał i nie umiał szukać reklamy i jednać protektorów dla swych obrazów, lecz natomiast, wynosząc pod niebiosa dzieła swoich przyjaciół (Rousseau, Millet), nastręczał im bogatych nabywców. W r. 1849 otrzymał order legii honorowej, lecz od 1852, w którym dał na wystawę: Pastwisko, Zachód słońca i Wejście do chaty w Landach, znów się usunął na ustronie i osiadł w L'Isle-Adam, żeby się zbliżyć do kochanki swojej, natury, i studyować efekta światła. Rozmiłowanie się w tych effektach i szukanie coraz nowych sposobów ich wydobywania doprowadziły go z czasem do tego, że oblepiał swe płótna tak grubemi warstwami farb, iż to nadawało jego obrazom wygląd szorstki i sprawiało wrażenie monotonii w wykonaniu. To też, kiedy po długiej przerwie ukazały się w r. 1867 na wystawie jego peizaźe: Las w Compiógne, Wąwóz w Eaux-Chaudes i Pastwisko w Berry, jury mu przysądziło bardzo nizką nagrodę.—Straszny rok 1870 D. spędził w samotności, w Cayeux-sur-Mer, w pustynnej, nędznej okolicy, która odpowiadała smutnemu nastrojowi duszy artysty; a w obrazach jego z tej

Encykl. Pawst. Ilustr Zeu 184. T, lT-ty.

doby, w których odtwarzał pospolicie bądź najdziksze ustronia, bądź widoki rozhukanego morza, z kłę-biąoemi się nad spiętrzoną falą chmurami, były wiernem odbiciem przygnębienia rozpaczliwego, w jakiem sam był pogrążony.—Po wojnie uśmiechnęła mu się fortuna: szlachetny jego charakter i talent znakomity zaczęto coraz sprawiedliwiej oceniać; zresztą przerzedziły się w owym czasie szeregi dzielnych bojowników sztuki. Paweł Huet, Rousseau, Cerati po kolei zeszli z areny, D. pozostał jako jeden z niewielu przedstawicieli owej doby. To też miłośnicy malarstwa ubiegali się o jego płótna (na licytacyi Wilsona, za Okolice Southamptonu nabyte niegdyś przez rzeźbiarza Latrin’a za 500 franków, zapłacono aż 48 000!), handlarze obrazów oblegali jego pracownię; dostatek zawitał w jego progi. W r. 1872 mógł już kupić w L’Isle-Adam dom obszerny, który odpowiednio urządził i z miłością i z zapałem wrócił do pędzli. Ostatni raz produkował swe dzieła na wystawie r. 1889, gdzie, obok dawnych słynnych jego obrazów, ukazały się do owego czasu nieznane, zapożyczone z galeryj prywatnyoh: Aleja w parku Storsa, Burza na morzu, Barki strzaskane przy świetle księżyca, Przypływ morza, Wąwóz. Ostatni jego obraz, ukońozony na jeden dzień przed zgonem, zakupił książę d’Aumale za 20 000 fr.; a za pracownię jego wraz ze zbiorem dzieł sztuki, będących osobistą jego własnością, zapłacono 208 760 fr.—D. wespół z Eugieniuszem Lami pracował nad obrazem Bitwy pod Hondschoo-te, znajdującym się obecnie w muzeum miasta Lille.— Bellier de La Chavignerie „Dictionnaire des ar-tiste de 1’Ecole franęaise"; J. Claretie „L’art et les artistes franęais contemporains."    *

Dupre Giovanni, rzeźbiarz włoski (* d. 1 marca 1817 w Sienie—f d. 10 stycznia 1882). Był synem rzeźbiarza robót drewnianych i z początku pracował z ojcem; potem się udał do Florencyi, gdzie się kształcił u Bartoliniego i poddał się jego wpływowi. Pierwsze z dzieł jego, Abel martwy (z gliny) odznaczał się takim naturalizmem, iż nie przyjęto go z razu na wystawę w Akademii, pod zarzutem, że jest po prostu odciśniętym w formie, zdjętej z żywej osoby. Ale Bartolino wdał się w tę sprawę, sprowadził człowieka, który służył za model, i przekonał, że inne są wymiary jego postaci, inne posągu, odmowę więc cofnięto (Odlew bronzowy znajduje się w pałacu Pitti). Kain z r. 1845 był jeszcze bardziej naturalistycznym, a mniej poetycznym. Wykonawszy jeszcze kilka dzieł mocno ma-nierowanych, nawiedził Rzym, gdzie go w zachwyt wprawił Canova pomnikiem swym Piusa VI. Dzięki temu, powściągnął się w swoim naturaliźmie i zwrócił się do zgodniejszego z prawdą kierunku realistycznego Bartoliniego. Z tej epoki pochodzą jego rzeźby: Safo umierająca, Bachantka w omdleniu, Bachus jako dziecię, oraz mniej udatny nagrobek hrabianki Ferrari Corbelli, na cmentarzu San Lorenzo. Wkrótce potem wykonał do kościoła św. Krzyża we Florencyi wielką płaskorzeźbę allego-ryczną (odbicie się wpływu Canovy), symbolizującą Tryumf Krzyża. W 1865 Btanęła na cmentarzu w Sienie „Pietń*, bodaj czy nie najlepsze z dzieł

42

A. Pol.

jego.—W r. 1867 D. na wystawie Paryskiej otrzymał medal bronzowy za Bazę czary egipskiej. Czarę tę starożytną, zabraną przez Rzymian z Egiptu i zachowaną w wiecznem mieście, Klemens VII darował był Medyceuszom we Florencyi, a D., zawezwany do przyozdobienia jej cokułu płaskorzeźbami, przedstawił na nim symbolicznie we czterech grupach, każda o dwóch postaciach (kobiety i geniusza): Rzym pogański, Rzym chrześciański, Etruryę i Aleksandryę. Oprócz tego miał na tejże wystawie Zdjęcie z Krzyża, oraz wspomniany wyżej Tryumf Krzyża. Najsłynniejszem dziełem D-go jest monument Cavoura, wystawiony w Turynie (1872): kolosalny posąg ministra, podnoszącego Italię upadłą, otacza dziesięć figur allegorycznycb, również olbrzymich, z których wiele odznacza się realizmem potężnym. Zarzucano D-mu nadużywanie allego-ryi i skłonność do poświęcenia prawdy naturalnej ideom abstrakcyjnym i wyrazistości. — D. napisał

Hr

Fig. 95. Dupre Giovanni.

„Pensieri sul arte e ricordi autobiographici*.— Córka jego, Amalia (* 1845 we Florencyi), zajmuje się także rzeźbiarstwem, z powodzeniem niemałem. * Duprez Gilbert Ludwik (* 6 grudnia 1806 w Paryżu), słynuy tenor opery paryskiej. Kształcił się w konserwatoryum paryskiem pod kierunkiem Chorona. W 1825 wystąpił po raz pierwszy publicznie na scenie teatru Odeon. W dwa lata później ożenił się ze śpiewaozką tegoż teatru, Maryą Duperron, z którą podróżował po Włoszech, śpiewając na scenach podrzędDych, raz tylko na Medyolańskiej La Scala, bez wielkiego powodzenia. Nagle w Turynie święci tryumf nadzwyczajny, niespodziewany. Mówią, że nieznie-chęcony brakiem uznania, pracowite odbył studya pod kierunkiem doświadczonego nauczyciela, niewiadomego z nazwiska, i że sam nad sobą dużo praoował, dopóki nie zdobył techniki pożądanej. Od czasu zwycięstwa w Turynie, szczęście stale mu już sprzyjało. Po występach w Bolonii, Sienie, Plorencyi, Tryeśjie, Rzymie i Neapolu, wrócił ze sławą do Paryża w 1836. Po pierwszym występie, uwieńczonym jak najlapszem powodzeniem, D. otrzymał miejsce pierwszego tenora wielkiej opery, i na tern stauowisku wytrwał do 1855. Od 1842 — 50 prowadził klasę śpiewu w konser-watoryum paryskiem, następnie założył własną szkołę, która wielkie miała powodzenie. W czasie wojny w 1870 r. przeniósł tę szkołę do Bru-kselli. Po opuszczeniu sceny D. poświęcał się kompozycyi, lecz bez wybitnego powodzenia. Jako śpiewak wyróżniał się z grona wszystkich tenorów nadzwyczaj rozległą skalą; brał z łatwością piersiowe C dwukreślne, a falsetem sięgał aż do E górnego. Posiadał rodzaj głosu dramatyczny, intonacyę czystą, doskonałą wymowę, uczucie w śpiewie, umiejętność w cieniowaniu, temperament i wysoki smak artystyczny. Jako kompozytor, napisał: operę „Isanita", „La lettre au bon Dieu“ i .Sarnson⁻, nadto, wiele romansów, pieśni na kilka głosów, oratoryum, Reąuiem i t. d. W 1845 r. wydał szkołę śpiewu p. t. „L’art du obant“ i „La mólodie, ótudes complómentaires etc," bardzo chwalone przez nauczycieli śpiewu.

Dupuis Karol Franciszek, erudyt, filozof, mąż stanu francuski (* 1742 r. w Trye - Chńteau, w dep. Oise’y — f 1809 w Is- sur - Tille, w dep. Cóte d’Or). Był synem nauczyciela szkółki elementarnej, od którego powziąwszy początki matematyki i mierniotwa, mógł już sam zarabiać na swoje utrzymanie, gdy, poznany przez księcia de la Rochefoucauld, dzięki jego protekcyi, przyjęty został do kollegium w Harcourt na koszt bursy. Ukończywszy nauki, jako licencyat teologii, wykładał retorykę w kollegium w Lisieux, a czas wolny od obowiązków poświęcał nauce prawa i w r. 1770 został adwokatem. Potem, zamieszkawszy w Paryżu, uczęszczał na kursa astronomii Lalande’a i wielkiego do niej nabrał zamiłowania. Usiłując dojść, skąd powstały nazwy greckich miesięcy i zastanawiaj ąo się nad znakami zodyaku, jako też wszystkich innych konstellacyj, oraz badając pilnie starożytne mapy sklepienia nie-bieskiego, z pokreślonemi na nich rozmaitemi postaciami, przyszedł do wniosku, że postacie te i ich nazwy nie z ziemi przeniesiono na strop niebieski, lecz przeciwnie, że z nich-to wszystkie ludy, zapomniawszy znaczenia ich symbolicznego, potworzyły nigdy niebywałych wojowników, królów, bohaterów, półbogów i bogów, a ze wschodu ich i zachodu i wzajemnego względem siebie położenia wysnuły nieskończoną liczbę czynów najcudowniejszych, i tym sposobem wytłómaczył sobie całą teogonię i teozofię, nie tylko mitologii starożytnej, ale nawet i chrześciańską. Niepodobna jest w granicach artykułu encyklopedycznego dać pojęcie dokładne o tym systemacie chimerycznym, a równie śmiałym, jak zawiłym. D. wyłożył go naprzód w swoim memoryale, ogłoszonym w * Journal des savants“ (1779—80), p. t. „Memoire sur 1’origine des constellations et sur l’explication de la Fable par le moyen de Tastronomie”, a potem w wielkiem i rozgłośnem swojego czasu dziele:

„L’origine des tous les cultes ou la Religion univer-uelle* (Paryż rok III, 4 tomy in 4-o z atlasem, 10 tomów in 8-o z atlasem in 4 o; wydanie nowe z przedmową Augis’a, Paryż 1822 w 7 tomach z atlasem); „Abrógó* tegoż dzieła, opracowane przez samego autora, wyszło w r. VI rzeczypoBp,, a jako uzupełnienie jego ukazało się r. 1806 p. t. „Mómoire explicative du zodiaąue chronologiąue et mythologique“. Oprócz tego z pod pióra D-a wyszło „Laudatio funebris Mariae Teresiae Austria-cae* (1781 r.) i mnóstwo rozpraw, czyli memorya-łów naukowych, a między niemi dwa o Pelasgach, których D. wyprowadza z Etyopii i dowodzi, jakoby oni głównie wpłynęli na ucywilizowanie Gre-cyi, Italii, Hiszpanii i wielu innych krajów. W rękopisach pozostawił traktaty o Kosmogonii i Teogonii, O hieroglifach egipskich i Listy o Mitologii do synowicy; a na jednem z posiedzeń akademii czytał obszerny memoryał o Feniksie, dowodzący, że ten ptak bajeczny jest symbolem długiego roku, złożonego z 1461 lat, który się zwie okresem zodyakalnym albo kanikular-nym (Okres Syryusza). Wspomnieć wreszcie wypada, że na podstawie pomysłu znakomitego fizyka francuskiego, AmontonB’a (ob.) (f 1705 r.), D. zbudował był pierwszy telegraf (1778), przez który mógł korespondować z zamieszkałym we wsi Bagneux, przyjacielem swoim Fortin’em, obserwującym przez lunetę sygnały, podawane przez niego ze wsi Belleville; lecz po wybuchu rewoluoyi zniszczył swój przyrząd, bojąc się ściągnąć na siebie podejrzenie o spiskowanie. Zjednawszy sobie wielki rozgłos przez praoe swoje naukowe, D. dostępował z kolei rozmaitych godności i zajmował wysokie stanowiska publiczne: Fryderyk W. zapraszał go na katedrę literatury do Berlina, lecz śmierć tego monarchy układy rozpoczęte przerwała; został natomiast profesorem wymowy łacińskiej w kollegium francuBkiem, w 1788 członkiem Akademii napisów i literatury nadobnej; w 1790 dyrektoryat departamentu paryskiego zamianował go komisarzem wychowania publicznego; wybrany z Paryża do Konwencyi, odznaczył się w niej umiarkowaniem, a d. 21 Germinala r. III zamianowany był przez nią jednym z pięciu komisarzy, wyznaczonych do czuwania nad wykonaniem w departamentach ustaw, odnoszących się do wychowania publicznego; w tymże roku obrano go sekretarzem zgromadzenia narodowego, a w r. IV członkiem rady Pięciuset; należał do liczby 48, którzy utworzyli zawiązek Instytutu francuskiego, gdzie trzy razy podawano go na dyrektora; po dniu 18 Brumaire’a depart. Sekwany i Oise’y wybrał go na członka oiała prawodawczego, którego później został prezydentem. Na tern się rola polityczna D-a skończyła. „Notice historiąue sur la vie littóraire et politiąue de Dupuis par sa veuve“ (Paryż 1813).    *

Dupuis Jan, podróżnik francuski (* 1829 roku w Saint-Just-la-Pendue, w dep. Loire’y). Będąc kupcem z zawodu, udał się r. 1860 do Chin, o* siadł w Han-keu i lat z dziesięć tam przebył. Starał się on otworzyć przystęp do prowinoyj Chin po-łudniowyoh, za pośrednictwem rzeki Czerwonej, zraszającej Tonkin i Junnan; porozumiawszy się z marszałkiem chińskim Ma, zbadał tę drogę. Potem wrócił do Franoyi, aby prosić o poparcie u rządu. Spory jego z władzami annamiokiemi wywołały zamach Franciszka Garnier'a i stały się pierwszą przyczyną zdobyoia Tonkinu przez Francuzów. D. napisał „Ouverture du flsuve Rouge au commeroe et lea óvónements du Tonkin* (1872— 73), oraz „Journal de voyage“ (1879).

Dupuis Jan Chrzcioieł Daniel, rzeźbiarz i medalier francuski (* w Blois 15 lutego 1849 r.), kształcił się w szkole sztuk pięknych, z razu na wydziale malarstwa, który wkrótce opuścił dla medalierstwa, i był uczniem Faroohona i Cavelier’a. W r. 1872 otrzymał wielką nagrodę rzymską. W Salonie po raz pierwszy wystąpił z popiersiem portretowem r. 1869 i odtąd wystawiał na przemiany, to rzeźby, to medale, a niekiedy i malowidła. Z dzieł jego wymieniamy celniejsze: „Sam-sou zrywający pęta" (posąg gipsowy r. 1870); „Głowa Fauna," medalion (1872); „Winobranie* (płaskorzeźba woskowa, 1876); „N. Panna z dzieciątkiem Jezus,* płaskorzeźba gipsowa; Margrabia de Francieu, senator; Cazalós, senator, Wice-hrabina de Brimont i dziesięć innych medalionów bronzo-wych; Geniusz sztuk pięknyoh wieńczący Francyę, medal na pamiątkę wystawy powszechnej 1878; Niańka, posąg gipsowy (1879); Potomność wieńcząca geniusza sztuk pięknych; Chloe przy źródle, obraz olejny (1881) i t. d. Za medale D. na wystawie r. 1877 otrzymał medal 3-ej klasy, i takiź na wystawie powszeohnej 1878, krzyż legii honorowej 1881, i medal złoty na wystawie powszechnej 1889.    *

Dupuit Arseniusz Juliusz, inżynier i ekonomista francuski (* 1804 r. w Foscano w Piemoncie — f 1866 w Paryżu), kształcił się w politechnice paryskiej i w Ecole des ponts et chauB-sees. fi. 1837 wydał „Essąi et expóriences sur le tirage des yoitures et sur le frottement de rou-lement* i przez tę pracę ściągnął na siebie tak pochlebną uwagę, iż w r. 1839 powołano go do Paryża na współpracownika komissyi, opracowującej projekt ustawy, dotyczącej ruchu wozowego, oraz kierującej restauracyą bruku na Polach Elizejskich. Wtedy to D. ułożył instrukcyę, która dała początek Ogromnemu postępowi w utrzymaniu dróg. W r. 1840 zamianowano go inżynierem naczelnym dep. Marne’y. Na tern stanowisku o-głosił, jako dopełnienie wspomnianego wyżej „Es-sai“, „Mómoire sur le tirage des yoitures et sur le frottement de roulement* (1842) a następnie „Considórations sur les frais d’entretien des rou-tes* (1842) i „Róponse ń diyerses critiąue du mómoire prócódent* (1843). D. obstawał głównie za nieograniczaniem nakładów na utrzymanie dróg, skutkiem czego w r. 1851 kredyt na ten cel u-chwalono zdwojony. W r. 1844 wysłany do An-gers na służbę w departamencie Marne’y i Loire’y, wiele miał do czynienia przy wylewach Loire’y, a na podstawie doświadczenia przy tern nabytego napisał: „Etules thóoriąues et pratiąues sur le

Em. S.

99 głosów (27 czerwca 1894).

mouyement des eaux courantes" (1848) i „Des innondations et des moyens proposós pour en prć-venir le retour" (1858). W r. 1850 powołany do publicznej służby w Paryżu, zajmował się tam głównie sprawą zaopatrzenia miasta w wodę i ka-nalizacyą, i w tym celu napisał „Traitó theoriąue et pratiąue de la conduite et de la distribution des eaux“ (1854 i 1866). W ostatnich latach swego życia, od r. 1865 —1866, D. był inspektorem generalnym dróg i mostów. Śmierć go zaskoczyła przy dokończeniu wielkiego dzieła „Traite de l’ó-ąuilibre des yońtes et de la construction des ponts en maęonnerie". Zasługi D-a na polu inżynieryi były nieporównane: to też słusznie biograf jego, Tarbe, powiedział o nim: „imię jego powinno być zapisane w pierwszym rzędzie tych inżynierów, którzy w połowie wieku bieżącego największym blaskiem otoczyli korpus dróg i mostów". Oprócz dzieł z zakresu inżynieryi, D, dostarczył bardzo wiele artykułów do „Dictionnaire de l’óconomie politique‘, osobnó zaś ogłosił: „Le libertć com-mercial, son principe et ses conseąuences”; „De la Ićgislation actuelle des voies de transport"; „Nó-cessite d’une rćforme sur des principes rationnels“; „De 1’Utilitó et de sa inesure"; „De 1'Utilite pu-bliąue"; „Les principes de la propriótó et de la population”; „Des crises alimentaires et des moyens employes pour y remedier"; „Effet de la li-bertó du commerce". Co do zasad ekonomicznych D a, tyle tylko powiemy, że utrzymywał on, iż stanowienie o prawie własności zależy jedynie od prawodawcy, który powinien mieć na celu zapewnienie społeczeństwu możliwie jak największej summy produkcyi; w handlu zaś był zwolennikiem wolności, głosząc zasadę „laisser faire, laisser alleru.    —

Dupuy de Lóme Stanisław Karol Henryk, inżynier (* 15 października 1816 r. w Ploe-meur—f 2 lutego 1885 w Paryżu). W roku 1836 ukończył szkołę politechniczną i odtąd poświęcał się marynarce. W 1842 na koszt rządu francus. wysłany do Anglii, badał gruntownie i specyalnie budowę okrętów wojennych. Jako rezultat tych studyów ogłosił w 1844 r. w Paryżu pracę: „Mó-moire sur la construction des batiments en fer“. Wiadomości zebrane w Anglii zaczął po raz pierwszy stosować w Toulonie przy budowie pierwszych statków wojennych. Dzięki sumienności w wykonywaniu tych budowli rząd franc. powierzył mu kontrolę nad statkami parowemi. W r. 1857 powołano go do ministeryum marynarki, licząc na jego pomoc i znajomości z dziedziny budowy statków. Jako inspektor generalny położył on niewątpliwe zasługi około rozwoju marynarki francuskiej, On był pierwszym, który zajął się budową szrubowców i pancerników we Prancyi. W czasie wojny francusko - pruskiej w 1870 r. obmyślił balon, z którym w 1872 robione były pierwsze próby, jednakże bez oczekiwanego rezultatu. W r. 1877 wybrano D-a, jako zasłużonego ^obywatela kraju, do senatu.

Dupuy Karol Aleksander, polityk francuski (* 5 listopada 1851 r. w Puy). Kształcił się w liceum Karola Wielkiego w Paryżu, poczetn (1874—

1880) był profesorem filozofii w rozmaitych kolle-giach i liceach na prowincyi. W r. 1880 został inspektorem akademii w Mende, następnie w Caen i wreszcie w Ajaccio z tytułem wice-rektora Korsyki. Wybrany w r. 1885 do izby deputowanych zasiadł w szeregach umiarkowanyoh republikanów i brał czynny udział w rozprawach dotyczących szkolnictwa; 7 grudnia 1892 przyjął tekę miniBtra oświaty w gabinecie Ribota, a po upadku Ribota podjął się utworzenia nowego ministeryum, w któ-rem obok przewodnictwa miał zarząd spraw wewnętrznych (4 kwietnia 1893). Atoli po upływie pół roku, z powodu nieporozumień w łonie gabinetu i wystąpienia zeń radykalniejszych jego członków, ujrzał się zmuszonym zażądać dymissyi (25 listop. 1893); obrany na prezydenta izby deputowanych (przeciwko Brissonowi) 5 grudnia tegoż roku, wykazał dużo zimnej krwi i odwagi podczas eks-plozyi w izbie bomby na posiedzeniu 9 grudnia, tak, iż w roku następnym znaczną większością głosów zatwierdzony został na swem stanowisku. Przy wyborach nowego prezydenta rzeczypospolitej, na miejsce zamordowanego Carnota, postanowiona była i kandydatura D.; otrzymał jednak zaledwie

Hml.

Dupuytren Wilhelm, baron (* d. 5 października r. 1778 w Pierre-Buffióre [Baute-Vienne]—f w Paryżu d. 7 lutego roku 1835), słynny chirurg francuski. Odebrawszy wykształcenie początkowe w Magnac - Laval, w dwunastym roku życia wysłanym został do Paryża dla dalszego kształcenia się i wstąpił do Collóge de la Mar che; pobywszy tam niedługo, oddał się z zapałem nauce anatomii i chirurgii, a przy zdolnościach niepospolitych i pracy niezwykłej już w r. 1794 zdobył sobie stanowisko prosektora. Zostawszy w roku 1801 kierownikiem aajęć anatomicznych (Chef de travaux anatomiąues), gorliwie zajął się anatomią patologiczną i o niej też miewał odczyty, wykładał nadto równocześnie anatomię opisową i fizyo-logię. W r. 1802 stauąwszy do konkursu, osiągnął posadę młodszego chirurga w paryskim szpitalu Hótel-Dieu, a uzyskawszy w 1803 godność doktorską, w tymże szpitalu mianowanym był w pięć lat później pomocnikiem chirurga naczelnego, nakoniec w r. 18 i5 sam zajął to stanowisko i do śmierci na niem pozostał. Oprócz tego, zwyciężywszy świetnie w konkursie spółzawodni-ków takich, jak Marjolin i Roux, został w roku 1812 profesorem chirurgii operacyjnej; katedrę tę opuścił po trzech latach, objąwszy wykłady kliniczne jako chirurg naczelny w Hótel-Dieu. W r. 1814 pod Paryżem, a w 1830 r. w samym Paryżu urządził naprędce ambulanse dla licznych rannych, którym niósł pomoc wśród gradu kul, nie dbając o własne bezpieczeństwo. Był chirurgiem przybocznym królów: Ludwika XVIII i Karola X, członkiem Akademii francuskiej i A-kademii medycznej, zasiadał w radzie zdrowia (Conseil de Salubritó) i pełnił obowiązki inspektora głównego uniwersytetu. Umierając, zapisał summę dwa kroć sto tysięcy franków na urządzenie

451 i t. XXVII str. 373—392).

Dr J. P.

i utrzymywanie katedry anatomii patologicznej w Paryżu; gdy jednak rząd wziął na siebie spełnienie tego życzenia jego, zapis użytym został na utworzenie muzeum anatomii patologicznej, imię jego noszącego. D. w swoim czasie był najznakomitszym chirurgiem, nie tylko we Prancyi, ale na całym lądzie stałym Europy, jeden tylko A. Cooper (ob.) w Londynie mógł uchodzić za równego mu, za lepszego nikt. Obok zdolności pierwszorzędnych, obdarzonym był niezmierną pracowitością, a poczucie obowiązku było najwybitniejszą cnotą jego: to też, pomimo licznych bardzo zajęć, umiał wydołać wszystkim i żadnego nigdy nie zaniedbał. Stanąwszy na czele kliniki w Hótel-Dieu, uczynił ją wzorem dla wszystkich innych, poświęcał jej też najwięcej czasu. Codziennie przybywał do niej o godzinie szóstej rano i zajmował się chorymi do dziewiątej; wieczorem czynił toż samo od szóstej do siódmej. Podczas tych wizyt oglądał każdego chorego i sam zmieniał opatrunki. Od dziewiątej do dziesiątej miewał wykłady kliniczne, po których wykonywał operacye, a po nich przyjmował licznych chorych przychodniCh, albo wykonywał sekcye patologiczne, z wykładami połączone. W badaniu chorych i stawianiu rozpoznania choroby był niezrównanym, zwracał też uwagę na to, żeby każdy ciekawszy i ważniejszy przypadek chorobowy opisano starannie i szczegółowo; było to obowiązkiem asystentów jego, ale sam profesor każdy opis taki przeglądał i poprawiał własnoręcznie: z nich-to powstał zbiór pod względem naukowym bardzo cenny, składający się z przeszło stu foliantów. Najwięcej dobrze zasłużonego rozgłosu zdobył sobie przez wykłady kliniczne, które ściągały mu uczniów z całego świata cywilizowanego. Porywał słuchaczów wymową wykwintną, jasną, opartą na głębokiej znajomości przedmiotu wykładanego i metodycznie uporządkowaną; każde zdanie jego bywało pełne treści, a wypowiadał je tak, że słuchający musiał go zrozumieć i pojąć. Jako operator, służyć może za wzór po wszystkie czasy. Nie wykonał nigdy żadnej operacyi, jeżeli nie była rzeczywiście konieczną i nie do uniknienia, przystępował do niej dopiero po wyczerpaniu uprze-dniem wszystkich innych środków leczniczych, przysposabiał się do niej jak najstaranniej i usiłował przewidzieć wszelkie możliwe powikłania, żeby być gotowym do natychmiastowego usunięcia ich w razie potrzeby. Tak przygotowany, przystępował do dzieła, bacząc przy robocie, nie na to, żeby się otaczającym go uczniom wydała zręczną i szybką, ale na to, żeby wykonaną została z możliwą starannością i ku pożytkowi chorego. Opatrunki i wogóle leczenie pooperacyjne było zawsze przedmiotem wielkiej pieczołowitości D-a. Tak więc i słowem, i przykładem ucząc, mógł słusznie uchodzić za najlepszego profesora chirurgii swego czasu, tembardziej, że nie zamykał się nigdy w ciasnych granicach swej specyalności, lecz ogarniał też umysłem swym i inne gałęzie spółczesnej wiedzy lekarskiej, nie był więc specyalistą chirurgiem, według pojęć, niestety, obecnie coraz bar

dziej rozpowszechniających się, lecz wszechstronnie wykształconym lekarzem, zajmującym się z zamiłowaniem przeważnie chirurgią, dla której zrobił bardzo wiele i znacznie ją naprzód posunął. Poświęcając czas swój klinice, nauczaniu i licznym biednym chorym, szukającym pomocy w jego am-bulatoryum Bzpitalnem, niewiele zajmował się praktyką; czasu mu też brakło do zajęć pisarskich: większość zatem jego spostrzeżeń, odkryć i wynalazków opisali i ogłosili uczniowie jego, sam zaś mistrz jedynie przeglądał i poprawiał te prace; nie mogąc ich tu wszystkich wyszczególnić, wymieniamy tylko: „Leęons orałeś de cliniąue chi-rurgicale" (Paryż 1832, 4 tomy, wyd. II tamże 1839, 6 tomów), gdyż w dziele tern zawarte jest prawie wszystko, co D. dla postępu chirurgii u-nzynił. Spis prac wszystkich łatwo odszukać w przytoczonych poniżej źródłach. W roku 1860 miasteczko rodzinne uczciło znakomitego ziomka swego pomnikiem ulanym ze śpiżu. Oddawszy sprawiedliwość zaletom i zasługom D-a, przemilczeć nie możemy, iż przez swe usposobienie wyniosłe i zawistne wielu sobie narobił nieprzyjaciół; zarzucano mu też służalczość dla dworu i osób wysoko postawionych oraz chciwość.— Por. A. Vidal „Essai historiąue sur Dupuytren etc.“ (Paryż 1835, z wizerunkiem); E. Pariset „Eloge du baron G. D.u (Paryż 1836) i tegoż „Histoire de membres de 1’ Acadćmie de Módecine* (Paryż 1850, II, str. 103 i nast.; podany tu jest dokładny spis wszystkich prac Da) i Ca lii sen „Me-dicinisches Schrifcsteller-Lexikon“ (t. V str. 438 —

Dr J. P.

Dupuytrena pigułki, używane we Fraucyi jako środek leczniczy przeciwko przymiotowi, szczególniej, gdy chodzi o usunięcie objawów wtórnych tej choroby. Skutecznym ich składnikiem jest su-blimat, którego każda z tych pigułek zawiera jedną szóstą grana.

Duquesne Abraham, admirał francuski (* r. 1610 w Dieppe — f 1688 w Paryżu). Poohodził z rodziny protestanckiej. Będąc chłopcem, towarzyszył ojcu, doświadczonemu marynarzowi, w jego wyprawach, a mając lat 17, dowodził sam już okrętem. Odznaczył się kilkakrotnie w wojnie z Hiszpanią 1636—1643 r. W r. 1644, nie znajdując odpowiedniego pola do działalności we własnym kraju, ofiarował, za zgodą kardynała Ma-zariniego, swe usługi Szweoyi, która prowadziła woj -nę z Danią. Przyjęty do marynarki szwedzkiej w stopniu kapitana okrętu, został po kilku bitwach, gdzie dał dowody niepospolitego męstwa, posunięty na wice-admirała. Przyczynił się do zniszczenia floty duńskiej pod Femaren (13 października 1644). Po zawarciu pokoju w r. 1645 wrócił do Francyi i otrzymał dowództwo eskadry. Od roku 1667 był generał lejtenantem francuskich sił morskich. Na początku roku 1675, w czasie wojny z Hollandyą, D. został posłany pod rozkazy księcia Vivonne na wody sycylijskie, gdzie miał spotkać, jako przeciwnika, sławnego admirała hollen-derskiego, Ruytera (ob.). Zaraz na wstępie (11 stycznia 1675) odniósł zwycięstwo nad flotą hol-

Hml.

A. Pol.

lenderską pod wyspą Słromboli, a 17 sierpnia te< goź roku zdobył Agostę. Pobił Ruytera pod wyspą Saliną (8 stycznia 1676), dzięki czemu mógł połączyć się z eskadrą generał-lejtenanta Almóras. Gdy nieco później książę Vivonne, blokowany pod Messyną, zdał na niego naczelne dowództwo, D. 22 kwietnia wydał bitwę między Katanią i Ago-stą połączonym flotom hiszpańskiej i hollenderskiej. Bitwa ta okryła chwałą marynarkę francuską i kosztowała życia Ruyterowi, który, ciężko raniony, zmarł wkrótce w Syrakuzie. Następnie D. u-wolnił od blokady zatokę Messyńską. W latach 1680 i 1681 oczyścił morze Śródziemne od korsarzy trypolitańskich, poczem przedsiębrał dwie wyprawy (r. 1682 i 1683) przeciwko Algierowi. Ostatnim czynem jego było zbombardowanie Genui, która musiała poddać się na upakarzających warunkach (1684). W r. 1681 D. nabył dobra Bou-chet pod Etampes, które Ludwik XIV wyniósł przy tej sposobności do godności margrabstwa, wszelako z warunkiem, że ani D., ani jego potomkowie nie będą się trzymali obrządku kalwińskiego. Protestantyzm znakomitego admirała był przeszkodą w otrzymaniu przez niego od króla tych odznaczeń, na jakie zasługiwał. Zwycięstwa D-a zapewniły Prancyi przewagę na morzu Śródziemnem do samego końca XVII wieku. W roku 1884 wzniesiono mu w mieście ojczystem pomnik dłóta Dantona starszego. — Jal „Abraham D. et la marinę de son temps“ (Paryż 1873, 2 t.).

Duąuesne Henryk, margrabia, baron d’Au-bonne, syn poprzedniego (* r. 1652 —f 1722 r. w Genewie). Służył początkowo w marynarce francuskiej i odznaczjł się podczas wojny z Hollan-dyą i Hiszpanią. Prześladowania jego współwyznawców, reformowanych, skłoniły go do opuszczenia Pranoyi. Zamieszkał w ziemi Waldeńskiej (Vaud), gdzie kupił baronię Aubonne (1685). Po odwołaniu edyktu NantejBkiego chciał założyć na wyspie Bourbon rzeczpospolitą z emigrantów pod zwierzchnictwem hollenderskiem. Wszystkie przygotowania już były poczynione i dziesięć okrętów wynajęto do drogi, kiedy D. dowiedział się, że rząd francuski opiera się temu zamiarowi. Nie chcąc podnosić oręża przeciwko swej ojczyźnie, D. dał za wygraną przedsięwzięciu, wrócił do Aubonne, ofiarowawszy swe usługi Berneńczykom, do-wodzjł ich flotyllą wojskową na jeziorze Genew-skiem podczas wojny z księciem Sabaudzkim. Sprzedawszy Aubonne, przeniósł się do Genewy, gdzie otrzymał obywatelstwo (1704). Wspierał gorliwie współwyznawców, wypędzonych z Prancyi.    Hmi-

Dur, ob. Sza ł.

Dur, ob. Tyfus.

Dur (z łac. durus: twardy, włos. maggiore, franc. majeur, angielskie major), w dzisiejszej teoryi muzycznej oznacza tonacyę, mającą wielką tercyę; taką tonacyę zwą także majorową; jeśli zaś tonacya ma tercyę małą—mol, lub minorową.

Dur,, w botanice skrócenie nazwiska Jana Filipa 1) u r o i.

Dura mater, ob. Mózg, Mózgowe opony.

Duran Augustyn (* 1789 w Madrycie—f 1862 tamże), literat i krytyk hiszpański. Po ukończeniu studyów prawnych i filozoficznych, przy ozem gorliwie badał i literaturę ojczystą, pełnił różne obowiązki na polu naukowem, wreszcie w '1834 został naczelnym zwierzchnikiem biblioteki madryckiej. Był też członkiem akademii. Swojemi pracami krytyczno-literackiemi wielce się przyczynił do wskrzeszenia zapomnianej literatury i do ożywienia ruchu literackiego w Hiszpanii. Z pomiędzy nich ważniejsze są: „Discurso sobre en influjo, que ha tenido la critica moderna en la decadencia del te-atro antiguo espańol* (1828); „Coleccion de roman-ceros y cancionetosM (5 tomów, 3828—35), przerobiona następnie i wydana p. t. „Romancero generał* (2 tomy 1849—51), publikacya bardzo cenna; i .Talia espańolau (3 tomy 1834) wybór dawnych komedyj hiszpańskich. Zasługuje też na uwagę jego wstęp krytyczny do „Sainetes de Ramon de la Cruz" (1843). D. próbował i sam sił swoich w poe-zyi i oprócz kilku romansów napisał językiem XV-go wieku powieść fantastyczną „Las tres toronjas del verjel de amoru (1856).

Duran Karol August Emil, zwany C aro-lus D., malarz francuski (* 4 lipca 1837 r. w Lille). Kształcił się początkowo w mieście rodzinnem, pod kierunkiem Souchona, dyrektora szkoły rysunkowej municypalnej. Potem udał się do Paryża, gdzie, pomimo ciężkiego niedostatku, dalej swe artystyczne studya prowadził, aż póki na konkursie malarskim nie otrzymał stypendyum z fundaoyi swego ziomka, Wicara, co pozwoliło mu udać się do Włoch, gdzie czas dłuższy przepędził. Tam-to odmalował Modlitwę wieczorną, która była wystawiona w Salonie 1865, i Zamordowanego, scenę z Kampanii rzymskiej, pełną przejmującej dramatyczności, która obok portretu E. Reynarfa znajdowała się na wystawie r. 1866. Oba te płótna rząd zakupił i ofiarował do muzeum w Lille. Potem D. udał się do Hiszpanii, gdzie cały rok przepędził i przejął się szczególniej duchem i teoh-niką Velasqueza, którego studyował z zamiłowaniem; wpływ tych studyów odbił się na obrazie D-a, św. Franciszek z Assyżu (1868). W ciągu następnych lat dziesięciu w Salonie ukazywały się same tylko portrety Carolusa, z których w r. 1874 urządzono ogólną wystawę samodzielną. Wymieniamy z nich najcelniejsze: Panny Croisette (bratowej artysty), J. Clarettiego, Lescure’a, Falgdióre’a, i Córek D-a. Na wystawie powszechnej 1878 oglądano E. Girardin’a, Dorćgo i in. W Salonie tego roku D. wystawił plafon, przeznaczony do jednej z sal Muzeum Luksemburskiego („Gloria Mariae Medici“), który mniej się podobał od poprzednich prac jego; powetował to portretem pani Vandal (1879), uznanym za jedno z arcydzieł mistrza. Potem co rok obsyłał Salon portretami, budzącemi zawsze żywe zajęcie. Po-za tą świetną swoją spe-cyalnością wystawił w r. 1881 obraz, zatytułowany Przyszły doża, dziecię weneckie z wieku XVI; 1882 Złożenie do grobu; 1886 .Obudzenie się; 1887 Andromedę; 1889 Bachusa. W r. 1890 D. był jednym ze stronników soyssyi, zaszłej

And. S.

w towarzystwie artystów, i dał pięć portretów kobiecych na wystawę, urządzoną przez dyssydentów na Polu Marsowera. Nieporównany portrecista, próbował też sił swoich w rzeźbiarstwie i wykonał między innemi popiersie żony swojej. Otrzymał trzy medale w latach 1866, 1869 i 1870, medal drugiej klaBy 1878, i medal honorowy w 1879; w r. 1878 został oficerem legii honorowej, w 1889— komandorem. Duran, przy zdumiewającej płodności, odznacza się prawdziwem wirtuozowstwem i głębokie m odczuciem życia współczesnego. Zamiłowany w kolorycie bujnym, soczystym, w materyach bogatych oraz pysznych strojach i akcessoryacb, obok prawdy realistycznej umie doskonale oddawać wzruszenia duszy; z osobliwszym smakiem tworzy portrety dam i dzieci, wynajdując dla swych modeli pozy najbardziej malownicze i pochwytując najwłaściwszy wyraz fizyognomii. Dodać jeszcze potrzeba, że on#-to, jeden z pierwszych, wprowadził do malar-

ifc

'i

fi

Fig. 96 Duran Karol.

stwa tak zwany „plein-air", o czem świadczą jego obrazy: Poranna rosa (naga postać kobieca), Koniec lata i Wizy a. W ostatnich czasach Btał się przedstawicielem radykalnego naturalizmu, który widać w jego studyach z natury: Leli a, Danae i Luoica.    G    *

Durance, staroż D r u e n t i a, lewy, znaczny , dopływ Rodanu, w połudu. Francyi, ma źródła w depar. Alp Wyższych, niedaleko granicy włoskiej, na północnych stokach pnia le Chenaillet, w pobliżu przełęczy M. Genóvre; po krótkim biegu w urwistej dolinie, zwróconej ku północy, skręca na zachód, a następnie na południo - zachód, gdzie w pobliżu Brianęon łączy się z dwoma prawemi, znacznie od siebie dłuższemi i w wodę zasobniejszemi, dopływami: Claróe i Guisane. — Śród wązkiej doliny, otoczonej olbrzymiemi szczytami, toczy D. swe żółte zazwyczaj wody w gwałtownym pędzie, przewalając się po głazach i kłodach drzew i przyjmując z obu stron liczne strumienie górskie, z których najważniejsze: Gyronde z prawej, a Cervierette i Guil z lewej strony. Pod twierdzą Mont Dauphin rzeka, znaczna już teraz, wchodzi w dolinę Embrun, rozdziela się na liczne ramiona i tworzy wyspy, płynąc częstokroć na granicy departamentów Alp Wyższych i Niższych, poczem, pod Sisteron, wchodzi całkowicie w granice drugiego z nich, biegj ma przeważnie południowy, dolinę i koryto coraz szersze, zbocza coraz niższe i łagodniejsze. W tej części biegu swego D. przyjmuje największe swe dopływy: Buech i Largue z prawej, a Ubaye, Bleone, Asse i Verdon z lewej. Poniżej Manosąue rzeka opuszcza dep. Alp Niższych i odtąd aż do uścia tworzy granicę departamentów: Vaucluse i Uść Rodanu. Koryto jej staje się tu bardziej jednolitem, dopływy mniej licz-nemi i mniej ważnemi, (najgłówniejszy Coulon z prawej); odrośle sąsiednich wzgórzy, Luberon i S-te Victoire, towarzyszą mu aż do Cavaillon. Odtąd D. wstępuje na równinę alluwialną, i dosięga Rodanu poniżej Awinionu.--Ogólna długość wynosi około 380 km., obszar dorzecza 13 400 km. □, zapas wody wogóle bardzo znaczny, ale też i bardzo niestały; obserwacye wykazały, że ilość wód, prowadzonych przez D. w nizkim stanie, do ilości w stanie wysokim ma się, jak 1 : 171; spadek nader gwałtowny, źródła bowiem le;^ na wysokości 2 500 m. nad p. m., uście 13 m.,—tak, że na 1 km. biegu przypada przeszło 6 m. spadku; nawet w dolnym biegu, niedaleko od uścia, spadek wynosi miejscami 3 m. na 1 km. — Tak wielkie różnice między nizkim i wysokim stanem wód, oraz tak znaczny spadek są przyczyną, że D. nietylko nie jest żeglowną, ale nawet i spław-ną; powoduje ona podczas przyboru straszliwe nieraz spustoszenia, zalewając oba brzegi nagle i na znacznej przestrzeni. Prowadzi z sobą trudną do uwierzenia ilość głazów, które, wskutek ogromnej siły spadku, toczą się szybko, porwane prądem, i kruszą się coraz bardziej. „Kiedy na wiosnę nastaje czas tajania śniegów w górach, wówczas niekiedy tyle i tak wielkich kamieni przewala się w korycie, że w wąwozie La Bessóe nie widać wody, tylko głazy, które trą Bię wzajemnie na żwir i piasek, i tyle wydają iskier, że rzeka zdaje się w ogniu poruszaćw (Ed. Whymper „Berg-und Gletscherfahrten“). — Utrzymujące się przez długi czas mniemanie, jakoby położona na wschód od delty Rodanu, kamienista, choć nie zupełnie pustynna, równina Crau (w starożytności Cam-pi la p idei) była dziełem D., zostało w nowszych czasach obalone przez Berndta: nagromadzone na niej głazy są albo miejscowe, i powstały ze zwietrzenia, albo też naniesione zostały przez Rodan z jego dopływem Isóre.

Durand Olay Alfred, znany inżynier francuski (* 10 lipca 1841 — f w r. 1888). W r. 1861 ukończył szkołę polit. w Paryżu, oddając się stu-dyom nad assenizacyą miast. Liczne podróże jego do Anglii, Szkocyi, Niemiec, Belgii, AuBtiyi i Włocn przekonały go, że racyonalny system uzdrowotuie-nia wielkich miast zasadza się przedewszystkiem na szybkiem wydalaniu ścieków, a następnie na prawidłowem zużytkowaniu ioh za pomocą irry-

gacyi pól. Projekt pól irrygacyjnych dla ścieków paryskich opracował D. pod kierownictwem ówczesnego głównego inżyniera miasta Paryża, Mille’a, a w 1869 D. przystąpił do robót niezmiernie ciekawych w Genneyilliers. Rurą ściekową, 0.60 m. średnicy przerzucał D. ścieki na drugi brzeg Sekwany przy moście Clichy, i na powierzohni początkowej 6 hektarów zaczął stosować metodę irrygacyi, ezyli zalewania pól zawartością kanałów miejskich. Z ja-kiemi trudnościami i uprzedzeniami miał D. do walczenia, ażeby okolicznych ogrodników zachęcić do korzystania z tych pól, trudno sobie wyobrazić; ostatecznie powodzenie przekonało opornych i zmieniło się początkowe niedowierzanie nieprzychylnych.

wniotwa przez lat 20 w „Journal de Saint-Peters-bourg, drukował w „Temp3u przekłady główniejszych utworów Turgieniewa i artykuł o jego kor-respondencyi. Później w r. 1869, umieścił w „Bi-bliothóąue universelle“ wyborny rozbiór dzieł tego powieściopisarza, a w 1889 wydał tom jeden przełożonych przez siebie „Les Chefs-d*oeuvre drama-tique d’Ostro wsky “, poprzedzony gruntownem stu-dyum o autorze. Obeznany z językiem małoru-skim, w r. 1876 dał do „Revue des Deux Mondes* obszerny artykuł o Szewczence. Jako estetyk, drukował wiele artykułów krytycznych w „Gazette des beaux-arts“, w „L’art“, „L’artiste“, w „Bulle-tin des musśesu, „Nouveile Reyue* i „Revue bleuew; a w r. 1885—86 odbył z polecenia rządu wycieczkę artystyczną do Ameryki. Badania procederów technicznych szkoły hollenderskiej, a szczególniej Rembrandta, doprowadziły go do studyo-wania farb, ich stosowania i zmian, zachodzących w nich z biegiem czasu. Powstały stąd ważne rozprawy o farbach, używanych do zdobienia waz greckich, ogłoszone w „Revue archeologiąue⁴* (1891). Oprócz tego wydał zajmującą broszurę o Galeryi francuskiej w Akademii sztuk pięknych w Petersburgu; „Recherches etymologiąues* (1866 Petersburg); w różnych czasopismach umieszczał studya z zakresu matematyki, fizyki i meteorologii, o której artykułów dostarcza także do „Grandę Encyolo-pedie* Lamirault’a.    *

Durand'Orreville Alicya, żona poprzedniego, znana pod pseudonimem Henry Greville, powieściopisarka francuska (* 12 października 1842 r. w Paryżu). Jest córką profesora Jana Fleury, z którym w r. 1857 udawszy się do Petersburga dokąd wezwano go na katedrę literatury francuskiej, wyszła tam za Durand’a. Powróciwszy z nim r. 1872 do Paryża, od r. 1876 ogłosiła mnóstwo powieści, które znalazły bardzo dobre przyjęcie: wdzięczna prostota stylu, bystra obserwacya, dążność podniosła, wreszcie w wielu z nich temata, brane z życia społeczeństwa russkiego, uderzające Francuzów swoją nowością i oryginalnością, znacznie się przyczyniły do ich powodzenia. Wymienimy tylko colniejsze: „Dosia” (1876, wyd. 66, 1890); ,.L’expiation de Savely“ (1876); „La prin-cesse Ogherof“ (1877); „Les epreuves de Raissa* (1877); „Marier sa filie* (1878); „Ariadnó* (1878); „Perdue* (1881);.,„Rosę- Rozier* (1882); „Claire-fontaine" (1885), tłómaczona na język polski; „Nika-nor“ (1887); „La seconde móre” (1888) i t. d. Oprócz tego wydała „Manuel d’instruction civique et morale de jeunes filles* (1882), potępiony w r.

W roku 1869 i 1870 D. rozpowszechniał rezultaty zdobyte, przemawiając w Towarzystwach rolniczych, w Towarzystwie inżynierów cywilnych i w Tow. ogrodniczych. W szkole politechnicznej zaofiarowano D-owi katedrę dla wykładu zasad asse-nizacyi miast. Rok pogromu przerwał pokojową pracę i zabiegi młodego inżyniera, zajętego czynnością obrony krajowej. Na początku r. 1871, gdy zapanował względny spokój we Francy i, D. powrócił do zajęć zawodowych, zachęcał zarząd miasta do wyjścia z fazy prób i rozpoczęcia działania na szeroką skalę. Nazwisko jego stało się głośnem i miasta zagraniczne chętnie korzystały z jego światłych uwag, jak np. Budapeszt, Odessa, dla której opracował w 1880 projekt assenizacyi, następnie Genewa, Cannes 1882, Nizza 1884, Havre i Chantilly 1885. Głównie jednak zajmowały D-a losy Paryża: pola irrygacyjne ogarniały coraz większy obszar; z 5 hektarów próbnych doszedł D. do 650, rocznie przelewał na pola 22 miliony metrów kub. W sieci kanałów i w sposobie odprowadzę-, nia ścieków z mieszkań D. zaprojektował cały sze-^' reg ulepszeń i zmian. Przedewszystkiem przemawiał on gorąco za systemem tout h l’ógout, który wtedy, zarówno jak i dziś, posiadał jeszcze zaciętych przeciwników. Wnioski i projekty D a podawano rozmaitym komissyom do zbadania; rada najwyższa dróg i mostów dała opinię przychylną, ministeryum przyjęło propozycye, a izba deputowanych w 1888 zgodziła się całkowicie na projekty D-a; brakło tylko Bankcyi Senatu, której, niestety, projektodawca się nie doczekał, albowiem śmierć zabrała go przedwcześnie w 47-ym r. życia.

Durand deSancto Portiano, filozof scho-

D. wsławił się nietylko w kierunku powyżej opisanym: jako profesor wyższych zakładów naukowych w Paryżu, był bardzo ceniony; na kongresach naukowych głos D-a miał poważne znaczenie, a działalność literacka była wprost zdumiewającą i wszechstronną. Prace jego z działu 1883 przez kongregacyę Indexu. teoryi wytrzymałości materyałów, z hydrauliki,

Durandal inaczej Durendal, Drandau, Durandart, nazwa szpady Rolanda, ob. R o 1 a n d.

Durandi Jakób (* 1737 w Sant Agata — f 1837 w Tarynie), poeta włoski; od r. 1817 prezes izby obrachunkowej w Turynie. Jego utwory dramatyczne wyszły zebrane p. t. „Opere drama-tiche" (4 tomy, Turyn 1766), oprócz tego „Arini-da“ (1770) i „Annibale in Torino" (1770); do

z assenizacyi miaBt, a szczególnie ten dział ostatni, Iastyczny, ob. D u r a n d u s. est tak obfity i pouczający, że dla specyalistów jprzedstawia bogatą skarbnicę wiedzy, z której też

wielu korzysta.

Durand Greville Emil Alix, pisarz francuski (* 1838). Był w Petersburgu nauczycielem języka francuskiego w szkole prawoźnawstwa i na żeńskich kursach pedagogicznych. W r. 1872 powrócił do ojczyzny. Oprócz czynnego współpraco-

Em. S.

Durando Jan — Durandus Wilhelm,

337

cy.

stronnictw.

pierwszej z nich dorabiali muzykę: Anfossi, Gluck i Haydn, do drugiej — PaSsiello. D. napisał jeszcze „Idilli" (1808) i kilka dzieł historycznych, między któremi zasługuje na uwagę: .Sulla storia degli antichi popoli dell’ Italia" (Turyn 1769).

Durando Jan, generał piemoncki, zmarł 1869. Wraz z bratem zamieszany do spisku r. 1831, zmuszony był pójść na wygnanie i został pozbawiony stopnia porucznika. Udał się do Belgii, potem do Portugalii i wreszcie do Hiszpanii, gdzie walczył za wolność i osiągnął stopień generała. W r. 1848 znalazł się w Rzymie i w tymże roku wzbudził podziw mężną obroną Vicenzy. Powróciwszy do królestwa Sardyńskiego, otrzymał dowództwo dywizyi, i odznaczył się pod Novarą, Mortarą, Solferino i w Krymie. W r. 1866 został ciężko raniony pod Custozzą. Jako deputowany należał do prawi-

•    Hł.

Durando G i a c o m o, generał i mąż stanu włoski (* r. 1807 w Mondovi w Piemoncie). Stu-dyował prawo w Turynie. Zamieszany wraz z Broflerio w r. 1831 w spisek, wyszedł do Belgii, gdzie zaciągnął się do legionu cudzoziemskiego, po którego rozwiązaniu, udał się do Portugalii walczyć przeciwko Dom Miguelowi (1832). Następnie w legionie strzelców włoskich bił się z Kar-listami w Hiszpanii, i w r. 1838 został pułkownikiem. Po kapitulacyi Saragosy zamieszkał w Marsylii, gdzie ogłosił w języku francuskim dziełko: „De la Róunion de la Pśninsule ibóriąue par une alliance entre les dynasties d’Espagne et de Portugal (1844). Wróciwszy w roku następnym do Piemontu, napisał książkę: .Della nazionalitń ita-lianaa (Paryż 1846), w której uzasadniał koniecz ność utworzenia z Włoch jedynego państwa konstytucyjnego, oraz zniesienia świeckiej władzy papieża. Książka ta w krótkim czasie doczekała się siedmiu wydań, atoli na autora ściągnęła nowy dekret banicyjny. Wszczęty wszakże we Włoszech ruch liberalny dozwolił D-mu rychło wrócić do kraju (1847). D. założył w Turynie dziennik „Opi-nione“ i wraz z Cavourem, Piotrem di Santarosa i BrofFerio, był autorem adresu do Karola Alberta z żądaniem konstytucyi. W r. 1848 rząd tymczasowy Lombardyi mianował go, w stopniu generała, naczelnym dowódzcą oddziałów ochotniczych, które broniły granicy tyrolskiej. Po zawieszeniu broni w Salasco D. śmiałym marszem przyprowadził swe wojska na terrytoryum piemonckie. 0-brany deputowanym z Mondovi, został wice-prezydentem izby. Jako adjutant Karola Alberta, brał udział w bitwie pod Novarą. Popierał gorąco politykę Cavoura i podczas kampanii krymskiej sprawował obowiązki ministra wojny (na miejsce La Marmory). Później był ambasadorem sardyńskim w Konstantynopolu (1856 — 1861), gdzie w r. 1861 zawarł korzystny traktat z W. Portą, która uznała królestwo Włoskie. D. 31 marca 1862 Rattazzi powierzył mu w swym gabinecie tekę spraw zagranicznych. W tym charakterze D. wystosował, na drugi dzień po bitwie pod A-spromonte, słynną notę do mocarstw, w której wskazywał na konieczność rozwiązania kweBtyi

Enoyklop. Poważ. Uułtr. Z»sz 184. T. 17-ty

Rzymskiej i Weneckiej. D. 8 grudnia 1862 podał się wraz całem ministeryum do dymissyi. R. 1884 — 87 był prezydentem senatu, do którego należy od r. 1855. Cieszy się szacunkiem wszystkich

Hml.

Durandus Wilhelm, de Sancto Portiano, filozof scholastycany francuski z końca XIII i pierwszej połowy XIV w. Pochodził z Saint - Pouręain. Należał do zakonu Dominikanów. Nauczał w Paryżu, po uzyskaniu tam tytułu doktora, a następnie w Awinionie przy dworze papieskim. Mianowany biskupem w Auneoy (1318), stamtąd przeniesiony do Meaux (1326), tamże jako biskup umarł (r. 1333). D. jest przedstawicielem scholastycyzmu średniowiecznego, którego dzielnym był szermierzem. Przyczynił się jednak do jego upadku; porzuciwszy bowiem stanowisko .realizmu*, przerzucił się na pole ,nominalizmu“, kryjącego w sobie zarodki dyskredytujące wogóle scholastycyzm. D. był nominalistą zapalonym i wytrwałym: stąd uzyskał przydomek .Doctor resolutissimus", Główne dzieła jego drukowane, są: .In Sententias theologicas Petri Lombardi commentariorum libri IV" (Paryż 1508 i 1515; Wenecya 1571, fol.); .De origineju-risdictionum ąuibus populus regitur, sive de juris-diotione ecclasiastica et de legibus" (Paryż 1506, fol.). Jakkolwiek D. był dominikanom, niezgadzał się jednak z illuminarzem swego zakonu, św. Tomaszem z Akwinu, który twierdził, że dogmata kościelne nie zawierąją nic, coby sprzecznem było z rozumem. W owej epoce, gdy filozofia uważana była za służebnicę teologii (philosophia theologiae ancilla) i uprawiana z takim zapałem w przekonaniu, że rozumem uzasadnić można prawdy teologiczne i dogmata religijne, wyrażenie pod tym względem wątpliwości było postępem myśli filozoficznej, ale zarazem zapowiedzią upadku samej scholastyki. Zwątpienie o możności udowodnienia czystym rozumem 'konieczności logicznej dogmatów wiary i ich treści, pociągało za sobą zwątpienie o możności pogodzenia wymagań właśnie wiary i rozumu. D. był pod tym względem rzeczywiście .resolutuissimus", przynajmniej w teoryi, i stanowczo odmawiał teologii tytułu nauki; pod wpływem jednak wymagań strony praktycznej, życiowej, pewność widział, nie w przekonaniu jednostki, ale w poddaniu się jej, pod wpływem posłuszeństwa, powadze Kościoła, a właściwie Stolicy apostolskiej, jedynie nieomylnej, jak twierdził, w kwesty ach wiary. Kontrastem w obec tego byłyby niektóre szczegółowe zboczenia D-a pod względem prawo-wierności, przy kommentowaniu dogmatów kościelnych. Nie należy też pomijać i tego faktu, że traktat D-a, tak zwany .libellus episcopi Melden-sis* noszący tytuł: „De statu animarum post se-parationem a corpore“, wymierzony był przeciwko opiniom papieża Jana XXII o stanie błogości dusz świętych przed Bądem ostatecznym. Dla uniknięcia prześladowania za to śmiałe wystąpienie, D. prosić miał opieki i protekcyi u króla francuskiego, a, jak świadczą inni, nawet sam odwołać miał swoje twierdzenia. (Raynaldi „Annales ecclesia-stici, anno 1333"),—Porów. Hauróau „Histoire de

43

8. S.

K. J.

krytym w pobliżu.

Wkrótce jednak porzucił muzykę

la philosophie scolasti^ue* (Paryż 1872); Werner „Die nachscotische Scholastik“ (Wiedeń 1833); Ch. Schmidt „Histoire de 1’Eglise d’ Occident au moyen ńge“ (Paryż 1885); oraz art. odpowiedni E. H. Vollet w „La Grandę Encyclopedie“.

Durangit Brush. (minerał.). Minerał układu jednoskośno-osiowego z łupliwością pryzmatyczną dosyć wyraźną; o. wł, 8.95—4; tw. 5; czerwona-wo-źółty z silnym blaskiem Rzklistym. Rozbiory dają: 53,11 kwasu arsennego, 17,19 glinki, 9.23 tlenniku żelaza, 2.08 tlenniku manganu, 13.06 sody, 0.65 lityny, 7.67 fluoru, co wiedzie do wzoru: Na₂(R₂)F₂(AB0₄)₂, w którym (R₂) jest glinką i tlen-nikiem żelaza, a część sodu zastąpiona jest lity-ną. Będzie to więc fluo - arsenian glinu i sodu, zupełnie odpowiadający amblygonitowi, ale inaczej krystalizujący (amblygonit jest trójskośno-osiowy). Pod dmuchawką łatwo się stapia w żółtą perłę, dając odczyn fluoru; w kwasie solnym trudno rozpuszczalny. Znajduje się wraz z bezbarwnemi to-pazami w żyłach rudy cynowej w Conetó, prowin-cyi Durango w Meksyku.

Durango, 1) D. miasto w hiszpańskim departamencie Vizcaya (prowincye Baskijskie), nad rzeką t. im. u stóp stromej skały, — w dolinie żyznej i rozległej; jest stolicą powiatu, otoczoną starożytnym murem, liczy około 4 000 m-ców, którzy trudnią się młynarstwem, garbarstwem, wydobywaniem żelaza i lignitu, wyrabianiem przedmiotów ze stali i żelaza. — Kościół tutejszy ma być według podania najdawniejszą świątynią w kraju Basków. — 2) D. miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Póło. w stanie Colorado, na południowo - zachodnich stokach pasma San Juan, niedaleko od granicy Btanu Nowego Meksyku, połączone drogą Jźelazną z miastami Conąjos i Mont-rose; 5 000 m-ców, trudniących się górnictwem

1    handlem; w okolicy znajdują się przedhistoryczne mieszkania, w skałach wykute. — 3), D. stan w środkowym Meksyku, otoczony stanami: ze wschodu Coahuila i Zacatecas, z południa Jalisco, z zachodu Sinaloa, z północy Chihuahua; tworzył niegdyś południową część intendentury D., czyli Nowo-Biskajskiej, do której należał cały dzisiejszy stan Chihuahua i część stanu Coahuila. — Jest to kraina wyżynowa, oparta na zachodzie o pasmo gór Sierra Mądre, — poprzerzynana mnóstwem łańcuchów, mniej lub więcej wyniosłych, ku wschodowi przechodzących w stepową płaszczyznę, a ku północy w pustynię, zwaną Bolson de Mapimi; średnie wzniesienie doohodzi do 1600 m., — po-jedyńcze jednak miejscowości leżą 2 000 — do

2    300 nad p. m. Rzeki mają przeważnie charakter stepowy i giną w bezodpływowych jeziorach; takiemi są np. Rio Nazas, pograniczna Rio Agua-naval i inne; jednak rzeka, Mesąuital, przedziera się przez pasmo Sierra Mądre i dosięga oceanu Spokojnego w nadbrzeżnej lagunie; doliny zachodnich stoków Sierra Mądre, o ile leżą w granicach stanu, są dobrze zroszone przez liczne strumienie górskie; — właśoiwa wyżyna jest wszakże miejscami bezwodna. Klimat wogóle suchy, ale zdrowy, — latem gorący, — zimą, z powodu znacznego wzniesienia, mroźny; śnieg i zamarzanie wody nie należą do osobliwości. — Uprawa roli i hodowla zwierząt domowych stoją na dalszym planie, — pierwsze bowiem miejśce w zajęciach ludności trzyma górnictwo, produkujące srebro, złoto, cynę, żelazo, ołów; potem idzie hodowla zwierząt domowych, wreszcie rolnictwo, skierowane głównie do uprawy bawełny i rośliny Maguay, której używają do wyrobu wódki (wino mescal); zboża sieją tyle tylko, ile go na własny użytek potrzeba. — Przemysł rozwija się zwolna; są tu głównie fabryki tkanin bawełnianych i wyrobów żelaznych.— Handel, zarówno wewnętrzny jak i tranzytowy, dość ożywiony, — utrudnia go jednak brak dogodnych dróg komunikacyjnych, gdyż stan przecięty jest jedną zaledwie koleją żelazną, idącą z południa na północ, i to na samej krawędzi wschodniej. — Na przestrzeni 98 470 km. □ (według statystyki urzędowej), mieszkało w 1890 r. 255 652 ludzi, tj. niespełna 3 na 1 km. □. — Ludnośó ta, prócz licznych Indyau miejscowych, cywilizowanych, składa się głównie z potomków dawnych wychodźców z Nawarry, Katalonii, i prowincyj Baskijskich; kreole ci chlubią się, że w ich żyłach płynie czystsza krew hiszpańska, niż w którymkolwiek innym stanie Meksyku. — Administracyjnie dzieli się" stan na 13 okręgów (partidoB) i 53 municy-pia. — Stolicą jest 4) D. inaczej D. G u a d i a n a, albo Ciudad da Victoria, na wyżynie 2 042 m. nad p. m. wzniesionej, u stóp wyniosłości Msrca-do; jest siedliskiem biskupa, ma katedrę, jedną z najpiękniejszych w Meksyku, i kilkanaście innych kościołów, arenę dla walki byków, teatr, izbę handlową, seminaryum duchowne, sieć tramwajów, mennicę, jedną z najdawniejszych i najważniejszych w Meksyku; wybiła ona od r. 1811, tj. od daty swego założenia, aż do r. 1888 za 63 mil. dolarów monet złotych i srebrnych. — Liczba mieszkańców dochodzi do 25 000 głów. — Przemysł znaczny i różnostronny, — (głównie walcownie żelaza i wielkie piece). — D. założone zostało w r. 1559 pod wice-królem Velasquezem, jako miejsce warowne; wzrost swój zawdzięcza pierwotnie rolnictwu, obecnie zaś kopalniom srebra, od-

And. S.

Duranowski August Fryderyk, we Francy i zwany Durand (* około 1770 r. w Warszawie— f około 1835 r. w Strassburgu), znakomity skrzypek polski. Według Fetisa, który D-go znał osor biście i otrzymał od niego szczegóły biograficzne, D. pierwsze zasady gry skrzypcowej pobierał od swego ojca, muzyka kapeli króla Stanisława Augusta. W 1787 kształcił się w Paryżu pod kierunkiem słynnego Viottego. W 1794 —5 dawał koncerty we Włoszech i Niemczech z wielkiem powodzeniem.

i wstąpił do wojska francuskiego, w którem rychło dosłużył się stopnia adjutanta generała Menou. Skompromitowany w jakiejś sprawie, został aresztowany w Medyolanie, i może dałby gardło, gdyby nie energiczne wstawiennictwo generała Menou. Po uwolnieniu z aresztu, wziął dymissyę i wyjechał do Niemiec. Tam pędził życie bardzo niespokojne.

A. Pol,

A. Pol.

oraz

Nigdzie długo nie usiedział, lubo korzystne dawano mu propozyoye w Lipsku, Frankfurcie, Cassel, Warszawie itd. Po dość długiej wędrówce OBiadł nareszcie w Strassburgu, gdzie bawił od 1814 aż do śmierci, odwiedzając tylko od czasu do czasu większe miasta niemieckie. Podług Sowińskiego („Słownik muzyków polskich") D. umarł w Strasbars-skim szpitalu św. Stefana, w nędzy; Fetis w swej biografii tak się o nim wyraża: Gdyby D. mógł oddać się spokojnie muzyce, bezwątpienia doszedłby do wysokiego stopnia doskonałości, jako wirtuoz, posiadał bowiem talent niepospolity, oryginalny. Jemu zawdzięczają skrzypkowie niemałą liczbę nowych pasażów, które on wykonywał z wielką łatwością. Posiadał olbrzymią siłę tonu, którym budził podziw, zwłaszcza, że grał z uczuciem. Umiał przytem tak oryginalne wydobywać efekty z pod smyczka, że Paganini głośno utrzymywał, jakoby D-mu prawie wszystko zawdzięczał, co zdziałać zdołał w swej karyerze artystycznej. Ks. M. Ogiński w swyoh „Pamiętnikach” utrzymuje, że D. „pochodził z familii francuzkiej Durand; że obdarzony był talentem nadzwyczajnym, ale źle się prowadził, i stąd bardzo często cierpiał niedostatek. Nie posiadał nawet skrzypców własnych, więc też zazwyczaj dawał koncerty na byle jakich, pożyczanych skrzyp-caoh. Mimo to wielkie wywierał wrażenie niepospolitą siłą i pięknością tonu”. Jako kompozytor, mniej był szczęśliwy. Napisał: Koncert na skrzypce z akompaniamentem orkiestry, kilka waryacyj, fantazyj, duetów skrzypcowych, pieśni itd.; żadne jednak z tych dzieł nie miało powodzenia.

Durante, imię skrócone w Dante (ob.).

Durante, Franciszek (* 15 marca 1684 we Fratta Maggiore w Neapolitańskiem, — f 13 sierpnia 1755 w Neapolu), jeden z największych kompozytorów muzycznych włoskich i najznakomitszych przedstawicieli słynnej w historyi muzyki powszechnej „Szkoły Neapolitańskiej**. Już w dzieciństwie objawiał niepospolity talent do muzyki, co skłoniło rodziców do wczesnego umieszczenia go w konserwatoryum neapolitańskiem „dei poveri di Gesń Christo" i oddania w opiekę znakomitego nauczyciela, Kajetana Greco. Po zniesieniu tego zakładu D. przeniósł się do konserwatoryum St. Onofrio, w którem dalsze odbył studya pod kierunkiem słynnego mistrza, Aleksandra Scar-lattego. Mówią, że chciwy wiedzy, D. już po skończeniu szkoły tak znakomitej, jeszcze przez pięć lat kształcił się u rzymskich mistrzów: Pito-niego (śpiew), i Pasąuiniego (kontrapunkt). To wszakże pewną jest rzeczą, że kilka lat po wyjściu z konserwatoryum studyował szkołę rzymską (Palestryny) i na niej się wzorował. Około 1718 r. D., już jako kompozytor z nazwiskiem głośnem, objął miejsce dyrektora konserwatoryum St. Onofrio. Na tern stanowisku bawił aż do 1742, po czem zamienił je na urząd dyrektora konserwatoryum neapolitańskiego, „Santa Maria di Loreto**, piastowany przez słynnego Porporę, do czasu wyjazdu tego mistrza do Londynu. Na tern stanowisku D. pozostał aż do śmierci. Jako nauczyciel był i nieporównanym, i zarazem bardzo szczęśliwym, żaden bowiem z mistrzów nie wydał tylu uczniów znakomitych, ilu wydał D. Było ich bardzo wielu, a wśród nich takie gwiazdy, jak: Iomelli, Paesiello, Pergolese, Piccini, Sacchini i Duni. Lubo prawie wyłącznie uprawiał muzykę religijną, D. wysokie zajmuje stanowisko w historyi muzyki powszechnej, szczęśliwie bowiem złączywszy zaletę szkoły rzymskiej (Palestryuy) z neapolitańską, znakomicie przyczynił się do wyrobienia stylu polifonicznego, w którym świetna melodyjność z mistrzostwem kontrapunktycznem tworzyła całość harmonijną, do jego czasów nieznaną. Jemu też zawdzięcza instrumentacya oswobodzenie od zależności względem partyj wokalnych. Prawie kompletny zbiór znakomitych dzieł D-a posiada kon-serwatoryum paryskie (dar Selvaggego). Piękny też zbiór znajduje się w bibliotece cesarskiej w Wiedniu („Lamentacye Jeremiasza" — dzieło o 187 stronicach, — dwa „Reąuiem", dwa „Magnificat⁶, dwa „Laudate pueri", 12 duetów, motet pięciogło-sowy, „Miserere⁴* na pięć głosów, „Misericordias⁴* na 8 głosów i t. d.). Oprócz tego znane są inne kompozycye D-a, jak: oratoryum, litanie, psalmy, sonaty na klawikord i t. d.

Duranti Durante, hrabia (* 1708 w Brescii — f 1780 w Palazzolo), poeta włoski, odznaczający się zarazem niemałym talentem krasomówczym. Żył na dworze królewskim w Turynie. Napisał poemat dydaktyczny „L’uso"; dwie tragedye: „Virginia* (1864) i „Attilio Regolo" (1771), wiele drobniejszych poezyj; wyszły one p. t. .Ri-meu (Brescia 1755).

Durantis Wilhelm (Durand, Duran-d u s), znakomity prawnik francuski (* 1237 w Pui-mission w Langwedocyi — f 1296 w Rzymie). Kształcił się w Bolonii, był nauczycielem prawa kanon, w Modenie, za papieży Mikołaja III i Marcina IV piastował najwyższe urzędy oraz dostojeństwa kościelne, w r. 1286 zamianowany biskupem Mende, w 1295 został gubernat. Romanii. Najwaź-niejszem dziełem jego jest „Speculum judiciae⁴* (Ostat. wyd. Frankfurt 1668 i Lion 1678),

Duras, znakomity ród genueński, ob. Dur fort.

Durazno, 1) D. departament rzeczy pospolitej Urugwajskiej w Ameryce południowej, zajmuje środkową część państwa na przestrzeni 14 315 km. □ i liczył w 1889 r. 23 696 m-ców (1.6 na 1 km. □). Kraj przeważnie płaski, przecięty łańcuchem wzgórz Cuchilla Grandę ze wschodu na zachód; spływają z nich na półnoo i południe liczne strumienie. Grunt żyzny, ale mało uprawiany, ludność trudni się przeważnie pasterstwem, którego produkcya jest głównem bogactwem kraju (mięso, skóry, rogi, kopyta, łój, nabiał, żywe sztuki, garbarnie, mydlarnie, solarnie mięsa i t. p.). Handel ożywiony.—Stolicą jest 2) D. nad rzeką Yi, przez którą wiedzie wspaniały most pod kolej żelazną, w okolicy malowniczej; około 3 000 mieszkańców.

Durazzo (włos.), słów. Dr acz, franc. Duras albo Durres, albań. Duressi, miasto portowe w tureckim wiła jecie Skutari (Albania), nad łukowatą tegoż imienia odnogą m. Adryatyckiego; sto-

And. S.

And S.

And. S.

lica okręgu; 5 000 m-ców. Miasto, w starożytności jedno z najważniejszych na Adryatyku, dziś podupadłe, leży na północnym krańcu zatoki, u-zbrojone jest niewielką eytadelą i zaopatrzone w latarnię morską; jego zapiaszczona przystań dostępną jest tylko dla mniejszych statków, których pomimo to w r. 1883 wpłynęło tu 810, objętości 96 631 tonn. Handel doByć ożywiony; wywożą stąd tytoń, drzewo, pijawki, oliwę, skóry; wyrabiają także safian. Okolica, bagnista i niezdrowa, obfituje w bogate, ale nie wyzyskiwane pokłady węgla kamiennego. Z dawnych budowli pozostały napół rozwalone mury miejskie. D. było w starożytności osadą Koryntu i Kerkiry, założoną w 628 r. przed Chr. pod nazwą Epidamnos. Walki, wynikłe w r. 437 przed Chr. między arystokratami i demokratami miasta, do których wmieszał się Korynt i Kerkira (dzisiejsze Korfu), były jedną z przyczyn wojny Peloponeskiej. Za czasów rzymskich ludność składała się z samych niemal Greków. Był tu punkt przeprawy do leżącego na przeciwległym brzegu Italskim Brun-dusium, znany powszechnie w całym starożytnym świecie (jak dziś analogicznie Calais i Dover). Rzymianie, upatrujący zabobonnie złe dla siebie wróżby w greckiej nazwie Epidamnos (damnum =: szkoda, klęska), przemianowali ją na Dyrrhachium (Aopp<fyiov) i uczynili punktem wyjścia drogi bitej Via Egnatia. Podczas walki Cezara z Pompeju-szem Dyrrhachium było miejscem obronnem jego wroga, którego wraz z senatem Cezar obiegł, lecz po dwakrcć od murów odpartym został (48 roku przed Chr.) W IV wieku po Chr. miasto dosięga największego rozkwitu i stsje się stolicą bizantyjskiej eparchii Nowego Epiru (Epirus nova). W r. 481 obiegł je Teodoryk, w X i XI wieku zdobywali Bulgarowie; cesarz grecki, Michał Dukas, nadał D. Niceforowi Bryenniuszowi z tytułem księstwa; ten podniósł wkrótce bunt, lecz wojskom cesarskim podołać nie mógł. W roku 1081 zdobywa D. książę normandzki, Robert Guiscard, po którego śmierci w r. 1085 miasto wraca znowu do Bizancyum. Przy podziale państwa Greckiego dostaje się Wenecyi w roku 1205, na której zdobyli je w r. 1215 Epiroci. W roku 1273 uległo strasznej klęsce trzęsienia ziemi, które nieobli-czone wyrządziło szkody; wkrótce jednak odbudowało się na nowo pod rządami albańskiemi. Od r. 1272 należało do Karola Andegaweńskiego, od r. 1304 do Filipa księcia Tarentu, od r. 1336 do Serbii, potem znowu do Neapolu, wreszcie od r. 1392 do Wenecyi. W ciągu Wieków Średnich D. było jedną z silniejszych warowni nad Adrya-tykiem i zarazem ważną przystanią handlową. Turcy zdobyli je w roku 1591 i odtąd miasto stale do nich należy.

Durban, najznaczniejsze miasto w angielskiej kolonii Natalu (Afryka południowo - wschodnia), na północnem wybrzeżu odnogi tegoż im.; jest stolicą okręgu i ważną przystanią handlową, która wywozi pióra strusie, skóry, wełnę, kukurydzę, cukier trzcinowy, a pozostaje w stałym stosunku żeglugi oceanicznej z Capetownem i Zanzibarem, przez drogi zaś żelazne łączy się z wnętrzem i pobrzeźem kraju. W roku 1884 było tu 16 630 m-ców, w tej j liczbie 8 543 białych, 3 867 Ku-1 i indostańskich i 4 220 tuziemców; obecnie ludność przenosi 26 000, z których 60% przypada na białych. Vasco de Gama odkrył zatokę tutejszą w dzień Bożego Narodzenia 1497 r. i na tę pamiątkę nazwał ją Natalem, która to nazwa utrzymała się na oznaczenie całej kolonii dzisiejszej, oraz osady i przystani Port Natal; ta o-statnia jednakże ustąpiła dzisiejszej nazwie D. W roku 1719 Hollendrzy mieli tu krótkotrwałą kolonię. Oficer angielski, Gardiner, w r. 1830 założył rzeczpospolitą Victoria ze stolicą D., lecz Anglicy cały kraj w r. 1842 zagarnęli pod swą władzę i odtąd miasto szybko wzrastać i rozwijać się poczęło. Okrąg D, zwany także Wiktoryą, obejmuje 1 098 km. □ i w r. 1884 liczył 43 940 m-ćów (40 na 1 km. □ ), w tej liczbie 11416 białych, 9 194 Kuli, 23 330 tuziemców; obecnie ludność wynosi około 54 000 głów.

Durben, łotewskie Dor ba, osada starożytna w Kurlandyi, w powiecie Grobińskim, na południo-wem wybrzeżu jeziora tejże nazwy, z ruinami zamku wzniesionego w r. 1263 przez burmistrza Burcharda Hornhausena, który w roku następnym, 1264, w zaszłej tu z Litwinami krwawej bitwie, został na głowę pobity i utracił życie.

Durdik Józef, znakomity filozof i estetyk (* 1837 r. 15 października w Horzycach). Kształcił się na uniwersytecie w Pradze, studyując nauki przyrodzone, matematykę i filozofię; od r. 1867 był nauczycielem gimnazyum akademickiego tamże, w 1869 habilitował się na docenta filozofii miejscowego uniwersytetu, w 1881 r. został profesorem zwyczajnym tegoż przedmiotu, w 1883 wybrano go do sejmu krajowego. Jako naturalista, D. w pracach swoich filozoficznych trzyma się ściśle gruntu naukowego i za główne zadanie filozofii uważa dążność do wytworzenia całokształtu pojęć o świecie na podstawie wyników z innych nauk. Zwolennik filozofii niemieckiej, jest on w Czechach przy wódz-cą szkoły Herbartowskiej, jak o tern świadczą jego prace ,0 vyznamu nauky Herbartowej" (1876) i .Leibnitz und Newton” (1869), gdzie Leibnitza nazywa olbrzymem filozofii niemieckiej i usiłuje w zakres jego pomysłów wciągnąć prawo Newtona o ciążeniu. Jasność i kunsztowność wykładu czynią z D-a prawdziwego twórcę najnowszej filozoficznej prozy czeskiej; on też pierwszy opracował przegląd treściwy filozoficznej literatury czeskiej (w .Zeitschrift fiir exaote Philosophie" 1883). Z licznych dzieł jego z dziedziny nauk przyrodniczych, filozofii i estetyki wymienimy tu: .Dejepi-sny nastin filosofie novovekó* (1870); .Psychologii* (1871, wyd. 4 1893); „Kallilogie ciii o vy-slovnosti“ (1872); .Pozór na lesy“(1873); „Ovelikem hvezdari Kopernikovi" (1872); „O pokroku priro-dnich vćd“v(1874); .Rozprawy filosoficke* (1876); .Tóma ze Stihnóho* (1879); .Ueber das Gesammt-kunstwerk ais Kunstideal* (1880);    .0 filosofii

a ćinnosti B. Bolzana* (1881); .0 metodićnosti ve studiu filosofie" (1882); ,0 Kantovć kritice ćisteho

Hml.

i były kilkakrotnie wydawane.

Dureń, miasto główne powiatu w pruskiej pro-wincyi Reńskiej, regencyi Akwizgrańskiej, na prawym brzegu rzeki Roer (prawy dopływ Mozy=

rozumu’’ (1882); „Darvinismus a mravouka“ (1883); ,0 modny filosofli nasi doby* (1883); „Leibnitzo-va Monadologie* (1884); „O pokroku mrawnosti" (1884); ,0 krńse truchlohry” (1885); ,0 metafisi-ce* (1887); ,0 naturalismuu (1891); „Helmholtz jakożto filosof* (1891); ,0 jednote vzdelanosti” (1891); „0 pansofii Komenskeho" (1892); „Deje-pisny naatin fiioaofie reckó* (1892) i w. in. Dziełem D-a najznakomitszem jest „Vśeobecna aeste-tika” (1875), pierwsza tego rodzaju praca samodzielna w języku czeskim, stanowiąca epokę w literaturze czeskiej, a godne są również uwagi, w tymże duchu opracowane: „Kritika* (1874) i „Poetika" (1881). Nie mniejszą wartość ma wyborna rozprawa jego „O peesii a povaze lorda Byrona* (1870, wyd. 2 1890), z którego przełożył „Kaina" i „Parisinę", dawszy w nich dowód, jak wybornie włada językiem poetyckim; język ten nie mniej jest pięknym i podniosłym w dramatach jego oryginalnych „Stanislav a Ludmiła* (1881) i „Karthagin-ka“ (1882), które wszelakoż grzeszą brakiem akcyi dramatycznej.—Z trzech braci Józefa Durdika, D. Aloizy (* 1839 w Horzycach) odznaczył się jako tłómacz wyborny poezyj Lermontowa.—D. Paweł . (* 1843 w Horzycach), w roku 1867 otrzymawszy stopień doktora medycyny, w 1868 udał się do Rossyi, gdzie praktykował naprzód w gub. Moskiewskiej, potem w Kałuskiej, i przy tej sposobności nauczywszy się języka rossyjskiego, przekładał utwory Turgieniewa, L. Tołstoja i Ostrowskiego. W r. 1874, powróciwszy do Pragi, przyjął miejsce lekarza wojskowego w służbie hollender-skiej, w której spędził lat 7. Towarzyszył wyprawie wojennej Hollendrów przeciw Aczynowi pod dowództwem generała Heydena. Dwa lata przebył z garnizonem na wyspie Niasie, z której zbiory etnograficzne ofiarował do muzeum przemysłowego Naprstka, a opis ich ogłosił w Swietozorze 1886 roku („Bajeshm a obradnictvi u Niasovcu“) i w „Lumirze" 1884 („O domacim żivotś Niaso-vcu“), w batawskiem zaś „Geneesk Tijdschrift* r. 1882 zamieścił po hollendersku rozprawę „GeneeB en yerloBkunde bij de Niassers'’, wreszcie wydał dzieło p. t. „Pet let na Sumatrę" (1893). Za pobytu w Rossyi napisał do „Osvóty“ szereg rozpraw o stosunkach miejscowych społecznych i literackich; później wiele artykułów o literaturze rossyjskiej ogłosił w Swietozorze, Złotej Pradze i Kwiatach. — D. Piotr (* 1845 w Horzycach) w 1873 otrzymał stopień doktora filozofii, w 1887 został docentem pedagogiki, której działu jest redaktorem w Ency-cyklopedyi Otta, a wydał Pedagogikę dla szkół średnich (3 tomy 1882 — 1890), oraz „Rdusseau a Pestalozzi w pomeru svem ku Komenskemu* ( 1888 ). D. tłómaczy także powieści z rossyjskiego.    *

Dureau de la Maile. 1) Jan Chrzciciel Józef Renatus (* r. 1742 na wyspie San-Domingo— f 1807 w Longis, depart. Orne). Członek Akademii francuskiej; był związany stosunkami przyjaźni z większością znakomitości literackich XVIII stulecia, jak to z Laharpem, Delisle’m. d’Alembertem, Marmontelem, i inn. D. zawdzięcza literatura francuska przekłady Tacyta, Sallustyusza i Tytusa Li-wiusza. Podczas W. Rewolucyi, dotknięty dekretem banicyjnym, musiał się ukrywać. W r. 1802 został członkiem ciała prawodawczego. — 2) Adolf Juliusz Cezar August, syn poprzedniego (* 1777 w Paryżu—f 1857), tłómacz, poeta, geograf i historyk, przełożył i opatrzył przypiskami „Argo-nautykę" Waleryusza Flakka (Paryż 1811). Znakomity ten przekład otworzył przed nim wrota Akademii napisów, która powołała go na swego członka w r. 1818. W r. 1823 D. ogłosił poemat o dziesięcu tysiącach wierszy pod tyt.: „Bayard ou la Conąoete du Milanais". Przerzuciwszy się następnie na pole geografii i historyi, napisał: „Góo-graphie physiąue de la mer Noire, de la Me-diterranśe et de Tintóiieur de TAfriąue"; „Du Luxe chez les Romains* (1825); „Etendue et po-pulation de Rome“ (1825); L’agriculture romaine dópuis Caton jusqu’a Columella" (1827); „Poids et mesures des Romains" (1827); „Les lois agrai-res* (1828); „L’administration romaine pendant les premiers sióoles de 1’ Empire* (1828): „Finan-ces de la Republique et de 1’Empire" (1835); „Recherohes sur 1’histoire de l’Afrique septentrio-nale* 1837); „Histoire de Carthage jusqu’a la se-conde guerre punique" (1847). Celniejsze jego prace z dziedziny historyi rzymskiej zostały połączone w jedną całość i wydane pod tyt.: „Eeonomie politique des Romains* (1840, 2 t-y). Ogłosił nadto: „Recherche sur la patrie et 1’origine des animaux domestiquesj et des plantes nouvelles, Patrie du chat" (1825), etc.

Durege Henryk, matematyk niemiecki (* 1821 w Gdańsku,— f 1893 w Pradze). Kształcił się w uniwersytecie w Bonn, gdzie był zarazem i asystentem w otserwatoryum, następnie w Berlinie i Królewcu, gdzie uzyskał stopień doktora filozofii. Wskutek wypadków r. 1848 przeniósł się do Milwaukee w Ameryce Północnej, a po powrocie do Europy osiadł w Zurychu, gdzie dalej studya swe matematyczne prowadził. Habilitował się na docenta w tamecznym uniwersytecie, w r. 1862 został profesorem matematyki, a w r. 1863 powołano go na profesora akademii politechnicznej do Pragi. W r. 1869 przeniósł się na katedrę uniwersytecką w temże mieśoie i zajmował ją do r. 1892, zmuszony opuścić stanowisko profesorskie z powodu dojścia do 70-go roku życia Uzyskał wtedy tytuł profesora honorowego i brał dalej gorliwy udział w pracach niemieckiego towarzystwa matematycznego. Był też członkiem akademii wiedeńskiej. — Oprócz wielu rozpraw, zamieszczonych w różnych pismach matematycznych, ogłosił dzieła: „Theorie der ellipti-schen Functionen" (1861); „Elemente der Theorie der Functionen einer complexen veranderlichen Grosse" (1864); „Die ebenen Curven dritter Or-dnung* (1871). Dzieła te, zalecające się jasnym wykładem, zyskały znaczne rozpowszechnienie

S. K.

And S.

mjlj

Mg

Mass), 129 m. nad p. m., w węźle dróg żelaznych do Kolonii, Neuss, Jiilichu, Akwizgranu i Eusskir-chen; 21 731 m-ców (1891). Jest to jedno z większych ognisk nadreńskiego przemysłu, porządnie zabudowane, ruchliwe i zamożne; próoz władz powiatowych znajduje się tu zarząd okręgu górniczego, sąd pokoju, gimnazyum, progimnazyum realne, wyższa szkoła żeńska, 5 kościołów katolickich i 2 ewangelickie, biblioteka miejska, muzeum starożytności i numizmatów, zakład dla obłąkanych, instytut ociemuiałych. Z gmachów zasługuje na uwagę gotycki kościół św. Anny, z relikwiami tejże, przez pobożnych pielgrzymów licznie nawiedzany. Przemysł różnorodny; są tu fabryki sukna, dywanów, machin, papieru, tektury, igieł, gwoździ, odlewnie żelaza, cukrownia, przędzalnie lnu i wełny, walcownie cynku i t. p. Handel miejBcowemi wyrobami i zbożem. W powiecie, obejmującym 563 km. □, przemysł równie wysoko rozwinięty. D. jest to starożytne Marcodurum założone prawdopodobnie przez Marka Wipsaniusza Agryppę. Tu w r. 69 wódz rzymski Civilis zniósł wojska Ubijczyków, zaś w roku następnym miasto zajęli Batawowie. Królowie Franków zwoływali tu koncylia w latach 769 i 779 (Duria in Pala-tinatu) oraz sejmy państwa (775); Normannowie zniszczyli miasto w r. 881, poczem w r. 1124 otoczono je murami. Karol V, przeciwko któremu powstało, zdobył je i spalił 1543 r. W wojnie trzydziestoletniej oblegały je i zdobyły wojska Heskie pod hr. Ebersteinem 1642 r., a w wojnach pierwszej rzeczy pospolitej—Francuzi pod generałem Mar-ceau 1794 r.

Diirer Albert, znakomity malarz, sztycharz i rysownik [niemiecki (* 21 maja 1471 r. w Norymberdze —f d. 6kwietnia 1528 tamże). Pochodził z rodziny włościan węgierskich, trudniącej się hodowlą bydła i koni. Dziad jego, Antoni, udał się do miasta Gyula (w komit. Kolozs) i wstąpił na naukę do złotnika; ojciec, Albert D. starszy, poświęcił się temuż zawodowi i wyćwiczywszy się w nim u rozmaitych mistrzów w Niderlandach, w r. 1455 osiadł w Norymberdze, która naonczaB była jednem z najgłówniejszych ognisk sztuki niemieokiej. Tam go przyjął do swojej pracowni jeden z najpoważniejszych członków cechu złotniczego, Hieronim Hol-per i ożenił go, liczącego zaledwie lat 14, z piętnastoletnią córką swoją, Barbarą. Z tego małżeństwa, które doczekało się 18-ga potomstwa, urodził się trzecim z kolei ten, co miał kiedyś zasłynąć, jako największy i najgłębszy artysta w Niemczech. Ukończywszy nauki szkolne, Albert oddał się zrazu kunsztowi ojcowskiemu; ale zarazem okazywał wielkie zdolności i pociąg do malarstwa, czego dowodem jest jego własny portret, który w trzynastym roku życia (1484) sam odry-sował ze zwierciadła (majduje się on w Albertina wiedeńskiej), oraz rysunek piórem z roku 1485, przedstawiający Matkę Boską na tronie z Dzieciątkiem Jezus, pomiędzy dwoma Aniołami (w gabinecie miedziorytów w Berlinie). Ojciec z poozątku był przeciwny chęciom jego gorącym poświęcenia się zawodowi artystycznemu, później wszakże zezwolił na to i d. 30 października 1488 roku oddał go na naukę do praoowni Michała Wohlgemutha, malarza i sztycharza, który w lat parę przelał w niego całą swą umiejętność artystyczną. Bysunek piórem z r. 1489, przedstawiający orszak konny rycerzy na tle krajobrazu (w Muzeum bremeń-skiem), i drugi, Trzech lanckneohtó w (w gabinecie berlińskim), zarówno jak i malowany portret ojcowski (w Galeryi Uffizji we Florencyi), noszą ślady wybitne wpływu Wohlgemutha. W r. 1490, wysłany przez pjca za granicę, cztery lata spędził w podróży. Gdzie mianowicie bywał w owej pierwszej swojej wycieczce, do tego szczegółów pewnych nie posiadamy; zdaje się, że miał przede-wszystkiem na celu Golmar, dokąd pociągała go

lii

mm

W;

Pm;

te,

Fig. 97. Dfirer Albert.

sława Marcina Schongauera, lecz tego już nie zastał przy życiu; musiał więc przenosić się z miasta do miasta i pracować u rozmaitych mistrzów. Prawdopodobnie był w Augsburgu, zajrzał na krótko do Wenecyi, a zdążając do domu, gościł znowu w Colmarze, w Bazylei oraz w Strassburgu, u braci Marcina Schongauera. Powróciwszy do Norymbergi, ożenił się r. 1494 z Agnieszką Frey. W tymże czasie odmalował swój portret (snadź dla swej narzeczonej), przedstawił bowiem siebie, trzymającego w ręce kwiat Mikołajek (eryngium), zwany po niemieoku Mannstreue (wierność mężowska). Portrety własne D. często malował, bądź odrębnie, bądź na innych obrazaoh, bez związku z treścią kompozycyi. Podanie, pochwycone z listu Pirkheimera, jakoby Frau Durerin była istną

■

%,

', I"

f

i

H ■

m.    1

Q

? Po

L S

p %

.

tJ Wmm

gf

. • jŁ“

V

g

'

r

ife.

J

Ł

%

M

£

r?>

T

1

&& *•«%

*

K

a

n

{?

F**c

i

w

£9

⁷

s

%

i

*0

’*m.

W

w

, ą

w

i

.

w

p

Fig. 98. Zdjęcie Chrystusa z krzyża. Kopia obrazu AlbertaJDurera.

Ksantyppą, skąpą i swarliwą, wydaje się niezgo-dnem z prawdą, mąż bowiem kilkakrotnie oon a-more ją portretował; przyznać jednak wypada, że znakomity jej wizerunek, rysowany w roku 1504 (w zbiorach D-ra Blasiusa w Brunświku) wcale się nie odznaoza wielką słodyczą. Z epoki młodocianej D-a godne jeszcze wspomnienia: Chrystus jako dziecię, farbami klejowemi na pergaminie (1493), kopie ze sztychów Mantegni (Walka trytonów i Bachanalia) (w Albertinie) oraz Śmierć Orfeusza (w Muzeum hamburskiem) 1494 roku, i Dzieciątko Jezus leżące, również kopie z nieznanych malarzy włoskich. W owym czasie zachwycali go i pociągali przed innymi dwaj mi-strze: Schongauer i Mantegna; studyował ich, zbierał ich dzieła i przerysowywał; było bowiem jego zasadą, że „chcąc stać się wielkim malarzem, znakomitym artystą, potrzeba ciągle kopiować dzieła dobrych mistrzów, aż dopóki się nie nabędzie zupełnej swobody ręki*. Obok tego wielokrotnie zalecał: ,odtwarzać nsjstaranniej te cechy, jakie Stwórca nadał naturze, nic z tego, co nam ona nastręcza, nie odrzucając, ani też nic nie dodając niezgodnego z jej wskazówkami". „Obserwuj pilnie naturę — pisze w innem miejscu — kieruj się według niej i nie oddalaj się od niej, wyobrażając sobie, że znajdziesz coś lepszego sam przez się. Byłoby to zładzeniem; sztuka jest ukryta w naturze, kto zdoła ją z niej na jaw wydobyć, ten ją posiędzie. Im kształt dzieła twojego jest podobniejszym do kształtów żywych, tern się le-pszem ono wydaje. To rzecz pewna. Nie myśl więG nigdy, że zdziałasz coś lepszego, niźli Bóg zdziałał, niczem jest bowiem twa potęga w obliczu twórczej siły Boga. Żaden człowiek nie wykona ^pięknej postaci, radząc się tylko swojej wyobraźni, chybaby mnóstwem wspomnień pamięć swoją zaludnił". Cała estetyka D-a jest w tych słowach zawarta. To też, trzymając się tych zasad, gromadził studya ciał nagich [Kobiety w kąpieli (1496), rysunek piórem, w Muzeum bremeńskiem], studya nad proporoyami ciała ludzkiego (1500, w Muzeum brytańskiem), studya nad zwierzętami, końmi, psami, jeleniami i t. p.; krajobrazy, szkice z podróży, widoki miast, młynów, drzew, roślin i t. d. Tak-to, głębokim i jasnym wzrokiem swoim zajrzawszy w twarz naturze, silny wiedzą, pracowicie i sumiennie nabytą, wykazał w dziełach swoich całą potęgę geniuszu swojego, cały skarb tajemniczej wyobraźni i serca. — Niepodobna jest tu wyliczyć, a tern bardziej jeszcze ocenić ogromu prac D-a, tó też wspomnimy tylko najcelniejsze. Do pierwszego o-kresu, kiedy już miał własną pracownię w Norymberdze (1497) i kiedy wielki wpływ na niego wywierał uczony i szlachetny patrycyusz, Pirkhei-mer, należą: Portret ojcowski (1497); Portret własny (1498); portret Oswalda Krella (1449); Madonna z Dzieciąt. Jezus, św. Sebastyanem i św. Antonim, (w Dreźnie), oraz Herkules zabijający ptaki na jeziorze Stymfalskiem. Dzieła to pełne siły i bardzo zajmujące, ale raczej dziwne, niż piękne, i noszące ślady obcego wpływu. Wybitniej talent jego wystąpił w drzeworytach, pod które w tymże czasie bardzo wiele rysował (przeszło 200) i w miedziorytach (przeszło 100). Z drzeworytów główniejsze są: Apokalipsa (16 arkuszy); Żywot N. Panny (20 arkuszy); Wielka i Mała Passya i w. in. Z miedziorytów: Adam i Ewa (1502); Rodzina satyrów (1505); Mała Passya (16 arkuszy 1512 — 13); różne Madonny, Herkules, Melancholia, Rycerz, śmierć i czart i w. in. Wszystkie te prace odznaczają się pełnym siły rysunkiem, pewnością rylca i ogromną fantazyą. Oryginalność D-a, jako malarza, objawiła się dopiero w r. 1500, w obrazie Zdjęcie Chrystusa z krzyża (w Pina-kotece monachijskiej, późniejszy waryant, znany pod nazwiskiem Ołtarz Holzschuhera, w Norymberdze), oraz w tryptyku, zwanym Ołtarz Baum-gartnera. Pierwszy odznacza się siłą dramatyczną kompozycyi, lecz cechuje go jeszcze styl patetyczny starej sztuki niemieckiej; w drugim, do którego poczynił mnóstwo szkiców i studyów, daje się widzieć po raz pierwszy w postaci N. Panny pełen wdzięku niezrównanego typ miłego dziewczęcia, którego cały urok stanowi, nie tyle regularność i piękność rysów, ile raczej odblask duszy przeczystej. Słynny jest także portret jego własny, na którym przedstawił siebie en face, o długich, jedwabistych kędziorach, spadających aż na ramiona, z prawą ręką na piersiaoh, gdzie jej długie, nerwowe palce bawią się futrem płaszcza. (O ręce tej Camerarius napisał, że nikt nic piękniejszego nigdy nie widział). W N. Pannie karmicielce (1503), a poniekąd też w Pokłonie trzech króli, w Passyi, zwanej Zieloną od koloru papieru, i w Salvator mundi, przebija się wpływ nowy, mianowicie sztycharza, Ja-kóba de Barbari z Wenecyi. W r. 1505, D., dzięki pomocy Pirkheimera, przedsięwziął drugą podróż do Wenecyi, gdzie słynęli wówczas Tycyan, Giorgione, Palmavecchio, głównie zaś Giovanni Bellini, co dało mu sposobność zapoznać się z wdziękiem postaci oraz świetnością kolorytu mistrzów włoskich. Podczas tego pobytu stowarzyszenie kupców niemieckich (Pondaco dei Tedeschi), zamówiło u niego obraz, przedstawiający Adoracyę

N. Panny Różańcowej. Wyobraża on Matkę boską z dzieciątkiem, otoczoną świętymi i aniołami i koronującą wieńcem różanym cesarza Maksymiliana, gdy Jezus kładzie takiź wieniec na głowę papieża Juliusza II. W lioznem gronie, obecnych przytem mistrz umieścił Dominika Giovan-niego, którego wieńczy święty Dominik, Antonia Baraniego, architekta Fondaco, oraz samego siebie, z kartą noszącą napis: „Exegit quinquemestris spatio Albertus Durer Germanus* MDVII i monogram

AD. Dzieło to wysokiej wartości, w które D. włożył cały swój geniusz i największą staranność, zakupił później cesarz Rudolf II i kazał je na ręku zanieść do Pragi, gdzie obecnie jest w posiadańiu klasztoru Strahowskiego, ale mocno restaurowane, tak, iż można je uważać tylko za drogocenną ruinę. Z tych-że czasów weneckich pochodzą: Chrystus pomiędzy doktorami (galerya Barberinioh), Chrystus na krzyżu (galerya Drezdeńska), oraz

wiele portretów. R. 1607 D. pożegnał się z We-necyą, choć mu rada miejska ofiarowała rocznie 200 dukatów, pragnąc tam go zatrzymać. Powróciwszy do Norymbergi, dokończył zaczętego we Włoszech obrazu, przedstawiającego Adama i Ewę w raj u, w postaciach naturalnej wielkości, odznaczających się znakomitą pięknością ciała. Z trzech egzemplarzy tego dzieła, z których jeden znajduje się w Madrycie, drugi w Moguncyi, a trzeci we Florencyi, pierwszy prawie na pewno jest oryginalnym. W latach 1507 i 1508 pracował D, nad obrazem, zamówionym przez Fryderyka Mądrego, Saskiego, dla kollegiaty Wirtemberskiej, przedstawiającym Męczeństwo 10000 chrześcian za czasów króla perskiego Sapora (obecnie w Galeryi wiedeńskiej); następnie odmalował Wniebowzięcie i ukoronowanie N. Panny, które Ja-kób Heller, patrycyusz z Frankfurtu nad Menem, zamówił był na ołtarz do kaścioła dominikanów. Dzieło to, za które cesarz Rudolf ofiarowywał klasztorowi 10000 guldenów, dostało sięwr. 1613 za 1 000 talarów owoćzesnemu kurflrstowi bawarskiemu, Maksymilianowi, ale w roku 1647 zniszczył je ogień przy pożarze zamku monachijskiego: pozostała jedynie kopia Pawła Juvenela we Frankfuroie nad Menem. Widzimy tam Bogarodzicę unoszoną przez aniołów do nieba, gdzie ją Bóg-Ojciec i Bóg-Syn przyjmują miłościwie i wieńczą koroną niebieską. Na ziemi, nad pustym grobem, stoją apostołowie zdumieni. D. w pośrodku tego obrazu odmalował siebie, opierającego się na tablicy z napisem: „Albertus D. Allemanus faciebat post Virgi-nis partum 1509“. Z r. 1510 pochodzą dwa olbrzymie portrety: Karola Wielkiego i Cesarza Zygmunta, malowane dla ratusza norymberskiego (dziś w Muzeum germańskiem tamże); z roku 1511 obraz znakomity na drzewie, Adoracya Trójcy Przenajświętszej, odznaczający się bogactwem kompozycyi oraz mi-strzowstwem wykonania. Odmalowany do kaplicy bractwa kościelnego w Landau, r. 1600 ofiarowany przez radę miejską norymberską cesarzowi Rudolfowi, zdobi on dziś cesarską galeryę w Wiedniu;— z 1512 r. Madonna z nadkrajaną gruszką, perła zbiorów wiedeńskich. — Od roku 1512 D., niezadowolony z wyników pracy swej artystycznej, z której, jak mniemał, nie osiągnął ani wielkich korzyści materyalnych, ani też takiej sławy, jakiej sam czuł się godnym, osłabł w swej działalności, a nieliczne obrazy, wykonane przezeń do r. 1520, nie mogą się równać z dawnemi, ani rozmiarami, ani wartością. Dopiero po podróży, odbytej razem z żoną do Niderlandów, gdzie od li-pca 1520 bawił do roku 1521, i napatrzjł się dzieł mistrzów flamandzkich, rozbudził się w nim zapał dawniejszy do malarstwa. W okresie zaś owego zniechęoenia, oprócz ukończenia Lukrecyi (w Pinakotece) i naszkicowania kilku projektów do wielkich kompozycyj, jak np. Upadek aniołów (w Muzeum brytańskiem), oddawał się rysowaniu pod drzeworyty. I tak, od r. 1512 do r. 1515 ukończył Łuk tryumfalny Cesarza Maksymiliana, składający się z 92-ch tablic, które razem wyno-

Bncykl. Powg* Tllurtr. Zeta. Jg4. T: lT-ty,

szą 3.6 m. wys., 2.9 m. azer., oraz 24 tablice tryumfalnego orszaku Maksymiliana, którego ukończenie śmierć cesarza przerwała. Łuk tryumfalny po rysunku D-a rytował Hieronim Andreae; do rytowania Orszaku powołani byli różni artyści, naj-czynniejszym był wsząkże Hans Burkmair. Ni-ozem wszelakoź jest to dzieło olbrzymie w porównaniu z 45 rysunkami piórowemi, któremi D. r. 1515 ozdobił Modlitewnik Maksymiliana (w Bi-bliot. król. w Monachium). Fantazya nieokiełznana a niekiedy dziwnie głęboka, ornamenta najosobliwsze, pełne wdzięku niezrównanego przy całem swem dziwaotwie, najsilniejsze poczucie natury i zdumiewające wtajemniczenie się wyobraźni w cudowność mitów skandynawskich, występują na każdej karcie tego arcydzieła. Zdaje się wszelakoź, że z rylcem w ręce D. był najsamodzielniej szym i że w sztycharstwie cały swój geniusz naj wybitniej okazał; technikę zaś, pod względem modela-oyi, siły i delikatności konturów i łagodności harmonijnej plansz, rytowanych najrozmaitszemi sposobami, do tak wysokiego stopnia posunął, iż słusznie go nazwać należy sztycharzem niezrównanym. Podróż do Niderlandów była dla D-a prawdziwym pochodem tryumfalnym: wszędzie, a szczególnie w Antwerpii, przyjmowano go z naj-większemi owacyami, których opis znajdujemy w jego dzienniku, stanowiącym pod każdym względem dokument nieoceniony. Poznał przy tern wielu mężów wybitnych, jak np. Erazma Rotter-damskiego, którego kilkakrotnie portretował; Mikołaja Kretzera, któremu złożył w darze swoje Imaginescoeli iw. in. Podczas tejże podróży był świadkiem uroczystego wjazdu Karola V do Antwerpii, który opisując Melanchtonowi, przyznawał się, że, jako malarz, nie uważał sobie za zdrożność tego, iż „aliąuantulum invereoundiusu, przyglądał się prawie nagim młodym dziewczętom, figurującym w orszaku. Wkrótce po powrocie do Norymbergi zapadł na chorobę ohroniczną, która go miała zabrać ze świata, a której zarodek wywiózł z Niderlandów. Ciekawy jest z tego czasu jego portret piórowy, w którym odrysował siebie obnażonym do pasa i pokazującym na lewym boku żółtą plamkę, z podpisem: „Tam, gdzie jest plama żółta, w miejsou wskazywanem palcem, tam jest moje cierpienie" (w Muzeum Bremeń-skiem). W ciągu tych ośmiu lat ostatnich życia swojego D. odmalował jeszcze: Portret starca (w Luwrze); Portret Klebergera (w Wiedniu); słynny i dziwnie piękny Portret Holzschuhe-ra (w Berlinie); a wreszcie Cztereoh Apostołów, ożyli Cztery temperamenty, dwa obrazy, każdy o dwóch postaciaoh, wielkości naturalnej: 1) Apostołów Pawła i Piotra, 2) Ewangieli-stów Jana i Marka. Obrazy te, darowane przez mistrza radzie Norymberskiej r. 1526, znajdują się obeonie w Pinakotece Monachijskiej. D. przez wiele lat przygotowywał się do tego dzieła; w Alber-tinie, w Luwrze i w Muzeum Brytańskiem znajdują się studya draperyj, rąk, głów, świadczące o tern; w końcu pochłonęło ono całą jego uwagę, stało się przedmiotem długioh rozmyślań. Wybór

44

W. G.

czterech tych osób, pierwszeństwo dane Pawłowi przed Piotrem, a przed Markiem Janowi, umiłowanemu przez Lutra, uczucie, z jakiem te postacie są traktowane, świadczą wyraźnie o duchu protestanckim, jaki ożywiał mistrza przy tej pracy. To też dar ten poprzedził przemową uroczystą do ojców miasta, którą nazwać-by można jego testamentem, jako człowieka, patryoty, artysty i myśliciela. Umarł nagle w Wielkim Tygodniu,, przeżywszy lat 50 bez dni 44. Zwłoki jego spoczęły na ' cmentarzu św. Jana, w grobie Freyów, na którym, na tablicy bronzowej,. wyryto napis, ułożony przez Pirkheimera: „Me. dl. dv. Quidquid Alberłi Dureń mortale fuit, sub hoc conditur iumulo. Emigramt VIII idus Aprilis MD XXVIII.* W tychże ostatnich latach życia D. oddał się był pracy pisarskiej i ogłosił „Geometrie, Underweysung der Mes-sung mit dem Zirkel une Richtscheut im Linien, Ebenen und ganzen Korpern" (Norymberga 1525, z 63 figurami, przedrukowane w Arnheimie 1603, przełożone na język łaciński przez Joachima Ca-merariusa 1532; w dziele tern wyłożył zasady perspektywy i cieniowania ciał, ku czemu sam wynalazł przyrząd stosowny); „Etliche Underrioht zu Befestigung der Stett, Schloss und Flecken" (Norymberga 1527, z 19 drzeworytami, przekład łaciński 1536 w Paryżu, wydanie nowe 1823 z 13 li-tografowanemi tablicami); wielkie dzieło, z razu w części jedynie za życia autora wydrukowane, O proporcyach ciała ludzkiego: „Hierinnen sind begriffen vier Bticher von menschlichen Propor-tion etc." (Norymberga 1528, przekład pierwszych dwóch ksiąg przez Camerariusa tamże 1532, dwóch następnych 1534; całość w Paryżu 1537 i 1557 z dodaniem księgi piątej przedrukowana; przekład francuski, Arnheim 1614, hollenderski tamże 1622 i włoski J. P. Gallaccego w Wenecyi 1591, z dodaniem księgi piątej 1594. Listy D a, dziennik i próby poetyckie wyszły w „Reliąuien" Campego, r. 1828 w Norymberdze. Traktat „Ueber die Stel-lungen der Pferde" zatracony. Zbiorowe wydanie dzieł D-a opracował J. Jansen p. t. „Alb. Duere-ri opera, d. h. alle Bucher Diirers" (Arnheim 1603), wreszcie „Diirers Scbriftlicher Nachlass", na podstawie autografów, a po części nowoodkrytych dawnych kopij, wydali K. Lange i F. Fuhse (Halla 1893). Reprodukcye światłodrukowe jego miedziorytów świeżo wydał Ltibke; drzeworytów— Lutzów; malowideł—Riel; rysunków—Lippman (3 tomy), Hirth i in, Niemcy słusznie uważają D-a za najznakomitszego mistrza w sztuce ojczystej. Wywarł on na nią wpływ ogromny, głównie przez swoje miedzioryty i drzeworyty. Chcąc jednak należycie wielkość jego ocenić, trzeba mieć to w pamięci, na jakim stopniu przed nim stało malarstwo niemieckie w porównaniu z malarstwem włoskiem; nie mniej jak i to także, że mu w Norymberdze zbywało na tak pięknych modelach, jakie mieli na zawołanie współcześni z nim wielcy malarze włoscy; w końou zaś i to jeszcze, że Bztuki piękne w Niemczech nie były wówczas ani tak cenione, ani tak protegowane, jak we Włoszech: a przecież i głębokością swych pomysłów,

i bogactwem fantazyi, i wprawą ręki artystyczną sprostał on mistrzom najznakomitszym w świecie. Staraniem Towarzystwa Diirerowskiego w Norymberdze wzniesiono mu tam na Milchmarkt, przy którym dom jego rodzinny stoi, roku 1840 d. 22 maja, posąg bronzowy, modelowany przez Raucha, odlany przes BurgBchmieta.—Literatura: Heller „Das Leben u. Wirken A. D.’-s“ (Lipsk 1831, 2 tomy); A. von Eye „Leben u. Wirken A. D.’-s" (Nordlingen 1869); A. v. Zahn „D.’-s Kunstlehre und sein Verhaltniss zur Renaissance” (Lipsk 1866);

R. Rethberg „D-s Kupferstiche, Holzschnitte etc.“ (Monachium 1871); D. v. Dohme „Kunst und Kiin-stlei“; „Oeuvre d’ A. Durer, reproduit et publió par Amand Durand, texte par George Duplessis" (Paryż 1877); Clovin Sidney „A. D., his teacher* his revals, his scholars" (1877); Leitschuh „A. D s Tagebuch der Reise in die Niederlande" (Lipsk (1883); Thausing „Diirer" (tamże 1884); A. Springer „A. Diirer" (1892).    *

Diirer Hans (Jan), malarz niemiecki (daty urodzenia i śmierci chwiejne), brat słynnego Alberta, młodszy od niego i od drugiego Hansa. Kształcił się pod kierunkiem Alberta i pomagał mu w pracy. Czy był rzeczywiśoie malarzem nadwornym królów Olbrachta i Aleksandra, jak pisze Rastawiec-ki, rzecz wątpliwa, to tylko pewna, że za Zygmunta Starego, jak widać z rękopisu, zawierającego rachunki dworu królewskiego z końca r. 1529, zdobił malowaniem i złoceniem komnaty Kurzej Stopy, na zamku krakowskim. O innych pracach D-a niema wiadomości; Waagen domyśla się, że Święta rodzina, oznaczona literami [H. D. r. 1518 w galeryi pomersfeldzkiej, jest jego dziełem.—Ra-stawiecki „Słownik malarzy polskich";Thausing „Durer ”; T. Nieczuja Ziemięcki „Hans Diirer"; (w „Święcie" Sarneckiego 1890 r.); Maryan Sokołowski „Kilka słów o Hansie Diirerze" (1891).

Dliret Franciszek Józef, rzeźbiarz francuski (* 1804 w Paryżu—f 1865 tamże). Był uczniem Bosoa i już w r. 1823 otrzymał wielką nagrodę; w 1831 zdobył rozgłos szeroki posągiem marmurowym Merkurego, wynajdującego pierwszą lirę (w Palais Royal, r. 1848 uszkodzony); w 1833 wystawił w Salonie Młodego rybaka, tańczącego tarantellę; 1838 zrobił do pary z nim Śpiewającego zbieraczawinogron. Rzeźby te, odznaczające się nieporównanym wdziękiem i delikatnem odtworzeniem ciała młodzieńczego, należą do rzędu najlepszych dzieł jego. W Paryżu znajduje się wiele prac D-a w rozmaitych kościołach: Sw. Jan ewangelista; Siedem stacyj drogi krzyżowej Zbawiciela; Archanioł Gafa ryel i in. Do Muzeum wersalskiego wykonał posągi: Molióre’a, Dunois i Richelieu’go; salę „des sept cheminees" w Luwrze ozdobił posągiem zwycięstwa, foyer Teatru francuskiego posągami: Tra-gedyi, Komedyi i Racheli. R. 1860 dokończył monumentalnej fontanny na placu św. Michała z Michałem Archaniołem, zabijającym smoka. Jako profesor szkoły sztuk pięknych, wielu zdolnych uczniów wykształcił.    *

Durfe.H o n o r y u s z, ob. U r f ó.

Hml.

Dnrfey Tomasz (* 1653 w Exeter — f 1723 w Londynie), poeta angielski. Pisał różne utwory sceniczne (ogółem 32), z pomiędzy których głośniejsze były: tragedya „The siege of Memphis" (1676) i komedye: „Madame Piekle* (1677), „The plotting sisters" (1691) i „Bussy d’Ambois* (1691), wielce drastycznej treści. Większy talent okazał w liryce, a mianowicie w lekkich dowcipnych piosnkach; oprócz nich pisał elegie, ody i różne wiersze przygodne; do niektórych sam dorabiał muzykę. Jego liryki wyszły zebrane p. t. „Songs com-pleteu (6 tomów, Londyn 1699 — 1720); utwory dramatyczne p. t. „Tales morał and comical" (t-że 1706).

Durfort, znakomity ród francuski, o którym wzmiankę znajdujemy już w kronikach r. 1063. Pochodził z Agónois i posiadał rozległe dobra w Gwiennie. Wywodził swój początek od hrabiów Foix—1) Arnold, był ożeniony z synowicą Klemensa V, która wniosła mu w posagu ziem:ę Du-ras. Żył w pierwszej połowie XIV wieku.—2) Guillard, walczył po stronie Anglii, w r. 1453 wyjechał do Londynu i został gubernatorem w Calais. Jeden z jego synów 3) Jerzy, był guwernerem Henryka d’Albret, późniejszego króla Nawary.—4) Symforyan (f 1563) przeszedł na protestantyzm.

6) Jakób (1547 — 1628) został margrabią Duras (1609) i hrabią Rozan. 6) Syn jego Guy-Aldon-ce (1605—1665), żarliwy protestant, zaślubił Elżbietę de La Tour d’Auvergne, siostrę marszałka Turenniusza i księoia Bouillon. Z małżeństwa tego zrodzeni byli marszałkąwie Duras i Lorge, hrabia Feversham, margrabia Bourbon-Milaure i hrabia de La Rochefoucauld-Roye.— 7) Jakól> Henryk (1625—1704), hrabia Duras, przyjął katolicyzm. Był gubernatorem prowinoyi Franche Comtó, do zdobycia której wielce się przyczynił (1674); następnie został marszałkiem Francyi (1675) i kawalerem orderu św. Miohała i św. Ducha. Cieszył się wielkiemu względami Ludwika XIV.—7) Syn jego, Jan Chrzciciel (1684—1770), hrabia a później książę Duras. Generał-lejtenant (1720), został w r. 1741 marszałkiem Francyi. Zdobył własnoręcznie sztandar nieprzyjacielski w bitwie pod Nymwegen. W r. 1733 odstąpił swe księstwo synowi i otrzymał patentem królewskim tytuł księcia Durfort. —8) Emanuel-Fślicitó D. (1715—1789), książę Duras, pierwszy podkomorzy królewski i kawaler orderów francuskich oraz Złotego Rana, syn poprzedzającego; otrzymał po matce tytuł księcia Bournonville i w r. 1757 został parem. Brał udział we wszystkich wojnach za Ludwika XV. W r. 1752 był ambasadorem w Madrycie. Ludwik XVI wyniósł go do godności marszałka Francyi (1775).—

9) Syn jego Emanuel Celestyn Augustyn (1741—1800), książę Durfort, od roku zaś 1789 książę Duras, marszałek polny i pierwszy podkomorzy, został w r. 1790 obrany naczelnym kierownikiem gwardyj narodowych Gwienny, lecz tegoż roku emigrował, —10) Syn jego Amedóe - Bre-tagne-Malo (1771 — 1838), margrabia, później książę Duras, był.na wygnaniu pierwszym podkomorzym LudwikaJXVIII, a w r. 1814 został zamianowany parem Francyi, marszałkiem polnym oraz kawalerem orderu św. Ducha. Znany jest głównie jako małżonek Klary Ludwiki Róży Bony, Coetnempren de Kersaint (* r. 1778 w Brest, — f 1828 w Nicei), córki członka konwencyi, gilotynowanego w r. 1793, autorki dwóch głośnych w swoim czasie romansów sentymentalnych: „Ou-rika" i „Edouard", w której salonach zgromadzał się za Reatauracyi cały świat literacko-artystyczny. Księstwo Duras zostawili dwie córki, z których jedna wyszła za księcia Talmont, późniejszego hrabiego de La Rochejacąuelin, druga zaś za hr. Henryka - Ludwika de Cbastellux (1785 — 1863), który w r. 1819 otrzymał tytuł margrabiego Duras - Chastellux i księcia Rozan, a w r. 1822 parostwo. — 11) Ludwik (f 1709), margrabia Blanquefort, brat pierwszego marszałka Duras, przesiedlił się w r. 1663 jako protestant do Anglii, gdzie został lordem Duras, baronem Hol-denby i wreszcie hrabią Feversham (1676). W r. 1676 dowodził posiłkowemi wojskami, dostarczo-nemi Ludwikowi XIV przez Anglię (na wojnę z Hollandyą), następnie jeździł z missyą dyplomatyczną do Brukselli (1678) i Paryża (1682). W r. 1685 rozbił księcia Monmoutha, który podniósł był rokosz przeciwko Jakóbowi II. Zostawszy wdowcem, miał * podobno zaślubić wdowę po Karolu II, Katarzynę Braganoką. — 12) Guy-Aldonce (1630 — 1702), hrabia Lorges i książę Quintin, brat poprzedzającego, katolik. Kierował nader zręcznie odwrotem armii francuskiej po śmierci Turenniusza swego wuja (1675), i w roku następnym, został zamianowany marszałkiem Francyi oraz kapitanem gwardyi przybocznej. Dowodził wojskiem francuskiem podczas wojny w Palatynacie, i w r. 1693 zdobył Heidelberg. Popełnił jednak na tern stanowisku dużo błędów brakiem stanowczości. Nie posiadając osobistego majątku, ożenił się z córką bogatego finansisty, Genowefą Frómont; ze związku tego miał dwie córki, późniejsze księżne Saint-Simon i Lauzun, oraz syna 13) Guy-Miko-łaja (1683 — 1758), księcia Qiintin, który tytuł ten zamienił, na mocy patentu królewskiego z r. 1706, na tytuł księcia Lorges, pod jakim znany jest wraz ze swym ojcem. Ożeniony z Genowefą Chamillart, córką znakomitego ministra, miał z nią syna 14) Guy-Michała (1706 — 1773), księcia Durfort i Randon, który odznaczył się w wojnaoh niemieckich i w r. 1768, został marszałkiem Francyi. Zmarł bezpotomnie. Tytuł swój księcia Lorges odstąpił młodszemu bratu Ludwikowi (1714 — 1770), generał - lejtenantop wojsk francuskich, na którym linia książąt D. -Lorges wygasła. Jedna z córek jego dała początek nowej linii D. — Civrac. — „Grandę Enoycl." Lamiraultfa.

Dlirgal (Diurgal) Marcin, pisarz słoweński z pierwszej połowy w. bieżącego, wydał: Praktyczną gramatykę słoweńsko-niemiecką (Presburg 1817 i 1837 r.) i wespół z K. L. Bobokiem opracował Praktyczną gramatykę węgierską (Tyrnawa 1835).

Durham, 1) D., hrabstwo w Anglii północnej, graniczy na wschód z m. Półaocnem, na północ

as

filii

#•

tnia 1865 r.

z hr. Northumberland, na zachód z hrabstwami Westmoreland i Cumberland, na południe z hrab. York, od którego na całej długości oddziela się rzeką Tees. Na przestrzeni 2621 km. □ mieszkało w 1891 roku 1 016 449 ludzi, t. j. 389 na 1 km. □, tak, że pod względem gęstości zaludnienia hrabstwo D. należy do najpierwszych w państwie i zajmuje czwarte miejsce. Kraj na zaoho-dzie górzysty, tędy bowiem przechodzą odnogi pasma Pennińskiego, ze szczytami Kilhope Law (670 m.), Collier Law (514 m.); na wschodzie powierzchnia jest falistą, ze stromemi kredowemi ścianami wybrzeża; południowa część kraju stanowi część obszernej równiny Yorku. Z rzek najważniejsze są: pograniczna Tees, Wear, leżący całkowicie w granicach 5,hrabstwa, i Dervent, bę-

•N

i?

:rr

Hi

mUtm

Hi

mm

•-

-V:

pRillP

Fig. 99. Kościół katedralny w Durham.

dący prawym dopływem rzeki Tyne. Klimat wilgotny, ale łagodny i zdrowy. Głównem zajęciem mieszkańców jest górnictwo i przemysł. One-to wywołały tak znaczne zgęsżczenie ludności i sprowadziły na nią dobrobyt ogólny. Kopalnie węgla kamiennego zatrudniają około 75 000 ludzi i dostarczają go do 30 mil. tonn, a huty żelazne 17 000 ludzi z produkcyą surowca 600 000 t.; wydobywają także ołów, srebro, łupek, kamień budowlany itp. Przemysł dostarcza machin wszelkiego rodzaju, szkła, chemikaliów, wyrobów z żelaza i mosiądzu, papieru, skór, lin okrętowych itp, Ważnem źródłem dochodu jest hodowla zwierząt domowych, zwłaszcza bydła rogatego (krótkoroga rasa D-skai i owiec (owce długowełniste). Rolnictwo mniejsze ma znaczenie i potrzeb miejscowych nie zaspakaja, choć^ziemia wf kulturze" zajmuje 66% ogólnej przestrzeni. Hrabstwo, a właściwie „the Bishoprick of D.u było w zarządzie biskupa D-u, który miał monarsze niemal przywileje.—Stolicą jest 2) D. na wzgórzu, oblanem dokoła wodami rzeki Wear, w węźle wielu dróg żelaznych; 14 930 m ców. Szczyt wzgórza zajmuje katedra w ciężkim stylu saksońsko-normańskim, zbudowana w 1093—1220 z grobowcami S. Cuthberta i Bedy Venerabilis; jest to budowla wydłużona, na zewnątrz massy-wna, wewnątrz na krótkich, podsadzistych filarach oparta. Obok katedry stary zamek, zbudowany przez Wilhelma Zdobywcę, oraz wielki gmach „skarbiec" i biblioteka; na rynku piękny ratusz z r. 1555, posąg margrabiego Londonderry i źródło z kryniczną wodą do picia. Z rynku wybiegają ulice kręte i wązkie. Jest tu stolica biskupa anglikańskiego, obsewatoryum astronomiczne, uniwersytet, założony w 1657 r. przez Cromwella, otwarty ponownie w r. 1831, lecz na wysokości zadania nie stojący; więzienie w gmachu, który należy do najpiękniejszych tego rodzaju budowli w Anglii. D., założony przez Anglosasów pod nazwą Dunholme, zdobyty był przez Normanów w 1069 roku. W pobliżu pod Neville’s Cross Anglicy pobili i wzięli do niewoli króla szkockiego Dawida II Bruce dnia 20 października r. 1346, 3) D. miasto w Stanach Zjednoczonych Amer. półn., w Stanie Karoliny Północnej, o 6 mil na północo-zachód od stolicy Raleigb, z olbrzymie-mi fabrykami tytoniu, wyrabiającemi rocznie do 260 mil. sztuk papierosów, oraz z wielkiemi przędzalniami i tkalniami bawełny; do 18 000 m-ców. W pobliżu generał Johnson z wojskami południo-wemi poddał się wojskom rządowym d. 25 kwie-

And, S.

Durham, hrabiowie, ob. Lambton.

Duringsfeld I d a (* 1815 w Militsch na Szlą-sku — t 1876 w Stuttgardzie), poetka i literatka niemiecka. Działalność pisarską rozpoczęła od poezyj, ogłaszając drukiem: „Gedicbte" (Lipsk,

1835) i cykl romansów p. t. „Der Stern von An-dalusien" (t-źe 1838); później napisała kilka powieści i szkiców obyczajowych: „Schloss Goczyn" (Wrocł. 1841), „Skizzen aus der yornehmen WeltM (6 tomów t-źe 1842 — 46), „In der Heimat" (t-źe 1843), „Magdaleno" (t-źe 1844) i „Graf Chała “ (Beri. 1845). Wszystkie te prace swego pióra wydawała albo bezimiennie, albo podpisując się pseudonimem The kia. Pod właśoiwem nazwiskiem wystąpiła na widownię dopiero w r. 1845, ze studyum „Byrons Frauen*. Odtąd nie zmieniała swojego autorskiego nazwiska, chociaż wkrótce potem poślubiła Otona von Reinsberg. Napisała jeszcze sporą ilość powieści i szkiców podróżniczych, do których materyału dostarczyły jej liczne wojaże po różnych krajach europejskich: „Marga-rethe von Yalois und ihre Zeit" (1847), „Antonio Foscariniu (1860), „Eine Pension am Genfersee“ (1851), „Esther“ (1852), „Aus Dalmatien" (3 tomy 1857), „Von der Schelde bis zur Maas" (3 tomy 1861), „Milena* (1863) i t. d. Owocem jej stu-dyów lingwistyczno - literackich były przekłady ludowych pieśni czeskich i włoskich, — „Bohmisclie

Rosen* (1851), „Lieder aus Toscana* (1855), oraz prace: „Das Spriohwort ais Kosmopolit* (1863) i „Sprichworter der germanischen und romanischen Sprachen vergleichend zusammengestelltu (2 tomy, Lipsk 1872 — 75). Jnź po śmierci autorki wyszło jej „Farzino, etnographische KuriositatenM (t-źe 1877).

Durini Anioł Marya „ex comitibus Mo-dóótiae, patricius mediolanensis", arcybisk. An-cyry w Azyi Mn. in partibus infid., nuncyusz w Polsce od r. 1767 do 1772, kardynał. Był synowcem Karola Franciszka D-go, arcyb. Rodyjskie-go in part. inf., nuncyusza w Paryżu, późniejszego kardynała, który podpisywał się „Card. pa-piensis*. Dat jego urodzenia i śmierci nie mamy. Przed otrzymaniem nuncyatury w Polsce przebywał czas jakiś we Francyi, przy stryju. W roku 1762 urzędował z ramienia papieża Klemensa XIII na Malcie, jako inąuisitor generalia i delegat apostolski. D. 4 paźdz.. 1766 miał już tytuł arcybiskupa i nominacyę na nuncyusza. Przybywał do Polski w czasach ciężkich; opuszczał Maltę z przeczuciem niepowodzenia, które się też sprawdziło. Będąc już wtedy sam poetą włoskim i łaoińskim, przez poetów w Rzymie i Wiedniu żegnany elegijnie, po długiem wybieraniu Bię na urzędowanie dopiero w lipcu 1767, w miesiąc po zawiązaniu konfederacyi radomskiej, do Warszawy zawitał. Stosunki jego z królem, z powodu dyssydentów, któryoh sprawa podówczas się żarzyła, były odrazu niedobre. Wkrótce D., jako gorliwy obrońca praw kościoła i Stolicy Apostolskiej, trzymał już ze stron-. „ nictwem zachowawczem, które dalszy rozwój wy-padków uczynił zarazem i narodowem. Człowiek wykształcony i umysł wyższy, zdolny odczuwać niedole ludzkie, po 13 paźdz. 1767 t. dał wyraz uczuciom swoim w pięknym wierszu łacińskim, zaczynającym się od słów: „Quam tot non poterant...“ Robotom delegaoyi, wyznaczonej z sejmu październikowego (1767 r.), usiłował się opierać, a gdy prądy blizkiej już konfederacyi przyniosły mu wezwanie do bronienia zagrożonej wyłączności praw kościoła katoliokiego, w styczniu 1768 r., starał się na nie dodatnio odpowiedzieć; wszelako nawet w stosunkach dyplomatycznych nie widać czynnej jego myśli i woli. Po 1 marca 1768 dla ruchu zbrojnego objawiał żywe współczucie i przez cały czas konfederacyi Barskiej pragnął jej powodzenia. Zerwawszy w rzeczywistości z dworem, formy tylko niezbędne zachowując, nie wahał się w styczniu 1771 odwiedzić w Częstochowie Kazim. Pułaskiego. Wiedział o zamysłach zniesienia nuncyatury i skasowania wielu klasztorów, nawet oałych zakonów, i ta świadomość musiała w nim wzmacniać ogólną zasadniczą odrazę. Na episkopat patrzył złem okiem; ze stanowiska surowego katolicyzmu kilku tylko wyjmował z pod potępiających sądów w urzędowych sprawozdaniach do Stolicy Apostolskiej (Theiner: „Mon.* T. IV p. II; „Cl. XIV“); Młodziejowsfcim, Po-doskim, Ostrowskim, gardził; Krasickiego uważał za libertyna. Zdaje się, że największe zaohowanie miał u niego Turski, biskup chełmski, oraz jezuici. Naj-głośniejszemi za jego nuncyatury były starcia jego z Pijarami, o których w latach 1769 i 70 zdawał Klemensowi XIV raporty obwiniająoe ich o niereligij-ność, zbytki i znpełaą światowość. Szczególniej sam Konarski reformator jest w relacyach nuncyuszowych przedmiotem nienawiści, malującej go na czarno, jak dyabła. Inaczej przecież zaczynały się te stosunki z najruchliwszym wówczas zakonem. D. opiewał wierszami Żclibórz i Pijarów, i zwłasżcza samego Konarskiego pod niebiosa wynosił. D. 24 czerwca

1767    r. pisał do kardynała sekr. stanu o jego me-moryale przeciwko dyssydentom; d. 16 stycznia

1768    r. donosił o innym akcie w tym samym duchu przez znakomitego Pijara ułożonym, i zawsze na tle takich okoliczności, które nakazują przypuszczać zupełne a wzajemne zaufanie i nader ścisłe a dobre stosunki. Kiedy Konarski na wiosnę r. 1768 chorował, D. błagał Fe ba ó jego uzdrowienie i sam do niego, do domu pijarskiego, zajechał, aby powitać jui rekonwalescenta. Do zupełnego przewrotu w usposobieniu nuncyu3za przyczynić się mogło wrzenie konfederacyi, której Pijarzy byli przeciwni, przyczyniły się niezawodnie intrygi; ale bezpośredniego a stanowczego powodu szukać potrzeba w obrażonej miłości własnej D-go. Wybuchnęła ona w sprawie Tadeusza Mikulicza, Pijara, przełożonego domu w Górze Kalwaryi pod Warszawą, opornego swej zwierzchności. Po wielu manifestach, suplikach, wyrokach, przyszło wreszcie do tego, że d. 13 paźdz. 1769 r. D. z całym składem nuucya-tury, w orszaku kilkudziesięciu osób, zjawił się nagle w koś Biele pijarskim w Warszawie, kazał zawezwać przed siebie prowincyała, rektorów obu kol-legiów, konsystorz prowineyi i wszystkich zakonników; polecił wydać sobie księgi, złożyć spisy osób, nawet uczniów, oraz oryginał „Ordinationes Apost.” (reformatorska praca Konarskiego) z r. 1754—a gdy Pijarzy odmówili, zawiesił prowincyała, Hieronima Błeszyńskiego, a sacris i złożył go z urzędu. Na apellaoyę nawet do Stolicy Apost. nie pozwolił: „Ja jestem Stolicą Apostolską!*—w gniewie zawołał. 1 rozpoczęła się zażarta wojna, której ślady w Tbei-nerze i innych, również i w aktaoh rękopiśmiennych, będących własnością autora niniejszej wzmianki. Pierwsza relaoya nieprzyjazna dla Konarskiego datowana jest nazajutrz po wypadku (14 października 1769). Nazywa go w niej D. „teologiem głównym tolerantyzmu*. D. 4 listopada t. r. miota już na niego oskarżenie straszliwe. Czarna chmura zawisła nad Pijarami. Prowincyał nakazał modły powszechne o odwrócenie niebezpieczeństwa, które istotnie było wielkiem, gdyż w listopadzie Klemens XIV wydał już breve wielce dla Pijarów nieprzyjazne. Ze sprawą oporu przeciw sobie nuncyusz połąozył Bprawę wrzekomej bezbożności Konarskiego w „Religii poczciwych ludzi“, tak, iż jeszcze w r.

1771    musiał autor, już wtedy ciężko schorzały, przetłómaczyć i posłać dziełko do Rzymu. Sprawa Mikulicza zgasła przez jego ukorzenie się w styczniu 1770 r.; proces Pijarów i „Religii” ważniejsze w Rzymie sprawy umorzyły; a obrażoną pyohę przebłagała pokora Konarskiego, który D-go w maju

1772    r. do śmierteluógo łoża swego, blizki już wówczas zgonu, zawezwał. Daty dokładnej wyjazdu nun-

Wł. M. Ki

Hml-

cyusza nie znamy. Ostatnia jego relacya nosi datę 9 maja 1772 r. Następcę, Garampiego, d. 15 kwietnia 1772 r. polecał papież biskupom polskim. Nun-cyaturę zamienił Klemens XIV D-u na gubernatorstwo Rzymu, a następca, Pius VI, zamianował go w r. 1776 kardynałem. D. był niezwykle biegłym wierszopisem, niekiedy nawet poetą; jedne i te same wiersze spisywał odrazu w dwóch językach: łacińskim i włoskim; tłómaczył urywki z Pindara i Homera. Klasycznie wykształcony, wielbił Katona i Brutusa, i wzruszające kładł w nich myśli i uczucia własne. Utwory jego poetyczne wychodziły w Warszawie, z przekładami Józefa Epifauiego Mi-nasowicza. W Warszawie też wydał D. wysoce przez siebie cenionego Szymonowicza. Wydawnictwa dokonane w Polsce wymienia Julian Bartoszewicz w „Encyk. Orgelbr." większej (T. VII, str. 691). Autor niniejszej wzmianki ma zbiór rękopiśmienny po-ezyj D-go z różnych epok. W r. 1885 wyszły w Krakowie „Wybrane poezye M. Anioła Durinie-go etc. o Stanisławie Konarskim" — nie wszystkie. Głównem źródłem wiadomości o D-m są do tej chwili jego relacye w wydawnictwie A. Theinera. •

Durink Stanisław, malarz krakowski miniaturowy rękopismów, żyjący w połowie XV wieku. Biblioteka katedralna krakowska posiada wielce szacowny rękopism pergaminowy, wielkości arkuszowej, Jana Długosza, z wyobrażeniami i o-pisem 51 chorągwi, w bitwie pod Grunwaldem roku 1440 na Krzyżakach zdobytych, a przez Władysława Jagiełłę w roku 1411 uroczyście z in-nemi trofeami w katedrze krakowskiej zawieszonych. Tytuł księgi: „Expliciunt banderia Prutheno-rum...* na końcu: „pictum per manus Slanislai Durink de Cracovia a. 1448“ (ob. Banderia Prut.).

Durio Rumph. Zybuczkowiec (Rościan). Rodzaj roślin z rodziny Orzesznikowaty ch (Stereuliaceae), plemienia wełniakowych (bombaceae). Jedynym gatunkiem znanym jest D. zibethinus L. drzewo, dające słynne owoce. Jest to wielkie drzewo o szaro-żółtej korze, liściach naprzemian-ległych, ogonkowych, eliptycznie - lancetowatych, całobrzegioh, z wierzchu ciemno-zielonych, spodem cisawo - szarych. Kwiaty od 10 do 30 na wspólnej szypułce, zwisłe, brudno-białe, o niemiłej i silnej woni. Kielich niewyraźnie 5-wrębny; korona 5 - płatkowa. Pręciki w 5-u wiązkach. Owoc — torebka mięsista 5 komorowa, pękająca przez ściany. Owoce Duria dosięgają wielkości głowy ludzkiej; kulisto - jajowate, okryte są gęsto miękkiemi cierniami 4-ścienno ostrosłupowemi, podobne są do zwiniętego jeża. Barwa ich żółto - zielona; pękają 5-a wielkiemi łuszczynami, mocnej woni. Nasiona są wielkości jaja gołębiego; obwinięte w miąższ biały, kleisty, i otoczone cienką błonką. Drzewo to rośnie dziko i hodowane bywa na półwyspie Malacce i na wyspach oceanu Indyjskiego; kwitnie od czerwca do sierpnia, a często i drugi raz w styczniu i lutym. Wonią swą niemiłą, przypominającą zgniłe cebule, owoce te zwabiają zybucz-ki i służą do ich łowienia, skąd poohodzi nazwa rośliny. Stanowią też one przeważny pokarm mieszkańców tych krajów. Smak* ich ]ma być jedynym w swoim rodzaju, a skoro kto raz przezwycięży wstręt do jego woni, owoc zybuczkowca siaje się przysmakiem nawet dla Europejczyka; jednak nie należy on do zdrowych pokarmów, sprowadza bowiem niestrawność i gorączkę. Nasiona jadają jak kasztany, prażone i gotowane.

A. Wallace tak opisuje wrażenia smakowe otrzymane od tego owocu: ciastko obficie osmaźone migdałami daje najlepsze pojęcie ogólne o nim; wszakże od czasu do czasu zalatuje smak sera śmietankowego, sosu z cebuli, sherry i innych, nie dających się pogodzić potraw. Miękisz posiada łagodną lepkość, która dodaje coś do delikatnego smaku. Nie jest on ani kwaśny, ani słodki, ani soczysty; lecz nie brak mu żadnej z tych właściwości, gdyż jest w swoim rodzaju doskonały. Nie wywołuje nudności, ani innych złych następstw, a im więcej jemy, tern mniej mamy chęci przerwania. Faktycznie spożycie zybuczkowca jest zupełnie nowem wrażeniem, dla którego doświadczenia warto odbyć podróż do Polinezyiu.

Duris z Samosu, dziejopisarz grecki doby aleksandryjskiej, uczeń Teofrasta. Żył za panowania Ptolemeusza II Filadelfa, w pierwszej połowie III w, przed Chr. i był tyranem Samosu. Głównem jego dziełem jeBt: „iGTopLai" w 23 księgach; obejmuje ono dzieje grecko - macedońskiej epoki („*EXX7]vixd“, „Maxe8ovixaw), począwszy od bitwy pod Leuktrą (r. 371), gdzie urywa swe opowiadanie Ksenofont, a kończąc na r. 281. Z dzieła tego korzystali wiele późniejsi historycy, zwłaszcza Dio>-dor i Plutarch. D. także napisał: kronikę ziemi ojczystej („opot Sa[ucov'⁴), życiorys syraku?ańskiego tyrana Agatoklesa („rcepi *AYafio>tXśa lOTopia*) i oprócz tego wiele prac mniejszych nąjrozma-itszej treści jak to: „Aipo%d”, „rcspt <óva>v*, „rcspć C(pYpdcp(ov(<, „rcepi TpaYcpSiaę*, etc. Cycero nazywa go „homo in historia diligens." Wszelako pomimo dużej erudycyi brakło mu krytycyzmu, skutkiem czego nagromadzony obficie w pismach jego ma-teryał jest mieszaniną prawdy i wierutnych częstokroć baŚDi. Zbiór fragmentów z dzieł jego znajduje się we „Fragmentu historieorum graecorum* Mullera (Paryż 1848, 2 t.). D-owi poświęcili monografie: Haake (Bonn 1874), Rodiger (Getynga

1874) i Róssler (tamże 1876).

Durito, moneta hiszpańska, mająca wartość połowy escudo deoro (ob. Es cud o); również nazwa monety miedzianej, wynoszącej 1% reala miedzianego.

Durlus, staroź. nazwa rzeki D u e r o (ob.). Diirkheim (D. a n der H a r d t), schludne i dobrze zabudowane miasto w bawarskim Pala-tynacie Reńskim, na wschodnich stokach wyniosłości Hardt, u stóp góry Peters Kopf (495 m.) i przy drodze żelaznej Alzey-Neustadt; 6 080 m-ców. Są tu dwa kościoły ewangielickie i jeden katolicki, szkoła łacińska, prywatna szkoła handlowa, muzeum starożytności; okolica żyzna i znakomicie uprawna (Wonnegau), dostarcza wybornego wina i owoców, któremi ludność rozległy prowadzi handel. — Na jesieni odbywa się oorooznie słynny jarmark na ^kiełbasy, będący zarazem ludową juro-

And. S.

nie do 600 osób.

And. S.

A. Pol.

And* S.

tierem.

WmmrM

czystością, i początkiem swoim sięgający XV wieku. — D., w Średnich Wiekach TurinBheim i Turingeheim, należało pierwotnie do książąt Frankońskich, a później do hrabiów Leiningen, którym miasto zawdzięcza liczne gmachy i udogodnienia. — W r. 1689 zburzyli je Francuzi, którzy także podczas wielkiej rewolucyi w 1794 r. zniszczyli zamek hrabiów Leiningen - Dachsberg— Turenniusz odniósł pod D. zwycięstwo nad wojskami Rzeszy, pod księciem Badeńskim i Kurfir-stem Brandenburskim, d. 5 stycznia 1675 r.

D. wzniesiony 117 m. nad poziom, morza, z powodu łagodnego klimatu jest uzdrowiskiem klimaty cznem; posiada nadto zdroje 2°/₀ * solanki z dobrze urządzonym zakładem kąpielowym. Do środków leczniczych tu głosowanych należą: powietrze tęŻDiowe, serwatka i winogrona. Sezon kąpielowy od maja do połowy września, winogronowy—od września do listopada. Pobyt nie drogi od 180—300 marek miesięcznie; przyjeżdża corocz-

Dr A. P.

Durlach, starożytne miasto w Wielkiem księstwie Badeńskiem, o milę na wschód od Karlsruhe, nad rz. Pfinz; gimnazyum, realne progimna-zyum, piękny ratusz, dawny zamek (dziś koszary); uprawa owoców, jarzyn i wina; fabryki machin do szycia, odlewnie żelaza, tartaki; około 8 000 m-oów. — Zamek tutejszy był w XVI i XVII w. rezydencyą margrabiów Baden - D. — Francuzi, pod Mólac’em, zniszczyli miasto w 1688 r. — D. 25 czerw. 1848 zaszła tu potyczka między landwerą pruską a powstańcami badeńskimi.

Durlaki (od nazwy miasta Durlach w Badeńskiem), albo Bambry, Szwaby jest nazwą, nadawaną osadnikom południowo-niemieckim w Po-znańskiem.—Obacz Kolberg „Poznańskie* I, 45.

Durman v. Durec, to samo co Bieluń (Batura stramonica), ob. Bieluń (rycina w t. XV str. 144, uiewłaściwie podpisana Blekot).

Durmer R u p r e c h t Jan Juliusz (* 15 lipca 1810 w Ansbaćh, — f 10 czerwca 1859 w Edynburgu), kompozytor muzyczny, uczeń Fr. Schneidera w Dreźnie. Od 1831 — 42 był kantorem w Ansbach; następnie, uzupełniwszy studya w Lipsku, pod kierunkiem Mendelsohna i Hauptma-na, objął w 1844 r. posadę dyrektora muzyki i nauczyciela śpiewa w Edynburgu. Na tern stanowisku widzimy go aż do śmierci. D. uprawiał prawie wyłącznie kwartety na głosy męskie, z których wiele dużą cieszyło się popularnością.

' Durnica, to samo, co Kąkol, ob. Agr os te mm a.

Diimberg (Diirrenberg, Thurnberg), miasteczko w austryackim kraju koronnym Salzburg, na pc łudnio - zachód od Hallein i na samej granicy z Bawaryą, fłynne saliny, czynne już w X wieku; roczna produkcya soli około 250 000 centnarów.

Dumovaria, starożytna nazwa miasta D o r-chester (ob.).

Diimstein, Diirrenstein, starożytna osada w Austryi Niższej, na lewym brzegu Dunaju, o milę na zachód od m. Krems; nowożytny okazały zamek, willa ks. Szwarzenberga, piękny kościół, z wielu dawnemi zabytkami. W pobliżu ruiny zamku na skale, w którym książę Leopold więził Ryszarda Lwie-Serce 1792—98; zamek ten zburzyli Szwedzi w wojnie trzydziestoletniej. — Pod D-em Kutuzow, dowodzący połączonemi wojskami rossyjskiemi i austryackiemi, stoozjł zwycięską dla siebie potyczkę z Francuzami podMor-

And- S.

Duro (t. j. twardy), srebrna moneta hiszpańska, talar hiszpański, mająca wartość 5 pesetas czyli 5 franków. Waży 25 gramów i jest próby

0.9, czystego zatem srebra zawiera 22.5 grama. Biją też sztuki po 2, 1, */, i ¹/s pesety. Dawniejsze srebrne duros, zwane też pesos duros albo p es os fuertes, były to znane powszechnie piastry hiszpańskie. Miały one wartość 20 realów, nieco wyższą, aniżeli duros dzisiejsze, jedna bowiem sztuka zawierała 24 gramy czystego srebra. Monety te znikły zupełnie w Hiszpanii i wy wędrowały na wybrzeża afrykańskie, do Indyj wschodnich, a zwłaszcza do Chin.

jUs

mi

4 ; '■ f‘2 '

"Igi?!

E==s^3£L

Fig. 100. Diimstein nad Dunajem.

Durobriya, starożytna nazwa miasta Rochester (ob.).

Duroc Michał, książę Fryulu, generał francuski, ulubieniec Napoleona I (* r. 1772 w Pont-ń-Mousson— f 23 maja 1813 pod Markersdorfem w Górnych Łuźycach). Po wyjściu ze szkoły artyleryjskiej (1792) służył w armii włoskiej przy boku generała Lespinasse’a, gdzie bystrością umysłu i brawurą zwrócił na siebie uwagę Bonapartego, który mianował go swym adjutantem (1797) i odtąd już z nim się nie rozstawał. Przywiązawszy się szczerze do swego protektora, D. towarzyszył mu w wyprawie do Egiptu, skąd powróciwszy wraz z nim do Francyi, brał czynny udział w zamachu stanu 18 Brumaire’a. Mianowany przez pierwszego konsula generałem brygady i gubernatorem Tuileryów, jeździł z misSyą dyplomatyczną do Berlina, a po pokoju w Amiens (1802) także do Petersburga, Sztokholmu i Kopenhagi. W r. 1803 został generałem dywizyi, a przy utworzeniu pierwszego cesarstwa—wielkim marszałkiem pałacowym.

Hml,

(ob.).

Należąc do najbliższego otoczenia Napoleona, który okazywał mu wielkie z&ufanie, D. z ogromną troskliwością czuwał nad bezpieczeństwem cesarza i niewidzialną ręką kierował jedną z trzech czy czterech policyj, któremi mocarz się otaczał. Nie porzucił jednak dla tych czynności rzemiosła wojskowego i podczas kampanii 1805 r. dowodził dywi-zyą gwardyi. Napoleon z upodobaniem posługiwał się nim jako agentem dyplomatycznym, używając go do prowadzenia rozmaitych układów w Niemczech (gdzie D., między innemi, podpisał po bitwie pod Jeuą pokój z Saksonią), w Fontainebleau 1807 r., w Bayonnie 1808 r. Wyniesiony do godności księcia Fryulu, towarzyszył cesarzowi do Hiszpanii (lfc08), następnie do Austryi, gdzie chlubny wziął udział w bitwie pod Essling (22 maja 1809). Znajdował się przy boku Napoleona podczas wyprawy do Rossy i 1812 r., poczem został zamianowany senatorem i otrzymał polecenie zreorganizowania gwardyi cesarskiej. W czasie kampanii 1813 r., nazajutrz po bitwie pod Wurschen, będąo razem z cesarzem na rekonensansie pod wsią Markersdorfem, poległ, trafiony śmiertelnie ostatnią kulą armatnią, którą ich ścigał nieprzyjaciel. Napoleon szczerze opłakiwał niczem nie wynagrodzoną dla siebie stratę wiernego sługi i, będąc już na wyspie św. Heleny, jedynej córce jego (zmarłej r. 1829 w stanie niezamężnym) uczynił znaczny zapis. Prochy D-a zostały w r. 1845 złożone w kościele Inwalidów w Paryżu.

Durocatalaunum, nazwa łacińska miasta Cbń-lons sur Marne (ob.).

Durocortorum, starożytna nazwa miasta Beims

Duroja erifila L., ob. Ge nip a. r Durostorum, starożytna nazwa miasta Sylist r y i (ob.).

Durów Nadzieja Andrzejówna, znana także pod nazwiskiem Aleksandra Aleksandrowa, kawalerzystka i autorka rossyjska (* 1783 —f 1866). Ojcem jej był rotmistrz od huzarów D., matką—córka obywatela małoruskiego Aleksandrowicza, która wbrew woli rodzicielskiej wyszła za niego, a skutkiem tego państwo młodzi musieli wieść życie tułacze, obozowe. Kiedy im urodziła się córka, matka, która pragnęła syna, od razu ją znienawidziła i oddała do piastowania żołnierzowi huzarskiemu, Astrachowowi. „Siodło—powiada D. w swoich pamiętnikach—było pierwszą moją kołyską, koń, oręż, muzyka pułkowa pierwszemi zabawkami dziecinnemi i uciechami.u—Wzrastając do lat sześciu w takich okoliczneściach, dzieweczka nabrała przyzwyczajeń i skłonne ści dziarskiego chłopca. Kiedy więc w r. 1789 ojciec jej dostał obowiązek horodniczego w Sarapule (w gub. Wiackiej), a matka zaczęła ją zaprawiać do ręcznych robót i gospodarstwa domowego, to się jej ani jedno, ani drugie wcale nie podobało—wolała, po dawnemu, ukradkiem oddawać się ćwiczeniom wojskowym. Gdy podrosła, ojcieo jej podarował wierzchowca czer-kieskiego, Alcyda, na którym jazda stała się wkrótce jej rozrywką najmilszą. Mając lat 18, wydana była za mąż i w rok potem powiła syna, ale nie

znalazła szczęścia w związku małżeńskim, bo się zajęła assaułą oddziału kozackiego, konsy stającego w Sarapule, z czego wynikły bardzo przykre zajścia domowe i skończyło się na tern, że gdy w r. 1806 oddział kozacki z Sarapułu wyjechał, ona, w męsku m przebraniu, puściła się za nim na swym Alcydzie, dognała go i podawszy się za syna obywatelskiego, Aleksandra Durowa, uprosiła dowódz-cę, że pozwolił jej ciągnąć dalej wraz z Kozakami. Dostawszy się do Grodna, wstąpiła tam, jako prosty szeregowiec do konnopolskiego pułku ułanów, z którym potem uczestniczyła w bitwach pod Gutt-stadtfm, Heilsbergiem i Friedlandem, wszędzie się odznaczając męstwem i odwagą, za co otrzymała krzyż żołnierski św. Jerzego i w stopniu oficera przeniesioną została do pułku maryupolskiego huzarów. Cesarz Aleksander I, dowiedziawszy się o płoi jej i waleczności, pozwolił, aby się nazywała Aleksandrowem i wprost do niego zanosiła prośby w razie potrzeby. Wkrótce potem D. udała się do Sarapułu i dwa lata przepędziła u ojca; z początkiem zaś roku 1811 znów wróciła do wojska, zaciągnąwszy się do pułku ułanów litewskich, w którym podczas wojny walczyła pod Smoleńskiem i Borodinem, skąd, z powodu kontuzyi w nodze, udała się na kuracyę do Sarapułu. W maju r. 1813 znów się znalazła w armii czynnej i odznaczyła się przy oblężeniu Modlina, jako też pod Hamburgiem i Harburgiem. Nareszcie w r. 1816, ulegając gorącym prośbom ojca, wzięła dymissyę i mieszkała to w Sarapule, to w Jełabudze, nosząc się zawsze po męsku i gniewając się, gdy kto do niej przemawiał, jak do kobiety. Wogóle odznaczała się wielką oryginalnością, a szczególniej uamiętnem przywiązaniem do zwierząt. Działalność literacka Nadziei D. rozpoczęła się od wydrukowania w czasopiśmie „ CoBpeMeHHHKi.“ (1836, Nr 2) kilku urywków z jej pamiętnika („3anHCKH"). Puszkin niezmiernie się nią zainteresował, pisał o niej pochwalne, entuzyastyczne artykuły w organie swoim i zachęcał ją do pracy literackiej. Tegoż roku wyszedł pamiętnik D. p. t. „KaBajiepHCTt fllmHija" w 2-ch tomach, a w 1839 dopełnienie do niego p. t. „3anHCKnu. Powodzenie tych pamiętników pobudziło Nadzieję D. do pisania powieśoi i romansów. Od następnego roku zacięła drukować swe utwory w czasopismach „CoBpeMMeHHHKt", „OreuecTBeH-hhh 3anncFH", „BaSjiioTeKa ^Jia UTenia" i w innych, po czem ukazywały się iw wydaniu ksiąźko-wem („ry^HTOKH*, „IIobIicth h pa3Ka3Hu, „yroat* „Kaa^"). W swoim ozasie publiczność je czytała z upodobaniem, recenzenci chwalili; nie mają One jednak wartości literackiej, odznaczają się tylko prostym i wyrazistym językiem. O Nadziei D. w literaturze rossyjskiej pisano bardzo wiele, między innymi Suworyn, Blinów i Łaszmanow w czasopiśmie „Pyccnaa CTapiraau 1890 r. nr 9.—„9h-n,HOone,a;HuecK. CjiOBapn*.    *

Durovernum, starożytna nazwa miasta Can-t e r b u r y (ob.).

Diirr Wilhelm, malarz niemieoki (* 15 maja 1815 r. w Villingen, w Badeńskiem—f 4 czerwca 1890 w Monachium). Wysłany przez ojca do Aka-

betha.

Dr A. P.

jące.

Hml.

demii wiedeńskiej, kszałcił się w malarstwie ro-dzajowem; potem w pracowni Kupelwiesera oddał się historycznemu. W r. 1840 udawszy się do Rzymu, przyłączył się do przebywających tam wówczas malarzy szkoły historycznej Dusseldorfskiej: Degera, Andrzeja i Karola Mullerów i IttenbaCha. W 1843 powróciwszy do Niemieo, obszerne znalazł pole w Badeńskiem do malarstwa kościelnego, przy którem zajmował się też rodzajowem i portreto-wem. W r. 1852 został malarzem nadwornym w. ks. Badańskiego. Do najznakomitszych dzieł jego należą: dwa obrazy w chórze kościoła katedr, w Alt-breisach (Chrystus każący na górze i Chrystus błogosławiący dziatki), Czterej Ewangeliści w kościele protestanckim we Frei-burgu, św. Wawrzyniec w Kenzingen: Kazanie św. Gallusa w galeryi obrazów w Karlsruhe, św. Bonifacy, Koronaoya N. Panny, ogromny obraz w kościele szlingeńskim; wielkie malowidła ścienne w kościele rippoldsauskim. Oprócz tego robił kartony do malowideł na szkle, jako też obrazy i rysunki humorystyczne. Trzy ostatnie lata życia swojego spędził w Manachium.

Durrenberg, osada w pruskiej prowincyi Saskiej, regencyi i powiecie Merseburskim. Zdroje 8°/₀' solanki, rządowa warzelnia soli, mały zakładzik kąpielowy, słone i faliste kąpiele, — powietrze tężniowe. Koszta pobytu od 90 do 120 marek miesięcznie; zjazd roczny do 200 osób. Stacya TuryngeńBkiej drogi żelaznej, na linii Lipsk — Cor-

Dr A. P.

Diirrenstein, miasteczko w Niższej Austryi, ob. Diirnstein.

Durrha, ob. Sorgum vulgare Pers.

Dtirrlieun, osada lecznicza, w Wielkiem księstwie Badeńskiem, powiecie Villingen, zdroje 27%-solanki, warzelnie soli i zakład kąpielowy, wcale dobrze urządzony. W miejscu szpital wojskowy i zakład leczniczy dla dzieci skrofulicznych, „Ame-liebad* zwany. Pobyt tani, sezon od czerwca do października, zjazd roczny do 600 osób. Okolica ładna, wyniesienie 701 m. nad p. m., klimat łagodny. Dworzec kolejowy w Marbach, przy Szwarz-waldzkiej drodze żelaznej.

Durszlak, naczynie kuchenne z blachy lub miedzi, przez które wszelkie gąszcze i sosy przecedzają się. U ślusarzy D-em nazywa się śpiczaste narzędzie do przebijania dziur w żelazie.

Dursy Emil (* d. 5 kwietnia r. 1828 w Griin-stadt [Palatynat] — f w Tybindze dnia 16 marca r. 1878), lekarz i przyrodnik niemiecki. Do nauk przykładał się w Heidelbergu i tam w r. 1852 po obronieniu rozprawy „Beitrage zur Kenntniss der Muskeln, Bander und Fasoien der Handu, otrzymał dyplom doktorski; w dwa lata później został w Tybindze prosektorem i docentem prywatnym anatomii, w roku zaś 1861 otrzymał profesurę nadzwyczajną tegoż przedmiotu. Zajmował się a-natomią mięśni i powięzi, oraz historyą rozwoju płodu; nadto badał też węże w Niemczech źy-

Dr J. P.

Durutte Jan Franciszek, hrabia, generał francuski (* r. 1767 w Douai, f 1827 w Ypres).

Wstąpiwszy w r. 1792 do armii francuskiej jako oohotnik, odbył chlubnie kampanie rzeczypo3po-litej i w r. 1803 został generałem dywizyi. Przyjaźń z Moreau (ob.) ściągnęła następnie na niego niełaskę Napoleona, i D. przez lat kilka musiał zadawalniaó się podrzędnemi stanowiskami wewnątrz kraju. Możność nowego odznaczenia się odzyskał dopiero w r. 1809, w czasie wojny z Au-stryą, gdzie też na czele dywizyi armii włoskiej przyczynił się znakomicie do zwycięstwa pod Raab i Wagram. Nagrodzony tytułem barona, był kolejno gubernatorem Amsterdamu i komendantem Berlina (1812), poczem walczył w Rossyi, następnie zaś w Niemczech (1813) zdobył na polach bitwy pod Bautzen i Budyszynem tytuł hrabiego, a pod Den-newitz zaciętym oporem przeciwko korpusowi Bii-lowa ocalił armię francuską od zupełnej zagłady. Po bitwie pod Lipskiem bronił Metzu z wielką energią i otworzył wrota twierdzy] dopiero po zawarciu pokoju w Paryżu (1814). Lubo traktowany dość dobrze przez Ludwika XVIII, nie wahał się jednak ofiarować ponownie swych usług Napoleonowi podczas Stu Dni i bił się mężnie pod Waterloo, gdzie otrzymał dwie rany. Wykreślony ze służdy za powtórnej Restauracyi, umarł w zapomnieniu.

Duruy Wiktor (1811 w Paryżu), wybitny historyk francuski. Nauki pobierał w kollegium św. Barbary, potem w Szkole Normalnej, a po ukończeniu studyów został nauczycielem historyi w m. Rheims (1833), skąd atoli wkrótce przeszedł na takie samo stanowisko do kollegium Henryka IV w Paryżu i swojemi gruntownemi pracami nie mało się przyłożył do podniesienia studyów historycznych we Francy!. Prace te są: „Gćographie historiąue de la rópubliąue romaine et de 1’empire* (1838); „Geo-graphie historiąue du moyen-ńge“ (1839); „Góo-graphie historiąue de la France jusqu’en 1453" (1840); „Histoire des Romains“ (2 tomy 1843—44); „Histoire de France" (2 tomy 1852; ostatnie wydanie ilustr. 1892); „Histoire de la Gróce ancienne* (2 tomy, 1862; ostatnie wyd. ilustr. p. t. „Histoire des Grecs” 3 tomy 1886—88) i niektóre inne. W r. 1861 D. został inspektorem akademii paryskiej, a wkrótce potem generalnym inspektorem szkół niższych (ecoles secondaires) i profesorem historyi w Szkole politechnicznej. Wezwany przez Napoleona III do pomocy przy wydaniu jego „Vie de Có-sar", D. wkrótce potem został wyniesiony na stanowisko ministra oświaty (1863). Zajmując je przez lat sześć, znakomicie podniósł stan szkolnictwa przez zreformowanie i uzupełnienie programów szkolnych, przez polepszenie bytu nauczycieli elementarnych, przez zaprowadzenie szkół rządowych dla dziewcząt, zorganizowanie L’óoole des hautes etu-des i inne reformy; wystąpił nawet z projektem bezpłatnej i przymusowej Dauki elementarnej. Ale te reformy i projekty wywołały niechęć w stronnictwie klerykalnem i D. musiał wreszcie złożyć tekę ministeryalną (1869). Napoleon III mianował go senatorem. W r. 1879 D. został członkiem Instytutu, a w 1884—akademii francuskiej. Późniejsze prace jego pióra są: „Introduotion gśnśrale ń l'hi-

45

Enoykl Pown- Hlvatr. Zoti. ISA. I. lT-ty.

stoire de France" (1865 wyd. 4-te 1884), „Histo-ire des Romains jusqu’ń la mort de Thóodose" (1870—79; wyd. 2 gie, 7 tomów, 1879—85) i kilka innych. Oprócz tego w r. 1853 zorganizował zbiorowe wydawnictwo pod tyt. „Histoire universelleh, w którego wykonaniu czynny brał udział. Z prac jego w przekładzie polskim posiadamy: „Historyę powszechną" przez L, Rogalskiego (3 tomy), Warszawa 1865—69) i „Historyę rzymską" przez M. Szymanowskiego (Warszawa 1866).

Durny Albert (* 1844 w Paryżu—f 1887 w Vilieneuve-Saint-Georges), pisarz francuski, syn poprzedniego, wychowanieo Szkoły Normalnej. Jako ochotnik walczył w r. 1870—71, poczem w dziennikarstwie przemawiał za przywróceniem cesarstwa; po śmierci syna Napoleona III zwrócił się do badań historycznych i napisał: „L'instruction publique et la Róvolution“ (1882), dzieło nagrodzone przez akademię; „Hocha et Marceau" (1885); „L’armee royale en 1789“ (1888) i „Etudes d’histoire mili* taire sur la Revolution et 1’Empire" (1889).

Duruy Jerzy (* 1853 w Paryżu), pisarz francuski, brat poprzedniego. Był najprzód nauczycielem historyi w Algierze, obecnie w Paryżu przy liceum Henryka IV. Oprócz kilku pomniejszych prac historycznych (np. „Histoire sommaire de la France"), napisał „Le Cardinal Carlo Carafa" (1883), dzieło nagrodzone przez akademię. Jednocześnie uprawia powieść i dramat. Celniejsze jego powieści są: „Andróe" (1884), „Le gardę du corps” (1885), „L’unisson" (1887), „Fin de róve* (1889) i kilka innych; z dramatów zasługuje na uwagę „Ni dieu ni maitre" (1890).

Durych (albo Durich) Wacław, zwany także imieniem klasztornym Fortunat, ksiądz paulin, pierwszy slawista czeski (* 28 wrześ. 1735 — f 31 sierpn. 1802), poprzednik Józefa Dobrowskiego na polu badań języka staro - cerkiewno - słowiańskiego. Kształcił się w gimnazjum pijarskim w Kosmonoszach pod m. Młodym Bolesławiem; we wrześniu 1751 wstąpił do nowicjatu do paulinów w Tachowie, i w r. 1758 wyświęcony był na księdza. Przez lat kilka był lektorem teologji, oraz języków wschodnich u paulinów w Wiedniu, następnie, od r. 1765, w Monachjum, gdzie, zachęcony do studjów słowiańskich przez bibljotekarza nadwornego, Andrzeja Fel. Oefela, rozpoczął je, poszukując i gromadząc odpowiednie materjały. V/ Monachjum wydał pierwszą swą pracę z zakresu filologji hebrajskiej, p. n. „Dissertatio philo-logica de vocibus Hhartimim et Belahatchem” (E-xodus, VII, 11), poczym w r. 1767 przeniósł się do Pragi, gdzie kilkakrotnie piastował godność spół-rektora zgromadzenia; po zniesieniu zakonu jezuitów mianowany był królewskim egzaminatorem greczyzny i bebrajszczyzny, przy egzaminach na Btopnie naukowe, i egzaminatorem wszystkich przedmiotów teologicznych przy zwykłych egzaminach. Obowiązki te pełnił przez lat 10, aż do r. 1784; obok tego był zastępcą profesora języka hebrajskiego. W Pradze D. zawarł znajomość z uczo-nemi: A. Voigtem, Frań. Pelclem i Józefem Do-browskim, i ma tę zasługę, że skłonił Dobrow-skiago do studjów słowiańskich. W r. 1771 ogłosił w Pradze monografię historyczną p. t. „De o-riginibus templi Salv*toris et monasterii S. Frań-oisoi de Paulo Veteris Pragae", a następnie pierwszy owoo swych badań słowiańskich: „De slavo-bohemica sacri codicis versione dissertatiou, gdzie także daje wykład abecadła cyrylskisgo, w Czechach zupełnie wówozas nieznanego. W czasie tym zmuszony był przerwać swoje studja słowiańskie na lat kilka, z powodu podjętej pracy nad nowym przekładem biblji na język czeski. Praoę tę poruczył D-owi i Faust. Proohazce arcybiskup praski, chcąc przywieść do skutku źyozenie Marji Teresy uprzystępnienia biedniejszej ludnośoi biblji w języku czeskim. Owocem pracy D-a było wydanie nowego Testamentu w r. 1778, a następnie w 1780 Testamentu starego. W r. 1784, gdy zakon paulinów w Pradze był zniesiony, a księża i klerycy porozsyłani do innych klasztorów, D. wyjednał sobie pozwolenie wyjazdu do Wiednia, celem dalszej pracy w tamtejszej bibljotece cesarskiej nad przerwanemi studjami słowiańskiemi. Otrzymawszy 300 zł. reń. pensji rocznej jako były paulin, przybył do Wiednia 1785, gdzie wkrótce ciężko zaniemógł i dopiero po kilkomiesięoznej chorobie wrócił do zajęć naukowych. W tym czasie, na wniosek Pelcla i Dobrowskiego, mianowany był członkiem Towarzystwa naukowego w Pradze. Prace naukowe w bibjotece wiedeńskiej prowadził w ciągu lat 10 -u. Ulegając namowom Dobrowskiego, ażeby starał się zdobyte dotychczas owoce badań z zakresu literatury słowiańskiej nie odkładając drukiem ogłosić, D-oh wykońozył i przygotował do druku część 1-szą obszernego dzieła, o którym mógł Dobrowski podać wiadomość w końcu drukującej się podówczas swojej książki „Ge-sohichte der bobmischen Spraohe und Literatur" L792 r. (ob. „Wiel. Encykl. ilustr.", t. XVI, 693); część ta wyszła w druku 1795 r. pod napisem „Biblotheca slayica antiąuissimae dialecti commu-nis et ecclesiasticae uniyersae Slavorum gentis“ (stron. XXXVIII i 396, wydana w Wiedniu nakładem Stefana Novakovića, właściciela drukarni słowiańsko-serbskiej). Była to ozęść l-sza tomu 1-go obszernej pracy, na 5 tomów zamierzonej; w niej po raz pierwszy ogłoszone były dokładniejsze wiadomości o języku starosłowiańskim. Towarzystwo naukowe praskie, któremu autor dzieło swe przypisał, odznaczyło je nagrodą pieniężną i obdarzyło D-a wszystkiemi swojemi wydawnictwami; od cesarza otrzymał autor za nie medal złoty, a ówczesna „AUgemeiue Literatur - Ztng" (w Jenie, 1798, n. 167), podała o dziele D-a obszerne sprawozdanie. Niedługo wszakże przebywał D. w Wiedniu; gdy w r. 1796 zakon paulinów był tam zniesiony, D. udał się do Turnowa, do swego synowca. Doznając niedostatku, starał się o miejsce skryp-tora w ces. bibljotece wiedeńskiej, ale napróżno; natomiast na wiosnę r. 1797 udzielono mu 300 zł. reń. dodatku do jego pensji jako zakonnika. Tutaj pracował dalej nad swoją Bibljoteką słowiańską, a ukończywszy] część drugą tomu 1-go (1800 r.), posłał ją do druku do Budy, drukarnia

A. A. K.

T. K.

K. K.

Dusart Korneli, malarz i sztycharz hollen-derski (• w Harlemie 24 kwietnia 1660 — f 1 października 1704 r.). Był uczniem Adryana Ostade i jednym z najlepszych jego naśladowców, tak co do wyboru przedmiotów, jak i sposobu malowania; nie dorównywa mu wszelakoż jasnością kolorytu, żywością przedstawienia i subtelnością w wyodrębnianiu charakterów. Obrazy jego, przedstawiające najczęściej sceny szynkowe, jarmarczne, sielskie, są wysoko cenione; najcelniejsze znajdują się w muzeach w Amsterdamie (Targ rybi), w Dreźnie (Gra w kręgle i Bójka chłopska), w Wiedniu i Petersburgu. Obrazki jego rodzajowe rytował J. Gole i sam też D. był sztycharzem niepospolitym.    *

Dusburg (dawniej i częściej pisany: Duisburg, jakoby od miasta t. n. nad Renem), zakonnik i kronikarz krzyżacki, urodź, w w. XIII, zm. po roku 1326-m, niepewnego poohodzenia. Przebywał czas jakiś, jeśli nie do sannj śmierci, za wielkich

bowiem Novakovića w Wiedniu była podtenczas sprzedana; ale część ta pracy nie wyszła z druku z powodu wypadków wojennych, a ryohła potym śmierć D-a przerwała dalsze wydawnictwo dzieła. Przed śmiercią D. wręczył rękopis swej pracy Do-browskiemu, który go odwiedził w Turnowie już ciężko chorego; praca ta następnie złożona została w Muzeum ozeskim. Po śmierci D-a 1802 r. Do-browski poświęcił mu serdeczny nekrolog w czasopiśmie Towarz. naukowego ozesk. (w „Abhand-lungen der Bohm. Gesellschaft der Wissensch.* (1804), podnosząc jego pracowitość, naukę i szlachetny charakter. W r. 1867 towarzystwo czytelnicze w Turnowie (Ćtenarskń beseda) wzniosło na jego grobie pomnik. Obszerny życiorys D-a skreślił J. M. Ćerny w pracy p. n. „Fortunńt Dury oh* (Tumów 1889), gdzie też wydrukowana jest rozprawa czeska D a o Czerwienku z Wiezno-wa i jedyny przeohowany jego list czeski. Zasługi naukowe D-a dla slawistyki nie są dotychczas należycie ocenione. (Ottuv Slov. nauc).

Duryewski Andrzej, Jezuita, z województwa Lubelskiego, z wielką pracą herbarz zbierać począł, wydał jednak tylko ‘w Krakowie 1702 roku: „Niezeszła pamięć domu Kostków,“ gdzie razem są opisane genealogie domów, w powinowactwie z Kostkami będących.

Durynkowie niektórych slawistów — to samo, oo Durzyńoe (ob.).

Durzyńce, nazwa ludu rzekomo słowiańskiego, utworzona przez prof. Tadeusza Wojciechowskiego z Turyngów, uznawanych zwykle za plemię niemieckie. W dziele p. t. „Chrobacya* (Kraków 1873, str. 311 — 333) autor, poszukując chronologicznej wskazówki do oznaczenia daty powstawania wsi szlacheckich, roztrząsa fakt podboju Turyngii przez Franków w 530 roku i dowodzi, że ofiarami tego podboju byli Słowianie, ponieważ słowiańskie brzmienie mają wsie, jakie istniały między Menem, Werrą, Sołą i Dunajem: „myśliborz, balin, babin, radgoszcz, trzebigoszcz, budzisz, do-bieszów i t. p., które w żaden sposób nie mogły powstać pod panowaniem niemieckiem". Nadto popiera swój wniosek §§ 2-im i 3 im Zwieroiadła Saskiego (wyd. lipskie Weiskego 1863, III, 47), oraz glossą, przytoozoną przez Gauppa (z powątpiewaniem). Do sprawdzenia użyliśmy dawniejszej edycyi łacińsko - niemieckiej (Sachsenspiegel... von Jacob Fr. Ludovici Jetus kgl. preuss. Hofrath und Professor Halle 1720), z której dowiedzieliśmy się, że glossy pisał Zobel w r. 1621, a więo człowiek, bardzo oddalony czasem od objaśnianego faktu i uboższy w wiedzę od dzisiejszych uozo-nych. Nie wielką tedy wagę przyznać można twierdzeniu jego, że oszczędzeni przez zwycięzców Lazowie rolnicy, poddani, byli Wendami (to znaczy: Słowianami), których Sasi nazywali północnymi Doringami dla tego tylko, że mieli ich za wojowniczych czyli głupioh („Wisse dass er hie meint die Nothdoringen. Die seynd nicht die Do-ringen, so aus der Landgrafschaft von Doringen bortig seynd. Dann dieselben sind Sachsen. Diese aber seyn Wenden gewesen, welche die Sachsen

Ndthdoringen, das ist Northdoriohte genennt haben darumb dass sie streityoll oder thoricht waren “ str. 486). Dla czegóż jednak my mielibyśmy obdarzać lud słowiański nazwą D., zawierającą pierwiastek „dur", wcale niepochlebny? Naruszewicz (I, str. 296, przypisek 3) powołuje się na lepsze świadectwo: „ Mnich Brunvillerski w życiu Ezona, Matyldy i Ryxy wspomina o Lachach w Turyngii, nazwanych Łowią (?)wT. I „Script. Brun.“ Leibni-tza*. Jeżeli w istooie zamieszkali i zabudowali swemi wsiami omawianą krainę Słowianie, to się nazywali niezawodnie sympatyczniejszem i chlu-bniejszem imieniem; pozostawmy więc Niemoom i lud Turyngów, i landgrafstwo turyngskie — Thii-ringen, nie użytkując z dyalektycznych i fonetycznych przeobrażeń na Doringen, dorichte, tho-richte.

Dusares (Aooodp7j<;, ®eoa<&pT]<;), bóg Arabów i Nabatejozyków, którego kult, przez pośrednictwo kupców arabskich, wkroczył do Italii płd. za cesarstwa. Narodowa nazwa jego brzmi po nabutej-sku Du-szara, po arabsku Dusz-szera, znaczy zaś „władzca Szery“, góry najwyższej w a-rabskiej Hedżaz, słynnej obfitością winnio i trzciny cukrowej. Był to bóg złorzeczny, przystosowany przez Greków do Dyonizosa, którego oześć zdawała się im być upowszechnioną w całej Arabii. Jakoż na monetaoh z Bostry rysunek tłoczni winnej towarzyszy zwykle wzmiance o uroczystościach zw. Dusaria, na cześć tego boga odprawianych, a w całej miejscowości, gdzie D. był bóstwem głównem, winograd stanowi jedyną prawie ozdobę architektoniczną świątyń, wznoszonych w epoce rzymskiej. W Fetra, jak również w wielu miejscowościach Nabateny, czczono D-sa pod postacią głazu, stojącego pionowo i sprosta ociosanego, a przedstawiającego zgoła zaozątkowy typ fetysza, pospolitego u ludów arabskich (Fr. Lenor-mant „Lettres assyriolog,* t. II, str. 101 — 2). Bożek ten utożsamiał się nawet z samą górą Sze-ra, której był władzcą, a to na mocy obyczaju ludów syryjsko - arabskich, które cześć oddawały górom.

8.

Hml

mistrzów: Meinharda z Querfurtu, Siegfr. Feuchtwan-, gena, Wernera von Orselln, w komandoryi królewieckiej i niewątpliwie mieszkał i pisał, między innemi, i w Królewcu, sam bowiem w kronice swej składa tego świadectwo. Zresztą nic o jego życiu nie wiemy. Kronika D-a była dla Krzyżaków jakby dziełem urzędowej historyografii; z niej wyjęli swój regestr, którym się kancellarya w. mistrza posługiwała. Manuskrypt kroniki w końcu XIV w. znalazł inny kronikarz, Wigand z Marburga, w Gdańsku, i skorzystał z niego do swego opus rymowanego; znał ją późniejszy autor księgi starożytności wymordowanego ludu pruskiego, w pewnej mierze kontynuator D-a, Nisiwitz z Torunia z wieku XV-go; znał i spożytkował Długosz; znał historyk pruski Gru-nau z w. XVI; znał Strykowski, z wielce wadliwego tekstu, znalezionegó przez J. Karola Chodkiewicza na Inflantach, i nawet do VII księgi swej kroniki w wolnym a niezupełnym przekładzie ją wcielił: ale dopiero Krzysztof Hartknoch, napotkawszy manuskrypt kroniki D-a w archiwum kró-lewieckiem, drukiem go ogłosił we Frankfurcie n. M. i Lipsku (druk. w Jenie) w r. 1679, p. t,

„Petri de D., ordinis Teutonici sacerdotis, Chroni-con Prussiae, cum incerti auctoris continuatione*

( 4-to ). Bardziej krytyczne i poprawniejsze wydanie p. t. „Chronicon Terrae PruBsiae* sporządził Max Toppen w Lipsku w r. 1861 w zbiorze „Scri-ptores rerum prussicarum* (w T. I). Kroniką D-a hojnie zaźywił J. Voigl swą „Geschichte Preus-sens* (1827—39). Przekładem tylko rymowanym kroniki D a na język niemiecki XIV wieku, wraz z niedołężnemi dodatkami, jest t. zw. Kronika Jeroszyna („Kronika von Pruzinlant*), która w tajnem archiwum królewieckiem, jako „Chro-nica vetus“, znajduje Bię w jednym manuskrypcie z „Chronica nova* rymowaną, owego włtśnie Wi-ganda. Zeissberg („Dziejop. etc.* T. II, str. 137), przekonywająco wykazuje, iż Długosz i z tej zry-mowauej kroniki D-a korzystał. Kronika samego D-a, bez kontynuacyi, obejmuje nie tylko dzieje Prus za panowania zakonu krzyżackiego, ale i dzieje samego zakonu przed sprowadzeniem go z nad Renu, i sięga do r. 1326, a może do r. 1330.

Dzieli się na 4 części: I założenie zakonu w Palestynie i dzieje późniejsze, II i III dzieje sprowadzenia nad Bałtyk i podbicia PruB do r. 1283, IV dalsze wypadki i uzupełnienia, luźne wiadomości i wzmianki z dziejów powszechnych. W przedmowie mówi D.

„[describam] de bellis et aliis quae gęsta sunt in dicta terra (w Prusach), ąuorum pauca quae vidi, alia quae audivi ab his qui viderunt et interfue-runt, caetera quae relatione veridica intellexi“.

Przystępował więc z powaźnem poczuciem odpowiedzialności: czerpał nie tylko z samego siebie, ale ze świadków naocznych i sprawozdań dawniejszych, za wiarogodne przez siebie uznanych.

Miał zapewne przed sobą zaznaczenia spisane przez biskupa Prus, Chrystyana, którego działalność poprzedziła najazd krzyżacki. Wpuszczono go i do archiwum w Malborgu. Nie był to jednak umysł, zdolny z materyału należycie skorzystać. Pomimo to przecież, jako świadek historyczny, jest D., wskutek wyniszczenia rękopismów, kronikarskich z wieku XIII przez Krzyżaków, do dziejów osiedlania się ich i walk z Pruśsami i Litwinami, nieuniknionym; o wewnętrznych dziejach Zakonu wogóle przynosi niektóre wiadomości, nie-znajdujące się nigdzie indziej, a wiele wypadków współczesnych sobie opowiada dokładniej od innych źródeł. Chociaż okrucieństwa w imię miłości Chrystusowej, a grzechy mimo ślubów zakonnych spełniane, sam już kronikarz umie troskliwie zasłaniać i ukrywać, -był jednak dla Krzyżaków zanadto jeszcze prawdomównym, i stąd go kaleczyli, wycinali, doprawiali, aby gwałt fałszem przypieczętować. Charakterystykę dziejopisarstwa D-a w naszej literaturze znaleźć można w M. Wiszniewskiego pomnikowem dziele (T. II, str. 140—6). Przejrzeć też potrzeba wspaniałą pracę Semkowicza .Krytyczny rozbiór Dziejów Polskich Jana Długosza do r. 1384“ (Kraków 1887).

Dusch Aleksander, minister badeński (* r. 1789 w Neustadt a. d. Hardt—f 1876 w Heidelbergu), Studya odbywał w Paryżu i Heidelbergu i w r. 1815 został sekretarzem w badeńskiem mi-nisteryum finansów. Następnie (1818—1825) pracował w urzędzie spraw zagranicznych; był mini-strem-rezydentem w Bernie szwajcarskim, zarazem posłem badeńskim (od r. 1834) w Monachium. W r. 1838 został posłem na sejm związkowy we Frankfurcie. Mianowany w r. 1843 ministrem spraw zewnętrznych, dał się poznać na tern stanowisku jako zwolennik polityki liberalnej. Podczas re-wolucyi majowej 1849 r. podał się do dymissyi, poczem posłował do drugiej izby badeńskiej i do parlamentu erfurokiego. Złożywszy w r. 1851 mandat ze względu na zły Btan zdrowia, osiadł w Heidelbergu, gdzie zajmował się literaturą i sztukami pięknem!. D. napisał: „Zur Patbologie der Revolutionen” (1852) oraz „Das Reich Gottes und Staat und Kircheu (1854).

Dusołldk Franciszek, minister węgierski z roku 1849 (* r. 1797 w Radowesnicaoh w Czechach — f 1873 w Czarnkowicach na Węgrzech). Kształcił się w Budzie, Erlau i Peszcie, poczem w r. 1819 wstąpił jako praktykant do węgierskiej kamery nadwornej, której po 20 kilka latach gorliwej służby został wice-prezydentem (1845). Lubo nie był stronnikiem rewolucyi, dał się jednak namówić przez Kossutha, który w r. 1848 objął ministeryum skarbu, do przyjęcia pod nim podse-kretaiyatu stanu w tymże wydziale i towarzyszył ucieczce komitetu obrony narodowej do Debreczy-na. Nie wdając się w kwestye polityki ogólnej, D. rozwinął na nowym urzędzie wielką czynność i energię i swą zręcznością i doświadczeniem przyczynił się wielce do zaspokojenia środkami nader ograniczonemi niezmiernych i naglących potrzeb wojennych. Po ogłoszeniu niepodległości (14 marca 1849) został w gabinecie Szemerego ministrem skarbu. W lipcu 1849 r. udał się znów wraz z całym rządem do Szegedynu, gdzie w dniu 29 tegoż miesiąca zażądał od sejmu nowego kredytu na 60 milionów zł. reńskich, który mu też niezwłocznie przyznano. Z opieszałością wszakże brał się już

Hml.

And, S.

And. S.

do wypuszczenia niezbędnych biletów bankowych, przewidująOj rychły upadek sprawy. Po kapituła-oyi Gorgeya i,;w Vilagos (13 sierpnia 1849) D. doręczył główno - dowodzącemu armią austryacką skarb narodowy, obejmujący jeszcze około 5 milionów złr. w złocie i srebrze. Groźny Haynau (ob.), który tak straszliwy sąd wymierzył pojmanym przewódzcom powstania, pozostawił D- a w spokoju i nawet pozwolił mu pozostać w Węgrzech, zadowolniwszy się snadź odebranym z rąk jego łupem.

Du Seigneur Jan Bernard, rzeźbiarz francuski (* 23 czerwca 1808 w Paryżu — f tamże

1866). Należał on do rzędu najświetniejszych gwiazd plejady romantycznej z r. 1830. Mistrzami jego byli Bosio, Dupaty i Cortot; ale D. stargał pęta akademickie i r. 1831 wystawiwszy w Salonie Rolanda Szalonego, sprawił przezeń takie wrażenie, jak Hugo w literaturze przez swą przedmowę do Cromwella. (Posąg ten, nierychło z bronzu odlany, zdobi dziś ogród Luksemburski). W tymże czasie D. modelował w medalionach lub popier-siaoh portrety znakomitszych pisarzy z nowej ge-neraoyi. (Wiktor Hugo, Petrus Borel, Gerard de Nerval, Teofil Gautier, Bibliophile Jacob i in.). W r. 1838 wystawił grupę, osnutą na ustępie z „Notre Damę de Paris* W. Hugo, p. t. Łza za kroplę wody, a w 1834, Michała Archanioła, zwyciężającego szatana. Dwa te dzieła z Rolandem, pełne siły młodzieńczej, zapału i talentu, ustaliły sławę D-a i zapewniały mu, mimo tak częstych zmian w poglądach estetycznych za naszych czasów, miejsce poczesne w dziejach rzeźbiarstwa francuskiego. — Dzięki raz zdobytemu rozgłosowi, musiał artysta bardzo pilnie pracować, aby uczynić zadość coraz nowym żądaniom pragnących dzieła jego posiadać; ukazywały się też jedne 1)0 drugich na wystawie w Salonie: 1835 św. Augustyn; 1836 Posąg Dagoberta I (w Wersalu); następnie rozmaite popiersia osób historycznych i dwie płaskorzeźby: Śmierć Desaix’a i Przejście przez górę św. Bernarda (1839, do Wersalu); posąg św. Agnieszki (w kościele św. Magdaleny); popiersie Ludwika Filipa (1840); posąg św. Piotra (1841, w kościele Matki Boskiej Zwycięskiej). — Od r. 1842 D. oddał się prawie wyłącznie rzeźbiarstwu religijnemu. Sześć lat pracował nad płaskorzeźbami do kaplicy Notre Damę de bonSecours pod Rouen, i w tym samym czasie wykonał mnóstwo rzeźb dla rozmaitych kościołów, w tym rodzaju mistycznym, który Overbeck wznowił był w malarstwie. W r. 1856 rozpoczął dla kościoła św. Rooha w Paryżu wielką grupę, Urzyżowanie, jedno z najważniejszych dzieł swoich. UtWÓr ten, ukończony w roku 1862, przedstawia w posągach 8 osób, wielkości nadnaturalnej, ugrupowanych w sposób dramatyczny i wyrazisty, a przypominających Kałwa r y e bretońskie. — Rzeźbiarz ten niestrudzony, który, rzec można, umarł z dłótem w ręce, nie mało też pracował i piórem. Wymieniamy tu niektóre z pism jego: „L’histoire de la soulptnre dópuis le IV sióole" (w „Le moyen ftge et la Re-naissanoe" Bibliofila Jacob’a); „Les observations pour servir de complóment a 1’Histoire de la scul-pture franęaise d’Emeric David“; „Notice sur Coy-sevox“, jako też mnóstwo materyałów, zebranych do Historyi rzeźbiarzy, która miała być dalszym ciągiem Historyi malarzy Karola Blanc’a, lecz której skończyć śmierć D-owi nie pozwoliła. — Le Bibliophile Jacob et Marsousi de Auguirre „Jean Du Seigneur, statuaire” (1866). *

DlIŚ, albo Dusia, jedno z największych jezior w granicach Król. Polskiego, w gubernii Suwalskiej, powiecie Sejneńskim, leży na południe od osady Simno; brzegi ma przeważnie płaskie i miejscami bagniste, bezleśne i tylko na zachodniej stronie zaludnione; kształt jeziora sercowaty, z szerszym bokiem ku południo - wschodowi zwróconym; największa długość z północo - zaohodu na południo -wsohód 7V₃ wiorst, największa szerokość 4¹/* w., powierzchnia wynosi około 900 morgów, czyli blizko 17 w. □; — głębokość dosięga miejscami 120 stóp. — Widocznyoh dopływów jezioro nie posiada, — odpływ zaś następuje pod wsią Bobrownikami, w stronie północnej, i daje początek sy-stematowi rzeki Da wini (ob.), która jest prawym dopływem Szeszupy. — W jeziorze poławiają sielawy, leszcze, okonie i t. p.

Dusiaty, miasteczko w gub. Kowieńskiej, powiecie Nowo-aleksandrowskim, na południowem wybrzeżu jez. Sorty, w miejscu, gdzie wpada do niego rzeka Święta (prawy^ dopływ Wilii/ Lioha ta dziś osada należała pierwotnie do Radziwiłłów, później do Rudominów, wreszcie do Platerów; w r. 1830 skonfiskowana. Parafialny kościół katolicki drewniany, założony w 1520 r. przez Radziwiłłów, należy do dekanatu Nowo-aleksandrowskiego. Dusiciel, ob. Boa.

Dusommerard Aleksander, założyciel muzeum w Cluny, ob. S o m m e r a r d.

Dussard Hipolit, ekonomista francuski (* 1798 w Morez, depart. Jura, - f 1876 w Nyer ([Pireneje-Wschodnie]). Przekonań liberalnych, podpisał w r. 1830 słynny protest przeciwko ordonansom królewskim; był od r. 1843 do 1846 naczelnym redaktorem „Journal des EconomisteB*, następnie dyrektorem drogi żelaznej Paryż-Rouen, a w r. 1848 został prefektem depart. Sekwany Niższej. W tym charakterze zawiesił w swym departamencie warsztaty narodowe i zorganizował czynną interwen-cyę prowincyi w celu stłumienia rozruchów paryskich w czerwcu 1848 r. Mianowany w r. 1849 członkiem rady stanu, został r. 1851 wyBłany z ramienia rządu do Anglii, gdzie studyował urządzenia i działalność zakładów dobroczynnych. Był współpracownikiem „Revue encyclopódiqueu, „Bul-letin de Eórussac“, „Tempa* oraz „Journal des Economistes*; napisał: „Rópertoire de 1’industrie ótrangóre, (Paryż 1839); „De l’Etat financier de l’Angleterre et des mesures proposees par les whigs et les tories* (1842). Wespół z Eug. Daire wydał Pisma Turgota (w „Collection des principaux óconomistes*, tudzież wraz z Courcelle- Seneui^em przełożył z angielskiego Zasady ekonomii polity-

Hml.

(t. II, str. 289).

A. Pol.

A. Pol.

A. Pol.

Mm

-

■o -

i

yi

r..-

I'"' I-

/ yf

<■.

SSj

cznej J. Stuarta Milla.— „Grandę Enoycl." Lami-rault’a

Dusse (Dusó) (f pod koniec r. 1734), lekarz franouski, zajmujący się położnictwem. Zasługą jego jest ulepszenie kleszczy porodowych Palfy-na (ob.), przez wydłużenie ich ramion i dodanie łączącego je zamku, przez co narzędzie to stało się dopiero prawdziwie użytecznem; opisał je po raz pierwszy A. But ter w „Medical Essays and Observations by the Soc. in Edinburgh" (t. VII, 1735. — Por. Sieboldt „Geschichte d. Geburtsh.”

Dr J. p.

Duszek (Dusek) Franciszek (* 1731 w Choteborkach w Czechach — + 1799 w Pradze), pianista, kompozytor i pedagog muzyczny. Napisał kilka sonat fortepianowych, koncertów, symfonij, triów, kwartetów i t. d.

Dlissek (Dusek) Józefa (* 1756 w Pradze, — f tamże 1820), znakomita śpiewaczka, żona Franciszka D. Była wielką przyjaciółką Mozarta, który w jej domu ozęsto przebywał,— część nawet „Don Juana" tam skomponował.

Dussek (Dusek) Jan, Władysław (* 9 lutego 1761 w Ćaslav w Czechach, — f 20 marca 1812 w St. Germain en Laye, pod Paryżem), znakomity pianista i kompozytor. Kształcił się w muzyce u Spenara, dyrektora chóru w Igławie, w Morawii, następnie studyował teologię w Pradze. D. pełnił kolejno obowiązki organisty w Me-cheln, następnie w Bergen i w Amsterdamie. U-zupełniwszy studya nad fortepianem u F. E. Bacha w Hamburgu, przedsięwziął wycieczkę artystyczną po Europie; był w Petersburgu, dwa lata bawił u ks. Radziwiłła na Litwie, w 1786 grał na dworze królewskim w Paryżu, od 1808 mieszkał stale w Paryżu, gdzie pełnił obowiązki koncertmistrza kapeli księcia Talleyranda. D. posiadał ton duży i nadzwyczaj śpiewny, z tego też powodu bardzo był ceniony. Napisał: 12 koncertów, jeden koncert podwójny, 80 sonat skrzypcowych, 53 sonaty fortepianowe na dwie ręce i 9 na cztery ręce; 10 triów, jeden kwintet fortepianowy, jeden kwartet, wiele utworów pomniejszych na fortepian i t. d. Wszystkie te utwory miały w swoim czasie duże powodzenie; wiele z nich do dziś dnia jeszcze nie straciło na wartości.

Dusseldorf, miasto główne regencyi w pruskiej prowincyi Reńskiej, na prawym brzegu Renu, przy uściu potoku Diissel. Nowa ta współzawodniczka Kolonii, wspominana, jako miasto, zaledwie pod koniec XIII stulecia, pozyskała niejakie znaczenie dopiero w XVI w., gdy stała się rezydencyą książąt Jiiliohu, a nawet w XVIII w. czasową stolicą Palatynatu Elektorskiego (Kurpfalz). — Lecz i to nie wyróżniło D-u z rzędu drobnych miast nadreń-skich, gdyż około 1850 r. liczył on zaledwie 25000 m-eów. — Dopiero sąsiedztwo olbrzymiego zagłębia węglowego rzeki Ruhr i świeży rozwój przemysłu w okolicy, a także położenie nad rzeką, po której nawet statki morskie chodzić tu mogą, sprawiły, że w ciągu lat 45 D. rozwinął się szybko, stał się wfelkiem ogniskiem przemysłu i handlu, i ludność swą w siedmnasób zwiększył, — obecnie bowiem, według tymczasowego obliczenia w d. 31 grudnia 1895 r., mieszka tu 176 OOO ludzi. — Jako stolica regencyi jest D. siedliskiem władz administracyjnych, sądu ziemiańskiego, dwóch sądów pokoju, prowincyonalnego sejmu dla prowincyi Reńskiej, dyrekcyi poczt, głównego urzędu podatkowego, oentralnego związku przemysłowego dla Westfalii i prowinoyi Reńskiej, i t. p. — Dokoła starego miasta, złożonego z ulic krętych i wą-zkich, rozłożyły się wspaniałe i przestronnie zabudowane przedmieścia: N^ustadt, Karlstadt, Frie-driohstadt, Konigstadt i Pompelfort; trzy ostatnie zwłaszoza odznaczają się szerokiemi ulioami, obszer-nemi placami, pięknemi alejami i Bkwerami. — Jako miasto nowożytne, D. nie zawiera w sobie wielu zabytków średniowiecznej architektury; zasługuje jednak na uwagę gotycki kościół św. Lamberta

1;.

4Ł

mm

m

Vj

a®

!I

i-nać

mm

umuuuu

Fig. 101. Rynek i ratusz w Dusseldorfie.

z XIV w., z grobowcami książąt na Kliwii i Bergu, kościół św. Andrzeja (dawniej Jezuitów), również z kńiąźęcemi grobowcami, kościół św. Maksymiliana z freskami Settegasta, ratusz z r. 1567; pałac rządowy, przerobiony z dawnego kollegium jezuickiego, gmach poczty w stylu pałaców florenckich, — dawny pałac elektorski, zniszczony częściowo przez pożar w 1872 r. — Z nowszych budowli wyróżniają się teatr, gmach szkoły realnej, kościół ewangelicki św. Jana, olbrzymi gmaoh koncertowy, mogący pomieścić 4 000 słuchaczów, nowy gmach archiwum miejskiego, gmach akademii sztuk pięknych, olbrzymie rzeźnie, warsztaty do budowy statków i t. p. Na głównym rynku stoi konny posąg kurfirsta Jana Wilhelma, — a posągi Cornelinsa i Bchadowa na placaoh tychże na-

%

•=-f

= v7- -

m

(M

H?

rĘćsHK;

-• y. ■

I " -r-i£'~

~L. „ . i I

«ła3

M

,

||g|jp

Ły i

funcj'ZTc‘

nw

----

5-"

=^-:W=Ł--j

i

i

i

a

E

-

;

atfT^aj

flw

1

I

L

iXffrflr

fv.r

I ■ ' » f?*£j

Sr":":’r.

i

■ '

fi«

«=_;

■■

H

;-

Fig. 101 Pałac Stauów prowincyonalnycli w Dusseldorfie.

V ,J>

esssyj€

“2=

i.s ■ .

łiś-S

-Ł—

felL

s=

I

, ■

-

fciiS

.

¥

!

m-m,

'

liggjjBg|lg§gii|jHi

nr

n

g

i . - i

bis

m

i ^

ii®

>I>

/• •.

JPS*;:

Łv.,

■ - ^ '«

ift

Ł**j-.-.. Jgijj

Kig. 102. Nowa akademia Bztuk pięknych w Dusseldorfie.

nego.

Dr A. P.

zwisk. — Z ogrodów publicznych naj pierwszym, co do wielkości i przepychu urządzenia, jest „ogród dworski", czyli t. zw. Hofgarten, oraz ogród Flory i zoologiczny. — D. posiada 2 gimnazya klasyczne, 1 realne, 1 wyższą szkołę miejską, 3 wyższe szkoły żeńskie, seminaryum nauczycielskie, szkołę sztuki stosowanej, mnóstwo szkół średnich i niższych. Wszakże ozdobą D-u jest jego akademia sztuk pięknych, znana w całej Europie; założył ją elektor Karol Teodor w 1769 roku. Zakład ten podczas wojen Napoleońskich został prawie zupełnie opuszczony i dopiero w r. 1822 od-ź>ł na nowo, gdy jego kierownictwo wziął na siebie słynny Piotr Cornelius. Pod jego następcami: Schadowem, Bendemannem, Wislicenusem i Lotzem, akademia rozwijała się szybko i wkrótce dorobiła się sławy przez wytworzenie Szkoły D-skiej. Dzieli się ona obecnie na klasy przygotowawcze, rysunkowe i malarskie, z dalszem rozspecyalizowaniem na malarstwo monumentalne, historyczne, rodzajowe, krajobrazowe, na snycerstwo, rzeźbę, rytownictwo, sztukę dekoracyjną i architekturę.—Słynna niegdyś tutejsza galery a obrazów, reprezentowana głównie przez szkołę niderlandzką, pod pozorem niebezpieczeństwa, na jakie w czasach wojennych była wystawiona, została w r. 1805 przeniesioną do Monachium, gdzie tworzy jedną z najcenniejszych części tamtejszej Pinakoteki. Lecz i obecna ga-lerya D-a nie jest bez znaczenia; — zawiera ona obrazy Rubensa, Belliniego, Corneliusa, Lessinga, Achenbacha, Camphausena i w in., posiada nadto cenny zbiór akwarelli, szkiców, rysunków, miedziorytów i odlewów gipsowych. — D. ma także muzeum rzemieślnicze, muzeum historyczne, ogród botaniczny, obserwatoryum astronomiczne, założone przez Benzenberga w r. 1844, własnym jego kosztem, i podarowane miasto w r. 1846, — zaj-mawało się ono głównie wyszukiwaniem asteroid, których też znaczną liczbę odkryło. Jest tu także biblioteka publiczna, licząca przeszło 320 000 t., kilka szpitali, — wodociągi miejskie, dom poprawczy, szpital dla obłąkanych i t. p. — Przemysł D-u rozwinął się w ostatnich kilku dziesiątkach lat na wielką skalę, zwłaszcza na polu metalurgii i tkactwa; fabryki machin, wagonów, wyrobów metalowych, kotlarnie, walcownie, garbarnie, bia-łoskórnie, dystylarnie, fabryki cygar, obić, chemikaliów, farbiarnie, tkalnie, przędzalnie, browary i t. p., zatrudniały w r. 1888 około 35 000 robotników i miały 528 kotłów parowych. — Handel bardzo ożywiony; ułatwia go port na Renie, liczne linie dróg żelaznych, oraz instytucye kredytowe, z filią »Banku Państwa na czele. W D-ie urodzili się: bracia Jakobi (Jan i Fryderyk), malarz Cornelius, Paweł v. Hess, Henryk Heine, któremu pomnika, skutkiem ścierających się prądów przeciwnych, dotąd nie wzniesiono; tu pracował i umarł Karol Immermann, tu także przebywali i działali muzycy Mendellssohn - Bartholdy i Schumann. — Regencya D-ska, jest ze wszystkich dzielnic pruskich najbardziej przemysłową i najgęściej zaludnioną. Na przestrzeni 5 472 km. □, mieszkało w 1890 roku 1 973 115 ludzi, 1j. 361 na

1 km.; w roku 1895 ludność ta dochodziła niewątpliwie do 2 100 000 tj., do 382 na 1 km. □. — Na przestrzeni o połowę mniejszej od gubernii Kieleckiej znajduje się 5 miast z ludnością wyższą od 100 000 (D., Krefeld, Essen, Elberfeld i Barmen), i 3 miasta z ludnością wyższą od 40 000 (Remscheid, Duisburg i Munchen-Gladbach). W obszarze regencyi jest też najgęstsza w całych Niemczech sieć dróg żelaznych i największa, licząc na głowę, wartość produkcyi fabrycznej. — Cały kraj jest płaski, z wyjątkiem południowo-wschodniej części, gdzie przesuwają się odrośle wyniosłości Sauerlandu; grunt jest mniej żyzny z natury, lecz wybornie uprawny; przemysł róź-nostronny, lecz przeważa górniczy, metalurgiczny i tkacki. — W obec faktu, że przemysł tak się potężnie rozwinął, rolnictwo, a jeszcze bardziej chów dobytku, zeszły na plan dalszy. — Administracyjnie dzieli się regencya na 8 okręgów miejskich i 16 powiatów; zawiera 65 miast i 366 gmin. — Składa się ona obecnie z kilku historycznych dziel-nio, a mianowicie: z dawnego księstwa Kliwii, z większej części księstwa Bergu, z niewielkiej części księstwa Julichu, z b. arcybiskupstwa Kotońskiego i z kilku drobnych obszarów. — Por. Woermann „Zur Geschichte der D-er Kunstakade-mieu (D. 1880); Thomas, „Fuhrer durch D.rt (tamże 1885); „Geschichte der Stadt D.“, wydawnictwo jubileuszowe miejscowego tow. historycz-

And. S.

Dussieuz Ludwik Stefan, historyk i geograf francuski (* w Lionie 5 kwietnia 1815 roku). W latach 1839 i 1840 otrzymał dwie nagrody w Akademii napisów i literatury nadobnej, w 1842 został repetytorem historyi i geografii wojskowej w Saint-Cyr, a w 1850 profesorem historyi. Z mnóstwa dzieł jego wymieniamy ważniejsze: „Essai historiąue sur Tinvasion des Hongrois en Europę, specialement en France⁶* (1839 i 1879); „Góogra-phie historiąne de la France" (1843, z 33 mapami); „Histoire de la France, racontśe par les con-temporains" (1860—1862, 4 t., wydanie nowe pomnożone 1878 — 80, 8 t.); „Cours classiąue de góo-graphie** (1859 — 65, 6 t.); „Góographie gónerale contenant la góographie physiąue, politiąue etc., de chaąue pays" (1866); „Histoire gónerale de la guerre de 1870“ (1874, 2 t.); „Histoire ancienne" (1877, 3 t.); „Les grands faits de 1’histoire et de la góographie" (1882—84, 5 t.) i w. in. *

Diisternbrook, przedtem wioska, dziś część miasta Kielu w pruskiej prowincyi Szlezwicko - Holsztyńskiej; kąpiele morskie nad Bałtykiem, w zatoce Kielskiej. Zakład kąpielowy „Bellevueu, w nowej części miasta, wspaniale jest urządzony; prześliczne parki, cieniste aleje: ulubione letnie schronisko zamożniejszych okolicznych mieszkańców, przeważnie Hamburczyków. Pobyt dość drogi, pora kąpielowa od połowy czerwca do końca września. Komuni-kacya nader ułatwiona, drogami żelaznemi i parostatkami; dworzec kolejowy w Kieł.

Dusza. Pojęcie D. w historycznym rozwoju o-trzymywało rozmaite znaczenia, które w pewnym stopniu do dziś przetrwały, wskutek czego niemo-źliwem jest danie ogólnej, całkowitą treść pojęcia obejmującej definicyi. Pierwotnie D. (greckie cpo/fy łac. ani ma) jednoznaczną jest z siłą życiową i wyraża w sobie ten czynnik, który sprawia, że ciało rośnie, odżywia się, oddycha; dusza ta przenika ciało jako pewien bardziej od niego subtelny, ale również materyalny, żywioł, utożsamia się niekiedy z widzialnemi symptomatami życia, jak wdychanie i wydychanie powietrza (Anaximenes ob,), z ogniem i ciepłem ciała (Heraklit, Parmeni-des, Leucyp ob.), z obiegiem krwi (Empedo-kles ob.). W tymże sensie życiowej siły pojmują D-ę Pytagorejczycy (ob.), dla których jest ona liczbą wyrażającą harmonię, zgodne współdziałanie wszystkich cząstek ciała. Jednocześnie, a po części niezależnie od powyższego, wytwarza się pojmowanie D-y jako czynnika ruchu u istot ożywionych: widzimy, że zwierzęta i człowiek nie tylko podlegają działaniom ze strony przedmiotów i zjawisk zewnętrznych, ale oddziaływają na nie; co więcej, istoty ożywione, niezależnie od jakichkolwiek przyczyn zewnętrznych, zdają się poruszać i działać same przez się, pobudzeniom zewnętrznym opór stawiają, pod wpływem tych samych pobudzeń działają raz w taki, drugi raz w inny sposób,— skąd nasuwa się przypuszczenie, że w samej istocie tkwi siła, która, przyjmując zewnętrzne bodźce, zapanowuje nad niemi, przeobraża je i oddziaływa za pomocą ruchów ciała, albo i spontane-icznie sama z siebie ruchy te wytwarza: siła ta, która w człowieku czuje i działa, jest duszą (fi-o-p.óę), a organem jej w ciele ma być serce, jako primum movens oiała, organ wzruszeń i ruchowych impulsów. Trzeci sposób pojmowania D-y wyrabia się wtedy, gdy człowiek od rzeczy otaczających zwraca się bardziej wgłąb siebie i odkrywa tam świat pojęć, idei, nieustannie zmieniających się, które po części odbijają w sobie przedmioty zewnętrzne, ale też niekiedy oboe rzeczywistości lub z nią sprzeczne (jak we śnie), wyrażają nie tylko to, co istnieje i bezpośrednio pod zmysły podpada, ale i to, co granice zmysłów przekracza, co być-by mogło lub być powinno: summę całą tych wewnętrznych doświadczeń streszcza człowiek w nowem pojęciu D-y, jako czynnika myśli, poznania, rozumu (vobę), pojęciu najbardziej już uduchowionem i najdalej stojącem od pojęcia materyi i ciała. Poglądy te, jakkolwiek kształtowały się odrębnie i pojawiają się niezależnie jeden od drugiego u pojedyńczych myślicieli, wszakże w rozwoju myśli filozoficznej zlewają się ze sobą. Tak dla Platona (ob.), który całość bytu dzieli na dwa światy: świat rzeczywisty, zmienny, przez zmysły postrzegany, i świat idei, wieczny, pierwotny i doskonały,—dusza, miejsce pośrednie między temi dwoma światy zajmując, łączy w sobie pierwiastki jednego i drugiego; jako pierwiastek wieczny, niestworzony i nieśmiertelny jest ona zasadą myślenia, w której naturze leży pragnienie i zdolność poznawania idei, ale o ile znowu wchodzi w połączenie doczesne z ciałem, przybiera jeszcze dwie części: w jednej z nich przedstawia się jako zasada życia i ruchu, t. j. to,

Enojkl. Powtz lluitr. Zesz. 134 T lT-ty.

co porusza się samo i porusza inne przedmioty, w drugiej —jako zasada czucia zmysłowego i pożądania. Podczas gdy D. rozumna jest nieśmiertelną, dusza poruszająca i pożądająca ginie wraz ze śmiercią ciała. Arystoteles (ob.) swoje pojęcie o D-y wywodzi ze stosunku Formy i Materyi, z których ostatnia jest tylko możliwością pewnego bytu, pierwsza—jego urzeczywistnieniem. D. jest formą dla ciała, czynnikiem kształtującym, przez który ciało, jako część materyi, staje się ciałem człowieka lub zwierzęcia—istotą: D. zatem jest, we- * dług terminologii Ar., „entelecheją* ciała. Zależnie od tego, w jakim stopniu D. urzeczywistnia byt istoty, do jakich uzdalnia ją celów, jest ona: czynnikiem życia organicznego — odżywiania, wzrostu, czyli D-ą roślinną; albo czynnikiem czucia i ruchu—D-ą zwierzęcą; lub wreszcie czynnikiem poznania, wyobrażeń i zależnych od nich uczuć i pragnień, czyli D-ą rozumną. Podczas gdy Wieki brednie pojęcia swe o D-y rozwijają w dalszym ciągu z teoryi Platona i Arystotelesa, uwydatniając tylko bardziej przeciwstawienie D-y rozumnej, która jedynie jest nieśmiertelną, i D-y uważanej jako czynnik życia organicznego i wraz z ciałem ginącej, dopiero około wieku XVI, z odrodzeniem się nauk i filozofii, pojęcia o D-y przybierają postać nową, w której zarysowują Bię już współczesne na przedmiot ten poglądy. We współczesnem pojmowaniu D-y przedewszystkiem wyłączony zostaje wszelki pierwiastek materyalny, jaki tkwił jeszcze w pojęciu starożytnych; według Descar-tes’a (ob.) własnością materyi jest rozciągłość, ruch w przestrzeni, zatem i wszelkie procesy życiowe, zachodzące w ciele i dające się sprowadzić do ruchu, są objawami materyi; D-y zaś cechą istotną i wyłącznie jej właściwą jest myślenie. Wogóle we współczesnem pojęciu D-y, bez względu na to, jak się na naturę jej zapatrywać będziemy, mieścimy tylko to, w czem się przejawia świadomość, albo co stano ,7i wewnętrzną, subje-ktywną, świadomą lub nieświadomą, stronę zjawisk. Co się zaś tyczy natury D-y, to rozróżnić możemy dwie teorye: według jednej, która, najbardziej w szczegółach rozwinięta, najbliżej stoi pojęć religijnych i w świadomości ogółu najpowszechniej jest reprezentowaną, D. jest pewnym bytem, którego objawami są wszystkie szczególne zjawiska psychiczne: jest to teorya bytu albo Sub-stancyalizmu (Leibniz, Herbart, Lotze, Volk-mann, Rehmke); teoryi tej przeciwstawia się pogląd Aktualizmu albo duchowego Fenomena-lizmu lub Dynamizmu (Wundt, Paulsen, James, Bain, Spencer), który poprzestaje na empirycznem stwierdzeniu szczególnych zjawisk psychicznych i ich stosunków, a D-ę uważa po prostu za pojęcie ogólne, z porównania zjawisk owych wyprowadzone. Naukowe dowody bytu D-y streścić można w następujących punktach: Mamy w doświadczeniu dane pojedyńcze stany świadomości, postrzeżenia, wyobrażenia, uczucia; są one wszystkie pewnemi objawami czynności psychicznej. Ale wszelka czynność musi być czynnością czyjąś, przypuszczać każe pewną istotę, która jest czynną: tak postrzeżenie przypuszcza

46

istotę, która postrzega, wola—istotę, która choe.itp. Taką właśnie istotą je3t D. Pomimo tego, źe stany psychiczne są różne, mamy w każdej chwili świadomość jedności naszego żyoia psychicznego, czujemy się 79,wsze osobą jedną, pojedynczą, zatem różnorodne stany duchowe muszą wchodzić w stosunek z sobą, muszą być porównywane, uogólniane, a to możliwem jest wówczas tylko, gdy wszystkie są stanami jednej i tej samej istoty. Tak np. porównać dwa wrażenia, barwy, dźwięki, dostrzedz ich różnicę lub podobieństwo możemy o tyle, o ile dwa te wrażenia uświadamiane są jednocześnie przez jedną istotę; w przeciwnym razie akt porównania lub uogólnienia zarówno byłby niemożliwy, jak wówczas, gdyby każde z tych wrażeń uświadamiane było w umyśle innego człowieka. Taką istotą, która skupia w sobie różne stany i, ulegając ich jednoczesnemu działaniu, uświadamia ich stosunek wzajemny, jest D. Po-jedyńcze stany duchowe powstają i giną, jedne ustępując miejsca drugim, 'podczas gdy my czujemy się zawsze tą samą osobą: tg ciągłość życia duchowego utrzymuje istota, która stoi po za stanami i od nich niezależna, czyli D. Prócz tego na korzyść D-y, jako istoty jednej, mającej byt ciągły i niezależny od zmiennych objawów, przemawiają względy etyczne, tylko bowiem D-y w ten sposób pojętej przypisać można nieśmiertelność (ob.) i odpowiedzialność moralną. Pogląd aktualistyczny ogranicza się przeważnie krytyką powyższych wywodów. Ze stanowiska tego odrzucić wypada przedewszystkiem argumenty etyczne, jako nieprzeBądzające niczego co do rzeczywistości stawianych przez nie postulatów. Jedność i ciągłość naszej świadomości nie jest bynajmniej tak stałą i powszechną, jak być-by powinna w myśl substaneyalizmu: w wypadkach patologicznych, a poniekąd i w normalnem życiu, obserwujemy rozdwajanie się i potrajanie osobowo-śoi, które przypuszczać-by kazało dwie lub trzy dusze w jednym człowieku; ten zaś stopień jedności, jaki świadomość naszą cechuje, nie jest równoznaczny z jednorodnością, lecz owszem iść może w parze z różnorodnością stanów psychicznych, które tylko dzięki wzajemnemu współdziałaniu i poddawaniu się pod siebie wytwarzają świadomość jednego ja: jeBt to jedność, nie realna, ale formalna, taka, jaką wykazuje i fizyczny nasz organizm, lubo z części różnorodnych złożony. Przyjęcie D-y dla wytłómaczenia aktów porównania, uogólnienia i t. p,, bynajmniej kwestyi nie rozstrzyga, gdyż mając dane dwa wrażenia, przypuścić należy w substancyi D-y dwa odpowiadające im stany, dwie jej modyfikacye, a te wymagałyby znów nowej substancyi, któraby je jednoczyła i t. d. Wprowadzając pojęcie D-y, substancyalizm nie wysnuwa z niego żadnych nowych, nieznanych zjawisk duchowych, ale orzeka o niej to tylko, co już było danem w doświadczeniu: o duszy Bubstancyal-nej, która ma objaśniać zjawiska realne, takie, jak postrzeganie, wyobrażanie, porównywanie, jedność i ciągłość świadomości, niczego się więcej nie dowiadujemy, jak to, źe jest to coś, co postrzega, wyobraża, porówaywa, j©3t w sobie jedaem i trva-łem. Wobec togo D. jest tylko logicznym podmiotem, dla którego szczegółowe zjawisk* psyohiome są orzeczeniami i który po za tomi zjawiskami żadnej treści nie posiada; pojęcie D-y jako substancyi jest jedynie wyrazem dążności naszego u-mysłu, który nie zadawalnia się stwierdzaniem gołych faktów, po za zjawiskami przypuszcza ooś więcej, i temu więcej nadaje nazwę substancyi, ale po za nazwę posunąć się nie może. Ostatnia argumentacya najwybitniej charakteryzuje stanowisko duchowego fenomenalizmu: pojęcie D-y uważa on za hypotezę, która wprawdzie zadawalnia pewną potrzebę umysłu, wypełnia i zaokrągla nasz pogląd na życie duchowe; ale pod względem naukowym, gdy idzie o objaśnienie zjawisk szczegółowych, jest jałową i nieużyteczną. Na tern założeniu gruntuje się t. zw. „psychologia bez duszy", jaką jest cała nowoczesna psychologia fizyologiczna i doświadczalna; nie znaczy to, iżby psychologia ta przeczyła istnieniu duszy lub dowodziła jej nieistnienia: owszem, niektórzy z najwybitniejszych jej przedstawicieli wierzą w istnienie duszy, inni (James) wiarę tę w sferze moralnej uznają za uprawnioną i w faktach naukowych nie widzą dla niej przeszkody; znaczy tc tylko, źe psychologia ta w objaśnianiu zjawisk psychicznych obywa się bez hypotezy D-y i zjawiska owe objaśnia, albo przez inne zjawiska szczegółowe tejże natury, albo przez procesy mózgowe: jest więc ona „psychologią bez duszy", w temże znaczeniu, w jakiem współczesną fizykę nazwać-by można „fizyką bez materyi", gdyż i w tej dziedzinie tłómaczenie zjawisk dokonywa się bez względu na to, czy istnieje lub nie istnieje sub-stancya materyi.—Z zagadnieniem o D-y wiąże się kwestya jej siedliska oraz stosunku do ciała. Pomijając poglądy ludów w stanie natury, które w innem miejscu uwzględnienie znajdą, u narodów historycznych, pierwszy jaki spotykamy i najbardziej w starożytności rozpowszechniony pogląd, idący w parze z pojmowaniem duszy jako siły życiowej, wyznacza jej siedlisko we krwi, i wogó-le wszędzie, gdzie krew w ciele dopływa, w szczególności w sercu, o ile idzie o bardziej psychiczne objawy. Z podniesieniem D-y do zasady czucia, ruchu i pożądań, siedlisko jej staje się bardziej ograniczonem: za miejsce, w którem D. odbiera wpływy i sama działa, uważa się to serce, to piersi, nerki, wątrobę, lub przeponę. Wreszcie gdy D. przedstawia się jako czynnik rozumu i nadzmysłowego poznania, otrzymuje miejBce w najwyższych częściach organizmu — w głowie i mózgu (jak się zdaje, najwcześniej u Egipcyan), przyczem jednak niższe, pośledniejsze częśoi duszy po dawnemu pozostają w środkowych i dolnych organach ciała. Tak Pytagoras duszę rozumną mieści w mózgu, wzruszenia i żądze — w sercu. Platon D-y wyższej, ideowej, siedlisko daje w mózgu, D-y życiowej i poruszającej—w piersi, a pożądającej — w brzuchu; wszakże Arystoteles znów pozbawia mózg roli naczelnej i przenosi D-ę do serca. A pogląd ten utrzymuje się u wielu pisa-

3. Wł. D.

rzy średniowiecznych (Ter tu lian ob.), jakkolwiek niektórzy D-ę całą wyobrażają sobie jednocześnie i równomiernie w całem ciele obecną (Neopla-tonicy, św. Augustyn, Tomasz z Aąuino, ob.). Co się tyczy nowoczesnych myślicieli, to zagadnienie o siedlisku D-y stawiane być może w tej formie tylko ze stanowiska substancyalizmu. Twórca jego, Descartes, umiejscawia D-ę w t. z. szyszce (glandula pinealis), organie leżącym w pośrodku mózgu, w podstawie jego, między wzgórkami czwóraczemi i wzrokowemi; w tymże duchu miej-Bce D-y wskazują fizyologowie: Bonnet—w przegrodzie przezroczystej, Haller—w moście Varola, Boer-have—w rdzeniu przedłużonym, Sdmmering—w płynie mózgowym, nad którym, według niego „unosi się duch boży". Dla Leibniza D. (monada) jako niemałe-ryalna, nie może mieć rozciągłości; istnienie jej pojmować możemy tylko po za stosunkiem przestrzeni. W jednym punkcie mózgu umiejscawia duszę Herbart, który nadto przyjmuje, iż może się ona przenosić z jednego punktu w drugi, np. w wypadkach uszkodzenia pewnych części mózgu. Według Volkmanna i Lotzego D. tkwić ma w pewnym punkcie międzykomórkowej istoty mózgu, w którym to punkcie zbiegać-by się mogły i krzyżować wszystkie drogi nerwowe, zapewniając w ten sposób duszy możność odbierania i wywierania wpływów na organizm fizyczny. Na stanowisku aktualizmu kwestya o siedlisku D-y ogranicza Bię do określenia fizyologicz-nych warunków życia duchowego: przyjmując pa-rallelizm zjawisk duchowych i procesów mózgowych, psychologia nowoczesna dąży do ustalenia funkcyonalnej zależności między pewną kategoryą objawów psychicznych a procesami mózgowemi. Zagadnienie o D-y rozważane być może z innej jeszcze strony, mianowicie ze względu na naturę D-y w stosunku do ciała, czyli jako szczególny wypadek zagadnienia bardziej ogólnego: stosunku ducha i materyi. Odpowiednie poglądy ukształtowały się historycznie w pewnej liczbie kierunków filozoficznych, z których każdy wymaga oddzielnego wykładu. Jeżeli ducha i materyę, duszę i ciało uznamy za dwa pierwiastki samoistne i nie dające się jeden do drugiego sprowadzić, zajmiemy wówczas stanowisko dualizmu (ob., także: Descartes). Wprost przeciwstawnym temu poglądowi jest monizm (ob., także: Spinoza, Fichte, Schelling, Hegel, Hartmann, Spencer, Bain), który, przyznając jeden tylko byt rzeczywisty (Bóg, Natura, Absolut, Nieświadome, Niepoznawalne), uważa ducha i materyę za dwie strony, dwie formy objawiania się owego jedynego bytu. Dwa pozostałe kierunki rozstrzygają zaga dnienie przez przyznanie realnego bytu jednemu tylko z przeciwstawianych pierwiastków: albo duchowi, z którego wyprowadza się i objaśnia zjawiska świata materyalnego, co stanowi treść spi-rytualizmu (ob., także: Leibniz, Herbart, Lotze), albo materyi, której duch i D. mają być własnością i fankcyą, jak utrzymuje materya-lizm (ob., także: Holbach, Buchner, Mole-schott, C. Yogt). — Literatura: Ze stanowi

ska substancyalizmu: W. Volkmann „Lehrbuoh der Psychologie" (Cothen 1884, B. I, § 10 — 13);

O. Fliigel „Die Seelenfrageu (Cothen 1890); J. H. Witte „Das Wesen der Seele" (Lipsk 1888). Ze stanowiska aktualizmu: A. Lange „Historya filozofii materyalistycznej * (przekł. polski, Warszawa 1881, T. II, R. III); W. Wundt „Grundziige d. Physiol. Psychologie* (4 Aufl; B. I, Einleit., B. II, Cap. 23); W. James „Principles of Psyohology*

V. I, Ch. VI i X). O siedlisku dudży: W. Volk-mann (1. c. § 16); Fechner „Elemente der Psy-chophysik" (Lipsk 1889, 2 Th., Cap. 37). Do hi-storyi poglądów: H. Siebeck „Geschichte der Psychologie" Gotha L880 — 84 (do Tomasza z Aąuino); W. Volkmann (loc. cit. § § 9—17).

Dusza w antropologii. Ze wskazówek języ-kowych o kojarzeniu pojęcia tchnienia, z pojęciem czegoś różnego od ciała, co mu nadaje życie, okazuje się najprostsze i najpierwotniejsze wyobrażanie sobie duszy, jako oddechu, oddychania. Logika pierwotna rozumowała, iż to coś, co nadaje osobnikowi władzę ruchu, czucia, myślenia i działania, co jest jego treścią i jaźnią, co jest jego życiem, zostaje w ścisłym związku i zależności od oddychania i że, jak dziś jeszcze mówimy, .ostatnie tchnienieu jest zarazem ostatnią ohwilą żywota, jest „zdechem", jak mówił Rej, a co my dzisiaj do zwierząt tylko stosujemy. Ale nie w samym tylko oddychaniu duszę mieszczono. Spostrzeżenie, iż ze krwią uchodzącą uchodzi też życie (przypomnijmy sobie nasze „do ostatniej kropli krwi"), naprowadziło niejeden lud Btarożytny na domysł, że D. siedzi we krwi, że jest krwią, albo że krew jest duszą. „Zakazano, żebyś krwi nie jadał, bo krew jeBt dusza", czytamy w Biblii („Deuteron." XII, 23). Podobny zakaz istniał u Rzymian starożytnych, a i dzisiaj Arabowie, Ełtończyoy, Papuanie i t. d. krwi na pokarm nie używają, w przekonaniu, że tkwi w niej D. zwierzęca. Ponieważ serce, jak tchnienie, rytmem swoim towarzyszy żywotowi człowieczemu do śmierci, więc i w sercu siedlisko duszy, albo po prostu duszę upatrywano: tak myślą dziś jeszoze mieszkańcy wysp Tonga, oraz Karenowie, niektórzy z Papuanów i t. d., a Basutowie, mówiąc o czyjejś śmierci, wyrażają się, że „serce z niego wyszło". Wszakże i my w sercu wyobrażamy sobie siedlisko uczuć i namiętności, mówiąo o „dobrem", „złem" serou, o „chowaniu gniewu, żalu w sercu" i t. p. Piosnka ludowa z Galicyi, mówiąc o zabiciu Jasia na wojnie, wyraża się następnie: „Oj zabili jego w prawy bok do duszy, Oj zabili jego w lewy bok do serca" (Wacław z Oleska, 291). D., w pojęciach pierwotnych, wiernie przechowanych przez obecnie żyjące plemiona barbarzyńskie i przez lud wiejski wszystkioh krajów ucywilizowanych, może wychodzić z ciała i to albo na czas jakiś, albo na zawsze. Zastanowimy się tutaj nad pierwszą tylko alternatywą, gdyż o drugiej będzie mowa pod wyrazem Nieśmiertelność (ob.). Tu tylko nadmienimy, że D. przy i po śmierci może przybierać postać pary, ognika, świecy, płomyka, motyla, muchy, gołębia lub innego ptaka, myszy, kota lub innego zwierzątka, węża i t. d. Na ozas pewien, według wierzeń 1 pierwotnych, D. opuszcza ciało we śnie, w letargu, chorobie, albo też przez czary. Sen letargiczny zwano niegdyś u nas zachwatem, później zachwytem, zachwyceniem (Siennik); lud polski ma na to wyraz zaj-manie i wierzy, iź D. podczas zajmania opuszcza ciało i wędruje po świecie i po za światem (Kolberg „Pozn." VII, 44 — 45), a osoby, które tego doświadczają, w „Puszczy Sandomierskiej“ nazywają się „zabrańcami* i uchodzą za wróżów, cudownych lekarzy („Archiv f. slav. Phil." V, 647). Nie tylko w letargu, lecz i podczas zwykłego snu D. wychodzi z dała, wędruje po świecie i wraca, a w marzeniach sennych odbijają się jej wędrówki (Świętek „Lud Nadrab.“ str. 520). Czarownice śpią, a D. ich przybiera postać nietoperza, kota, psa czarnego i błąka się po świecie („Wisła* III, 482); czasami wędrówka ta odbywa się na miotle, lub na duszy innej śpiącej osoby („Zb. wiadom. antrop." III, 90). Czarownik może wyjąć z siebie duszę i schować ją gdziekolwiek, a sam żyć duszą dyabelską („Wisła" V, 460). Podobne wierzenia powtarzają się na całej kuli ziemskiej, szczególnie u ludów nieucywilizowanych.—(Porówn. Wuttke „Der deutsche Volksaberglaube“ 150; Słownik serbski Karadźycza, pod wyrazem Jedogonia i t. p. 1) Mieszkańcy wybrzeża Złotego i Niewolniczego (opowiada Ellis, p. „Wisła" IV, 903—904) przekonani są, źe kiedy człowiek kicha lub ma czkawkę, to wtedy D. wychodzi na czas z ciała; wówczas inna, błąkająca się D. może umieścić się w ciele, a gdy wróci pierwsza, to zawiązuje z intruzem walkę, która objawia się konwulsyami. Dużo faktów tego rodzaju zebrał Tylor w „Primi-tive Culture* I, od str. 393, oraz Frazer w „The golden Bough" II, od 296 i od 327. Rzecz jasna, iż od pojęcia o możności błąkania Bię dusz, wychodzących z ciała, czy to we śnie, czy po śmierci, w postaci ptaków i zwierząt, jest krok jeden tylko do wiary w przeradzanie się dusz, czyli w tak zwaną z grecka metempsychozę (ob.), a także w upiory, wilkołaki i zmory (ob. pod temi wyrazami). Według pojęć pierwotnych, które się zachowały u wielu plemion nieucywilizowanych i w części u ludu naszego, człowiek ma nie jedną duszę, lecz dwie i więcej. Fidźyanie, Algonkinowie i MadagaskarczyCy myślą, że jedna D. (czarna) idzie na tamten świat, a druga (jasna) zostaje w blizkości ciała zmarłego („Tylor" I, 392). Dziwnie z tern zgadzają się wierzenia ludu polskiego, dotyczące strzyg i strzygoniów (ob.); Fedorowski mówi, iź pod Siewierzem powiadają,, źe dzieci czasami rodzą się o dwóch duchach- dobrym i złym, że ksiądz chrzci tylko duszę dobrą, która po śmierci „ulata za planety", a zła zostaje w nieboszczyku i dręozy ludzi („Lud*, 304). To samo znajdujemy w Kolberga „Radoms." II, 151, „Kielec." II, 229, „Krakows." III, 63, oraz w „Zbiorze wiad. antrop.u X, 93, XI, 11—12, XIV, 127 i w „Wiśle" VI, 200. O wierze w trzy dusze u Greków, scholastyków średniowiecznych i rabi-nistycznych rozwodzi się Tylor (I, 393). Znane też są bajania krajowców Ameryki północnej o czterech duszach, które nie tylko człowiek, ale i niedźwiedź ma posiadać (Tylor I, 424), a nasz Paszkowski w „Chorągwi Sauromackiej" powiada: „O Zaporoskich bają, iź ci junacy dziewięć duszy mają*; oozywińcie mówi to żartem, ale mógł go osnuć tylko na echach wierzeń ludowych. Na pytanie: czy rośliny i zwierzęta mają duszę?—wszystkie umysły pierwotne odpowiadają twierdząco, a czasami idą tak daleko, źe i sprzętom duszę przyznają. Szczegóły o duszy drzew i roślin w pojęciach ludów obficie nagromadzili Maonhardt w swoim „Baumkultus" (I, 1 — 48; II, 20 — 23) i Frazer w dziele cyt. (I od str. 59). Zgadza się z tern, co o ludzie polskim mówi ks. Siarkowski w „Zbiorze wiad. antrop." IX, 72. Jeżeli się u gminu naszego spotka twierdzenie przeoiwne, to tak je należy pojmować, że drzewo lub zwierzę ma inną, niż człowiek, duszę, lecz ją zawsze ma. Z wiary tej wynikają ciekawe wątki podaniowe i zwyczaje, jak np. wdzięczność owadów, ptaków i zwierząt za jakieś okazane im dobrodziejstwo; wyrastanie na grobie kochanków drzew, które chylą się ku sobie; przepraszanie mających być zabitemi lub zabitych zwierząt; procesy ze zwierzętami (patrz w „Wiśle" referat o dziele Amiry IX, od 160) i t. d. Księga Rodzaju I, 30 mówi o „wszelkiej rzeczy, ruchającej się na ziemi, w której jest D. (nepesz) żywiąca"; Arystoteles w Polityce, mówiąc o różnych postaciach majętności, odróżnia rzeczy bezduszne (pieniądze, zboża) od mających duszę, jak bydło, konie. Ju-venalis przyznaje wspólną duszę zwierzętom i ludziom, ale tym ostatnim ducha jeszcze przypisuje: „Principio indulsit communis conditor illis (t. j. zwierzętom) Tantum animas; nobiB animum quo-que* (Sat. XV, 148). Ludy Ameryki południowej wierzą w możność „nadmuchania*, t. j. używotnie-nia tchnieniem np. stęp i strzał i zrobienia z nich ludzi; ze zdziwieniem znajdujemy i u nas ślady wierzeń podobnych, np. w bajce o Lipieńskim, co to powstał z kawała lipy, obrobionego przez stolarza, umalowanego przez malarza, a nauczonego „gadać, chodzić i pacierza mówiću przez parobka (Chełchowski „Powieści" I, 130— 138; coś podobnego w bajkach łotewskich W. Weryhy nr XIII). Według pojęć ludu polskiego dyabeł nie ma duszy, to znaczy, źa nie posiada duszy takiej, jak człowiek, któraby się mogła dostać do nieba („Wisła" III, 263; „Zbiór wiadom, antrop.* III, i54). D., w pojęciach pierwotnych może być na zawsze zniszczoną; uczynić to można albo nie grzebiąc ciała i rozwiewając prochy „na cztery wiatry" (jak np. w pojęciu Greków starożytnych), albo zjadając ciało (jak np. czynią ze zbrodniarzami Sumatrza-nie, Nowokaledończycy i t. d. Ob. Lipperta „Kul-turgeschichte" II, 264). Różne ludy rozmaicie duszę symbolizowały. Egipcyanie np. wyobrażali ją w postaci barana lub jastrzębia z głową i rękami ludzkiemi. Staroperski symbol duszy ma postać twarzy ludzkiej o dwóch skrzydełkach. W symbolice średniowiecznej duszę wyobrażano pod postacią malutkiego bezpłciowego człowieczka.—Por.

Maury „Lógendes pieuses" (124—126); Raoul-Ro-chette „Achilloide* (I, 107); Inghirami „Galleria Omerioau (I, od 30). — Literatura o D-y w antropologii jest niezmiernie obfita. Dawniejszą znajdzie czytelnik na pierwszych sześciu stronach dzieła Spiessa „Entwickelungsgeschichte der Vorstellun* gen vom Zustande nach dem Tode* 1877, a także w wyżej przytoczonem dziele Tylora. Najnow-szem opracowaniem pojęć greckich o duszy jest obszerna praca E. Rohdego „Psyche. Seelencult und Unsterblichkeitsglaube der Griechen* 1894 roku.

J. K.

kr. Pols.*).

And. S.

Anh, S.

J. K.

Dusza w języku. Po polsku D., oprócz najpospolitszego znaczenia, wyraża jeszcze: 1) życie, żywot, np. „duszę za kogoś położyć“; „nacierać na duszę* (czyjąś); „duszę wypuścił uciekając* (Skarga) 2) cały organizm człowieka, np. głodna, nasycona D. 3) treść, esencya, np. D. z roślin (Sy-reniusz) 4) środek, wnętrze, np. D. działa, formy odlewniczej, pióra, prasowidła, skrzypiec, bomby i t. d. 5) osobnik, np. gdy mowa o niewolnikach lub poddanych: „dusze nabyta (przez Abrahama) w Haranie* (Ks. Rodzaju XII, 5); sto dusz; ani żywej duszy 6) sam, w wyrażeniu „nie mieć grosza przy duszy" (po sanskr. atman, a po bebr. nepesz, znaczy także: sam). Prócz tego w gwarach polskich spotykamy jeszcze D. w znaczeniu

7) otworu w kamieniu Żarnowym i 8) (średniego) sznura, którym się przywiązuje reję do masztu. Wyrażenia ludowe o D. tak brzmią niektóre: „Wy-BtraBzyć z kogo D.*; „D. dygocze"; ,,Wypić na gołą D.“ (na czczo); „D. bez gorzałki mgleje“; „Zgładzić D-ę“ (zabić); „Wypierać, wycisnąć, wy-żenić, zatruć duszę*; „D. wychodzi z gardła, szyi" itp. W przysłowiach (p. „Księga" S. Adal-berga) nadto także o D. spotykamy zwroty: Duszę wytrząść; D. w kolanach, piętach, na ramie niu; wziąć na D. (popełnić nieuczciwość) itd. — Widać z zestawień powyższych, że D. w języku, oprócz pojęcia niecielesności, które jej przeważnie dzisiaj przypisujemy, miała i ma jeszcze znaczenia materyalne. Jakoż badając źródłosłowy nazwy D. w różnych językach, spostrzegamy, że brano ją z pni, wyrażających różne zjawiska zmysłowe. Najłatwiejsze dla nas jest zrozumienie, dla czego pierwotnie łączono pojęcie tchnienia z pojęciem czegoś, co w człowieku żyje, cznje i myśli, wszystkie bowiem języki słowiańskie kojarzą myśl o D-y z pojęciem tchu, oddechu, co zresztą łatwo się rozumie, gdyż oddychanie jest jednym z głównych warunków i znamion życia, a D. z życiem się utożsamia. Więc od pnia o spółgłoskach dch pochodzą wyrazy: dusza, dech, tchnąć (zamiast dehnąć), duch, dyszeć, dusić, tchórz (zam. dchórz). Toż samo widzimy i w innych, aryjskich i niearyjskich językach: sanskr. atman = dech, dusia, grec. atmós = para, opar, niemiec. A tern, Ode m = dech mają wspólny pień, oznaczający oddychanie; sanskr. prańa=dech, życie dusza (złożona z pra i pnia an=tohnąć, niby łacińsk. proflatus); grec. psyche=dusza, od domyślnego pnia spu =dąó, tchnąć; thymós = duch, dusza, od pnia, który mamy w d y m; p n e ń-ma = dech, duch, powiew, pneó — wiać, dąć, tchnąć; łacińs. anima = dusza, obok powyższego sanskryckiego an i greckiego dnemos = wiatr, tchnienie; łacińs. spiritus = duch, od spiro = tchnę; litew. dwase znaczy dech i dusza, duch. Takież samo skojarzenie pojęć oddechu i duszy spostrzegamy w hebrajszczyźnie: nepesz znaczy dech, życie, dusza i ruah znaczy wianie, wiatr, dech, dusza, żywot; neszamach znaczy tchnienie i dusza. Lecz toż samo powtarza się i u ludów barbarzyńskich: u Australczyków np. waug, wyraża dech, duch, dusza; u plemienia Netela (w Kalifornii) wyraz piuts oznacza dech, życie; toż samo na Jawie znaczy wyraz ńawa itd. Ponieważ wszelki dar ducha człowiek pierwotny poczytywał za pochodzący ze sfer nadludzkich, przeto i w języku odbiło się to pojęcie, jako powianie czyjegoś tchnienia na daną istotę i tą drogą powstały wyrazy natchnienie, grec. ómpneusis, łacińs. inspiratio, inflatus.

Dusza wreligiichrzęść., ob.N i e śmi e r te 1 no ść. Dliszan, Ob. Stefan Silny.

Duszek - Duszyński, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem srebrny koń biegnący w prawo, ze złotym rogiem na czole (Bończa IV)

1    siwym gołębiem na głowie. W koronie szlach. nad hełmem pół takiegoż konia w prawo. Herb ten wraz z nobilitaoyą nadany był dnia 29 maja 1823 przez cob. Aleksandra I za gorliwą służbę Janowi Duszyńskiemu.—(„Herb. rodź. szlachec.

W. K. Z

Duszet, miasto powiatowe w gubernii Tyfli-skiej, kraju Zakaukaskim, o 2 577 w. od Petesr-burga, a 60 w. na północ od Tyflisu, u południowego przedgórza Kaukazu, 886 m. nad p. m.;

2    041 m ców (1892); przemysł, handel i rękodzieła prawie nie istnieją. D. jest osadą bardzo dawną, wspomnianą już w XIII w., posiada starożytny kościół św. Mikołaja, szczątki dawnej warowni i baszt. Ludność trudni się ogrodnictwem. Powiat D-cki zajmuje 3 451 w. □ powierzchni i w r. 1892 liczył 65 993 m-ców, w liozbie których przeważają Gruzini i Ormianie.

Duszmiany, D u ś m i a n y, często w dziejach Litwy wspominana osada w gub. Wileńskiej, powiecie Trockim, o 2 mile na zachód od stacyi dr. ź. Petersb.-Warszawskiej, Olkieniki, na północ-nem wybrzeżu niewielkiego jeziora; — jest tu parafialny kościół katolicki, drewniany, należący do dekanatu Trockiego.

Dusznicy, po łacinie animatores, lubpro-a n i m a t i, w dawnych Czechach byli to poddani kościelni, nazwani tak dla tego, że pobożni zapisywali ich na rzecz Kościoła dla wyjednania sobie modłów za zbawienie swej duszy. Bywali to ludzie różnego stanu: włościanie, rzemieślnicy, służebnicy, w różnym stopniu poddaństwa lub zależności, — wolnych zupełnie między nimi wcale nie było. Nazwa ta napotykać się daje w w. XI do XIII, lecz i po zniknięciu jej w czasach późniejszych, stan rzeczony jeszcze się utrzymywał. — „Ottuv Sloynik*.    *

Z Dusznik Marcin (f w Wilnie d. 17 stycz-

mu z

nia r. 1627), doktor medycyny i kanonik wileński, był założycielem pierwszego szpitala w Wilnie. Działo Bię to w r. 1522; szpital ten, pod wezwaniem św. Maryi Magdaleny, przez założyciela dostatecznie uposażony, dotrwał do r. 1745, w którym Btał się pastwą pożaru.—Por.: S. Ko-śmińskiego „Słownik lek. pols.“ Btr. 100.DrJ p-Duszność, ob. Astma.

Dutozak Nykoła, najzdolniejszy z mosiężni-ków huculskich, samouk, niepiśmienny (f 1889 r. w Brusturach w Galicyi). Wyroby jego, zastosowane, jak wogóle mosięźnictwo huculskie, wyłącznie do potrzeb ludowych (toporki, prochownice, klingi, noże, fajki, łańcuszki, błyskotki do stroju kobiecego), mają niemałą wartość artystyczną i były odznaczane na wystawach krajowych. W przedmiotach tych (szczególnie w krzyżach) widoczny jest styl bizantyjski, chociaż dają się napotykać i motywa renesansowe. Niektóre też przypominają ozdoby z grobów etruskich (kółeczka do pasów), inne znów wykopaliska Schliemanowskie (zausznice, czółka).—Tr. Rehof ,Vyzbrój a kovove ozdoby Huculuv“ i „Sperki karpatskych Hucułek” („Zlata Praha“ 1888 N, 43 i 44).    *

Dutkiewicz Walenty, znakomity prawoznawca i prawnik praktyczny polski (* 5 lutego 1798 w Iłkowie, w pow. Bocheńskim w Galicyi — f 21 kwietnia 1882 w Warszawie). Urodził się z rodziców niezamożnych: Tomasza D-a i Katarzyny z Frankowskich. Zaopiekował się nim wuj, ksiądz Mateusz Frankowski w Miechowie; trzymał go najpierw przy sobie, potem oddał do szkół jarosławskich. D. odbywszy następnie nauki gimnazyalne w Przemyślu, w r. 1819 udał się zaraz do Warszawy na uniwersytet. Złożył egzamin „na maturę“ przed Rektorem konwiktu źoliborskiego i prowincyałem XX. Pijarów, Kajetanem Kamieńskim, i wstąpił na wydział prawa i administracyi w uniwersytecie. U-kończył go w r. 1822 eximia cum laude i w sierpniu tegoż r. rozpoczął aplikacyę sądową. W roku 1825 został pisarzem sądu poi. popraw, w Białej Radziwił., a po dwóch już miesiącach assessorem Tryb. Cyw. w Suwałkach. W r. 1827 awansował tamże na pisarza trybunalskiego. W r. 1835 przeniesiono go* na takiż sam urząd do Warszawy. W 3 lata późoiej był już wybitnie zdolny człowiek pisarzem sądu apeli. Gdy w r. 1840 urządzano kursa prawne, odznaczającego się cywilistę powołano do wykładania w nich prawa cywilnego. 0-bowiązki te sprawował D. do zamknięcia instytucyi w r. 1846. Zaledwie wytworzono w Warszawie IX i X depart. Rządz, Senatu (1842), powołano D-a na pisarza IX (cywilnego) dep., w roku 1843 na pomocnika Naczelnego Prokuratora Pawliszcze-wa. W r. 1858 został D. członkiem Senatu, w epoce zaś margrabiego Wielopolskiego, w lipcu 1861 r., członkiem stałym Rady Stanu, przewodniczącym w wydziale prawodawczym. W tym samym roku Komissya Sprawiedliwości wezwała go do najwyższej komissyi egzaminacyjnej (egzamina na posady), a w następnym margrabia powierzył mu w Szkole Głównej katedrę Prawa Polskiego (d 15 września). Oprócz tego przedmiotu wykładał jeszcze

D. Prawo hypoteozne, a później, wespół z Władysławem Holewińskim, Prawo Cywilne. W końcu 1863 r. wydział obrał go swoim dziekanem. Do tylu obowiązków w r. 1865 przybyły D owi czynności pedagogiczno-dydąktyczne, w Radzie wychowania Publ.; ale całe to brzemię wkrótce już miało bark pod starością pochylonych ustąpić: w r. 1867 zniesiono Radę Stanu i Radę Wych. Publ., tego samego roku D. sam opuścił Szkołę Główną, a w r. 1873 wyszedł zupełnie ze służby, złożywszy nawet urząd Członka kom. egzaminacyjnej. Spokój emeryta nie był bezczynnością uczonego. Praca naukowa, która stale zawodowi praktycznemu towarzyszyła, uszlachetniając go wyrozumiewaniem ducha prawa i woli prawodawczej, a w najwyższej instytucyi naukowej kraju stała się była nieodbi-cie potrzebną, teraz bez przerwy zajmowała ostatnie lata życia czcigodnego staroa: dowodzą tego same daty bibliograficzne. Na trzech polach rozwinął D. swoją niepospolitą działalność prawniczo nau-

1 'A

m7

mmmm

mm

Fig. 103. Dutkiewiez Walenty.

kową: dawnych praw polskich, hypoteki i jurys-prudencyi. Prócz trzeoh dzieł większych (Prawa polskie, Hypoteka, Kodeks Zamoyskiego), napisał wiele rozpraw samoistnych i polemicznych. Wszystko, czego dokonał, odznacza się ścisłością rozumowania i gruntownością wiedzy. Wróg hypotez, fantazyowania i nieuczciwości umysłowej, od samego przybycia do Warszawy zbijał gadatliwą, rozrzucającą się płytkość Wacł. Aleks. Maciejowskiego, polemizował też o prawdę z wielu innymi. Prawo stanowione było dla niego niewzruszoną piramidą: obowiązywać musiało tak, jak było pomyślane i odczute w poczęciu. * Czytać prace przygotowawcze do kodeksu — wołał na młódź prawniczą—motywa do prawa odsłaniają nam prawdziwą myśl prawodawcy. Rozpatrywać się w ju-rysprudencyi: przez rozstrzyganie praktycznych przypadków najlepiej się prawo poznaje. Czytać gruntownych autorów francuskich, prawo cywilne wyjaśniających... Ale pamiętać zawsze—że tylko w kodeksie jest^prawo pisane" (Nr. 13 poniższ. wykazu, str. 49). Z rozkoszą mawiał: „Trąba archanioła nie wzruszy wpisu*. Nie cierpiał dyletantyzmu, i gdy go ujrzał przed sobą, rąbał i oiął, a ciętym w piórze być umiał. Wrota za Maciejowskim (Nr.

10) zatrzasnął słowami: „kończąc moje spostrzeżenia słowami M-go, powiedzieć mogę: Odetchnąłem, wybrnąwszy z nawału błędów*! Przy całem jednak roznamiętnieniu umiał oddzielać siebie samego, swoje ja, od prawdy przez siebie bronionej: nigdy nie walczył pro domo sua. Rozprawiwszy się z twierdzeniami Bobrzyńskiego, jakoby właściwie w Polsce obowiązywało tylko prawo zwyczajowe, a statuta wiślickie były jedynie „projektem do prawa zwyczajowego" („Ustawod. nieszawBkie*), zakończa wróżbą dla przeciwnika świetną: w „Michale Bobrzyńskim kraj mieć będzie godnego następcę Antoniego Zygmunta Helcia* (Nr. 14, str. 71). Prawnik z krwi i kości był umysłem otwartym, postępowym, żadnych przywilejów klasowych, stanowych nie uznającym, a krytyka kodeksu Jędrzeja Zamojskiego wystarcza już sama przez się do określenia jego dodatniej wiary społecznej. Przymioty niezrównanej jasności i dokładności wniósł na katedrę, z której wszakże wykład prowadził raczej kazuistycznie, niż z pragmatyzmem zasad przewodnich, wymagającym dla siebie pewnej głębi filozofi znej. W zakresie prawa polskiego był najlepszym chyba ze współczesnych znawcą Woluminów Legum" i nigdy może te księgi nie miały tak pilnego, niestrudzonego czytelnika, jakiego znalazły w D-u. Jego dziełko o dawnych prawach, stosunkowo szczupłe rozmiarami (340 str.), napisane tylko dla wywiązania się z obietnicy danej Najwyższej komissyi egzaminacyjnej, zadziwiające przecież obfitością źródeł wiedzy i zwięzłością wykładu, z programatu do egzaminów stało się cennym podręcznikiem dla młodzieży akademickiej; ale właściwą hjstoryą prawa polskiego nie jest — może dla braku właśnie owego pragmatyzmu. W praktyce sądowej urzędnik wybijający się na czoło, w nauce umysł trwale ją wzbogacający, w życiu był mężem surowej rzymskiej cnoty — i więcej niż to, bo cnotę opierał na miłości prawdy, sprawiedliwości i ludzkości. Niezłomność charakteru łączyła się w nim z surowością zasad i bezwzględnością w ich stosowaniu względem samego siebie przedewszystkiem. I tak pozostanie D. na zawsze ozdobą prawnictwa polskiego, chlubą nauki i życia. Bibliografia pism D-a, ogłoszonych drukiem, obejmuje: 1) „O procentach, karze umownej i o zastawach antychretycznych" („Bibl. warsz.* 1841 I, 621, II 90. Rozprawa pro venia legendi na kursach prawnych); 2) „Jakim sposobem powinny być objawiane apeliacye w księgach hypotecznych zakładane?* (t że 1841 III 685); 3) „Prawo hypo-teczue w król. Polsk. objaśnione przez..." (Warszawa 1850, XXXIII i 585 str. 8-o. Komentarz z mocą jakby kanonu); 4) „Uwagi nad rozbiorem krytycznym dzieła p. t. Prawo hypoteczne etc.* („Bibl. Warsz." 1852, I 349. Odpowiedź na krytykę Cypryana Zaborowskiego, zamieszcz. t-źe 1851 II 289 i 452); 5) „O powadze wyroków i ich wpływie na wyrokowanie w innych sprawach, czy-

li o powadze prejudykatów w król. Polsk." („Pismo Zbiorowe* Ohryzki T. I, str. 262 nst.); 6) „Słowo o Tadeuszu Czackim* („G. Warsz.* 1861 i osobno: Warszawa 1861. Przeciwko Bartoszewiczowi w „Historyi Literat, polskiej*); 7) „O prawach wierzycieli do spadku po dłużniku pozostałego i o związkowych materyach podzielności i niepodzielności zobowiązań" (Warszawa 1862);    8)

„Prawa Cywilne, jakie w Polsce od r. 1347 do wprowadzenia kodeksu Napoleona obowiązywały etc.“ (Warszawa 1869, 340 i XXXIX str., 8-o. Wydane w 4 zeszytach od r. 1865 p. t. „Program do egzaminu etc.*); 9) „Rozbiór pytania: Jakie jest znaczenie art. 724 Kod. Nap.?* (Warszawa

1869); 10) „Spostrzeżenia nad Historyą prawo-dawstw słowiańskich przez Wacława Maciejowskiego etc.* (Warszawa 1870, 172 str., 8-o. D. zbija tu wywody autora w 203 punktach,); 11) „Uwagi nad dziełem Prawo Polskie prywatne przez Piotra Burzyńskiego* (Warszawa 1873); 12) „Zbiór praw sądowych przez ex - kanclerza Andrzeja ordynata Zamojskiego ułożony i w r. 1778 drukiem ogłoszony, a teraz przedrukowany, z domieszoze-niem źródeł i uwag, tak prawoznawczych, jak i prawodawczych, sporządzonych przez...." (Warszawa 1874, XI, 964, I—IV str. (Poprawki i dodatki), 8-o. Praca kapitalna, ważna dla wiedzy porównawczo - historycznej prawa polskiego); 13) „O znaczeniu jurysprudencyi* (Warszawa 1875); 14) „O mniemanem prawie zwyczajowem w Polsce* (Warszawa 1876. Od str. 31-ej przeciwko M. Bobrzyńskiemu); 15) „Słowo o stosunkach majątkowych i o prawie zwyczajowem polskiem* (Warszawa 1877. Od Btr. 30 przeciwko Maciejowskiemu i Bobrzyńskiemu, między innemi przeciw twierdzeniu kontynuatora Helcia, jakoby Aleksander istotnie wydał słynny przywilej Mielnicki). NN-ra 11, 13, 14 i 15 wyszły w „Bibliotece umiejętności prawnych”. Ad. Niemirowski uważa D-a za autora rozprawy „Rzecz o prejudykatach w Polsce*, zamieszczonej przez Estreichera (T. IV, 256) pod nazwiskiem: „Skibiński Józef Kazimierz" (por. powyższy N. 5). Znalazłoby się niewątpliwie jeszcze więcej prac zasłużonego męża, zwłaszcza w „Dz. Powsz.* z lat 1861 — 4, w „G. Sądowej* warsz., w „Czasopiśmie pośw. prawu etc.* (1863 — 9), w „Encyklopedyi" Orgelbranda większej, której był stałym współpracownikiem.— Bibl.: Wzmianki w „Ateneum*, „Bibl. Warsz.*, „Gazecie Sądowej* z r. 1882; Niemirowski A. „Walenty D.* („Tyg. Powsz." 1881, N. 40. Daty urzędowe); autor niniejszego artykułu „Walenty D.“ („Kłosy" 1882,

N. 879—81).

Dutoit Jan Filip, z przydomkiem nazwiska matczynego M a m b r i n i, znany słowem i czynem mistyk pośród Kościoła ewang -reform, francuskiego. Urodzony w Meudon, w kantonie Waadt w r. 1728, studyował teologię w Lozannie, z własnego popędu, pomimo, że ojciec jego, z powodu mistycznego kierunku, był więziony. W 29-ym roku życia zapadł ciężko na zdrowiu, i to spowodowało w nim religijną przemianę. Blizkim będąc śmierci, w pobożnym nastroju ducha, położywszy się na

Ks A* L, D.

Er J. P

ziemi, ujrzał ducha zmarłego ojca, który mu zapowiedział wyzdrowienie. Jakoż już następnego dnia stał się zdrowym, ku zadziwieniu lekarza. Zapoznawszy się z pismami Joanny de la Mothe Guyon z w. XVII, zwolenniczki mistycyzmu z łona kośoioła Rzymskiego, D.-Mambrini stał się jej wielbicielem. Przekonania swe wypowiadał w kazaniach mianych w Lozannie, z takiem namaszczeniem, że wpływ ich był niemały. Wpływ ten sprawił, źe wolnomyśl-ny Wolter widział się zmuszonym opuścić Lozannę. Dotknięty chorobą piersiową, D.-M. złożył w r. 1759 swój urząd kaznodziejski; działalność jego jednak pomimo tego nie ustała, Studyując Pismo święte, 0,ców Kościoła i dzieła sławnych mistyków, pozostając równocześnie w stosunku z wybitnymi ludźmi kierunku pobożnego, D. • M. zebrał około siebie grono umysłów pokrewnych. Przeciwnicy jego a zwolennicy Woltera nie zaniedbali jednak ogłosić go za dziwaka i upośledzonego na umyśle. W czasie pobytu swego w Genewie D.-M. nietyl-ko był narażony na rozsiewanie o nim uwłaczających wieści, ale policya dokonała w mieszkaniu ścisłej rewizyi jego papierów. To oddziałało dotkliwie na chorowitego człowieka. Nie mógł on pojąć, jak jago czysta, nieszkodząoa nikomu pobożność, oraz wylana miłość w usługach Zbawiciela świata, mogły wywołać niezadowolenie, nawet zestrony kościoła. D.-M. po wydaniu w r. 1790 w Paryżu dzieł de la Mothe, marł w Lozannie, przebywając tam u pewnej zaprzyjaźnionej fiz nim rodziny, w sam dzień śmierci Ludwika XVI roku 1793, mając lat 72. Dochody, jakie {miał, obracał na wydawnictwa i wspieranie ubogich, założywszy w Lozannie towarzystwo dobroczynności. Tak zakończył doczesny żywot mąż, będący wielką dźwignią religii Chrystusowej w swojej ojczyźnie w czasach zobojętnienia religijnego. Z dzieł jego, które miały istotny wpływ na umysły, zaznaczyć wypada: „Philosophie divine“ (3 tomy), „Philosophie ehrótienne* (4 tomy), oraz nowe wydanie listów pani Guyon wraz z sekretną korrespondencyą z Fenelonem (5 tomów). Z dzieł D - M. płynie przekonanie, źe go cechowała głęboka pobożność, ożywiona czystem dążeniem do zespolenia się duchowego z Chrystusem, przez życie pełne poświęcenia, przyczem widać tam pewne szczególne poglądy, nie licujące z prawo-wiernością kościelną. Do ich rzędu należy niezupełne poleganie na łasce Bożej i pewien brak poczucia radości wewnętrznej w Jezusie Chrystusie. D.-M. w dziełach swoich dąży do dwojakiego celu; pragnie zwalczać niewiarę, marzycielstwo religijne i magnetyzm mistyczny, a nawzajem osiągnąć wewnętrzny Chrystyanizm w przeciwstawieniu do zewnętrznej religii, do wiary historycznej, do życia powierzchownie religijnego. Według poglądów autora, Chrystus nie tylko w nas narodzić się powiuien, ale i wzrastać, działać, nawet cierpieć i umrzeć, aby mógł w nas zmartwychwstać. Takie poglądy, wygłaszane przez człowieka, który stwierdzał je na sobie, jednały wielbicieli i zwolenników w sercach nie obumarłych dla głębszego poczucia religijnego. Tym sposobem, jak to ma miejsce u mistyków., D.-M. kładł większy nacisk na subjektywny stosunek do

dzieła zbawieuia. Usprawiedliwienie to wiary nie było odczute w całej swej doniosłoś ci, a stąd Re-formatorowie, Janseniści i Herrnhuoi nie cieszyli Bię wcale wziętością u francuskiego mistyka. Był on do zaślepienia wielbicielem pani Guyon i dzielił z nią niektóre poglądy Kościoła Rzymskiego. Tak np. dziwi w protestanckim teologu z całą powagą przeprowadzona nauka o Niepokalanem poczęciu Matki Zbawiciela. Wiele spekulatywnego ducha było w tym mistyku; zadziwiał on na razie, zapomniany został w następstwie czasu, ale błogo oddziaływał na umysły, pragnące źyó miłością dla Chrystusa Pana i z nim się zespolić.

Dutrochet R e n e Joachim Henryk (* w zamku Nóon [Indre] d. 14 listopada r. 1776— f w Paryżu d. 4 lutego r. 1847), lekarz i przyrodnik francuski. Był potomkiem rodziny szlacheckiej, oddawna osiadłej w Poitou i dość zamożnej; gdy jednak ojciec jego, oficer w pułku króla J. M., po wybuchu rewolucyi wyszedł z kraju, dobra rodzinne podległy konfiskacie, i młodziutki D. ujrzał się znaglonym do zajęcia się czemkolwiek, by wyżyć. Udał się wtedy do Rochefort i wstąpił na służbę do marynarki; uciekł z niej jednak niebawem, by się połączyć z Wandejczykami. Tymczasem przybył za późno, zastał bowiem szeregi o-brońców monarchii rozbite: musiał więc uchodzić przed zwycięzcami i ukryć się, gdyż w razie pochwycenia, czekała go kula za dezercyę. Dopiero w r. 1802 wyszedł z ukrycia swego i udał się do Paryża, gdzie się zapisał na wydział lekarski, skończył go jako doktor medycyny w r. 1806, o-broniwszy wybornie napisaną rozprawę p. t „3rló-moire sur une nouvel!e thśorie de la voix“, po-czem wstąpił do służby wojskowej jako lekarz. W r. 1808 wysłano go do Hiszpanii, gdzie początkowo pełnił służbę przy ówczesnym królu J ózefi e, bracie Napoleona, następnie został mianowany lekarzem naczelnym szpitala wojskowego w Burgos, przepełnionego chorymi na tyfus wysypkowy. D. na niebezpiecznem stanowisku tóm wytrwał mężnie przez kilka miesięcy, aż i jego napadła straszna choroba. Po długich cierpieniach, uniknąwszy śmierci, powrócił do Prancyi w r. 1809 i osiadł w Cha-teaurenault — (Indre-et-Loire), gdzie odtąd stale przemieszkiwał, oddając się pracom naukowym. Napisał wiele rozpraw różnej wartości z dziedziny fizyki, fizyologii, embryologii, histologii, anatomii i zoologii; niepodobna ich tu wyliczać wszystkich, tembardziej, źe niektóre z nich utraciły już swą wartość naukową, inne zaś nigdy jej nie posiadały. Najważniejszem i najcenuiejszem dziełem jego są: „Nouvelles recherches sur Tendosmose et l’exo-smose etc.“ (Paryż 1828), które zapewniły mu w świecie naukowym stanowisko zaszczytne. W r. 1823 został Członkiem Akademii Medycznej, a w 1831 wybrano go na członka Akademii Umiejętności. D. należał do grona wybitnych fizyologów swego czasu.—Por. „Bulletin de 1’Acad. de med.”

T. XII, str. 337 i Dechambre „Diction. encyolop. des Sciences med.“ T. XXX, str. 723.

Dutroulau August Fryderyk (* w Brest dnia 31 marca r. 1808 —f tamże dnia 28 stycz-

230.

nia r. 1872), lekarz francuski. Mając lat 19, wstąpił do służby w marynarce, w r. 1839 został lekarzem klasy pierwszej, a w 1841 otrzymał w Paryżu dyplom doktorski. W r. 1848 objął służbę jako pomocnik lekarza naczelnego na wyspie Martynice, a w 1851 został lekarzem naczelnym na Guadelupie. Opuściwszy w r. 1857 służbę czynną w marynarce, otrzymał miejsce inspektora lekarskiego w Dieppe; na niem pozostawał do r. 1866, w którym stan zdrowia zmusił go do usunięcia się w zacisze domowe. Z licznych prac jego dwie tylko wymieniamy: 1) „Traite des ma-ladies des Europeens dans les pays chauds, re-gions tropicales; climatologie, maladies endómiąues* (Paryż 1861, wyd. drugie tamże 1868), dzieło to źródłowe, nagrodzone zostało przez francuską Akademię Nauk, i przez Akademię Medyczną, należy też do rzędu najlepszych o chorobach strefy gorącej, i 2) „Des modifications introduites dans 1’hygiene navale par 1’application de la vapeur a la navigation" (w „Bulletins de 1’Acad. de mei.u 1863 — 64 i „Gazette hebdomad.* 1863). — Por. „Arcliiyes de mól navaleM T. XVII r. 1872, str.

Dr J. P.

Duumviri, potem Decemviri, następnie Quin-decemviri sacris faoiundis (kollegium złożone z 2, 10, 15 członków do odprawiania ofiar), najpóźniejsze (z wyjątkiem Septemviri epu-lonum), ale nie najmniej ważne z Czterech kol-legiów kapłańskich, które Rzymianie nazywali summa albo amplissima Collegia. Założenie instytucyi D-rów stanowi pewien punkt zwrotny w religijnej historyi Rzymu, Jakoż, religia ustanowiona przez Numę Pompiliuaza, powstała z żywiołów czysto narodowych (dii patrii, ritus patrii); za panowania obcej dynastyi Tarkwiniuszów zakradać się poczyna element grecki, religia się hel-lenizuje a za nią i umysł społeczny: poczyna się to mianowicie od wprowadzenia ksiąg Sybilliń-skich i urzędowego zatwierdzenia zamieszczonych tam wróżb, tak, iż konserwatorowie tego zbioru u-waźali się za urzędowych reprezentantów nowego dii cha, który wtargnął do Latium, i oto są D. Nie był to zrazu zapewne duch sympatyczny dla ogółu. Legenda wspominająca o targowaniu się w różnych odstępach czasu o kupno ksiąg Sybil-lińskich (ob. Sybilla), przetłómaczona na prozę, zdaje się wskazywać, że bogowie Olimpu, usadowieni w Cumae, z trudnością przedostawali się do Rzymu, odpychani przez wstręt do nowatorstwa. Stało się jednak: Tarkwiniusz księgi kupił i dwom z pośród najznakomitszych obywateli pilną straż nad zawartemi w nich wróżbami powierzył (Dyoniz. z Halik. IV, 62). Prawie nio z tekstów nie wiadomo o pierwotnej organizacyi tego kollegium z dwóch; sam tytuł także nie wiele mówi. Każda inna instytucya rzymska ma już w tytule swój cel oznaczony: augurowie, cenzorowie i t. p. Tu są to tylko: dwaj mężowie, zatem sama liczba. Dodatek sacris faoiundis pozornie tylko funkcyę tych dwóch mężów objaśnia słowy: do odprawiania ofiar. Jakich ofiar, jakim bogom, gdzie? Rzecz-by się wyjaśniła, gdy-

EnsyW. Fow»x- Tllustr. Zet* 13<- T. lT-ty,

bv dodano: według obrządku greckiego; ale objaśnienia tego widocznie chciano uniknąć, ażeby nie razić narodowców położeniem kropki nad I: niejasność tytułu dowodem jest pod tym względem wstydliwości. To jedno jasne, że, dzięki Tar-kwiniuszowi, obok, jeśli się godzi tak wyrazić, kościoła narodowego, powstaje w Rzymie kościół obcy, nowy, zapożyczony z Południa od osady greckiej w Cumae, którego wyrazem jest inBtytu-cya D-ów, a którego tajemnice złożone są w księgach Sybillińskich. Nie jest to kościół już sformowany, ale dopiero do sformowania. A kto go ma formować? Właśnie ci dwaj przedstawiciele, których mianując król, nadaje im, nietylko straż nad księgami, ale zarazem prawo interpreta-cyi ich tajemnic, prawo zatem bardzo szerokie. Silny musiał już powiewać wśród Latynów prąd helleński, jeżeli instytucya ta, przeciwnarodowa, przez obcą a następnie znienawidzoną dynastyę wprowadzona, nawet po obaleniu jej pozostała, i owszem uległa reorganizacyi wewnętrznej. Re-wolucya, wszystkim kollegiom kapłańskim dozwalając kompletować się przez wybory z własnego ramienia (cooptatio), zastosowała zasadę tę i do D-ów. Ale cóż to jest kollegium z dwóch? Jeżeli jeden z nich umarł, to panem wyboru był tylko jeden pozostały; a nuż skutkiem jakiej klęski, wojny, wypadku lub moru, zginęli obaj razem? Musiał nastąpić chyba podobny wypadek, gdyż w dalszym przebiegu widzimy pomoźenie liczby członków. Jak się to stało?—nie wiemy. Liwiusz (XXV, 12), powiada tylko: „alterum senatusconsultum fac-tum esse ut decemviri sacrum graeco ritu face-rent“. Zatem zamiast dwóch, ustanowił senat dziesięciu kapłanów do sprawowania ofiar o-brządku greckiego. Reforma ta przypada na rok 367 przed Chr., to jest na czas największego wrzenia pomiędzy patrycyuszami i plebejuszami. Skorzystali z tego pomnożenia liczby członków ci o-statni i zażądali połowy miejsc dla siebie, czemu, lubo niechętnie, poddali się patrycyusze. Rok 367 przed Chr. to początek największej działalności i największego wpływu tego kollegium. Wtedy - to Rzym pełną piersią wdychał pierwiastki greckie, a Decemwirowie (ob.) całą Biłą, rozumie się, na korzyść własną, kierunek ten popierali: bo sko-roć nowy ten obrządek podpadał pod ich nadzór, to rozpowszechnienie się jego leżało w ich interesie, nadawało ich korporacyi ważność podobną ze zgromadzeniem narodowych pontyfików i augurów. Niebawem też w dostojeństwie zrównali się z nimi (Tacyt „Ann“ III, 64). Zrównani i pilnie kult grecki na grunt rzymski przesadzający, zyskali nową potęgę liczebną. Sylla, podnosząc kollegia pontyfików i augurów do liczby 15 członków, zastosował toż samo i do Decemwhrów, zwłaszcza, iż zaszła potrzeba zrekonstytuowania materyału wróżebnego, zniszczonego przez pożar. Caelius, w jednym z listów do Cycerona (VIII, 4), pierwszym jest, u którego kollegium to występuje jako Quindecim-viri s. f., pod r. 51 przed Chr.; i odtąd skład w tej liczbie przechodzi w czasy cesarstwa. W wiel-kiem zachowaniu u rządu i narodu sybillińskie

47

kollegium sacris faoiundis nawet po wprowadzeniu chrześciaństwa wegetuje pod osłoną względnej tolerancyi. Julian apostata, gorliwy choć spóźniony poganin, stara się je galwanizować i dla podtrzymania chwały, przed wyprawą na Persyę zasięga tam wróżb, tylko, co prawda, nie korzysta ze złowrogich ostrzeżeń („4mm. Marceli.* 23, 1). Zasięgają tam wróżb jeszcze w roku 402 podczas najścia Gotów; i dopiero zwycięzca ich, znakomity wandal Stylikon, według poety Rutiliusa, Galla, rozkazał spalić czcigodny zbiór wróżb sybillińskich, a tern samem, ku wielkiemu lamentowi zastępu pogańskiego, koniec położył zgromadzeniu, założonemu przez Tarkwiniusza (ob. Rutil. Numatianus „Itinerarium” w wyd. Wernsdorfa Poetae lat. min. II, 5139).

P'W naturze instytucyi, D. byli wróżbitami jak au-gurzy, kapłanami jak flaminowie, administratorami jak pontyfikowie, z tą różnicą, żę o losach ludu rzymskiego proroczyli wyłącznie na podstawie ksiąg sybillińskich i innych wróżb, które z czasem weszły w ich skład, nie tak, jak np. augurowie ze zjawisk natury, z lotu lub wnętrzności ptaków, z żarłoczności kurcząt (ob. Augur). Inny też był u nich sposób udzielania wróżby na zapytanie klienta. Augur, wpatrując się w swoje znaki, według tego, jak je rozumiał, lub udawał, że rozumie, odpowiadał ustnie. Inaczej to odbywało się u D-w. Wróżbita sybilliński nie miał żadnych znaków; on ma tylko księgi, których układ zewnętrzny dwojako tłómaczą: Niebuhr widzi w nich wolumina zszyte, mniej więcej na podobieństwo kajetów naszych („Rom. Gesch.“ I, str. 561); Delau-nay przeciwnie („Moines et Sibylles** str. 157—8) utrzymuje prawdopodobniej, że składały się one z luźnych kartek, czy tabliczek. Staje tedy przed D-em klient i żąda wróżby. Wtedy wróżbita, według pierwszego systemu, otwiera na traf księgę i natrafiony tekst daje mu do odczytania; według drugiego systemu, wróżbita miesza tabliczki, jak karty do gry, podaje klientowi jedną, a tekst na niej znaleziony służy za odpowiedź (sposób znany i w naszych zabawkach towarzyskich); to się nazywało wróżeniem per sort es i było bardzo u-powszechnionem wśród ludów italskich, nawet między świeckimi; tabliczki bronzowe z podobnemi odpowiedziami odkopywane są dziś jeszcze. Ważność takiej odpowiedzi ksiąg sybillińskich polegała na ich rzekomej świętości i na tern, że przechodziła przez poświęcane ręce powołanego ad hoc D-ra, które też on uroczyście osłaniał i działał pod natchnieniem boga. Czy klient był mądry z tak pozyskanej odpowiedzi, to inna rzecz, zależąca od jego bystrości i interpretacyi, tembardziej, że wiersze tekstu (wszystkie odpowiedzi wróżebne, każdej świątyni, wyrażane były zawsze wierszem, heksametrem, i to najczęściej o podwójnem znaczeniu, np. Ajo, te Aeacida Romanos vincere posse), jasnością zbyteczną się nie odznaczały. Spełniła się wróżba, to szczęście klienta; nie spełniła się, to był tak nieszczęśliwy, że ją źle zrozumiał, bo przy bliźszem przyjrzeniu Bię, post factum, cna właśnie oznaczała to, co się spełniło wbrew fałszywej interpretacyi klienta. Odpowiedzi wreszcie sybillińskie bywały bardzo krótkie, a gdy chodziło o sprawy publiczne, zawsze interpretacya przechylała się ku życzeniom rządowym. I nic dziwnego. Kapłaństwo w Rzymie nie było ani kastą, ani klerem; kapłani byli tak dobrze obywatelami, jak inni, wybierano ich z pośród senatorów i innych dygnitarzy państwowych; w czasach stronnictw należeli do pewnego stronnictwa. Z drugiej strony władza nie po to zaprowadziła D-rów, aby oni stanowili oppozycyę, podtrzymywali zabobon, ale przeciwnie, żeby dopomagali rozwojowi postępowemu; więc-by oppozycyi nie zniosła: dla tego też taką tylko ogłaszano publicznie interpretacyę wróżb sybillińskioh, jaka przeszła przez cenzurę rządu. Kwindecemwirowie, zarówno jak auguro-wie i pontyfikowie, nie posiadali żadnej, co się zowie, inicyatywy. Nie mogli ani otwierać ksiąg (adire, inspicere libros), bez wezwania od senatu, ani tembardziej ustanawiać sami przez się obowiązkowego znaczenia, jakie wynieśli z przeczytanego wersetu. I to nie tylko za rządów takiego podejrzliwego tyrana, jak Tyberyusz, niedyskretna sybilla mogła być uważaną za niebezpieczeństwo publiczne; zdarzały się i za rzeczy pospolitej wypadki nadużyć, jakie zajść mogły skutkiem nieo-ględnej interpretacyi. Istnieją mniej więcej autentyczne wyciągi z ksiąg sybillińskioh, które samowolnie i zuchwale interpretuje duch stronniczy lub osobista ambicya. Naprzykład: jeden z głównych wspólników Katyliny, Korneliusz Lentulus, chodził po mieście, a rozgadywał, że przepowiadana jest na bieżąoy rok wojna domowa, oraz, że władza, obiecywana trzem Korneliuszom, dostanie się i jemu jako trzeciemu, obok Sylli i Cynny („Liw.* 38, 45). A przykładów takich moźnaby zacytować więcej. Cycero też już, głównie w swo-jem „De divinatione*, sceptycznie na tę instytu-cyę spogląda. Lubo Sybilla jest w gruncie władzą prorokującą, nie proroctw oczekiwano od kol-legium na jej cześć założonego, ale recept na u-śmierzenie gniewu bogów, czyli, jak powiada Var-ro („De re rust.“ I, 1): „Ad cujus (Sibyllae) libros.... publice solemus redire, quum desideramus quid fa ci en dum sit nobis ex aliquo portentoM. Czyli że, naród dbał o wróżby sybillińskie wtedy głównie, kiedy chodziło o odwrócenie lub uśmierzenie klęski powszechnej, gniewowi bogów przypisywanej (głód, mór, potop i t. p.).

Stąd znaczenie D-rów, jako, nie już wróżbitów, ale kapłanów i ofiarników. Liwiusz nazywa ich kapłanami Apollina i nie dziwo, ze względu na blizkie pokrewieństwo Sybilli z tym głównym koryfeuszem wróżbiarstwa greckiego. Dzięki temu i kult tego boga powstaje w Rzymie, wznoszą się na jego cześć świątynie, ustanawiają doroczne igrzyska. Apollo, za sprawą kapłanów, wciąga do tego kultu całą gromadę ciążących do niego bóstw. I tak: ku końcowi III wieku przed naszą erą zainstallowany został urzędowo w Rzymie syn jego, Asklepios, pod łac. mianem Eskulapa; a przed nim jeszcze matka Apollina, Leto, pod im. Latony; następnie siostra jego, Artemis, użyoza swych dzi-

E K.

E. E.

Duumyiri nayales, nadzwyczajni prefekci morscy, admirałowie, którzy zajmowali się urządzaniem i ekwipowaniem statków wojennyoh, a jak się zdaje, bywali nawet głównymi dowódzcami sił morskich: tak przynajmniej nazywa duumvira Korneliusza w wojnie przeciw Tarentynom Appian („Samn.⁴⁴ 7). Ustanowienie tego urzędu oznacza na rok 312 przed Chr. Liwiusz (IX, 30).

Duumvirl aedi faciundae oraz aedi dedican* dae, dwaj urzędnicy, zajmujący się, według otrzymanego zlecenia, budową lub poświęceniem świą-

E. E.

Utai.

kioh i dziewiczych wdzięków spokojnej Dianie. Apollo, Eskulap i Latona zachowały jeszcze charakter bóstw obcych; ale od Artemidy poczęło się istne przeistaczanie bóstw greckich w miejscowe. Italijska Ceres (matka tworząca, od „oreare⁴⁴) oraz Proserpina (roślinność pchająca się ku światłu) pomieszały się z Demetrą i Persefoną. Liber z In-digitamentów Numy i równoważna mu Libera, ozuwające nad płodnością mężczyzn i kobiet, skąd li beri, dzieci, pożyczają rysów Dyonizosowi i Korze. Kapłani sacris faciundis w tej trans-substancyalności idą jeszcze dalej. Ponieważ bóstwa chtoniozne (ziemne) powinowate są z podziem-nemi, wcześnie więc zespolenie boga Dis - pater z Prozerpiną, na wzór greckiej pary Hadesa z Persefoną, znajduje poświadczenie we wzniesionym im wspólnym ołtarzu na teretum. Trze baby prze-biedź całą mitologię klasyczną, ażeby zaznaczyć wszystkie utożsamienia, w których się uwidocznia ręka Kwindeoemwirów, nie licząc tych, gdzie na poświadczenie faktu niema dokumentów. Czasami identyfikacya polega jedynie na podobieństwie fonetycznem nazwy. Jakoż, HerakleB grecki z Herkulesem latyńskim w znaozeniu wewnętrznem nie ma nic wspólnego, jednakże wprowadzony nie o-mieszkał zatrzeć rysów miejscowego bóstwa. Pod tymże samym kierunkiem religia rzymska przygotowywała się w późniejszym okresie do nowej e-wolucyi, przekraozająo oykl czysto helleński, aby się rzucić w zabobonność wschodnią, Już w roku 205 przed naszą erą, ciągniona nieprzeparcie ku swej pierwotnej ojczyźuie, Sybilla, przyrzekła Rzymianom wyparcie Hannibala, pod warunkiem jeżeli sprowadzą z Azyi mu. Cybelę Prygijską. I tak się stało; a był to początek religii, która miała następnie wielki wpływ na dusze i nawet opóźniała zwycięstwo chrystyanizmu. Takie odnawianie, czy reformowanie religii narodowej, przez zetknięcie zrazu z żywiołami belleńskiemi, następnie ze wscho* dniemi, było zawsze i wyłącznie dziełem sławnego kollegium sacris faciundis, kapłaństwa cudzoziemskiego autoramentu, które, pod skromnym tytułem Dwumęźów za Tarkwiniusza w Rzymie powstałe, przeciągnęło byt swój do czasów chrześciaństwa. Dzieje tego kollegium powinien poznać każdy, kto, nie biegły w mitologii klasycznej, słyszy lub czyta nazwy bóstw rzymskich, mieszające się z greckiemi lub od nich się odcinające, a sprawy sobie z tego zdać nie umie, i co rozumieją tylko specyaliści. Do bliższego poznania tyoh dziejów służą: Delaunay „Moines et si-bylles dans l’antiquitó Judeo-Grecąue⁴⁴ (Paryż 1874, str. 141 — 168); Marquardt „Rom. Stadtverwal-tung“ (Lipsk 1878; III, str. 337 — 380); Leclercq „Hist. de la diyination dans I’antiq.” (Paryż 1882, IV, str. 286—317). Każde wreszcie dzieło traktujące o instytnoyach rzymskich posiada rozdział odnoszący się do II - X - i XV-virów.

Duumviri capitales v. D. perduellionis, według Liwiusza (I, 26) ustanowieni przez Tulliusza Hosti-liusza, z powodu siostrobójstwa, dokonanego przez Horaoyusza, sędziowie w wypadkach zbrodni ozna-ozanej terminem sądowym Perduellio (ob.).

E. E.

tyni (Liw. XXVIII, 42; VII, 28).

Duv., w zoologii skrócenie nazwiska Q. L. Da-v e r n o y.

Duyal, ród szwajcarski, pochodzący z miasta Rouen we Francyi. Protoplastą jego był Stefan, który, przyjąwszy protestantyzm, emigrował do Genewy, gdzie za 20 talarów uzyskał obywatelstwo (r. 1555). Jedna gałąź tej rodziny przeniosła się w zeszłem stuleciu z Genewy do Anglii, gdzie wydała kilku zdolnych oficerów marynarki, którzy się odznaczyli podczas wojen Napoleońskich; inna osiadła w Rossyi: Ludwik Dawid został nadwornym jubilerem Katarzyny II. Syn jego, Jakób Dawid, jubiler Pawła I, wrócił do Genewy w r. 1803. Syn tego ostatniego, Jakób Ludwik, był prokuratorem generalnym oraz profesorem prawa w Akademii genewskiej. Kuzyn publicysty, Stefana Dumont (ob.), ogłosił! on w r. 1832 jego Wspomnienia o Mirabeau wraz z własnemi notami i dokumentami, przytoozonemi na obronę wielkiego trybuna. Drugi syn Ludwika Dawida, Jan Franciszek Andrzej (1776—1854) mieszkał w Petersburgu do r. 1817; zgromadził w Genewie wielką galeryę obrazów, sprzedaną następnie (1845) hrabiemu Morny. Syn jego, Ludwik Stefan (* 1824), jest utalentowanym malarzem - pejzażystą. — Andrzej Jakób (1828 — 1887), syn Jakóba Ludwika, doktor medyoyny, będąo bibliotekarzem genewskiego Towarzystwa Lekarskiego, zebrał i opracował nadzwyczaj szczegółowo materyały do dziejów medycyny w Genewie; praca jego została ukońozouą przez d-ra L. Gautier. Hygienista i filantrop, zapalony apostoł wtrzemięźliwości, założył on w Genewie w r. 1872 szpital dla dzieci.—Dawid Jakób Plantamour D.ł(1814—90) podarował w r. 1885 miastu Genewie znakomitą kollekcyę monet rossyj-skich, zgromadzoną przez jego rodzinę podozas długiego pobytu w Rossyi. Kollekoya ta, urządzona pod kierunkiem numizmatyków rossyjskicb, liczy 3 400 sztuk złotych, srebrnych, miedzianych i ze skóry. Uchodzi za największą tego rodzaju, jaka istnieje po za granicami Rossyi.—„Gr. Enoye.⁴⁴, Lami-rault’a.

DuvalgWalenty (właściwie Jameray), uczo-. ny francuski (* 12 stycznia 1695 w Arthonnay w Szampanii—f 13 września 1775 w Wiedniu). Był synem ubogich włościan i służył za pastuszka przy klasztorze św. Anny pod Lunevillem, gdzie, poduczony trochę przez zakonników, sam już o własnych siłach uczył się matematyki, astronomii i geografii. Książę Lotaryński, zszedłszy go przypadkiem w lesie klasztornym, stadyująoego

mapę geograficzną, oddał do kollegium jezuitów I na swoją stronę tak groźnego leadera, wszakże w Pont-ń-Mousson. W r. 1718 książę Leopold Lotaryński zabrał go z sobą do Paryża; w 1719 zamianował go swoim bibliotekarzem i założył dla niego w Akademii lunewilskiej katedrę histo* ryi i starożytności. Syn protektora jego, Leopolda,

D. zerwał z nimi publicznie i zwalczał ich nie-litościwie. Nie popierał gabinetu z dnia 16 maja (1876) i przepadł podczas wyborów 1877 r. Wrócił do izby dopiero 25 maja 1884 r. jako deputowany z Bernay. Wybrany ponownie w r. 1885 z depart. Eure, krzątał się z zapałem około utworzenia prawicy republikańskiej, gdy śmierć przeszkodziła jego planom. Zasługują na zaznaczenie niektóre z jego wysoce ciekawych i oryginalnych mów, wygłoszonych przy otwieraniu kadencyj sądowych („discours de rentróe“), jako to: „Etude historique des lois sur les cśrśales*, „Monsieur de Martignac*, „De 1’lnfiuence de Voltaire sur nos moeurs judiciaires“. Założył w r. 1876 „Nation“ (wespół z Albertem Duruy, jako naczelnym redaktorem).—„Gr. Encyc." Lamiraulfa.

Duval Emil Wiktor, gener. Kommuny (* 1841 w Paryżu, rozstrzelany 4 kwietnia 1871 w Petit Bicótre). Z zawodu giser, przejął się wcześnie zasadami socyalistyoznemi i ku końcowi drugiego Cesarstwa był jednym z najbardziej czynnych członków Międzynarodówki. Skazany w lipcu 1870 na dwa miesiące więzienia, został, po ogłoszeniu rzeczypospolitej 4 września, pułkownikiem 13-go legionu gwardyi narodowej paryskiej i brał wybitny udział w rozruchach ludowych 31 października 1870, tudzież w wypadkach 18 marca 1871 r. Wybrany na członka kommuny i zamianowany generałem gwardyi narodowej (26 marca 1871), otrzymał w dniu 3 kwietnia rozkaz uderzenia na czele oddziałów powstańczych na Wersal. Atoli zaraz po wymarszu z Paryża został osaozony przez wojska generała Vinoy, wzięty do niewoli i doraźnym sądem wojennym rozstrzelany.—„Gr. Encyc. “ Lami-raulta.

Franciszek Lotaryński, zostawszy w. księciem toskańskim, powołał go za sobą do Florencyi, a w r.

1745 wstąpiwszy na tron austryacki, oddał pod jego zarząd założoną przez siebie w Wiedniu bibliotekę, oraz gabinet starożytności i medali (r. 1748)

Dzieła, treści wyłączne numizmatycznej, poprzedzone jego biografią, wydał Koch w Strassburgu p. d. „Oeuvres do Duval” (1784). Oprócz tego z Froe-lichem i Khellem r. 1755 D. opracował „Numisma-ta cimellii Austriaci Vindobnensis“.    *

Hml.

Duval Aleksander (* 1767 w Rennes—f 1842 w Paryżu), brat Karola Aleksandra, założyciela cza-sop. „Dócade philos.”, pisarz dramat, franc. Jako żołnierz marynarki uczestniczył w wojnie amerykańskiej, później został aktorem i rządził róźnemi teatrami. W r. 1812 był wybrany do akademii, a w 1831 r. został bibliotekarzem księgozbioru Arsenału. W swoich utworach scenicznych okazał wiele talentu w zręcznem przeprowadzaniu intrygi, wyzyskiwaniu sytuacyi i źywem prowadzeniu dya-logów. Celniejsze z nich są: „Edouard en Eoosse"

Hml.

Duval J erzy, publicysta, dramaturg, powie-ściopisarz i poeta francuski (* 2 lutego 1847 roku w Paryżu). Był współpracownikiem wielu dzienników („Gaulois*, „Figaro*, „Evenement“ i in.); napisał kilka dzieł scenicznych, grywanych w 0-deonie, Renaissance i Cluny, wiele powieści, poemat „Laurette*, obok tego zaś „Histoire de la lit-tórature róvolutionnaireu.    *

Duval Mateusz, spółczesny profesor wydziału lekarskiego w Paryżu; dyplom doktorski osiągnął tamże w r. 1869. W r. 1872 stanąwszy do konkursu z anatomii i fizyologii, napisał rozprawę p. t. „Structure et usages de la rótine* i został prosektorem fakultetu lekarskiego w Strassburgu, potem dyrektorem laboratoryum antropologicznego w Ecole des Hautes Etudes, profesorem anatomii w szkole wyższej sztuk pięknych; w 1856 r. zajął katedrę anatomii na fakultecie lekarskim; w 1882 wybrany był na członka Akademii lekarskiej, w r. 1887 otrzymał krzyż legii honorowej. Razem z L. Lereboulletem opracował „Manuel du microscope dans ses applications au diagaostic et a la clinique“ (Paryż 1873, wyd. 2-gie tamże r. 1876) następnie wydał sam już „Precis de techni-que microscopique et bistologique, ou introduction pratique a 1’anatomie gónerale* (Paryż 1878). Ogłosił też poszukiwania nad Spermatogenezą u ga-

(1802). „Le tyran domestiqae“ (1805), „La jeunes-se de Henri IVU (1806), „Le chevalier d’ indu-strie* (1809) i „Le faux bonhomme⁴* (1821). Wyszły one zebrane p. t. ;;Oeuvres” (9 tomów, Paryż, 1822—25). Oprócz tego D. napisał: „Le mi-santhrope du Marais, historiette des temps moder-nes“ (1832), i „De la litterature romantique“ (1833), dzieło, w którem autor uważa Wiktora Hugo za winnego upadku poezyi dramatycznej. W polskim przekładzie istnieje „Wet za wetu przez J.

Jasińskiego (Warsz. 1830).

Luval Juliusz, ekonomista francuski (* 1813 w Rodez — f 1870, skutkiem przypadku na drodze żelaznej pod Orleanem). Z razu był adwokatem w mieście rodzinnem, ale w r. 1847 udał się do Algieryi i założył tam dziennik „Echo d'Oranu; powróciwszy^ zaś w 1855 do Francyi, kierował cza sopismem „Economiste franęaisu. Wydał: „L’Algó-rie, tableau historique et statistique“ (wyd. 2, Paryż 1859); „L’hi8toire de 1’ómigration europóenne-au XIX sióole* (1862); „Les colonies et la politi-que coloniale de la France* (1864); „Discours sur les rapports entre la góographie et 1’óconomie po-litique“ (1867) i in.    *

Duval Edgar Raul, polityk francuski (* 1832 w Laon,- f 10 lut. 1887 w Monte - Carlo). Był prokuratorem przy trybunale w Rouen w r. 1870, lecz po ogłoszeniu rzeczypospolitej podał się do dymis-syi i został adwokatem. Wybrany z depart. Sekwany Niższej do Zgromadzenia Narodowego (2 lip-ca 1871), zajął miejsce na ławkach bonapartystów.

Wywierał wielki wpływ na prawicy Zgromadzenia i dawał się we znaki ministrom swemi interpela-cyami, uderzając zwłaszcza gwałtownie na członków rządów Obrony narodowej. Przyczynił się do upadku Tbiersa. Orleaniści usiłowali przyciągnąć

Dr J. P.

dów (1879 i 1880), „Próois de 1’anatomie ń 1’usa-ge des artistes* (1881), życiorys K. Bernarda i w. in.

Dtivall Jan, kapłan polski, pochodzenia francuskiego (f V8b w Tarnowie); był w roku 1757 proboszczem wojnickim; dzięki protekcyi biskupa Młodziejowskiego został później proboszczem offi-cyałem kapituły tarnowskiej; a gdy rząd austryac-ki po zajęciu Galicyi urządził dyecezyę Tarnowską, D. został wybrany na pierwszego jej biskupa i potwierdzony w Rzymie, ale umarł przed o-trzymaniem sakry. — P o r ó w. artykuł Bartoszewicza w „Encykl. S. Orgelbranda*.

Duvanx Juliusz (Jules-Yves-Antoine), mąż stanu francuski (* w Nancy 21 maja 1827 r.). Kształcił się w szkole normalnej, potem był profesorem kolejno: kollegium w Saintes, liceum w Montpellier, wreszcie liceum w Nancy. Wybrany na członka rady municypalnej w Nancy, potem na ozłonka rady generalnej dep. Meurthe-et-Moselle, odwołany został przez ministra Fourtou za republikańskie swoje zasady. W 1876 r.,bę-dąo deputowanym z Nancy, zajmował się żywo sprawami szkolniotwa; w r. 1882 d. 2 lutego zamianowany podsekretarzem stanu w ministeryum wychowania publicznego, objął w niem d. 7 sierpnia tekę po Juliuszu Ferrym (w gabinecie Du-clerca) i zachował ją w gabinecie Fallióres’a aż do 23 lutego 1883 r. Popierał stale ministeryum opportunistyczne, walczył przeciw bulangźyzmowi i nie brał udziału w wyborach generalnych roku 1889.—Wydał Cycerona: „De Senectute*, „De Si-gnisu, „De Supliciis*, oraz Wergiliusza wOeuvres complótes*.    —

Duverger Teofil Emanuel, malarz współczesny (* w Bordeaux 7 września 1821). Zawód swój artystyczny rozpoczął od malarstwa dekoracyjnego; ale bystry zmysł obserwacyjny pociągnął go do próbowania sił swoich w małych obrazkach rodzajowych, i na tern polu znalazł wkrótce artysta powodzenie niemałe. Kompozycye jego humor j styczne, malowane pędzlem delikatnym lecz zarazem soczystym, pełne wdzięcznej harmonii, rok rocznie ukazywały się na wystawie w pałacu przemysłowym od pierwszego występu w 1851; smak w nich jednak wydaje się niekiedy przestarzałym. Wymieniamy najlepsze: Odwiedziny mamki (Sal. 1859); Misa dziadunia; Siostry miłosierzia (S. 1861); Ostatnie Sakramenta; Cygani (S, 1886); Gra w chowanego (S. 1864); Rolnik i jego dzieci (S. 1865, w muzeum luksembur-skiem); Córka żałująca za grzechy (S. 1866); Imieniny babuni (S. 1879) i w. in.    *

Du Vergier albo Du Verger de Hauran-n e Jan, inaczej „abbó de Saint-Cyran" (Sasnt-Si-ran, z łacińska Sigirannus), przyjaciel i pomocnik Janseniusa, pierwszy krzewiciel jansenizmu we Francyi (* 1581 w Bajonnie—f 11 paźdz. 1643 w Paryżu). Po skończeniu szkół francuskich, na teologii w Lovanium zaraził się naukami Bajusa i Mo-liny, a zaprzyjaźnił z młodzieńcem wielkich nadziei, Korn. Janseniusem, sprowadził go do Paryża i wyszukał mu miejsce nauczyciela prywatnego. W r.

1609 ogłosił dziwaczną rozprawę „Question rol'ale, oń il est monstrć en ąuelle extrómitó, principalement en temps de paix, le sujet pourroit estre obligó de conserver la vie du prince aux dópens de la sienne* i stał się głośnym. W r. 1611 wraz z przyjacielem wyjechał do Bajonny i studyował św. Augustyna. Miejscowy biskup zrobił go kanonikiem swej katedry, a wychodząc w parę lat potem do Tours, na arcybiskupstwo, wyjednał mu przeniesienie do Paryża. W r. 1615 był D. w Poitiers i bronił drukiem biskupa Chasteignier da la Rochepo-say, nacierającego srodze na protestantów. Otrzymał za to od niego kanonię, a potem przeorstwo w Bonneville, które r. 1620 odstąpił swemu siostrzeńcowi, Marcinowi de Barcos, mając już zapewnione opactwo w Saint-Cyraa w Turonii (Tours); przyprowadziwszy klasztor do reguły, sam wyjechał do Paryża. Tu zaznajomił Bi# z Arnauldem d’Audilly i wespół z nim, Janseniusem i 3-ma teologami katolickimi w r. 1621 miał jakoby u kartuzów w Bourg-Fontaine radzić nad zastąpieniem katolicyzmu przez deizm. Pascal w listach swoich uważa tę naradę za oszczerstwo; prawdopodobnie dopuścili się go Jezuici, w dziesięć lat po śmierci D-a, i w sto lat jeszcze potem nie dawali mu spokoju. W r. 1622 osiadł D. na stałe w Paryżu; w następnym obcował z Janseniusem, a zagłębiać się wciąż w teologię pierwszych wieków nie przestawał. Owocem eruducyi była książka polemiczna przeciw Jezuicie Garasse, w r. 1626: „Somrne des fautes et faussetśs contenues en la Somrne Thóologiąue du...*. Ofiarował ją Richelieu’mu, a w ofiarowaniu nazwał Jezuitów wojskiem Syna Bożego, dziel-niejszem od falang macedońskich, od spartańskich fratryj. Z Jezuitami stale walczył piórem i papierem drukowanym, a gdy nie pisał sam, innych do pisania namawiał. W r. 1613 wszedł w stosunki dewotyczne z matką Anielą Arnauld. przełożoną w Port-Royal; zabiegał również o zaspokojenie i znikomych potrzeb klasztoru; przyjeżdżał też na częBte w klasztorze cuda. Gdy w r. 1623 w Paryżu przy ulicy Coąuilióre powstał Instytut Przenajświętszego Sakramentu, ojcem jego duchownym był D. Arcybiskup w Sens rzucił się na nową instytucyę, oddaną pod ster matki Anieli; kazał ocenzurować napisany przez jej siostrę, Agnieszkę, „Chapelet secret du Saint - Sacrement*: ośmiu doktorów potępiło książkę, sam Jausenius i wielu doktorów Sorbon-ny stanęło w jej obronie; stanął i D. i dwa pisma polemiczne w r. 1634 ogłosił, W tym czasie ojciec duchowny pań z Instytutu, biskup z LangreB, Zamęt, powierzył zastępstwo D-u, który od razu zawładnął umysłami. W r. 1638 kolonia z Coąuilló-re wróciła do Port-Royalu, przejęta już duohem jansenizmu: nową teoryą łaski, skruchy i pokuty. D. stał się jakby krynicą prawdy: cisnęło się do niego wszystko, co jakieś ambicye lub wątpliwości religijne zaspokoić pragnęło. Kazania jego pociągnęły młodego, a głośnego już, Antoniego Le Mai-stre’a, i ten wraz z bratem swoim osiadł w małym domku przy klasztorze, jakby w Tebaidzie; każdy z nich z Bogiem tylko i D-m obcował. Napływało już więcej anachoretów, kiedy nagle, dnia 14 maja

Dr J. P.

1688, Richelieu kazał apostoła uwięzić. Osadzono go w zameczku Vincennes; 32 wolumina zabranych manuskryptów dał kardynał do przejrzenia późniejszemu biskupowi Chartres, Lescofowi, ale processu nie wytoozył. Więzienie, z początku surowe, później coraz bardziej łagodniało: D. mógł swobodnie pisywać listy, dawał swe natchnienie i wiedzę Antoniemu Arnauld do jego „De la freąuente Communion*. Więzień przeżył swego prześladowcę. Następca kardynała, Chavigny, wrócił mu wolność d. 6 lutego 1643 roku. Dzieło Janseniusa „Augustinus⁵*, duchem samego D-a podczas tworzenia owiewane, obiegało już po świecie: miał nagrodę za 5 letnią niewolę. Ale nie długo cieszył się i tern dziełem, i wolnością i życiem. Zmarł na apopleksyę (d. 11 paźdz. 1643 r.). Siedmiu biskupów oddało mu ostatnią posługę. Na wniosek jego wielbicielki, Matki Anieli, zwłoki rozebrano na relikwie: serce dostało się do Port-Royal-des-champs, wnętrzności zachowano w paryskim Port-Royal, ręce zabrała owa Matka Aniela. Napis grobowy ma D. blizko wielkiego ołtarza w kościele Saint-Jacques-du-Haut-Pas. Oprócz książek wyżej już wspomnianych, za-znaozyć potrzeba: „Theologie familióre ou brióve explication des principaux mystóres de la foi“ (Paryż 1642); „Vie de la Ste Vierge“ (Paryż 1664; pod pseudonymem „Granval“), oraz listy (Lion 1647 i Paryż 1744). — B i b 1. Lancelot „Mem. touchant 1’abbć de St. Cyran“ (1733, 2 t.); CIśmencet D. „Histoire genórałe du Port-Royal“ (Paryż 1755—6, 10 t.); Arnauld d’Andilly „Vies interessantes et ódi-fiantes des religieuses du Port-Royal“ (1751); Sainte-Beuve „Port Royal* (Paryż 1860, 8 t.). — „Grandę encycl.“ Lamirault’a.

Duvergier de Hauranne Prosper, mąż stanu i pisarz francuski (* 1798 w Rouen—f 1881 roku w Sancergues). Za restauracyi i pod Ludwikiem Filipem odegrał ważną rolę polityozną. Z razu należał do stronnictwa doktrynerów (ob.) i był wespół z Guisot’em i Rossim gorliwym współpracownikiem naprzód „Globe“ potem „Revue fran-ęaise”. Wszedłszy w r. 1831 do izby deputowanych, stał po stronie rządu aż do r. 1837, w któ* rym przerzucił się do oppozycyi i wydał książkę p. t. „Prinoipe du gouyernement reprósentatif et leur applicationu (1838), w której tylko rozwinął znaną maksymę: „Le roi rógne, et ue gouverne pas". Żarliwy zwolennik i przyjaciel Thiers’a, po upadku jego (29 października 1840), stał się najza-wziętszym przeciwnikiem polityki Guizofa i w r. 1846 wystąpił z rozgłośnem pismem swojem „Re* formę parlementaire et reformo electorale* oraz zorganizował ową „campagne des banquets“, która miała na celu tylko poprawę rządu, a w rezultacie sprowadziła jego upadek. Zapóźno nierozważny postępek Bwój uznawszy, przyłączył się w konstytuancie r. 1848 do stronnictwa anty republikańskiego; to też w r. 1849 nie wybrano go do izby prawodawczej, do której udało mu się wejść dopiero w r. 1850 w grudniu. Występując z przyjaciółmi swymi, Orleanistami, przeciw polityce pałaou elizejskiego, został w d. 2 grudnia aresztowany z wielu towarzyszami swymi i po pię-

oio-tygodniowem więzieniu wygnany z Pranoyl. Powrócił D. 7 sierpnia 1852 r., ale przez długi czas nie mogąc brać udziału w życiu publiczuem, zajął się opracowaniem ważnego dzieła, „Histoire du gouyernement parłamentaire en France, de 1814 4 1848“, które wyszło w 10 tomach od 1857 do 1873. W r. 1870 D., obrany członkiem Akademii, w świetnem przemówieniu recepcyjnem w r. 1872 wypowiedział dawne swe przekonania liberalne; poszedł w nich nawet dalej i sprzymierzył się z rzplitą zachowawczą, inaugurowaną wówczas przez Thiers’a. Upadł jednakże na wyborach do senatu w dep. Cher r. 1876, a w następnym straciwszy syna, już na zawsze wyrzekł się roli politycznej.    *

Duverney (Du Verney), Guichard Józef!* d. 5 sierpnia r, 1648 w Feurs [Loire], — f d. 10 września r. 1730), anatom i otolog francuski. Do nauk lekarskich przykładał się w Awinionie, i po ukończeniu ich udał się do Paryża w r. 1667, gdzie przez swe wyborne wykłady anatomii szybko zasłynął. W r. 1674 został członkiem królewskiej Akademii Umiejętności, a w 1679 profesorem anatomii; nadto król Ludwik XIV powołał go na nauczyciela Delfina, któremu D. udzielał nauk przyrodniczych. Cieszył się on sławą świetnego mówcy i znakomitego profesora, który tak potrafił zachęcać do wykładanego przez siebie przedmiotu, że nawet dworacy i wielcy panowie licznie odczyty jego odwiedzali. Nie w tern atoli leży znaczenie jego naukowe: zdobył on je sobie przez wydanie niewielkiej książeczki p. t. „Traiłe de 1’organe de Tome, contenant la structu-re, les usages et les maladies de toutes les par-ties de Toreille" (Paryż 1683; wyd. 2-gie, tamże 1718, 3-cie Lyon 1731; tłóm. łacińskie Norymberga 1684, Leyda 1731; iłóm. niemieckie Berlin 1732), w której przedstawił anatomię ucha wewnętrznego dokładniej i lepiej, niż ktokolwiek przed nim, oraz, że w niej dał nam podwaliny fizyologii słuchu i pierwsze rozumne zasady leczenia chorób uszu. Oprócz tego ogłosił szereg prao ciekawych w „Mómoires de 1'Academie des Sciences⁴* (tomy I, II i X), szczególniej zajmującemi są tam rozprawy jego o krążeniu krwi u płodu. Po śmierci jego wydano: „Traitó des maladies des os“ (Paryż 1751, dwa tomy) i „Oeuvres anatomiques“ (tamże 1761, dwa tomy). Por. Rattel „Aunales . des maladies de 1’oreille eto.“ T. IX, str. 18.

Dllvernois Aleksander, syn Leona, slawista rosyjski, ur. 1839—f 1886 w Moskwie; kształcił się w uniwersytecie moskiewskim na wydziale historyczno-filologicznym, który ukończył w r. 1861; następnie odbył podróż; naukową za granicę i czas jakiś bawił w Pradze. Po powrocie do Moskwy został doceatem językoznawstwa porównawczego w tamtejszym uniwersytecie na podstawie rozprawy magistrowskiej „06t» HCTopnuecKOMT. Hacjioenm bł CjiaBHHCKOMi. cjiOBOOĆ)pa30BaHM⁴ (Moskwa 1867, str. 203); w końcu zaś 1869 r. otrzymał katedrę języków słowiańskioh. W pracy wymienionej D. miał na celu wykazanie zmian, jakim pierwiastki każdego języka, w szczególności zaś języków słowiańskich, ulegały pod wpływem cząstek słowo-

A. A. K..

rentium* (Tybinga 1722).

twórczych, tj. różnych przyrostków tworzących wy * razy. Roztrząsa więc skład wielu wyrazów słowiańskich i innych aryjskich i wykaz aj e zmiany fonetyczne ich pierwiastków, jak elizję, kontrakcję czyli ciągnienie) narosty fonetyczne, zdwojenie pierwiastku itp. Analiza materjała językowego grzeszy tu często dowolnością, przytym rzecz cała napisana ciężko i dosyć chaotycznie. Inne jego prace są: „Tio GnnreHCKie sktu cjiaBjmc. KHaroneuaTHa bb Biop-TeMÓeprfc" (Mosk. un. izw., 1868 n. 3), w której na podstawie rękopisu bibljoteki tubińskiej ogłasza ciekawe szczegóły o drukach słowiańskich w Wirtem-berdze, których niema w dziele prof. Schnurrera „Slavischer Biicherdruok in Wurtenberg im XVI Jahrh.* (Tubinga 1-799), mianowicie o Słowieńcu Truberze Prymusie (f 1586) i wydanych przez niego: Katechizmie, Nowym Testamencie, Postylli Lutra i innych dziełach w jęz. słowieńskim. Inne rozprawy D-a: ,0 np0HCX03KAeHiH Baparb-Pyca* („H/remii bb o0m hct a ApeBH. pocc.“ 1862, zesz. 4), w którym na podstawie materjału językowego dowodzi pochodzenia skandynawskiego Wariago-Russów; między innemi podaje też objaśnienia „ruskich* nazw porogów Dnieprowskich u Konstantyna Porfirogienety; „O ro^b H3o6phTeHia cjieibhh • ckhxb nacŁMem.* (t-ż6 1863, zesz. 2); „lOpifi IIo-^h6pa^i>, H36paHHHKT. uemcKaro Hapo^a* (Mosk. uniw. izwies. 1868); „Ct&hhc Jiabb 3uoeMCKia: a Hhb ryci,, ^Bh rJiaBH H3i. HCTopia npaatCKaro yHHBep-CHTeTa" (Moskwa 1871); „Chctcmu ochobhhxb ajie-MeHTOBt a <£0pMT» cjraBffHCKHxi» Haphuia* (Moskwa 1872). Wydał też podręcznik praktyczny do nauki trzeoh języków słowiańskich p. t. „UpaKTHue-CKoe pyKOBO^CTBO kb H3yqemio HapkuiS; CTapo-caaBHHCKaro, uemcKaro a noJibCKaro", z odpowied-niemi chrestomatjami (Mosk. uniwer. izw. 1872);

*0 KpHTHUeCKOMB ^OCTOaHCTBk H HCTOpHUeCKOMB 3Haqema ApxaHreJibCKaro EBaHrejiia* (w Żurn, min. nar. ośw., 1876, N. 10); „ Apxeorpa$anecKoe 060-3pkHie uacTH H3(5opHUKa CBBTocjiaBa 1873 ru (H/rema bb o6m> hct h ^peBH.“ 1882 zesz. 4); „Koro Ha3biBajio ^peBHe - pyccKoe 3aK0H0^aTejib-ctbo KOJioSaroMB* (tamże 1884, zesz. 1). Prócz tego w ostatnich latach życia pracował nad ułożeniem dwu słowników: języka bułgarskiego i słown. języka starorosyjskiego. Materjał do słownika bułgarskiego czerpał D. z zabytków literatury ludowej i z najnowszyeh dzieł drukowanych; w tym celu odbył podróż do Bulgarji. Słownik ten zaczął wychodzić za życia autora p.t. „CjiOBapb (hobo-) OoJirapcKaro H3HKa no naMHTBHKaMb HapoAHoił cjtoBecHOCTH a npoH3BeAeHiHMB HOBkSraeft neua-th“ (Moskwa 1885, zeszyt 1-y); ukończony po jego śmierci staraniem slawistów moskiewskich. Zebrane zaś materjały do słownika języka starorosyjskiego wyszły staraniem wdowy autora p. t. „Ma-Tepiaau a^h cjroBapa ApeBHe - pyccKaro H3biKa“ (Moskwa 1894, stron. 234).

Duvernoy Jan Jerzy (*w Montbóliard w r. 169L, — f w Amstadt w r. 1759), słynny swego czasu anatom. Do nauk lekarskich sposobił się W Bazylei, Paryżu i Tybindze, gdzie w r. 1716, obroniwszy rozprawę: „De oolenda cito, tuto et

jucunde Luoina in puerperio*, został doktorem medycyny, poczem powołano go tamże na profesora anatomii, jako taki był też nauczycielem sławnego Hallera (ob.). W r. 1725 wezwano go do Petersburga, gdzie jako profesor anatomii i fizyo-logii do r. 1741 był czynnym. Powróciwszy z Ros-syi, przebywał znów czas jakiś w Tybindze, dni zaś swych dokończył jako lekarz - praktyk w wir-temberskiem miasteczku Amstait. Był to anatom zdolny i pracowity, zajmujący się z powodzeniem rozczłonkowywaniem trupów ludzkich i zwierzęcych. Prace jego pisane po łacinie mieszczą się w pamiętniku Akademii petersburskiej (tom I — XIV); jest też autorem pracy botanicznej p. n. „Designatio plantarum circa tubingensem arcem flo-

Dr J. p.

Duyemoy Jerzy Ludwik, zoolog francuski (* 1777 w Monbóliard — f 1855 w Paryżu), studyo-wał medycynę w Paryżu i brał udział w pracach anatomicznych Cuviera, którego był krewnym. Przez pewien czas zajmował się praktyką lekarską w mieście rodzinnem, następnie zaś wykładał nauki przyrodzone naprzód w Strasburgu, potem w Collćge de France w Paryżu, a po śmierci Blainville’a zajął katedrę anatomii porównawczej. Był anatomem znakomitym, a zwłaszcza odznaczył się cennemi studyami w zakresie anatomii zwierząt kręgowych, szczególnie zaś ssaw-ców, płazów i ryb. Z pism jego wymieniamy: „Leęons sur 1’histoire naturelles des corps organi-sós* (Paryż 1839 i 1842); „Notice historiąue sur la vie et sur les ouvrages de Cuvier“ (Strassburg i Paryż 1833).

Duvernoy Klemens, polityk i publicysta francuski (* 1836 r. w Paryżu—f 1879 tamże). Zawód swój publicystyczny rozpoczął był w Algierze, przy redakcyi czasopisma „La Colonisation*, po którego upadku sam założył „L’Algórie nouvel-le“, lecz za napadanie w niem na gubernatora generalnego, Pelissiera, skazany został do więzienia. Wróciwszy do Paryża, był współpracownikiem różnych dzienników, a w roku 1869, subsydyowany przez gabinet cesarski, założył „Le Peuple*, do którego pisywał Napoleon III. Wkrótce potem, przy poparciu ze strony rządu, został wybrany w dep. Hautes Alpes do ciała prawodawczego i o-degrał rolę przeważną w utworzeniu cesarstwa liberalnego, nakłoniwszy do nowej polityki 01iviera; jednakże, nie zdoławszy dostać się do jego gabinetu, obalił go w r. 1870 przez swój pamiętny * ordre du jour: „La chambre, dóoidóe ń sou-tenir le cabinet capable de pourvoir a la dćfen-se du pays, passe ń 1’ordre du jour*, który ciało prawodawcze przyjęło, pomimo oppozycyi ministrów. Wtedy D. objął tekę rolnictwa i handlu w gabinecie Palikao (d. 9 sierpnia 1870) i wykazał wielkie zdolności administracyjne, szczególnie w sprawie zaopatrzenia w żywność Paryża. Po

4-tym września osiadł w Anglii, skąd wróciwszy w r. 1871, założył „L’Ordre*, a potem został dyrektorem hiszpańskiego banku ziemskiego, którego bankructwo przyprawiło go o dwumiesięczne więzienie. Następnie był współpracownikiem „Figara*,

W r.

Hml.

ale tylko dorywczym, i wreszoie poszedł w zapomnienie zupełne. Oprócz artykułów dziennikarskich D. jest autorem wielu dzieł, z których wymieniamy ważniejsze: „Un suicide politique” (Paryż 1863); „L’Orlóanisme et la Revolution“ (tamże 1861); „La lógalitć rouge" (1873); „Le G&chiB rosę" (1873). Prócz tego redagował „Histoire de l’intervention franęaise en Mexique 1862 — 1867* (tamże 1867).    *

Duveyrier Anna Honoryusz Józef (*1787 w Paryżu — f 1865 tamże) komedyopisarz francuski, znany pod pseudonimem MeleBville’a. Za pierwszego cesarstwa był adwokatem w Marsylii, później prokuratorem generalnym. Po powrocie Burbonów złożył swój urząd i oddał się wyłącznie uprawie literatury dramatycznej. Obok Bayar-da i Scribe’a był w swoim czasie najpopularniejszym poetą scenicznym. Napisał z górą 300 sztuk; wiele z nich do współki z innymi, najczęściej ze Scribem. Do celniejszych należą. „Frontin mari-garęon* (1821), „ValerieM (1823), „L’ambassadeura (18*26), „La chatte mótainorphosee en femme" (1827), „Zoe* (1830), „Le chalet* (1834), „Le lac des fdes" (1839), napisane do współki ze S jribem, oraz: „L’ermite“ (1820), „Le bourgmestre de Saardam* (1825), „Le mariage impossible* (1828), „La sepa-ration* (1830), „Les vieux peches* (1833), „La filie de Figaro* (1843), „Lob bijoux indisorets* 1850), „Monsieur Beauminet" (1854) itd.— W polskim przekładzie znajduje się jego komedya „Lu-cya* (Warsz. 1835).

Duveyrler Karol (* 1803 w Paryżu — f 1866 tamże), brat poprzedniego, komedyopisarz francuski, zwolennik Saint - Simonizmu, którego haBła szerzył w artykułach dziennikarskich. Do współki z bratem napisał: „Clifford le voleur“ (1832), „Michel Perrin” (1834), „Faute de s’entendre“ (1838), „La meunióre de Marły” (1841) i t. d.; do współki zaś ze Scribe’m, — tekst do opery „Vópres siciliennes* (1855). Nadto jest on autorem dzieł publicystycznych: „L’avenir et les Bonaparte" (1864) i „La civilisation et la democratie franęaise* (1865).

Duyeyrier Henryk, podróżnik francuski, syn poprzedniego (* 28 lutego 1840 r.-—f 25 kwietnia 1892 w Sóvre, wskutek samobójstwa). Kształcił się po części w szkole handlowej w Lipsku, spo-sobiąc się do zawodu kupieckiego; ale zaznajomiwszy się w Londynie z podróżnikiem Barthem, nabrał ochoty do podróży i od r. 1859 odbył wiele wycieczek po Algieryi, Tunisie i Trypolitanii, zwłaszcza na pograniczu krajów tych z Saharą. Spostrzeżenia swoje opisał w dziele „Exploration de Sahara" (tom I „Les Touaregs du Nord* Paryż 1864) nagr. złotym medalem przez Towarzystwo geograficzne paryskie. Do Bulletynów tegoż Towarzystwa dostarczał bardzo wiele sprawozdań, równie jak do „Annales des voyageurs“ i j,Revue algórienne et coloniale*. Podczas wojny 1870 r. dostał się do niewoli niemieckiej. W r. 1874 zbadał szotty (ob.) południowej Algieryi, które projektowano zamienić w morze środkowe. Od 1878 do 1880 wydawał wespół z Maunoir’em „Annśe gśogra-phique“ i był współpracownikiem założonego przez Viviena de St. Martin „Dictionnaire de geographie universelle“ i Geografii R9clus’a w części traktującej o Afryce północnej. Obok tego napisał: „Li-yingstone et ses explorations dans la region des lacs de l’Afrique orientale* (Paryż 1873); „La Tu-nisieu (1881); „La confrerie Mu3ulmanne de Sidi MohammMe Ben Ali E3-Senousi” (1884).

3885, z polecenia ministeryum oświaty, odbył podróż do Marokko i opisał ją p. t. „La dernióre partie inconnue du Littoral de la Mediterrnnóe. Le Rif* (1888). Wielkie znaczenie naukowe w kartografii ma jego praca „Listę des positions geogra-phfques en Afrique, continent et ilesa (1884). W r. 1876 Towarzystwo geograficzne delegowało D. na zjazd podróżaików afrykańskich, zwołany przez króla belgijskiego, a w 1884 obrało go swoim prezesem.    *

Duvivier Franoyades Fleurus, generał francuski (* r. 1794 w Rouen, — f 1848 w Paryżu). Ukończył szkołę politechniczną i w r. 1817 został kapitanem inźynieryi. W r. 1825 był wysłany w charakterze instruktora wojskowego do beja Tunisu, poczem brał udział w wyprawie algierskiej 1828 r., i odznaczył się pod Medea i Bou-farik. Mianowany komendantem w Bougie (1833), podał się do dymissyi wskutek ostrego zatargu z władzami cywilnemi (1835). Uczestniczył w zdobyciu Konstantyny (1836), został komendantem o-bozu w Guelma i awansował w r. 1839 na marszałka polnego. W r. 1841 wrócił do Paryża. Po wybuchu rewolucyi 1848 r., będąc już generałem dywizyi, otrzymał polecenie uorganizowania i uruchomienia gwardyi paryskiej, i 23 kwietnia tegoż roku wszedł do zgromadzenia narodowego jako deputowany z depart. Sekwany. Raniony śmiertelnie podczas krwawej walki barykadowej, na ulicach Paryża, 23 — 26 czerwca, zmarł w kilka dni później. D. m. in. napisał: „Observations sur la guerre de la succesaion d’Espagne" (1830, 2 t.), „Recher-ches et notes sur la portion de 1’Algćrie au sud de Guelma* (1841); „Solution de la question d'Alge-rie”; „Algerie ou Observations sur le dernier me-moire de gónśral Bugeaud" (1842); „Les inscrip-tions pheniciennes, puniques, numidiques expliquóes par une methode incontestable* (1846).

Du Voisin Jan Chrzciciel, biskup, członek rady stanu i baron za pierwszego cesarstwa we Francyi (* r. 1744 w Langres, — f 1813 w Nantes). Był kolejno profesorem Sorbonny, promotorem kapituły paryskiej, cenzorem królewskim, kanonikiem w Auxerre. W r. 1792 sprawował urząd generalnego wikaryusza dyecezyi Laon, kiedy, za opór przeciwko ustawie cywilnej duchowieństwa francuskiego, skazanym został na wygnanie. Udał się do Anglii, później do Belgii i wreszcie do Brunświku, gdzie znalazł opiekę u księcia Wilhelma. Po przywróceniu we Francyi katolickiej czci Boga (1801) został biskupem w Nantes. Był jednym z czterech biskupów dodanych do boku papieżowi Piusowi VII, gdy ten był więźniem Napoleona w Savonie i Fontainebleau. Jeśli wierzyć oświadczeniu Du V-a, uczy-

Hml.

Dr 4. P

Dr k. P.

nionemu przez niego w testamencie na krótko przed zgonem, przekładał on niejednokrotnie cesarzowi niedogodności przedłużającego się więzienia papieża. Napoleon w swych Pamiętnikach z wyspy św. Heleny powiada o nim: „To była moja wyrocznia, moja pochodnia („mon flambeau”); posiadał on me ślepe zaufanie w rzeczach religijnych*.— Du V. był także dość płodnym pisarzem teologicznym. Główne jego prace: „Dissertation critiąue sur la yiBion de Constantin* (Paryż 1774); „Essai sur la religion naturelle⁴⁴ (1780); „De Ve-ra Religione ad usum theologiae candidatorum44 (1785 2 t.); „Dćfense de 1’ordre social contrę les principes de la RóvoIution franęaise⁴⁴ (Londyn 1798, Paryż 1829); „Dómonstration śyangeliąue⁴⁴ (Brun-świk 1800; Paryż 1802, 1805, 1821 i 1826). Do 4-go wydania tego ostatniego dzieła dołączony jest „Essai sur la tolórance”, w którym Du V. potępia w zasadzie stosowanie przymusu w sprawach religijnych; wszakże wyznaje, że powszechna i nieograniczona tolerancya doprowadziłaby do zaniku wszelkiej religii. —„Gr. Encycl.* Lamiraultfa.

Duz, ob. D u c h c ó w.

Duz (łaciń. wódz), tytuł, występujący po raz pierwszy za czasów Hadiyana, a za Gordyana przyjęty w hierarchii officyalnej. Nadawano go wo-gólności wodiowi, wyznaczonemu do pewnej wyprawy, bez innego imperium, prócz tego, jakie miał nad żołnierzami. W w. IV, po oddzieleniu funkcyj cywilnych od wojskowych, D. był naczelnikiem wszystkich wojsk, rozłożonych w danej prowincyi. „Notitia dignitatum⁴⁴ z r. 400 wymienia 25 Duces na całym obszarze cesarstwa: 13 na Wschodzie i 12 na Zachodzie. D. sądził wszystkie sprawy wojskowe, nawet i wtedy, kiedy pozywającym był cywilny. Liczba D-ów wciąż się zwiększała, a w końcu zagarnęli oni w swe ręce całkowitą władzę wojenną i cywilną, przynajmniej w samej Italii. D u x bizantyjski był zawsze naczelnikiem siły wojskowej prowincyonalnej i sędzią swoich podkomendnych. Oprócz tego mianował wszystkich dowódzców niższych stopni oraz niższych urzędników cywilnych w swej prowincyi; czuwał nad ich postępowaniem i przyjmował apellacye od ich wyroków. Do niego należała jurysdykcya cywilna i kryminalna; zasiadał nawet wraz z biskupem w sprawach kościelnych. Wdawał się do administracyi skarbowej, zajmował się ustanowieniem stopy podatków, a niekiedy je zmniejszał, oraz nakładał kontrybucye nadzwyczajne. Miał nawet pewną władzę i w sprawach duchownych, mieszając się do wyboru biskupów, przywracając powagę religijną, gdzie była podupadła, protegująo missyonarzy i zapewniając kościołom zachowanie ich przywilejów. Jednem słowem, za cesarzy bizantyjskich Dukowie byli już przedstawicielami władzy centralnej i takimi też pozostali w Wiekach Średnich. Z zapanowaniem łaciny w całej Europie zachodniej wyraz D. przybrał znaczenie tej godności, jaką dziś oznaczamy przez „książę*. —Ob. Duc, Herzog, Kniaź i Książę. *

DtlZ, ob. l)oczi Ludwik.

Duyckinok Ewert August, pisarz amerykański (* 1816 w New Yorku — f 1878 tamże). Od

■noykL Ftni- Illaatr. Zan. IM. T. lT-tj.

r. 1847 — 1848 podróżował z bratem swym, Jerzym, po Europie; w 1856 wydał znakomite dzieło „Cyolopaedia of American literaturę*, którego do-pełaienie stanowi „National Portrait Gallery of eminent Americans⁴⁴ (2 t. 1864). Z innych prac zasługują na wyróżnienie: „History of the war for the Uaion* (1861 — 65, 3 tomy); „History of the World⁴⁴ (1870, 4 tomy); „Eminent Men and Wo-men of Europę and America* (1874). Wydawał czasopisma: „Arcturus⁴*; „Journal of Books and Opinions” i tygodnik „Literary World⁴⁴ (z małą przerwą od r. 1847—53, wespół z bratem). *

Duyse, Prudens van (* 1804 w Dender-monde — f 1859 w Gandawie), poeta i pisarz flamandzki, zasłużony w sprawie budzenia ducha i literatury narodowej. Działalność jego pisarska była róźnostronna; zwłaszcza poezyę uprawiał we wszystkich niemal rodzajach z wielką łatwością, ale prawie nigdzie nie osiągnął stopnia doskonałości. Pierwszy zbiór swoich poezyj wydał w roku 1831; następnie: „Vaterlandsche poezij“ (3 tomy, Gandawa 1840), „Natalia“ (t-źe 1842), „Het kla-verblad” (Bruksplla, 1848), „Dichterbespiegeling* (Dendermonde 1850). „ Jakub van Artefelde* (Gandawa, 1859) i „De Nazomer¹⁴ (t-źe, 1859); za dwa ostatnie poematy otrzymał od iządu belgijskiego nagrodę. Oprócz poezyj pisał D. studya historyczne i literackie i przełożył „Reinard de Vos“ (3-e wyd. 1887). W r. 1846 założył flamandzko-niemieckie stowarzyszenie śpiewackie. Umarł na stanowisku archiwaryusza miasta Gandawy.— Porówn. Micheels „Prudens van D.* (Gandawa 1893),

Duyt, dawniejsza moneta zdawkowa hollender-ska, inaczej deut (ob.).

Dwaliszwilebi, osada na Kaukazie, w gu-bernii Kutaiskiej, nad rzeką Lokiry, dopływem Ryonu, 25 wiorst na południo-zachód od Kutaisu. Cieplice siarczane.

Dwarkanath Tagoro, oświecony Ind, reformator religijny Bengalii (* 1745 r.— f 1816). Umiłowawszy cywilizacyę europejską, nie tylko sam dwukrotnie gościł w Anglii, a stamtąd odbył podróż po Francyi i po Włoszech, lecz nadto swoim kosztem wykształcił kilku młodych Indyan w medycynie. Pod wpływem jego powstały w Bengalii dwie sekty teistyczne: Brahmo Samajh i Vedo Samsjh.    *

Dwereni-Usu, osada w Syberyi Wschodniej, obwodzie Zabajkalskim, 200 wiorst od Barguziń-ska. Cieplice obojętne, chętnie odwiedzane przez Burjatów.

Dwernicki Józef, generał jazdy (* 14 marca 1778—f w Uopatynie, w Galicyi, w grudniu 1857). Pochodził z rodziny podolskiej. Za młodu Błuźył pod Dąbrowskim w legionach włoskich. W roku 1804, wysztyftował własny szwadron i odbył z Poniatowskim kampanię przeciw arcyks. Ferdynandowi. W r. 1812 uczestniczył w wyprawie Wielkiej Armii; bił się pod Mirem (9 lipca); później służył w korpusie Dąbrowskiego pomiędzy Bory-sowem, Bobrujskiem i Mohylewem. Był nad Berezyną (28 list.). W korpusie Poniatowskiego podczas odwrotu wielkiej armii w latach 1813 i 1814

48

389:

Nr 2.

Nr. 1.

walczył aż do pierwszego oblężenia Paryża jako dowódzca 15-go pułku ułanów. Miał już wtedy rangę pułkownika i legię honorową za Lipsk i Hanau. Za organizacyi królestwa dostał pod swe rozkazy 2-i pułk ułanów. W r. 1826 zamianow. gen. brygady, w wypadkach późniejszyoh z 5-ych i 6-ych szwadronów zorganizował 3-ą dywizyę kawaleryi tak szybko, że już w samym początku lutego mógł czynnie wystąpić. Z Czerskiego przerzucił się za Wisłę i d. 14 t. m. wygrał bitwę pod Stoczkiem podlaskim, z generał. Geismarem, a w 5 dni później wróciwszy na lewy brzeg rzeki, pod Nową Wsią, z gen. Kreutzem. Awansowany na gen. dywizyi, d. 1 marca posłany za Bug z 22 szwadronami, 4 batal. piechoty i 12 działami d. 3 t. m. po potyczce pod Kurowem lubelskim zajął Markuszew, a nazajutrz Lublin. Po kilku dniach stanął w dobrej pozycyi pod Krasnymstawem, ale nie doczekawszy się pomocy od Sierawskiego, musiał schronić się pod mury i działa Zamościa, skąd szaohował ruchy umyślnie przeciwko niemu wytworzonego korpusu generała Tolla. Na początku kwietnia w niespełna 4 000 ludzi wyruszył ku Bugowi na Zwierzyniec, Tyszowce i Kryłów, gdzie stanął nad rzeką 9-go t. m. Budowa mostu zajęła mu półtory doby. W nocy dopiero na 11-go przeszedł za Bug. D. 11 i 12 spędził w Porycku, gdzie stoczył małą potyczkę. Wyruszywszy 12-go, na Milatyn zdążał do Beresteczka, które jednać zajęte już było przez wojska gen. Riidigera; zboczył więc do Boremla nad Styrem i tu stanął 16-go zrana, a nazajutrz przeszedł rzekę pod Michałówką i zajął na prawym brzegu laB. D. 18 go ukazały się w sile 12 000 wojska gen. Riidigera. W walce tego dnia utracił D. pozycye prawobrzeżne, a w ponowionej nazajutrz, pomimo częściowego powodzenia, znalazłszy sprzymierzeńca w burzy, ostatecznie poznał, że się im nie ostoi. W nocy na 20-go zwinął cichaczem obóz pod Boremlem i puścił się na zachód ku Radziwiłłowu, aby stamtąd wzdłuż granicy dążyć na południe. I). 20 kwietnia prze-Bzedł Styr pod Beresteczkiem, a nazajutrz był w Radziwiłłowie. D. 22 t. m. na Wiszniew, Kołodne zmierzał do Krzemieńca, ale dowiedziawszy się o zajęciu tego miasta przez wojska gen. Riidige-ra, zmienił zamiar i w wyczekiwaniu pomyślniejszych okoliczności d. 2*-go zajął obronną pozycyę pod Lulińcami. Tutaj d. 27-go zrana zaczęły go przeważające siły oskrzydlać: pozostało tylko przejście suchą granicą do Galicyi. Tego samego dnia korpus cały stanął obozem na terrytoryum gali-cyjskiem pod Chlebanówką. Nie miał już wtedy generał nawet 2 000 ludzi. Wezwany przez władze austryackie do złożenia broni, uczynił to dopiero d. 1 maja. Po uprowadzeniu żołnierzy i pewnej części oficerów do Węgier, a wydaniu całego materyału wojennego gen. Riidigerowi, trzymano D-go w Steyr w Austryi Wyższej, w Lublanie; w r. 1832 pozwolono mu wyjechać na zachód. Przebywał lat kilka we Francyi, czas pewien w Paryżu, a jeszcze przed r. 1840 przeniósł Bię do Anglii. Około tego czasu ożenił się z francuską, p. Brock. Uczestnik ruchów 1848 r., otrzymał

z Medyolanu naczelne dowództwo wojsk lombardz-kioh, ale go nie przyjął i zamieszkał w Galicyi, gdzie dożył skonu. Jako teoretyk wojskowy wydał „Zbiór ogólnyoh komend dla jazdy* (Warszawa 1814); inne pisma jego oraz o nim, wskazuje Estreicher I 428 i VI 178); pamiętniki wydał w r. 1870 Plagowski.—Porówn. przekład dzieła gene-rałs-lejtenanta Puzyrewskiego .Wojna eto.” (Warszawa 1888, str. 47. 82, 85, 86 — 92, 129—130, 135 — 141); pamiętniki wyd. Hirszberga Al.; Morawski T., t. II; Spazier, t. II; Różycki K. (krytyka). Generał-lejtenant Puzyrewski pisze o D-m (str. 141): .Generał ten dał dowody niepospolitej zdolności i znajomości sztuki wojennej w swoich działaniach. Znajdując się w Zamościu, zdołał zręcznie ukryć swoje zamiary, potem mylnemi ruchami na Zwierzyniec w błąd wprowadził nieprzyjaciela co do prawdziwego kierunku swyoh działań*. „Kiedy generał Riidiger zgromadził znacznie liczniejsze siły, D., dzięki swej osobistej odwadze w boju, energii w działaniu i znajomości sztuki, potrafił uniknąć ostatecznego rozbicia".    ³

Dwigubskij Jan (*.d. 24 lutego r. 1772, —';+ w Moskwie w r. 1839), lekarz rossyjski. Początkowe wykształcenie odebrał w seminaryum Char-kowskiem, i w niem też przez czas pewien był potem nauczycielem wymowy. W r. 1794 udał się do Moskwy i zapisał się tam na wydział lekarski. Otrzymawszy w r. 1802 dyplom doktorski, wyjechał za granicę dla dalszego kształcenia się. Zwiedził wtedy Gettyngę, Wiedeń i Paryż. Po powrocie do Moskwy został nadzwyczajnym profesorem technologii i rozpoczął wykłady w r. 1804; po czterech latach zajął, jako profesor zwyczajny, katedrę technologii, fizyki i botaniki, i wykładał do roku 1833. Piórem pracował wiele, bądź jako pisarz oryginalny, bądź jako tłómacz; od r. 1820 do 1829 wydawał też czasopismo poświęcone naukom przyrodniczym i ekonomii. — Por. Richter „Gesch. der Med. in Russland* T. III. str.

Dr J. P.

Dwińsk, ob. Dźwińsk i Dynaburg.

Dwóch - Mostów miasto, ob. Z w e i b r ii c k e n.

Dwojaki, naczynie gliniane podwójne, słuźąoe do noszenia w niem dwóch różnych płynów lub dwóch rodzajów pożywienia, znane w bardzo odległej starożytności. Luwr paryski przechowuje

Fi?. 104.

JŁ

Nr 3.

w zbiorach swych starożytne amerykańskie naczynie podwójne czyli D. (nr. 1).— W w. ks. Poznań-skiem niedaleko Kruchowa, w uroczysku Kamienne

w. G.

w. k. z.

Dwójkowa logarytmy, układ logarytmów, którego podstawą jest liczba 2. W układzie tym loga-rytm x liczby a czyni zadość równaniu 2X = a.

Dwójkowy układ liczenia jest to układ liczenia, którego podstawę stanowi liczba dwa. Jakakolwiek liczba całkowita w tym układzie wyraża się jako wielomian postaci a₀4ra₁,2-|-a₂,2²-l- . ..    ,2k , gdzie

liczby a₀, &v .. ak mają wartość 0 lub 1. Arytmetycznie do wyrażania liczb w tym układzie wystarczają

e- o.

Jary, znaleziono w r. 1856 D. zaopatrzone w uszka, do zawieszania na sznurze przysposobione (nr. 2). (Patrz „Przegląd starożytności krajowych* Podcza-szyńskiego, Warszawa 1857, str. 44 Katalogu). Lud na całym obszarze dawnej Polski używa dobrze polewanych podwójnych garnuszków, D-ami zwanych, w któryoh praeująoym poza domem jadło bywa noszone (nr. 3).— D-mi zwą się też budynki, przeznaozone na pomieszczenie dwóch rodzin, tak jak czworakami przeznaczone dla czworga służby folwarcznej.

Dwójgryf, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem dwa srebrne gryfy, trzymające się łapami. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra. Herb ten wraz z nobilitacyą, na mocy prawa z r. 1836, nadanym był przez ces. Mikołaja 1 d. 1 sierpnia 1848 r. Antoniemu Brzezińskiemu, synowi Stanisława, podporucznikowi korpusu Inwalidów („Herb szl. Kr. Pols.“).

Dwójkowa forma. Tak nazywa się w algebrze funkcya całkowita jednorodna, t. j. wielomian o dwu ilościach zmiennych. I tak: ax+’by jest formą dwójkową stopnia 1-go lub liniową ax²-fbxy+cya formą dwójkową stopnia 2-go lub kwadratową i t. p.

cyfry 0 i 1. I tak szereg liczb wyrazi się tu tak: 1, 10, 11, 100, 101, 110, 111, 1 000 i t. d.

Dwór, Dworskie urzędy. W państwach monar-chicznych monarcha panujący jest, jako naczelnik państwa, najwyźszem jego uosobieniem, per-sonifikacyą. On jest przedstawicielem państwa, tak na zewnątrz, w stosunku do innych państw, jak i na wewnątrz, względem obywateli kraju. Monarcha przedstawia potęgę, siłę, godność i blask państwa. Z tego powodu słuszną jest rzeczą, a-żeby osoba jego była otoczona pewnymi urzędnikami, których zadanie winno polegać na pomaganiu mu w podtrzymywaniu tej godności i blasku. Z tej potrzeby powstały urzędy czyli godności dworskie, które jednak w różnych epokach rozmaity nosiły charakter i różne miały znaozenie. W starożytności, u ludów wschodnich, kochających się w zbytku i przepychu, monarchowie mieli dwory, złożone z nieprzeliczonej ilości dworzan, urzędników dworskich. Ponieważ jednak w tych państwach despotycznyoh osoba monarchy zlewała się z państwem, przeto i dworzanie, obowiązani do u-sług osobistych przy osobie panującego, mieli jednocześnie i pewne obowiązki, urzędy państwowe. W Cesarstwie Rzymskiem, jakkolwiek pierwotni cesarze utrzymywali dwór, składający się z masy służby, klientów, wyzwoleńoów, czynili to jelnak jak każdy inny wielki pan rzymski. Dopiero w trzeoiem stuleciu, zwłaszcza od Dyoklecyana, powstał dwór cesarski we właściwem tego słowa znaczeniu, na tym D-e wszakże obowiązki i urzędy dworskie nie były ściśle oddzielone od państwowych. Urzędy dworskie wyrobiły się szczególniej w cesarstwie rzymskiem wsohodniem. Praefectus praetorio i późniejsi Comites domeRtico-rum byli dowódzcami gwardyi cesarskiej i zajmowali najwyższe miejsce na dworze. Comes rerum privataram był podskarbim prywatnym cesarza, gdy comes sacrarum largitionum zarządzał skarbem państwa. Magister officio-rum był urzędnikiem w rodzaju marszałka dworu, ministra spraw wewnętrznych i policyi, naczelnikiem wszystkich dworskich urzędników i kan-celaryi państwa. Praepositus saori cubiculi obowiązany był mieć staranie o osobie cesarza. Od niego zależał Primicerius cubiculi, pierwszy szambelan, od którego znów zależeli inni c u -bicularii, dworzanie różnego stopnia. Castr en-sis sacri palatii miał nadzór nad pałacem cesarskim, załatwiał wszelkie rachunki za pomocą podwładnych sobie urzędników. Comes stabuli był kpniuszym, comes sacrae vestis—szatnym. W późniejszych ozasach liczba dworzan cesarskich dosięgła takich rozmiarów, że współcześni pisarze porównywali dworskich urzędników z egipską szarańczą. Skoro narody barbarzyńskie Osiedliły się na ruinach Państwa Rzymskiego, wodzowie ich zaczęli pod wpływem rzymskich instytucyj tworzyć dla siebie dwory, w których także nie było z początku ścisłego odgraniczenia między urzędami dworskiemi a państwowemi. Pierwszym urzędnikiem na dworze królów Franków był Majordo-mus; urząd ten jednak został zniesiony przez Pipi-na Małego, który się z niego dostał na tron. Comes palatii kierował sprawami sądowemi w sądzie królewskim, był dowódzcą, królewskiej drużyny. Thesaurarius, oub icularius, winni byli mieć staranie o królewskim pałacu, garderobie, i t. p. Senescalus obowiązany był zaopatrywać dwór królewski w środki żywności. Pincer-na albo buticularius był podczaszym, comes stabuli—koniuszym, Mansionarius urządzał podróże królewskie i był dowódzcą królewskiej jazdy. Prócz tego było jeszcze wielu innych, większych lub mniejszych, urzędników dworskich. Wo-góle jednak można powiedzieć, że dwór królów Franków odznaczał się prostotą, a nawet Karol Wielki tylko w nadzwyczajnych wypadkach rozwijał przepych, który wprawiał w podziw nawet Greków, przyzwyczajonych do niego. Na podobieństwo dworskich urzędów królów Franków wyrobiły się urzędy dworskie Cesarstwa Rzymsko - niemieckiego. Najwyższe urzędy sprawowali kur-firstowie. Urzędów takich, nazywanych Erzamter, było siedm. Najwyższym ze wszystkich urzędnikiem, Erzkanzler, był kurfirst (arcybiskup) mo-guncki. Wkrótoe jednak urząd ten stał się czysto-honorowym, gdyż zarządzanie kancelaryą cesarską powierzone było mianowanemu przez kurfirsta wi-ce-kanclerzowi. Kurfirst (arcybiskup) koloń’ki miał tylko tytuł „Erzkanzlera” Włoch, a kurfirst (arcybi-

skup) trewirski był takim samym tytularnym kanclerzem Gallii i Arelatu. Czterema świeckiemi wiel-kiemi urzędami dworskiemi były: l-o) Truchsess, dapifer, majordomus, podstoli, który właściwie był naczelnikiem wszystkich dworzan, ministeria-les, zarządzcą prywatnych dóbr panującego, dowódz-cą na wojnie i zastępcą panującego na sądzie; 2-o)

źytnych państwach trojakiego rodzaju urzędy: l-o) Naprzód godności dworskie, które były spadkobiercami, że się tak wyrazimy, dawniejszych urzędów dworskich i państwowyoh zarazem, a stały się po większej części tylko tytułami i nie dawały prawa noszącym je do wtrącania się w sprawy polityczne państwa. Osoby opatrzone temi godnościami korzystają z dwóch przedewszystkiem przywilejów, mianowicie: są powoływane w czasie u-roczystości dworskich do pełnienia pewnych obowiązków honorowych koło osoby monarchy, a zarazem są uważane za mające wstęp do dworu, hoffahig. 2-o) Następnie urzędnicy i oflcyaliści dworscy różnego stopnia, którzy rzeczywiście stanowią D. panującego. Do zarządzania nim w wielu państwaoh powytwarzane zostały oddzielne mini-sterya dworu cesarskiego lub królewskiego. 3-o) Wreszcie ministrowie, zajmujący się sprawami politycz-nemi państwa, zarządzający pewnemi gałęziami administracyi, będący wykonawcami rozporządzeń monarchy lub jego doradzcami urzędowymi, chociażby nie mieli żadnego stanowiska dworskiego. Tam, gdzie utworzone zostało oddzielne mini-steryum dworu, należy do niego, nie tylko zarząd dworu pod względem ekonomicznym i przeznaczo-nemi na jego utrzymanie funduszami, ale i niektóre inne obowiązki. Tak np. na ministra dworu królewskiego lub cesarskiego włożony jest obowiązek • sporządzania aktów stanu cywilnego osób należących do rodziny panującego, jako to urodzenia, zaślubin, śmierci; prowadzenie negocyacyj co do mających się zawrzeć małieństw; wysyłanie po-winszowań lub kondolenoyj do obcych dworów z powodu wypadków zaszłych w rodzinach panujących; przestrzeganie ustanowionego ceremoniału na dworze i t. p.—W Anglii zarząd dworu królewskiego dzieli się obecnie na trzy departamenty, mianowicie: marszałka dworu, Lord Steward of the Household; wielkiego podkomorzego, Lord Chamberlain of the Household, i w. koniuszego, Master of the horse. Pierwszy zarządza dworem króla pod względem ekonomicznym, i dla tego ma do pomocy innych urzędników, jak podskarbiego nadwornego, dopełniającego wypłat, kontrolera i innych. Od drugiego zależy Błuźba pokojowa: vice - Chamberlain, szambelanowie na służbie, Lorda in Waiting, gwardy.a przyboczna, Gentlemen at arms i Yeomen of tne Body guard, tudzież inne. Trzeci zarządza stajniami królewskiemi, głównym zaś jego pomocnikiem jest wielki łowczy, Master of the Buck hounds, zarządzający polowaniem. Prócz tego jest dwór kobiecy królowej, składający się z Mi stres s ofthe Robęs, zLadiesiWomen ofthe Bed-c ha mb er, oraz z panien dworskich, Maids of honour, i innej służby. W Anglii jednak urzędy dworskie nie straciły jeszoze zupełnie pewnego politycznego znaczenia, co widać z tego, że nie tylko trzej wyżej wymienieni naczelnicy departamentów zarządu dworskiego, będący z urzędu członkami rady tajnej, Privy council, ale

Marschall, marescalcus, comes stabuli koniuszy; 3-o) Mundschenk, pincerna, butella-rius, podczaszy, który miał pobierać królewskie daniny w naturze; 4-o) Kammerer, cammera-rius, cubioulariu8, podskarbi, zarządzający poborami królewskiemi w pieniądzach. W XIII w. urzędy te stały się dziedzicznemi w niektórych rodach książęcych, mianowicie kurfirstowskich. Od tego jednak czasu miały znaczenie tylko honorowe, przy koronacyach, lub innych uroczystościach dworskich. Złota Bulla z 1356 r. potwierdziła dziedziczność tych urzędów. Urząd Marschalla był dziedzicznym książąt saskich, Kam mer era— margrabiów brandenburskich, Mundschenka— królów czeskich, a Truchsessa—pfalzgrafów reńskich, później książąt bawarskich. Zresztą u-rzęduicy ci nie pełnili obowiązków osobiście, nawet w czasie koronacyi; Złota Bulla bowiem pozwalała im mianować dziedzicznych zastępców, jako Reichserbbeamten. Na mocy tego urząd Reichserbmarschalla był dziedzicznym w rodzie hr. Pappenkeim; urząd Erbkammerera w rodzie hr. Falkenstein, od których przeszedł w J507 r. do ks. Hohenzollern i t. d. Wszyscy ci jednak Er z- i Erbbeamten funkcyonowali tylko w czasie koronacyi: dla tego i cesarz musiał mieć dwór, złożony z dworskich urzędników swych krajów dziedzicznych, który załatwiał nie tylko obowiązki służby dworskiej około osoby cesarskiej, ale i sprawy polityczne. Tak np. Kammerer zarządzał dochodami panującego, Marschall był dowódzcą siły zbrojnej i starał się o utrzymanie spokojności publicznej, Jagermeister zarządzał polowaniem i lasami i t. d. Urzędnicy ci pobierali zwykle wynagrodzenie w naturze. Na podobieństwo dworu cesarskiego i inni książęta i panowie feudalni tworzyli swoje dwory z pewną ilością urzędów dworskich, każdy w miarę swej możności. Takie jednak pomieszanie obowiązków dworskich z obowiązkami politycznemi urzędników administracyjnych, załatwiającychj sprawy kraju, okazało się następnie, z upadkiem feudalizmu i powstawaniem państwa nowożytnego — niemoźliwem. Państwo to rozszerzało coraz więcej swą działalność, przed niem powstawały coraz to nowe zadania, cele. Sprawy polityczne coraz bardziej się komplikowały, wymagając pewnego, zwłaszcza prawniczego, przygotowania i wykształcenia, a nawet poświęcenia całego życia zawodowi urzędowemu, nie tylko zajęcia się nim dorywczo, albo dodatkowo.

Siąd też w miarę tego, jak powyższe okoliczności dawały się dotkliwiej odczuwać, dostojnicy dworscy usuwali się albo byli usuwani od zajęć właściwego zarządu państwa, administracyi, którą powierzano właściwym urzędnikom administracyjnym. Wsku- nawet i niektórzy inni podwładni im urzędnicy tek tego z postępem czasu wyrobiły się w nowo- muszą się zmieniać ze zmianą ministeryum (Gaeist

wyd. 1876).

Dwór królewski w dawnej Polsce wyróżniał się wśród ludności wszelakiej strojnością i bogactwem od najdawniejszych czasów. Gallus (I 6, 14, s. 400, 408, 409), opisując przyjęcie cesarza Ottona III w Gnieźnie i wysławiając wspaniałość Bolesława Chrobrego, króla polskiego, wspomina również o różnobarwności szat i o łańcuchach zło

„Das heut. engl. VerfassuDgs-und Verwaltungsreeht*

T. I 566). —W różnych państwach niemieckich dla zarządu dworem królewskim lub książęcym zostały utworzone ministerya dworu, Haus-ministerium, których jednak prawne stanowisko nie wszędzie jednakowo jest określone. Tak np. w Prusach ministeryum dworu królewskiego, Min. des konigl. Hauses, utworzone na mocy reskryptu z 11 stycznia 1819 r., nie jest władzą państwową, ale tylko dworską: dla tego minister dworu królewskiego nie należy do składu ministeryum zarządzającego sprawami państwa, S ta a ts minister i u m. Takie samo stanowisko ma ministeryum dworu królewskiego w Saksonii i Wirtembergii. Przeciwnie, w Ba wary i, podług prawa z 9 grudnia 1825 r., ministeryum to jest połączone z ministeryum spraw zagranicznych. Podobnie w Hessyi i Badeńskiem prezes rady ministrów, S t a -atsministerium, jest zarazem ministrem dworu wielko-książęcego. Do ministeryum dworu, oprócz obowiązków, odnoszących się do utrzymania dworu i stosunków osobistych rodziny panującego, należą jeszcze rozmaite inne: tak np. zarząd dobrami koronnemi; sprawy odnoszące się do u-dzielania orderów lub tytułów honorowych; zarząd sekretnem archiwum państwowem i t. d. (Sten-gel „Worterbuch des deutschen Verwaltungsrechts“

T. II, 13; Schulze „Hausgesetze*; Bornhak „Preus-sisches Staatsrechtw). W Austryi, podług prawa z 31 grudnia 1867 r., ministeryum dworu cesarskiego połączone jest z ministeryum spraw zagranicznych.—W Rossy i minister dworu cesarskiego jest zarazem ministrem apanażów tudzież kanclerzem cesarsko - królewskioh orderów rossyjskich. Zależy bezpośrednio od Najjaśniejszego Pana i jest głównym naczelnikiem wszystkich zarządów, należących do ministeryum dworu. Ministeryum to składa się z Rady ministra, z ogólnych zarządów, ze szczególnych zarządów, z kapituły cesarsko-królewskich orderów i z głównego zarządu apanażów. Do ogólnych zarządów należy kancelarya ministra dworu cesarskiego i apanażów, gabinet Jego Cesarsko - królewskiej Mości, kontrola i kassa ministeryum dworu, inspekcya lekarska i ogólne archiwum ministeryum. Do szczególnych zarządów należą*. zarząd marszałka dworu, ekspedycya spraw ceremoniału dworskiego, zarząd stajni dworskiej, polowania cesarskiego, duchowieństwa dworskiego, chóru nadwornego śpiewaków, orkiestry nadwornej, zarząd własaej Jego Cesarskiej Mości Biblioteki, Cesarski Ermitaż, Dyrekcya Teatrów cosarskich, Zarząd własnym pałacem cesarskim, Petersburski zarząd pałaców, Zarządy pałaców cesarskich w Moskwie, Carskiem - Siole, Peterhofie, Gatczynie, Warszawie, zarząd miasta Pawłowska, Cesarska Akademia sztuk pięknych, Cesarska komissya archeologiczna, Kancelarya Najjaśniejszej Pani, zarząd pałaców w. książąt i w. księżniczek, księstwa Łowickiego, zarząd elektro-techniczny przy ministeryum dworu cesarskiego i rota grenadyerów pałacowych („Zb. Pr.* T. I, cz. II, wyd. 1892). Godności i tytuły dworskie zostały ustanowione róźnemi czasy w XIX w. Do nich należą: Wielki

Szambelan i Wielki Łowczy (2-a klassa), Łowczy, wielki mistrz ceremonii (3-a ki.) i mistrz ceremonii (5-a kl.) na mocy Ukazu z d. 18 grudnia 1801; Wielki koniuszy (2-a kl.) i Marszałek D-u (3-a kl.), na mocy Ukazu z 1 stycznia 1843 roku; Wielki Mistrz dworu, Wielki podczaszy, Wielki mistrz ceremonii (2-a kl.) na mocy Ukazu z 22 września 1844 r.; i Wielki krajczy (2-a, 3-a kl.) na mocy Ukazu z 30 sierpnia 1856 r. Prócz tego są szam-belani i kamerjunkrzy (art. 354 „Zb. Pr.” T. III,

a. o.

tych „niezmiernie ciężkich", jakiemi błyszczały u-stawione na rozległej równinie gromady czyli szyki dworaków. Szczególnie kobiety dworskie (fe-minae, mulieres curiales), wysadzały się na strój i kosztowne ozdoby: nie nosiły sukien płóciennych lub wełnianych, lecz futra drogie, a na futrach jeszcze płaszcze i frendzle złote, na głowach złote wieńce, na rękach bransolety, na szyi, w u-szach złoto i drogie kamienie, jednem słowem: tyle było na nich metalu, że uginały się pod ciężarem; nie mogłyby same chodzić, gdyby ich nie podtrzymywano. Wspomina też kronikarz Gallus o komornikach, czyli pokojowcach (camerarii), którzy odnosili dary do izby cesarskiej. Zwykle, nawet w dni powszednie, zastawiano 40 „głównych stołów*, przy których jadali dworacy, prócz pośledniejszych dla niższej służby. Niepodobna dziś oznaczyć, ile jest rzeczywistości w tych podaniach o złotym wieku Chrobrego, a ile dodała wyobraźnia opowiadaczy lub samego Gallusa. Patrząc się na dwór Bolesława III Krzywoustego własne-mi oczyma, nie umie on już kreślić podobnych obrazów. Świetność wymarzona przygasa tem bardziej, im więcej przybywa nam świadectw i dokumentów historycznych. Ze studyów archeologicznych wynikło, że budownictwo świeckie nie u-żywało jeszcze kamienia, że w XIII w. powstają pierwsze zamki murowane z cegły, że w zamku po za ogrodzeniem staje pałac (palatium) piętrowy, ale o jednej tylko wielkiej sali do zebrań i biesiad, pod tą salą zaś na dole mieściły się stajnie, a przestrzeń, obejmująca inne budynki, nie wystarczała na pomieszczenie licznego i świetnego orszaku (por. Sokołowski Maryan „Ruiny na ostrowie LednioyM str. 231, 239; St. Smolka „Mieszko Stary* s. 30, 162). To też w pojęciu owoczesnych ludzi i długo jeszcze później wyraz D. oznaczał, nie jakąś stałą rezydencyę, lecz całą gromadę urzędników i służby, z którą monarcha jeździł po kraju, a zatrzymując się tu i owdżie, odbywał święta uroozyste, zgromadzał okolicznych obywateli, sądził sprawy, urządzał igrzyska i uczty. Mieszkańoy nawiedzonej okolicy musieli dostarczać pościeli, żywności i furażu; ciężar taki nazywał się stacyą. Zdarzało się wszakże nieraz nocować na pustkowiu w koczowniczem obozowisku, pod namiotami, dopóki gęste wioski i miasta nie zaludniły wszystkich części kraju. Porządne i okazałe życie dworskie mogło się ustalić dopiero za ostatuiego z dynastyi Piastów, Kazimierza W-go, w pobudowanych przez niego na Wawelu „cudnych domach z bardzo pięknemi dachami, rzeźbami, malowidłami*, w poblizkim Krakowu Łobzowie i t. p. Ale w każdym czasie i w najmniejszej dzielnicy książęcej D. monarszy skupiał całą świetność i zamożność, na jaką mogła się zdobyć podwładna kraina. W okresie Piastowskim wytworzyły się już liczne urzędy dworskie, jak* np. łowczych (venator), stolników (dapifer), cześników, podczaszych (pincerna, subpincera), skarbników (thesaurarii), pisarzy (scriptorea), kanclerzy (caneellarii), komorników i podkomorzych (camerarii, subcaMerarii i t. d.). Władysław Jagiełło, zaślubiając Jadwigę, zastał w Krakowie D., urządzony i dochodami pieniężnemi opatrzony, tak, jak na córkę wielkiego Ludwika przystało. Odnalezione rachunki wielkorządzcy krakowskiego (procurator generalis terre Cracoviensis), kilku podrzęczycb (vi-ceprocuratores) i skarbnika (vicethesaurarius) dostarczają nam trochę, lubo niedostatecznych, wiadomości o Bkładzie i życiu powszedniem orszaku króla i królowej. Widzimy więc, że małżonkowie podróżują, albo razem, albo oddzielnemi D-ami, i przytem w większej lub mniejszej gromadzie. Zajeżdżając na stacyę, nie żądają żadnych danin, lecz płacą pieniędzmi za woły, krowy, kary, kuropatwy, zające, wieprzowinę, ryby, mak, chleb, mleko, sery, masło, piwo, owies, dostarczane do stołu „pani królowej“, lub „pana króla", lub obojga państwa. Wydatek dzienny wynosi czasem 5 grzywien, a czasem tylko 5 skojców. Kuchmistrzem Jadwigi był Jakusz z Boturzyna; używał do przyprawy pieprzu i szafranu; robił galaretę z octem; miał pod sobą kuchtów. Kanclerzem królowej był Kielcz, proboszcz u Panny Maryi w Krakowie; wielkorządzcą—Pełka z Gnojna; podrzęczym Nowego Miasta Korczyna i Wiślicy — ksiądz Krystyn, proboszcz czcbowski; ten sam, czy inny Krystyn był mistrzem dworu (magister curiae); szafarzem był Jan. Komornik jej, Małdrzyk, jeźiziłdo Moraw z listami, a na tę drogę dostał 2 grzywny groszami, czyli 96 groszy, i ll/a grzywny drobną monetą czyli razem 168 groszy; komornikiem panien był Boguchwał. Orszak niewieści nie ukazuje się w rachunkach; zdarzają się chyba ogólnikowe o nim wzmianki, jak np., że królowa Imć przepędziła dzień 5 marca 1394 z małżonką księcia Ziemowita mazowieokiego i niezliczoną liczbą pań; nie wiemy wszakże, ile z nich mianowicie należało do służby królowej, a ile do księżny, lub do rzędu gości? Na zamku krakowskim znajdowały się oddzielne apartamenta dla króla i królowej (stubae regales, stubae reginales). Niewątpliwie urządzenie D-u królowej pozostało po śmierci Jadwigi ku użytkowi późniejszych małżonek Jagiełły; tylko wielkorządy i inne dobra oraz dochody przeszły pod dyspozycyę jego, jako uposażenie korony. Każda królowa późniejsza, nie będąc monarchinią

samowładną, otrzymywała uposażenie z łaski małżonka, senatu, a z czasem całego sejmu, pod nazwą oprawy i reformacyi. Jagiełło przyjechał z Litwy z własnym licznym D-em, który i nadal pozostał przy jego boku, a składał się z Litwinów (Lythvani), Żmujdzinów (Semoyti), Smoleńszczan (Smolanie, Smolnanie), Grodzieńszczan (Hrodnanie), Kij o wian (Kijanie) i innych Rusinów, „schyzmaty-ków* (nec non omnibus Ruthenis, scismaticis, qui ieiunabant). Będąc zawziętym myśliwym, cenił ich, jako dobrych łowczych, sokolników, dojeżdżaczy, psiarzy, woźniców, koniuszych; lubił też ich muzykę i pieśni, bo „hrodnanom i smolanom“ przysługuje zwykle uazwa bębniarzy, śpiewaków, gitarzystów (tympanistis, canistis, cytharistis), Miał przy sobie kancelaryę ruską, w której znamy pisarzy (scriptor): Małofieja i Nelepkę, dyaków: Misz-kę (Mischo=Michał spieszczony); Macieja (? Macz-coni dyac., Mathie dyak oancellario); Szatyłę; Ryn-kona, Sucza, niejakiego Rynczyna (?), Kuźmę (Cu-sma). Nieustannie wspominani są różni książęta ruscy; przyjeżdżali oni zapewne chwilowo dla załatwienia jakichś interesów, ale pod d. 7 maja 1394 r. czytamy, że książę Andrzejko w więzieniu siedział w Chęcinach, a po wyzwoleniu przyjechał do Krakowa, cum multis baronibus; na wieczerzę dano mu trzy kopy chleba i ćwierć beczki (ąuartuale) piwa. Czy nie należał on więo do orszaku królewskiego i czy nie naraził się na karę dyscyplinarną? Obok swojej litewsko - ruskiej drużyny miał Jagiełło, naturalnie, Polaków, a nawet różnych cudzoziemców: Węgrów, Czechów, Raku-szan, Francuzów. Na czele personelu dworskiego ukazuje się, już nie magister curiae czyli hoch-magister (pan Jasko, pan Stefan), ale marszałek i wice-marszałkowie (marsalcus aulae regiae już pod 1387 r., vice-mareschalcus). Potrzebni byli, bo D. musiał być liczny, a wciąż przyjeżdżali dostojni goście z różnych krajów. Jednego dnia, np. 12 marca 1394, bawili: Prokop margrabia morawski, Janusz książę raciborski, książę oświęcimski, Semko i Janusz książęta mazowieccy, książę Skirgiełło, brat królewski. Nie wiem, czy wszystkim smakował kisiel (pro glicerio dieto kyssel 2 scoth.); ale kuchmistrz, Mikołaj Koza, potrafił zapewne dużo innych potraw przyrządzić, żeby różnym podniebieniom dogodzić. Dworzanie biegali z listami do Węgier, Moraw, Litwy, albo po kraju, roznosząc polecenia, czasem odrazu 17-tu, obwieszczając wyprawę króla wojenną („Rachunki dworu Wł. Jag. i królowej Jadwigi* wyd. Fr. P i e kosiński w Krak. 1896; Lewicki „Codex epistolaris s. XV* w Krak. 1891; patrz Skorowidze). Moźnaby zaliczyć do D-u gwardyę czyli chorągwie nadworne, wedle zwyczaju francuskiego, mieszcząc la cour militaire obok cour civile. W takim razie musielibyśmy doliczyć się przynajmniej do 4 000 ludzi, tylu bowiem Jagiełło miewał zwykle przy sobie w dalszych podróżach; musielibyśmy doszukiwać się wspomnień o gwardyi w późniejszej nazwie I-go regimentu piechoty imieniem „królowej Jadwigi": lecz, obawiając się zamieszania w określeniach i wywodach, wolimy odesłać tę eskortę wojskową

pod wyraz „Wojsko*. Poi synami i wnukami Jagiełły, przy wzmacniającym się • blasku korony i małżeństwach z krewnemi cesarzów niemiecko-rzymskicb, D. musiał utrzymywać się na stopie o-kazałej; na wyraźniejsze wszakże odznaczenie zasłużył sobie podskarbi Zygmunta 1, Andrzej Ko-ścielecki (f 1516) tern, że zaprowadził lepszy porządek w podejmowaniu stołu królewskiego, a pałace królewskie postawił na stopie świetności, podziwianej przez cudzoziemców, jak świadczy spół-cześnie Górski (w Tomicianach III, 316; Prze-ździecki: „Jagiellonki polskie w XV i XVI w.” t. I, str. 8). Pałac staje się zwykłą i stałą siedzibą D-u; dworzanie zowią się pałacowymi (aulicus noster, zamiast curiensis), nawet w podróżach służba umie przekształcać wiejskie dworki lub chałupy na godne królewskiego majestatu pomieszkanie za pomocą przewożonych sprzętów i kobierców, o których ogromie, ilośoi i wartości, sądzić można z istniejących do dziś dnia „obić* Zygm. Augustu, przedstawiających „Potop⁴*. Ostatni Jagiellończyk, zrodzony z Włoszki, wychowany przez mistrzów epoki Renesansu, obdarzony tytułem królewskim od 10-go roku życia, urządzał się z wielkopańską hojnością i subtelnem artysty cz-nem poczuciem, a przylgnął sercem do rozkwitającej wtedy cywilizacyi polskiej. D. jego był polski i polonizował przebywających przy jego osobie Litwinów lub Rusinów. Tak np. Chodkiewicz tłó-maczył się przed Iwanem Groźnym, że mówić do niego nie potrafi po rusku, ponieważ zapomniał swego domowego języka, bawiąc od lat młodych przy boku królewskim. W okresie królów obieralnych D. staje się niesympatyczną dla narodu instyiucyą. Stefan Batory spędził swoje panowanie w obozach i na łowach, unikając niemiłej sobie żony staruszki; do osobistej zaś obsługi przypuszczał tylko Madiarów. Zygmunt III otoczył się gwardyą, złożoną ze Szwedów, Niemców, Hiszpanów; przepisami ceremoniału utrudnił przystęp do swej osoby; oprócz marszałka osobny urzędnik, podkomorzy (był nim Bobola), miał obowiązek czuwania nad wykonaniem ceremoniału przy posłuchaniach, udzielanych posłom zagranicznym lub dostojnikom polskim; wreszcie niemczyzna w życiu rodzinnem i obcowanie z kilku zaledwo, najbardziej zaufanemi, osobami, budzi podejrzenia, że król knuje coś przeciwko swobodom szlacheckim. Wysnuwała tedy szlachta najgorsze, lubo nieuzasadnione i wcale nieprawdziwe, domysły o radzie „dworskiej, rakuskiej, hiszpańskiej, jezuickiej, komorniczej*. Komora, czyli gabinet króla, niby hiszpańska camarilla, staje się ogniskiem jakichś intryg nieprawych i narodowi szkodliwych w mniemaniu republikanów szlacheckich. Wyraz ten jest powtarzany uporczywie przez rokoszan, poduszczonych przez Zebrzydowskiego, a tak głęboko wciśnie się do umysłów polskich, że przez cały wiek XVII będzie hasłem do napaści na królów, nawet Piastów, czyli rodaków. Do podrażnienia podejrzliwości przyczynił się Władysław IV planami wojny tureckiej i Jan Kazimierz, albo ra-ozej żona jego, Ludwika Marya, projektami elekcyi

Kondeusza, lub Anguien’*. D. wtedy stał się a-geucyą rządu francuskiego; w komorze króla i królowej pracują liczni Francuzi; do intrygi dali się też wciągnąć Polacy ze stronnictwa francuskiego. Następstwem intrygi był rokosz Lubomirskiego, sponiewieranie majestatu królewskiego, abdykacya i zgon ostatniego z Wazów na obczyźnie. Z urzędników D u czynni byli: marszałek nadworny, Jan Klemens Branicki, podkomorzy wielki koronny, Denhof, i kanclerz królowej, Władysław Rey. Po abdykacyi wszyscy oni pozostali w kraju i odstry-chnęli się od polityki francuskiej. Jan Kazimierz wyprowadził z sobą tylko niższych dworzan kilkudziesięciu. Najbardziej znienawidzonym był D. królowej Ludwiki Maryi za frymarczenie urzędami i królewszczyznami, za francuskie „alamody*, t. j. naśladownictwo dworu Ludwika XIV w stroju, mowie, układzie towarzyskim i sposobie myślenia; nareszcie za wdawanie się w sprawy rządu i sejmowania wbrew prawom i pactom conventom. Wszystkie te plagi przeniosła wychowanica Ludwiki Maryi, Marya Kazimira d’Arquien, na panowanie męża swego, Jana III Sobieskiego, z wielką szkodą dla jego działalności, dobrej sławy i dla losów rodu. D. tego króla wyróżniał się przecież od poprzednich dwóch dostatkiem i rządnośoią. Posiadając magnacką fortunę po rodzicach, Sobieski jeszcze na urzędzie hetmana i marszałka w. k. mógł wjeżdżać do Warszawy w 1668 r. z D-em, złożonym z 60 gwardzistów w błękitnych „kazia-kach* ze srebrnemi galonami, 250 dragonów, 100 hajduków węgierskich, 100 janczarów, 100 Tatarów i 100 Wołochów z tyłu za złocistą karetą; poprzedzało go zaś 1000 paziów, lokajów i podlejszej- służby (oanaille), a „wszystkich w nowej barwie*, oprócz oficerów i żołnierzy, których liczył na 2 000 głów (Listy do żony w wydaniu Helcia cz. I n-ry 120 i 129). Dobrze też umiał gospodarować i rachować się: więc nigdy nie znalazł się w takim niedostatku, jak Jan Kazimierz w Rawie (1668), że brakowało pieniędzy na żywienie D-u. Owszem, na jego królewskim stole podawano 33 półmisków wielkich, 12 lub 13 mniejszych na objad, zrana 13 i na wieczerzę 13. Usługiwało 12-tu paziów ze szlachty (Fag-giuoli, tłóm. Wł. Kulczyckiego: „Dyaryusz podróży do Polski* 1690 w „Dod. do Czasu* 1858). Lubo nie brakło cudzoziemców w rodzinie i otoczeniu królewskiem, a w straży przybocznej znajdowali się zawsze spahowie, janczarowie, węgrzyni, D. przecież zachowywał cechy wybitnie polskie, a sam Jan III nie rozstawał się nigdy z kontu-szem i przemawiał językiem szlachcica. Panujący po nim Sas, August II, słynął z wystawności i przepychu, lecz utrzymywał swój świetny D. w Dreźnie, przeważnie kosztem dziedzicznej swej kramy. Polacy i Polki przyjeżdżali tam na czas krótszy lub dłuższy, ale stanowili tylko mniej więcej pokaźną grupę wśród masy niemieckich dostojników i Błużby. August III, wyparty przez Prusaków ze swej Saksonii, mieszkał przez cały czas wojny siedmioletniej w Warszawie: więc zbudował tutaj pałac Saski z ogrodem, do dziś dnia

Fig. 105. Dwór modrzewiowy w Woroóczy, w powiecie Nowogrodzkim, w okolicy jeziora Świteź (artykuł na str, 385^.

£■?&

*«*-re* j »<«* *\

L»»»> «j

:V3&Ł, i

f ;:l£

S-.

HI-:

Ifj

Sil

■•■Hf*]

■aa«94|

■■■■» >|

Mmm

ii - \ $$

■i

>m

A-

J3s<i

isiiślssl

.....,

3»

'A

nt ji

P?

&&>

jfl

T. K.

istniejącym, a następnie nowy zamek czyli raczej pomniejszy pałao w Grodnie; przywdziewał czasem ubiór polski, lecz mówił po niemieoku; obdarzaj wielkiemi łaskami Sułkowskiego, lecz pierwszym i najzaufańszym ministrem jego był Niemiec, Briihl. Po zawarciu pokoju w Hubertusburgu król polski z całym D-em odjechał do Drezna i tam spędził ostatnie lata życia. Spadkobiercy jego zatrzymali wszakże w swojem posiadaniu pałao saski w Warszawie pod zarządem niemieckich urzędników i strażą oddziału saskiego wojska. Stanisław August Poniatowski osiadł w odnowionym i przyozdobionym na koszt Rzeczypospolitej zamku królewskim Zygmunta III; własnym zaś kosztem zbudował pałac Łazienkowski i rozpoozął u-rządzanie pałacu Ujazdowskiego, lecz, nie mając wystarczającego na to funduszu, zanieohał przygotowanych projektów i oddał starożytny ów zamek książąt mazowieckich wojsku na koszary. Pod względem składu osobistego D. jego cywilny liczył w latach 1765— 1767 przeszło 500 osób u-rzędników i służby. Gospodarstwem zarządzała Kamera, w której prezydował podskarbi nadworny (Roch Kossowski, po nim Ostrowski), łub zaufany Karaś, kasztelan ziemi wizkiej. Urzędników pracowało tu osób 24. Myśliwstwo zostawało pod dozorem łowczego (z początku Ksawerego Branic-kiego). Kuchnia miała na ozele swojem dwóch bnci Tremo, noszącyoh tytuł maitre d’hótel a wszystkich osób 66; piwnica była obsługiwana przez osób 7, cukiepia — przez 10, Btajnia mieściła około 280 koni i 91 osób służby, zależnej od koniuszego (był nim w ostatnich lataoh Kioki). Utrzymanie zamku potrzebowało 110 osób, fabryki t. j. budowanie, konserwacya ogrodów, góry mineralne i koszary zajmowały tylko 16 osób; dworzanie, furyerzy, kamerdynerzy, lokaje i t. p. należeli do działu zwanego „Lafa i strawne*, a liczonego na 107 osób; paziów było 12-tu, lecz cały departament ich liczył się na 30 osób; departament doktorski na 9 osób. Sprawy rządowe załatwiały się przez gabinet, złożony z 36 urzędników, oficerów, geometrów; dyrektorem był Jaoek Ogrodzki, a po nim PiuB Kiciński. W gwardyi znajdowała się piechota i ułani, którzy za karetą jeździli. D-u królowej nie było, gdyż Stanisław August wstąpił na tron bezżenny, miewał dorywcze związki z kochankami, w końcu wziął ślub podobno z Grabowską, ale potajemnie, morgana-tycznie. Dochód roczny podnosił się w ciągu 30-letniego panowania od 7 do 872 milionów złotych; wydatki zawsze były większe od dochodu; stąd powstawały długi, po dwakroć spłacane ze skarbu Rzeczypospolitej, a trzeci raz ostatecznie przez dwory rozbiorcze. Dokładniejsze wiadomości o dworze, skarbie i gospodarce pieniężnej tego króla znajdują się w rozdziale VII-m .Wewnętrznych Dziejów Polski za Stan. Augusta” przez T. Korzona.

' Dwór wiejski. Za dawnych czasów w całej Polsce dwory wiejskie, służące za mieszkanie szlach-oie, były stawiane według jednego systematu, prawie bez różnicy co do wewnętrznego rozkładu po-

Baftykl. Fowu Uustr E*si-18(. T. 17-tjr.

koi, a nawet i powierzchownego kształtu. Przekonać się o tern łatwo, porównywając z sobą starodawne dwory, jeszoze po róźnyoh stronaoh kraju naszego istniejące. Były to drewniane podłużne budynki, „stosy suchych drzew”, jak się wyraził kardynał Commendoni w swój aj relacyi z podróży po Polsce odbytej. Odznaczały się z wierzchu zwykle dodanym gankiem, na dwóoh słupach wspartym i zaopatrzonym w 'drewniane ławeczki, gdzie siedząo, można było okiem obejmować od razu całe podwórze ze wszelkiem zabudowaniem. Daoh bywał pospolicie dość wysoki, ściany pobielone i okiennioe ze strony zewnętrznej przed oknami. Od głównej śtrony, czyli od ganku, zajeżdżało się do takiego dworu, i był tu w pobliżu stojący słup z przymocowanemi żelaznemi kółkami, do których przywiązywali swe wierzchowce przyjezdni. Często także z tej strony dworu był postawiony gołębnik, i gwykle jeszcze posadzonych było parę drzew wielkich, pospolicie lip cienistych. Z tylu takiego dworu rozciągał się ogród owocowy i warzywny, gdzie też i o grzędach kwiatowych nie przepominano. Najdawniejsze dwory szlacheckie były z modrzewiu stawiane, przez co też miały wiekową trwałość. Naturalnie, że ten typ zasadniczy, w miarę zamożności lub gustu właściciela, oraz w miarę postępu czasu, ulegał pewnym zmianom, tak wewnątrz, jak i zewnątrz: bywały dwory o dwóoh gankach, o dachach mansardowych, czyli kondygnowanyoh (w w. XVIII),jak to widzimy na dołączonej ta ryoinie, przedstawiającej dwór wrzekomo modrzewiowy w Worończy, w powiecie Nowogrodzkim, w okolicy jeziora Świteź. W Chruszczynie Wielkiej, w Skalbmierskiem, istniał jeszcze w r. 1852 dwór starożytny, postawiony przez Jana Dąmbskiego, cześnika inowrocławskiego, na początku wieku XVII. Szozególnie dobrze zachowaną komnatę, którąbyśmy dziś salonem nazwali, podajemy w odwzorowaniu; był tam jeszcze i komin wielki, ozdobiony herbem Godziemba, i piec polewany, i szpalery malowane, wyobrażające polowania, i portrety rodzinne państwa cześnikowstwa, biskupa krakowskiego Stanisława Łubieńskiego, pięknej pani Turoboyskiej i innych kolligatów. Szyby wielkich okien w ołów oprawne były, z wyrzy-nanym na nich herbem rodzinnym.—Obszernie dwór wiejski opisał Zygmunt Gloger w „Encyklopedyi rolniczeju tom II (wydanie 2-e).

Dworsky Franciszek Jan, historyk, bel-letrysta i publicysta czeski (* 1839 w Sobotce), ukończywszy studya uniwersyteckie w Pradze, wstąpił tamże w r. 1861 do krajewego archiwum królewskiego, gdzie 1864 zamianowany był assysten-tem, 1865 adjuaktem, a w 1892 archiwaryuszem. W samych początkach karyery swej urzędowej zbadał bogate źródła archiwalne trzebowskie (1863) i Jiadricho-hradeckie (1866 —67), w których znalazł nadzwyczaj ważne materyały historyczne i na podstawie ich ogłjsił cały szereg prac o przeszłości ojczyzny Bwojej. Był też bardzo czynnym współpracownikiem dzienników politycznych oraz czasopism literackich i zajął miejsce bardzo wybitne w czeskiem życiu społeozno-literackiem. W r. 1870 wybrano

49

!;f

i i

id

mt

wft&r

■ J

o

pyl

i

•.

m

m r*

'&M

aMflnafr"

Ht-

li

Wi. ■

I?

■K

m

Fig. 107. Komnata dworu wiejskiego, w Chrnszczynie, w Skalbmierskiem (w r. 1852). Podług akwarelli Wojciecha Gersona.

.

r\

\

• \

II

!*

a

.

, wW~?

W

’—X

■^Wv?; »«k

.fil''

Hi

>- - -

x§»£ H

S-3* I

■

tf

r«

-

««

••

\\ IfiPr

k/t

■ł;4

.

r ■

¹ jt

£i

ffl.

^ i

\ •

1;

v

\ !

l X

'K

X

"f: > •    - ,g*,y*'"

•'71 ¹

X'!

■ i

ps

■ V.

A

i#

1

I

« tV>

■■■]

\

„w

I

Jl

xr

h

r

/•

-• il

*dm

pf?

i

3

■ N

1

' ¹

m

1 7

■ V

, - *

■X

• M

Xj

H

/■

•>

i

Jń

il

*iĄ

r*

Ą

r:

\

•;

.'4HŁI

'

•

. 1

m

sir

%

i

fJW

;#■

t

‘

€rX

r-r ‘ I

U. za&Z&Sm

■> 7\/

saŁ-Ą^ i

' i

i&

j*Wj

55»

[j«pgfi

ti

ii

i

. ¹

i

A

wJ^-i

■

¹

h;

m

K 4*

1

,

yi:

W

•>

§1

ggECTa g

,

)Vrf^:

:'Fiij

i..

L.

7

go na na wice-prezesa Towarzystwa „Osveta“; pre- mał 7 000 ludzi na swym dworze. Za Stanisława zydował przez dłaźszy czas w Umeleckiej biesie- Augusta znaczne D. mieli: Tyzenbauz, Czartoryscy, dzie i wielkie w niej położył zasługi.—Porów. „O- Potoccy, Radziwiłłowie, Sołtyk. Główniejsze po-tuv. Slovnik nauóny”.    * działy D-u były: służba religijna, przyboczna, pod

Dwory, W dawnej Polsce prócz dworu króle- względem zdrowia pańskiego, wychowania dzieci, wskiego, były dwory kanolerzów, gdzie młódź szła- albo udziału w pracach tyczących się polityki, checka obeznawała się z publióznemi sprawami; służba gospodarska i prawnicza, wojskowa i cy-dwory hetmanów, gdzie przy ich boku w ćwiczę- wilna, W oddziale religijnym był kapelan, spo-niaoh wojskowych, w rycerskiem bształoiła się rze- wiednik, lektor, czasem świecki, czasem osobny miośle. Wkrótce wszystkich możnych panów domy dla pani. Pod kapelanem był zakrystyan, organi-stały się licznych dworzan siedliskiem; wymagała sta, świętnik czyli dzwoniący na nabożeństwo, potęgo bowiem ich duma, skłaniała i staropolska sługacze do mszy, dziadek i babki, szpital dla sta-uprzejmość, że nie odmawiali proszącym o synów rych, dyrektor szkółki i szkolna młodzież. Pod pomieszczenie przy ich boku. Najmniejszy urzędnik względem zdrowia—doktor, cyrulik, aptekarz, go-wreszcie, szlachcic na wiosce, bez jednego przynaj- larz czyli balwierz, łaziebnik, palacz; doktor zale-mniej dworskiego nie mógł się obejść. D. moź- żał od pana i pani; powinnością jego było dbać nych panów składały się z rozmaitej liczby dwo- o zdrowie całego D-u, miał dozór nad szpitalem rzan. Tomicki za Zygmunta I młodzież dworu swe- dla chorych, wyręczał się chirurgiem. Guwerner, go na trzy klasy podzielił: uboższych w krakowskim metrowie, nauczyciele wszelkich nauk dla dzieci zamku w szkole utrzymywał na naukach; możniej- pańskioh, samych tylko państwa znali władzę. Se-szych u siebie w domu, najwyborniejszych z akademii kretarz i jego kanoelarya albo piBarz stanowili od-biorąc dla nioh nauczycieli; dorosłych z dostojnych dział ważny osób zaufania, którym i tajnie polity-rodów posyłał za granioę. U ks.Kons. Wasyla Ostróg- ki były udzielane. Do nich należały wszelkie pu-skiego marszałkował wojewoda jaki i brał 70 000 zł. bliczne czy prywatne pisma; do bibliotekarza zbiór pensyi rocznej; paniąt było do 2 000 na jego dworze, ksiąg pańskich i rękopismów; ci nie znali nad so-Zamoyski utrzymywał kilkunastu paziów, bardzo bą marszałkowskiego zwierzchnictwa. Komissarz wiele szlachty, dwoistą gwardyę. Dwór Stanisława i plenipotent: pierwszy przewodniczył gospodar-Herakl. Lubomirskiego w końcu XVII w. z 6 000 sług stwu, drugi interesom; pierwszy miał pod sobą gu-

1    wojskowych składał się, a w czasie wojny 9 000 osób bernatorów, włódarzy, ekonomów, podstarościoh, miewał pod bronią; tak go Stanisław Czerniecki rachmistrzów, rewizorów, pisarzy, kluczwójtów, (ob.), podstarości żytomirski, kuchmistrz Lubomir- dziesiętników, karbowych, polowych, geometrów skiego i zarazem sekretarz jego królewskiej mości, (na Litwie komornikami zwanyoh), leśniczych, ga-opisuje: był prezydent dworu, kapelan, 2 Ber- jowych, bartników, szyprów, pisarzy statkowych, nardynów, marszałków 2, pisarzy pokojowych 4, Plenipotentowi podlegał archiwista. Na ozele woj-z których jeden, Kitniewski, był potem kasztelanem skowej części D-u był generał, komendant albo malborskim, sług rękodajnycb 60, krajczych 4, rotmistrz, pod nim porucznik, chorąży, namiestnik, srebrnych kozaków, od srebra litego nazwanych, towarzystwo, a siłę zbrojną składali: husarze, uła-60, róźnyoh ludzi, szlachty, Węgrów, Tatarów na ny, jańczary, kozacy, tatarzy, hajducy, dragouy, drobnych rumakach. Szablę mieli oprawną, rzędy strzeloy, harcerze, puszkarse, kanonierzy, dobosze, lite, każdy samo wtór. Komorników (ob. Komor- bębniści, surmacze, piszczki; do niego równie o-nicy), bywało 40. Przyjaciół bardzo wiele przy bozowy należał marszałek. Błazen (ob.). Taki dwór boku Lubomirskiego bywało, senatorów, dygnita- miał pan.—Pani miała D. niewieści, na ozele które-rzów, między nimi książęta, którym jednak, ex hu- go ochmistrzyni rozciągała nadzór nad respektowe-manitate, honoraria co ćwierć roku po kilka tysię- mi i nad pannami dworskiemi tudzież rezydentkami, cy dawano. Pokojowych prezydent—pan Morsztyn; czas tylko jakiś bawić mającemi, co do obyczajów pokojowych synów szlacheckich było 20. Tych zwłaszcza, i nad haftarkami. W przedmiocie służby ćwiozenie w dzień z lukami, dzidami, kopiami by- panna wyprawna lub przyboczna kierowała wszelką wało do pierśoienia; odmieniano im szaty jedwabne usługą; jej słuchały skinienia: garderobiana, dziew-co ćwierć roku, futra także dawano. Koniuszych częta, szwaczki, do niej należały blich i pralnia, było dwóch, kawalkatorów trzech. Koni 60, tyleż Bywał z mężczyzn dworzanin rękodajny, który po-masztalerzy, dragonii 200 Niemców, z swymi oh- dawał rękę pani, sekretarz jej własny, paź, albo cerami i trębaczami. Pieohoty węgierskiej 400. karzełek niosący ogon jej szaty. Pod władzą mar-Muzyków i śpiewaków było 27; międy nimi Mar- szałka D-u stała wszelka służba domowa, kuchnia, kiety i Martes, Włosi, najsławniejsi wówczas w Eu- kawiarnia, kredens, piwnica, stajnia, garderoba, ropie kapeliści. Myśliwców było 30. Doktor Mu- kasa, muzyka, łowieotwo i ogrody; jego władza charski, 2 aptekarzy, 2 cyrulików. Kuchmistrzów nie ograniczała Bię tylko wyliczaniem kańczugów;

2    szlachty (między nimi Czerniecki, autor tego o- mógł on nawet pomniejszych sług odprawiać, wyż-pisu), kuoharzy różnych narodów 12, pasztetników 3, szych skarżyć, aby usunięoie ich od pana zyskać, piekarzy 4. Zostawił Lubomirski w skarbou 400 000 W służbie dworskiej byli chłopcy, węgrzyny, tur-talarów, 100 000 czerw, zł., sukna różnego postawów czynki, kozaczki z czerwonym sełedcem (pękiem 400, wina węgierskiego beczek 330, które, nawiedza- włosów na ogolonej głowie, splecionym czerwoną jąo ciało zmarłego pana, goście wypili. Stan. Jabło- wstążeczką), pacholęta dworskie, pazie („dworski”, nowski, wojew. ruski, na początku XVIII w. trzy- J „dworzanin" znaczyło sługę honorowego szlacheckiej

karzem nowo-założonego szpitala ewangielickiego. Na stanowisku tern, gorliwie i pożytecznie pracując, pozostawał do r. 1847, w którym utrata wzroku zmusiła go do opuszczenia zajęć dotychczasowych, osiadł wtedy na wsi w Łęczyckiem. Pomimo strasznego kalectwa nie przestał pracować u-mysłowo i, będąc ociemniałym, ogłosił jeszcze cały szereg prac filozoficzno- i historyczno-lekarskich. Cały jego dorobek literacko - naukowy wyszczególniony jest w „Słowniku lekarzów polskich* S. Koźmińskiego (str. 101). Obszerniejszy życiorys i ocenę działalności jego podał Włodzimierz Dybek w „Tygodn. illustr.** r. 1876, nr. 44 i 45. Dr J- p-Dworzak (D v orak) Antonin, malarz czeski (* 1«17 r. w Niemczycach pod Litomyślem—f 1881 w Pradze). Kształcił się w akademii praskiej i wiedeńskiej (pod Waldmullerem); 1845 — 46 malował w pracowni dyrektora Rubena w Pradze, r. 1848 osiadł w Litomyślu, gdzie spędził okres najpłodniejszej twórczości artystycznej. Potem był profesorem szkoły realnej w Opawie, a od roku 1865 profesorem rysunków w wyższej szkole politechnicznej. Utrata wzroku położyła konieo artystycznej i nauczycielskiej jego czynności. Pierwsze D-a większe obrazy, z któremi na wystawie w Pradze wystąpił, Cesarz Rudolf w pracowni alchemika (1846) i Werbunek w obozie Waldsteina (1848), noBiły na sobie wpływ wyraźny Rubensa; później zwrócił się do tematów ludowych i był w Cze-nia się wyjechał za granicę i uczęszczał na wy- ₀haeh pierwszym malarzem w tym rodzaju. Obok

kondycyi); kommunik była to pospolitsza czeladź, odźwierny (j anitor, wrotny) a turecka ubrany, kozacy, pachołki, hajducy, pajucy, lokaje, froterzy. Murgrabia zawiadywał domem; do niego należeli zamiatacze, stróźe, kominiarze, wartownicy. Kuchmistrz miał pod sobą kucharzy, piekarzy, paszte-tników, kuchcików, kuropłochów, stróżów kuchennych, kucharki, pomywaczki. Szafarz dostarczał wszystkiego i był częBto kontrolerem kuchennego departamentu. Kraj czy rozbierał przyniesione do sali jadalnej potrawy. Orator czytał gości z regestru. Kawiarnia w garderobie pani bywała, albo przy kredensie; w niej kawiarz do czarnej kawy, Turczyn, do kawy ze śmietanką—Polak. Dekonfe-ktor, cukiernik, osobny miał wydział. Turczyn kawiarz podawał lulki. Kredencerz miał chłopców i babę do zmywania. Do podczaszego należały trunki, wino, do piwniczego piwo. Koniuszy miał pod sobą podkoniuszego, zawiadywał stajnią, masz-talernią, wozownią i stadniną; jemu podlegali sta-flery czyli paradni stangreoi, laufry czyli bieguny, woźnice, furmani, forysie, masztalerze, kawalkatory czyli berajterzy, mulatery, co jeździli mułami; ko-nowały, obroczni, stadnicy, angielczyey czyli żo-keje, majstrzy, jako to: kowale, ślusarze, kołodzieje, stelmaohy, koleśniki, od kolasek zapewne tak nazwani, rymarze. Szatny po polsku, a z cudzoziemska kamerdyner, zawiadywał garderobą; pospolicie pan miał—szatnego, kamerdynera—pani. Podskarbi lub skarbnik rządził kasą. Kapelmajster uozył muzykantów, kierował muzyką i teatrem nadwornym. Łowczego podwładni: podłowczy, myśliwi, sokolnioy, bobrownicy, dojeźdźacze, psi arze, Stróże zwierzyńca. D. były niejaką dla młodzieży wówczas szkołą: nauczył się tam młodzieniec dworskich obyczajów, języka dworskiego, nabył poloru, poznał, jak to mówią, świat, ale przyzwyczajał się do słuźalstwa i nabierał stronniczego ducha, gdyż patrzał na sprawy publiczne krajowe tak, jak go tam patrzeć nauczono. Za Augustów D. skaziły się całkowicie, jak Włodek powiada, malując dworzan: „Niewiesciuchowaci w stroju, przy-sadni w chodzeniu, pieszczeni w postawie i ułożeniu, próżniacy, chełpliwi, kostery, łgarze, bluźnier-cy, niewstydliwi, plotki, żartownisi, wydrzyżniacze ludzi uczciwy oh, pijacy, żarłocy, z niezliczonemi in-nemi wadami. Ich cech jest zgromadzenie ludzi zepsutych, szkoła złych obyczajów, stek wszystkich zbrodni i t. d.* Ciekawy a szczegółowy obraz D-ów pańskich z epoki saskiej podał ksiądz Kitowicz w swoim „Opisie obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III.—„Starożytności polskie” Mora-czewskiego, ob. Dworzanin.

; Dwory miłości, ob. Cours d’amour.

. Dworzaczek Ferdynand Gotard Karol (* d. 5 maja r. 1804 w Szłuchowie [Prusy Królewskie]—f w Topoli Królewskiej pod Łomżą d. 15 grudnia r. 1877), lekarz polski. Otrzymawszy wykształcenie przygotowawcze w szkołach wojewódzkich w Warszawie i Płocku, wstąpił na wydział lekarski uniwersytetu ^.warszawskiego w r. 1823; po dwuletnim tam pobycie, dla dalszego kształcę-

kłady w Berlinie, Lipsku i Paryżu. Po powrocie udał się do Wilna i obroniwszy tam rozprawę: „De morbis cutis syphiliticis*, dyplom doktorski otrzymał. Powróoiwszy do Warszawy, był w roku 1831 lekarzem wojskowym, jako taki wysłany był do Zamośoia dla zwalczania panująoej tam cholery. Na jesieni tegoż roku wyjechał ponownie za granicę i doskonalił się w sztuce lekarskiej na klinikach w Getyndze, Heidelbergu i Paryżu, gdzie najdłużej przebywał. Na początku r. 1835 powró-oił na stałe do Warszawy i został naczelnym le-

V w,-

'•

VT

-a

Fig. 107. Dworzaczek Ferdynand.

Dworzak (Dvorńk) Antoni (* 8 września 1841 r. w Nelahozevsi pod Kralup—w Czechach), najznakomitszy z dzisiejszych kompozytorów cze-skioh. Ojciec D-a, rzeźnik niezamożny, miał zamiar wykierować swego syna również na rzeźni-

■jJ

„Laska* (1889).

A. Pol.

S. K.

tego jednakże malował też wiele portretów. 0-brazy jego są bardzo liczne; wymieniamy tylko niektóre: Narzeczona (1847), Jeniec (1847), Dru-oiarz (1847), Serenada (1850), Wybieranie się w drogę do kościoła (1856), Ofiara żebraka (1856), Dziecko cygańskie, oczekujące podczas słoty na matkę (1857), Spóźniony goniec (1858), Domowe kazanie (1860), Oczekiwanie (1862), Sielskie dziewczę w kośoiele (1864), Żal serdeczny (1865), Modlitwa poranna i t. d. Najlepsze obrazy D-a znajdują się w zbiorach czeskich magnatów: Wald-steina, Nostioa, Thuna, Clam - Gallasa, Auersperga. Wspomnieć też wypada o jego dziele „Kurzgefass-te Abhandlung iiber Verhaltnisse, Knochen - und Muskelbau des menschliohen K6rpersu (Praga 1880). *

ii

Cr

||

Fig. 108. Dworzak Antoni.

ka. Gdy jednak syn objawił niepospolity talent do muzyki, praktyczny ojciec wyrzekł się swych zamiarów, natomiast wysyłał chłopię na zarobek, w oelu zebrania funduszu na dalsze kształcenie go w muzyce. Grał tedy malec po gościńcaćh, po karczmach—gdzie się zdarzyło, uzbierane zaś grosze oddawał ojcu. Taki żywot żebraczy wiódł D. aż do 12-go roku życia. Dopiero w tym roku zdeoydował się ojoieo oddać syna do szkółki w Zlo-nicach. W tem też miasteczku D. początkowe odbył studya muzyczne u organisty Lichmanna, W r. 1855 przeniósł się do Ćeskó Kamenice dla uzupełnienia studyów u organisty Hanki. Po ukończeniu nauk, D. był już o tyle rozwiniętym umysłowo, że spostrzegł, iż nic a nic nie umie. Jodzie więc do Pragi, i tu systematyczne odbywa studya muzyczne pod kierunkiem Błażka, Zwona-rza i Kr ej czego. Dla zabezpieczenia sobie bytu materyalnego grał jakiś czas w orkiestrze teatru narodowego (na altówce), i w ciągu trzech lat — od 1873 — 6 pełnił obowiązki organisty w ko-śoiele św. Wojciecha. Pierwsza jego kompozyoya, „Hymnus*, na chór z orkiestrą, zwróciła uwagę ogółu na I)*a. Poznano się na jego talencie. Na* tyohmiast też dano D-i stypendyum, które mu pozwoliło spędzić kilka lat za granicą i uzupełnić studya. Od 1882 r. D. wielokrotnie zjeżdżał do Anglii, dla kierowania uroczystościami w Londynie, Birmingham i innych miastach. Czas krótki zajmował stanowisko profesora kompozycyi w kon-serwatoryum praskiem; w 1892 objął dyrekcyę konserwatoryum w New-Yorku. D. pisze swe dzieła w duchu muzyki czeskiej, a przynajmniej często używa rytmów i melodyj ludowych; stąd też jest uważany przez Czeohów za kompozytora narodowego. Uprawia wszystkie rodzaje muzyki z niezwykłem powodzeniem. Główną cechą utworów D-a, jest: płynność melodyi, dobra forma i wyborne opracowanie tematyczne. Spis dzieł jego obejmuje: pięć symfonij: Es dur (1874), P. d. (1875), D. d. (1881), D. mol. (1885), G. m. (1889); uwertury: do „Tyla* (1881), „Husyoka” (1883) i 3 programowe: „Prirodau, „Żiv ot“,

Trzy rapsodye słowiańskie na orkiestrę (1878), Tańce słowiańskie na orkiestrę (dwie serye, 1878). Waryacye symfoniczne (1877), suitę (1879); koncerty: fortepianowy (1876) i skrzypcowy (1879). Dzieła muzyki kameralnej: sonata na fortep. i skrzypce (1880); tria: B. dur, D. mol, F. mol, A. mol i G. mol. Kwartety: fortepianowy D. dur, smyczkowe: A. dur, A. mol, D. mol, Es dur i C dur. Kwintety: fortepianowy (1873), smyczkowe: G. dur (1875) i A. dur (1887); sekstet: A. dur (1878). Opery: „Krńl a uhlir“ (dwukrotnie przerabiana 1§71), „Tvrdó palice* (1874), „Vanda* (1875), „gelma sedlak“ (1877), „Dimitrij” (1882), „Jakobin* (1888). Kantaty dramatyczne: ^Hymnus* (1873) i „Svatebni kośile“ (1885); oratorya: „Sta-bat mater“ (1876), „Święta Ludmiła* (1886); kilka mszy, — między niemi Requiem (1890), pieśni, tańce, duety i t. d.

Dworzak (Dvoi*ak) Ćenek, fizyk czeski (* 1848 w Duszejowie). Kształcił się w Pradze, od r. 1871 był asystentem profesora Macha, w r. 1873 uzyskał stopień doktora filozofii, w r. 1874 został docentem fizyki w Pradze, a w r. 1875 powołano go do uniwersytetu chorwackiego w Zagrzebiu, gdzie dotąd zajmuje katedrę fizyki; w r. 1893—4 był rektorem. Ogłosił znaczną liczbę rozpraw, częścią w języku czeskim i ohorwackim, częścią zaś w niemieckim. Szczególniej znane są doświadczenia jego nad przyciąganiem i odpychaniem aku-stycznem, które opisał w rocznikach Poggendorffa w r. 1878. Wykazał, mianowicie, że rezonatory są w pewnych warunkach odpychane przez ciała brzmiące, a przyrządy jego, na tej zasadzie oparte, przydatne być mogą nawet do mierzenia ^natężenia głosu. Działanie te posłużyło mu nadto do uohwy-oenia analogii między falowaniem akustycznem a zjawiskami elektrycznemi i magnetycznemi. Zajmował się też badaniem elektrycznych własności płomieni.

i Dworzanin, według określenia Krasickiego, jsst to gatunek sług jurgieltowych przy dworaoh pań-

wany.

skich, szlachty, pojedyńczo albo dwóohaasób t. j. z pa-oholikiem i konno służących, którzy panom towarzyszyli, przed pojazdami konno jeździli i t. d. Między nimi pierwsi: marszałek i koniuszy. U panów teraz (pod koniec XVIII w.) miejsce dworzan pokojowych zabrali kamerdynerzy, lokaje, laufry (Linde). Było to w obyczajach średniowiecznego rycerstwa, że możni panowie brali uboższą młodzież na paziów i giermków. Zamek był dla niej miejscem edukacyi i ćwiczenia się w zabawach rycerskich. W Polsce chowały się także na dworach pacholęta, ale nadto tworzyły się liozniejsze niż gdzieindziej, może pod wrażeniem starorzymskiej trady-cyi, orszaki ze starszych ludzi do paradnych występów, do eskortowania w podróży i do spełniania rozmaitych zleoeń pańskich, świeckich panów naśladowali dostojnicy duchowni i utrzymywali darmozjadów setkami, nie znając wielu z nazwiska latami całemi, nie żądając od nich żadnej pracy, ubierając ich w swoją barwę, czasem bardzo kosztowną, dla popisu z bogactwem swojem. Na spotkanie pierwszej żony Zygmunta Augusta, Elżbiety ra-kuskiej (1543) Tarnowski hetman ubrał swój dwór po hiszpańsku; Hieronim Chodkiewicz, podczaszy litewski, prowadził za sobą 4-ch w czerwonym adamaszku, dwa hufce po 5-u ludzi w białym adamaszku, ośm hufców po 4-ch ludzi w srebrnych zbrojach izesrebrnemi przyłbicami, sam zaś przy wdział zbroję złotą. Arcybiskup gnieźnieński Gamrat miał 224 koni; ludzie jego byli ubrani po polsku w szkarłatne źupany i w kontusze z materyi złocistej, albo w srebrne pancerze i czerwone czamary; skrzydła zaś (zapewne usarskie) z białych piór strusich mieli w srebrnej oprawie (Przezdziecki:„Jagiellonki polskie" Krak. 1868, t. I, str. 107). Nie jeden z widzów zazdrościł takich szat i ozdób D-owi; ale do-świadczeńszy człowiek wiedział, że „nie zawsze przy dworze gody: czasem głody" (Rysiński „Przyp." 43). Najpoźądańszą i najkorzystniejszą bez wątpienia była taka służba na dworze królewskim (cu-riensis), przy pałacu (aulicus), albo przy pokoju, odpowiadające służbie dzisiejszej fliigel-adjutantów; ale też dosyć uciążliwa, jak widzimy z wierszowanego listu Andrzeja Morsztyna do Szumowskiego, D-a pokojowego JKM-ci (Lutniey, księga I, str. 93—94, wyd. Chmielowskiego): „Nie słusznie, Janie, niesłusznie to zową, Co my służymy służbą pokojową. Co to za pokój? Co za wczas taki? Włóczyć się z dworem, jako wilk za flaki, Nie jeść, kiedy chcesz, nie spać kiedy drzymie, W deszcz bez opończy, bez czapki stać w zimie, Słuchać psów wycie, chociaż nie myśliwy, Przepić coć żyzne poślą z domu niwy, Kłaniać się wszystkim, choć bolą kolana, Każdego przywieść i sprowadzić pana. Więc ani się zwiesz, kiedy nas jak z woru Wysypą w różne drogi ode dworu: Ty z przywilejem, ty biegaj z wiciami, Ty z Opatowem, ty z Proszowicami Umawiaj sejmik; ty biegaj do Lwowa. Jeśli wyprawa na obóz gotowa? Toż nas i teraz biegunka napadła I za granicę obudwu roz-kladła. Jam już był dobrze cudzych krajów syty... Przebyłem Węgry i na ich stolicy Cesarskiej pokłon oddałem prawicy, I pańskie sprawy koń-

oząo przy tym dworze, Niosłem królewskie listy Leonorze. Zwodziłem potem, gdzie szła sama głowa Ojczyzny naszej (Jan Kazimierz), panów do Zborowa. Potem tej zimy, nie żałuj ąo bioza I o-stróg, biegłem w Litwę od Łowicza, I przeszedłem ją aźe ku Dnieprowi, Wielkiemu niosąc ordynans wodzowi (Jan. Radziwiłowi?) i t. d. Za to D. miał dużo okazyi do pozyskania ze szczodrobliwości królewskiej jakiegoś wójtostwa, królewszozyzny, urzędu, a zdolniejszy robił sobie świetną karyerę. Autor przytoczonego wiersza wyszedł wkrótce na referendarza, a z czasem na poskarbiego w. koronnego. Wzrost fortuny Sobieskich poczyna się od Sebastyana, który był D-em Zygmunta I (aulicus noster) i otrzymał nadanie dzierżawy Pilaszkowic. Dziad króla Jana III, Marek, i ojciec Jakób zaczynali służbę publiczną od tegoż skromnego tytułu, jeden pod Batorym, drugi pod Zygmuntem III, zanim wyszli na senatorów. Ale D. królewski płacy stałej nie pobierał; dostawał tylko żywność ze stołu królewskiego i ubranie w ozasach dawniejszych (za Jagiełły i zapewne za Piastów); musiał przeto mieć własny majątek, żeby wystarczyć na wydatki i pokusy życia dworskiego. Mawiano też: „Błogo temn przy dworze, komu pług doma orze," t. j. kto był szlachcicem pesesyonatem, lub synem pesesyonata. Szlaohcio hołota szukał Chleba na dworaoh pańskich, albo przy urzędach koronnych. Tak przy podskarbich, a potem w Komissyi Skarbu Rzpltej znajdowali się dworzanie do wykonywania dorywczych zleceń, np. do podawania starostw nowo-obdarowanym posesorom. D. spisywał i (doręczał inwentarz podawczy starostwa ze szczegółowym opisem zamku, wsi, powinności włościańskich i wszelkich doohodów. Za czynność tę pobierał zapewne jakieś wynagrodzenie od nowego starosty, ale pensyi źaduej nie miał, i na listę oficyalistów skarbowyoh nie był wpisy-

T. K.

Dworzec, liche dziś miasteozko w gub. Grodzieńskiej, powiecie Słonimskim, nad Mołczadką; cerkiew prawosławna, parafialny kośoiół katolicki drewniany, należąoy do dekanatu Słonimskiego, założony w 1516 r.; do 800 m-ców.    And* s*

Dworzeo (niem. Empfangsgebaude, fran. bati-ment des voyageurs, ang. railway słation building), stanowi część składową stacyi kolejowej. Rozmiary dworca, rozkład pomieszczeń, architektura zewnętrzna zależą od bardzo wielu okolicznośoi i warunków miejscowych, z których podkreślamy najważniejsze i znaczenia ogólnego; mianowicie wpływa: 1) ożywienie i rodzaj ruchu, 2) położenie Dworca względem toru kolejowego i przylegających dróg dojazdowyoh, 3) topograficzne położenie miejscowości sąsiedniej, 4) charakter publiczności podróżującej. Ożywienie i ruch na kolei wpływa o tyle na ustrój D-a i wewnętrzny jego rozkład, że inaczej zbudowany zostanie dla ruohu miejscowego znaczenia, inaczej gdy służyć ma do ruchu międzynarodowego. Ważna jest również okoliczność, ozy ruch trwać musi okrągły rok, czy też napływ pasażerów jest w pewnym czasie tylko: miejsca kąpielowe, odpusty, staoye klimatyczne

.u

mm

M.

ips

sffrai

'»

ii

____

£⁴

\*.ł/

inni!!

ifM

li

ifl

fH

***

ffi

HI

ii

■fMj

..

Fig. 1C9. Widok Dworca centralnego we Frankfurcie nad Menem.

p’

sFrr-i

ter-

żl

VJC

Wm

_Q>.

i: i

LUJ

■iii

x_

i -r

rfrfrrS

.........

»ll4S.ilOiiS i C4.

HI

M /■<*!

ii

s.

Fig. 110. Przekrój Dworca centralnego we Frankfurcie nad Menem

;r

rf

-IIP

ff] k

\ss\

-g

»la

nB™

no

i t. p.). Dalej okolicznością bardzo ważną jest ta, wszystko to wpływa zasadniczo na ustrój D-a koczy z ruchem osobowym łączyó vsię będzie ruoh to- lejowego. Budowa D-a, stosownie do przeznaczenia warów pośpiesznych, nie mówiąc juź o konieczno- swojego, w związku z charakterem przej iżiźającaj śoi przewozu znacznych ilości bagażu pasażerskie- publiczności, będzie odmienna w miastach fabrycz-go. Stosownie więo do tyoh uwag wstępnych roz- nych, gdzie główny kontyngens stanowią robotnicy róźniamy: D. na przystanku, D. na stacyaoh po- fabryczni. Inaczej pod względem architektonicz-średnich, D. na stacyaoh węzłowyoh i krańco- nym wykształci się gmach, przeznaczony dla tury-wych. Położenie D-a względem toru kolejowego stów i przemysłowców i w ogóle dla ludzi jeź-i dróg dojazdowyoh, łączących D. z miejscowością* dżąoych dla swojej przyjemności. Blizkośó wielkich mi sąsiedniemi, powinno być, o ile moźnośoi, naj- miast nareszcie nakłada na projektującego archi-dogodniejsze. Dojazd do D-a nie powinien być tekta speoyalne obowiązki przystosowywania się odcięty pociągami zatrzymującemi się na stacyi. do stylu i upodobań miejscowych. D. zawierać po-Przejście przez plant kolejowy do D-a należy zabez- winien: przedsionek, pomieszczenie dla kas bile-pieczyć bądź pomostem, bądź też komunikaoyą sta- towyoh i bagażowych, poczekalnie i restauracye, łą podziemną, tunelem. Zaleca się ten środek j biuro zawiadowcy stacyi i telegraf, skład lamp i nie-nawet w tyoh warunkach, gdy ruch początkowy na ! zbędnych przyborów do oświetlenia, wreszcie miejsca D-u jest mały i ilość pociągów nie znaozua; zmia- i ustępowe. Na D-ach pierwszorzędnych znajdujemy ny gwałtowne juź niejednokrotnie się wydarzały I jeszcze pomieszczenie dla poczty, telegrafu, telefo-

. iii

H8H

jgj|

ii

i!

ii

-i

i⁹

m:

mi

55

-4.ua. »

ii

_.L

mm

24

‘M

-.'41

Es.

12

mm

I-U.IL Cl.

' BLu-TCCI.¹)

■■W.    '■ Ea

'lEumpnrafiujLcił

V.~

Fig. 111. Dworzec centralny we Frankfurcie nad Menem. Rzut poziomy.

nu, biuro policyi i pomieszczenia dla niższej służby stacyjnej. Jako najświetniejszy dotąd spoBÓb rozwiązania budowy D-a,—przytaczamy D. centralny we Frankfurcie n. M. (fig. 109—111). Tak znakomitej dyspozycyi, tak ułatwionej oryentacyi i takich wygód, jak tam, dotąd nigdzie nie osiągnięto. D. w Frankfurcie n. M., przedstawiony w rzucie poziomym, w przekroju i w widoku od strony miasta, jest dotąd jednym z najlepszych typów. Składa się z bu-* dynku głównego,—mieszcząoego kasy biletowe; bagażów, poczekalni i z wielkiej halli peronowej, 168 m. szerokiej i 186 m. długiej, podzielonej na 3 oddziały, po 56 m. szerokie. Każdy oddział przykryty jest dachem szklanym o łuku płagkim, wysokości 28.5 m. w kluczu. Hal la mieści 18 torów, — czyli każdy oddział 6 torów, i obsługuje grupę dróg żelaznych: 1) Taunus, 2) Frankfurt-Bebra, 3) Men-Nekar, 4) Men-Wezera i 5) Heskiej kolei Ludwika. Buoh na dworou jest olbrzymi,

ina

?■

F:TTC

CT"

»*

liii

•*—S— -*-» ct

r ^ 2

N    CS

^ ^ Ou &

^ ,r?s

T T Tm i

Ih3ó *^■5^0

bfl

©

, jIl!

tirrrz

•*

*-«

Sl

: 5=

Sjl

*o

g S *£ ! ® .* .3 'R’5? 'S-S ^ O

g-ęj? S-*

p< >^ ©    - 3

^ *h O^N &

,®oc«S © C ca, bo **

a,5 3 |e-j5.2 g

--1

Si.

V.

b-

&■*

<1

::n

•-

M*-kM

•V

:a't/

Jf

Um..

:.i

>>

4|i|H

*8

IZ

-JP

*>.

!!

l_tll

Fig. 112 Dworzec w Zurychu.

“ Ti — b N

© O ^X5 >    -

^.all

^ ^ O ^ EJ >* U

S&M *

1=1

II

N!

i łr-l u

...i

>b

a _ ® » .o*

1=1=1 “3 ₀ t rt © -, © =2 o 2 * o.¹⁰

$s.a»2

e- g3~ .~gS!^

1-1 r,|

Sf^iS'* §

'O .rt-^a

O •*-> CQ ®

iZ**%

_i-t t>> <=> >* •“

-^23 £ «s si«

łjrflt

* b£ g &

£«j§ 8-5

bS

^ rt- rt o

•O”⁻ -Jfija

«sa —5-o ■s ►:§ * 3 al-o.5 *

iii

SfB.t|

fili:

•" £ © § g-S &-s

8rs«

N « N et

° ©'S g

^ B o*

0Ę i

*

.. n> en -1 v<

p-H !?■•?.

sr E

El

w3 g 3

SilfEj

g PSg’S'8

*< |. Ę,»g E

B ftN 9 CO*<3 *< *< M w

Oi-g^g • r* • ST jo .- S

*    CD

»—»• rł* CO _

ekip

SE

-Vł i >, . ~ -4

Jk'

5P»|

&I

41. Sień.

.cŁm* K* &*i ®    •-

p v- ^    ^

a-⁸³ £ « £ ^ Sb * c ic "

® N B & ST p 2m2* P ^ N

flll-B

^    CD rCD

•    N-*^ «*■ H* CO

g Di P ?° E

•::*•'    I.,. .1.

aL y

W® ^    ⁸⁵ M

1SBSS8 ⁸³ ~§- ££

s5

^ » I £L f ‘"

® 3, OB

"Ifll? ^ifjf

GOg '    & ^

sE^r

3-T :■% r³

?4 eis

r⁹⁵ 9=«®. g

•;?|l|l

£ ® ^w'    ,_

*» ® <2. T¹ '* gj" S* * <2. £» OT

sls„wl

::??pil

Aleje Jerozolimskie.

A-rr,

ifM

*2 l=?4

'?,c=n

s8 ^

‘ 16

?Ł

lOiai

Rzut poziomy.

=r=u-np

0=^

-2

,ira

Fig, 113—114. Dworzec warszawski drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej.

top^amlag

IłŁa

**

w

,;niilmini

SH

MMHL

Ksgggggyi

J_

flSlsS--*

.t|--?5l

f»ih£

hT=

n w n ■*■

■!

fTi.?

*2.    .*= - o

§ ii li s

S. E © S |

ferSTr~^

O &J

il ęi rn

18-

\;

Em. S.

a jednak dzięki wybornemu rozkładowi i dyspozy-cyi torów, rozwija się w dalszym ciągu w najwyższym stopniu dokładnie i prawidłowo. Tor kolejowy we Frankfurcie na d-u centralnym znajduje się na poziomie sąsiednich ulic i placu. — Dzięki jednak przeprowadzeniu perronów podłużnych pomiędzy torami, i głównego peronu szczytowego, publiczność nie ma potrzeby przechodzić w po przek toru i tern samem nie jest narażoną na jakiekolwiek niebezpieczeństwo, wynikające z ruchu pociągów, zarówno przychodzących, jak odchodzących. Peron szczytowy, na którym odbywa się ruch i krzyżowanie się osób przybywających i wyjeżdżających, posiada 18 metrów szerokości, tj. mniej więcej tyle, ile normalne ulice Warszawy, i z tej przyczyny rucb, dość zawiły w tern miejscu, odbywa się bez przeszkód. Na D-u Frankfurckim rozwiązano bardzo szczęśliwie to trudne zadanie, ażeby tłum pasażerów odjeżdżających po drodze możliwie najkrótszej, i bez spiętrzenia

run

L.

Fij. 115. Dworzec Warszawsko-wiedeński. Przekrój poprzeezuy.

mógł załatwić szybko czynności niezbędne, jak kupno biletów, wyekspedyowanie pakunków itp., — następnie przejść do odpowiedniej poczekalni lub sal restauracyjnych, a nakoniec do perronu, nie wywołując nigdzie wstrzymania ruchu i nie krzyżując się, o ile to możebne, z falą powrotną. Czyni temu wymaganiu znakomicie zadość olbrzymi przedsionek, w którym nawet podróżnik mało doświadczony z łatwością się zoryentuje i szybko czynności swe załatwi. W tym przedsionku jest biuro informacyjne, telegraf, biuro przyjmujące drobne bagaże do przechowania, kancelarya zawiadowcy staoyi, kantor wymiany pieniędzy, policya, portyer, przedstawiciel wagonów sypialnych, biura sprzedaży rozkładów jazdy, kiosk z gazetami, tania sprzedaż najnowszych płodów belletrystyki. —W ogólnej dyspozycyi obok przedsionka rozmieszczono w najbliź-szem sąsiedztwie wszystko, czego publiczność najbardziej poszukuje: poczekalnie, klozety, umywalnie, kąpiele, sprzedaż cygar i t. d. Centralne ogrzewalnie parowe, oświetlenie elektryczne i wen-tylacya, dopełniają obrazu tej wspaniałej, artystycznie wykończonej budowli. Budowę rozpoczęto w 1883 podług planów Eggerta, który na konkursie publicznym otrzymał pierwszą nagrodę; jemu też powierzono budowę pod względem architektonicznym. W układzie i dyspozycyi rzutu poziomego przyjął udział tajny radzca budownictwa, Griittefien; halla perronowa zbudowana jest podług wskazówek Schwedlera przez budowniczego Frantza. Koszt budowy wynosił przeszło 33 miliony marek, a w 1887 oddano to wspaniałe dzieło techniki XIX w. do użytku publicznego.—Przytaczamy 2 przykłady większych dworców, a mianowicie: l-o w Zurychu (fig. 112), którego koszt wynosił około 3 600 000 fr., całkowita zaś przestrzeń zabudowana zajmuje obszaru 13 232 metr. kw.; złej liczby przypada na hallę 7 341, na poczekalnie i restaura-cye 935; D. ten wykonany został podług szkiców prof. Sempera przed dwudziestu laty. 2-o Dworzec Warsz.-Wiedeński, zaprojektowany przez Henr. Marconiego (fig. 113, 114, 115), oprócz tych dwóch dołączyliśmy szkic projektu przebudowy dworca Marconiego, stosownie do chwilowej potrzeby; wobec tendencyi zbudowania dworca centralnego, szkic ten (fig. 116) zapewne pozostanie projektem tylko. Fig. 117 wyobraża przekrój dworca kolei północnej Ferdynanda w Wiedniu.

Dwtlbarwność, dychroizm, własność niektórych kryształów podwójnie łamiących światło, polegająca na tern, że okazują Bię inaczej zabarwio-nemi w kierunku osi, aniżeli w kierunkach do niej prostopadłych. W ciałach optycznie jednorodnych czyli równozwrotnych światło ulega zawsze jednakiemu pochłanianiu, w jakimkolwiek kierunku przebiega; natomiast zaś w kryształach optycznie jednoosiowych (ob. Podwójne załamanie światła) pochłanianie światła Spełnia się inaczej w kierunku osi, aniżeli w kierunkach do niej prostopadłych, skutkiem czego kryształ okazuje się rozmaicie zabarwionym, stosownie do tego, w jakim kierunku przezeń spoglądamy. Zjawisko to dostrzegł już Biot, ale zbadał je dokładnie dopiero Haidinger 1845 r. Jeżeli z turmalinu, należącego do odmian dosyć jasnych, wytniemy sześcian, którego dwie ściany Bą do OBi prostopadłe, cztery zaś pozostałe do niej równoległe, to spoglądając przez jedne lub przez drugie z tych ścian, rozmaitość tę ubarwienia od-razu łatwo dostrzeżemy. Stosownie do różnych odmian turmalinu barwy te są bardzo różne; światło przechodzące w kierunku osi jest ciemno czerwonem, ciemno-zielonem, indygowo - niebieskiem, albo też ulega zupełnemu pochłonięciu: stąd kryształ staje się czarnym; w kierunku zaś prostopadłym do osi światło wydaje zabarwienie różowe, blado-zielone, żółte. Oprócz turmalinu okazują podobneż objawy dwubarwności i inne kryształy kolorowe, opty-czuie jedno-osiowe, jak niektóre odmiany apatytu, berylu, topazu przydymionego, apofilitu, cyrkonu; żaden wszakże minerał nie posiada własności tej w stopniu tak wybitnym, jak pennin, który w kierunku osi jest blado-zielonym, a w kierunku do niej prostopadłym brunatno-źółtym. Do badania tych zjawisk użył Haidinger wynalezionej przez

II lip I

g » » i ⁸⁰ B

I* S* -o t-~ & K »

nur':

?B*g'g.r*2.

gSsilsS:

•°° | 2 ^ sr £L 3* 3 £ =•-. ^ 1 ■

s.g »ga^ P*

® N    N

ffs^^

Ł^o-pB £ J

^i!P

srg¹? • ;„=<*

l^-pspf

s:“&sd*

g-S 0D«2:a.SLg w

2 cd p “pa*

Ig-srgS^pH

3# S-ga^

*s- h:^ I s.gp.2

ISlsPI.*

o o * a o S»

«p

•cr 2 r‘ Ę p S.

vT „ o “ S‘ w *

5S“BH^ •«

®‘ g§£₅3*

f“i|xfł

• QP b    g,

?i*la.f»'»

i-o S- r'*2. r*p

l&S-siif

si|'p|si:i

O E-, 2^ ® S.®

s i §.» a⁸⁵ &

fi « cc' o P D*

B-^jrSS eS5-«.

"gs^ij

su*?}*

►0-3 •    3.

P P H,    Jjl

5 *o ^ •— *■* s- ^_,

3 H OD 89 7- E «

^tg^l

«—!• CO ., <■*

JT^aE • N*P b‘ N 50

'n-n-S-o

g-S^itS-

>4

pi

ca

Fig. 116. Projekt rekonstrukcyi Dworca Warszawskiego drogi żel. Warszawsko-Wifdfóskiej. Ezut poziomy.

V<

Nowa^ulica"" wprost ulicy Widok.

p7

I!

V*

»S3B9R!‘

\7 V

ii

Marszałkowska ulica.

o ^l*!

III

\/

V.

•.

Ss

5:

[Jerozolimskie Aleje.

'« .

'C

sF»»|s^

?*

4aSSEl?

?pSf?»g

Dla przybywających.

Dla odjeżdżających.

niego lupy dychroskopijnej (ob. Polaryza- z promieniami rogowemi. Kończyny są albo dłu-cyjne przyrządy), która dozwala dobrze rozpo- gie, łopatkowate, zaostrzone na końcach, z człon-znawaó światło, przebiegające równolegle do osi kowanym pręcikiem chrząstkowym po środku, kryształu, usuwa zatem potrzebę wycinania płyt z którego wychodzi, z każdej strony, szereg promie-krystalicznych prostopadle do osi.—Zupełnie podo- j ni chrząstkowych; albo też są nitkowate, zaokrą-bne zjawiska okazują także kryształy kolorowe, i glone, ze skieletem mniej lub więcej szczątkowym, optycznie dwuosiowe, ale w ogólności występują Skrzele mają wolne, a nadto posiadają płuca do tu trzy odrębne barwy; dla tego nazwa dwubar-wności jest dla tych objawów niewłaściwą, nazwał więc je Haidinger trychroiamem lub pleochro-izmem, t. j. trójbarwnością lub wielobarw-nością. Do rzędu kryształów takich należą np. dychroit czyli kordyeryt, octan tlenku miedzi i in.

oddycbania: tym sposobem mają podwójne organa oddychania. Nadto serce ich składa się z 2-ch przedsionków i jednej komory; główna tętnica, wychodząca z komory sercowej, ma ścianki mięsiste, samodzielnie kurczliwe. Kiszka opatrzona jest zastawką spiralną. Jamy nosowe otwierają się do jamy gębowej. Nieliczne, ale potężne, zęby, uzbrajają szczęki. Ogon zaostrzony; kręgosłup nie podzielony na kręgi; struna grzbietowa silnie rozwi-

Za pomocą swej lupy dychrosko pijnej zbadał także Haidinger połysk metaliczny, który pewnym kryształom nadaje pozór wspaniały; okazało się, że

¹

wzgląd ten należy zachować. Warunki topograficzne o tyle wohodzą przy budowie D-a w grę, że w dużych miastach, np. dworzec kolei północnej cesarza Ferdynanda w Wiedniu, wszystkie dworce kolei miejskiej w Berlinie i wiele innych pomieszczono o piętro wyżej nad terrenem. Tak samo w projekcie ostatecznym D-a centralnego dla Warszawy przy ulicy Marszałkowskiej inżynierowie Bohn, Zieliński i Łobodziński pomieścili poczekalnie i tory na wysokości pierwszego piętra. Kształt i budowa D-a zależną jest od położenia toru, czy rozmieśoimy go na poziomie, ozy też o piętro wyżej lub niżej. Przykłady tego ostatniego typu znajdujemy w Londynie. Kasy i poczekalnie mieszczą się na poziomie ulic, wejśoie do pociągu prowadzi po schodach. Na francuskich kolejach, np. Paryż - Auteuil, umieszczono poczekalnie na piętrze, tor na poziomie ulic; na szlaku zaś Montpellier - Nimes poczekalnie znajdują się pod torami;

Mą

e=b

fil

tK

V,.

Wt

mi

iii i

IN

III

iii

K^SPftPt-

| ItP!|I IfFi 1131f

| wigitrj

| pHI

jfe ł; Mj

mi

JcS

man

i.

a a . . _iL

Fi?. 117. Dworzec kolei Północnej Ferdynanda w Wiedniu. Przekrój.

barwa światła, od ścian kryształu odbitego, zależy ) nięta. Zamieszkują wyłącznie wody słodkie. D. zbli-od położenia powierzchni odbijającej i płaszczyzny pa- ' żają się do ziemno-wodnych organami oddycbania, dania względem osi kryształu. Do liczby kryształów, nozdrzami otwierającemi się do jamy gębowej, bu-okązujących taki połysk metaliczny, należą cyanek dową serca i płucami, a nawet, niektóre — kształ-magnezu i platyny, - jodek ołowiu i niektóre inne, tern kończyn. Do ryb znowu zbliżają się chrząst-w-ogólności wszakże są to ciała dosyć rzadkie. s-K- kowatym skieletem, łuskami pokrywaj ącemi ciało, Dwucztlb, ob. Dicbolopus.    płetwami i t. p. Do tej osobliwej grupy należą:

A. S.

Dwudenar, denar podwójny, od r. 1556 upo- Ceratodus Forsteri, zwany barramunda, miesz-wszechnił się na Litwie i tam tylko do r. 1621 był j kający w rzekach Nowej Hollandyi (ob. „Encyklop.tt wybijany. Napisów nie miał żadnych, tylko cyfrę król., i t. XI); Protopterus annectens czyli Nipłaz, wrze-pogoń i liczbę wartości, rzymskie II, ob. Denar. kach Afryki;i Lepidosiren paradoxa, w Ameryce po-Dwildomows, Ob. Dwupienne.    łudniowej nad Amazonką.

Dwudyszne ryby (Dipnoi). Najwyższa grupa    Dwudzielność, ob. D i c h o t o m i a.

(rząd) gromady ryb, stanowiąca przejście do zie-    Dwudziestościan, bryła ograniczona dwudziestu

mnowodnych (AmpMbia). Przedstawiciele dwu- ścianami. Dwudziestościan foremny wypukły ogra-dysznych posiadają skielet w znacznej części niczony jest dwudziestu równemi trójkątami ró-chrząstkowaty, skórę łuBkami pokrytą, płetwy wnobocznemi, na krawędzi równej długości 80

Dwumian, ob. Bi no m—wyrażenie postaci.A -j- B lub A—B, gdzie A i B są jednomianami. S |Dwu-mianami są np.

a-j-ó, *a— b, 2?/²,

tcl a

kątów bryłowych pięciościennych równych, 15 pochylenie każdych dwu ścian przyległych wynosi 138° 11'22", 75. Jeżeli a jest długością krawędzi D-u, to promień kuli wpisany w tę bryłę jest:

a ]/3 (3 4- j/5),

la

promień zaś kuli opisanej:

i y'bĄ/b

Dwugl^d, proponowana, ale nieprzyjęta nazwa polska na oznaczenie paralaksy (ob.).

Dwugłos, ob. D u e t.

Dwugłosowy, ob. Duet.

Dwugroszówka, grosz podwójny wybijany był ze srebra na Litwie roku 1565, lecz zdaje się, iż nie odpowiadał potrzebom owoczesnym handlu, gdyż go dopiero 1650 r. w Koronie znów znajdujemy; a było to w czasie, gdy już grosz srebrny tak zmalał, iż prawie niewarto go było wybijać. Miasta pruskie: Gdańsk, Elbląg i Toruń, mianowicie 1651 r., wielką liczbę dwugroszówek nakuły; w następnym roku już mniej, a potem ich wyrabianie zupełnie ustało. Ostatnia dwugroszówka jest koronna z r. 1654 i pochodzi z mennicy warszawskiej.

Dwukopytowe (Bis ul ca), ob. Przeźuwa-

j ące.

Dwuliśoieniowe albo D w u 1 i ś c i o w e, ob. D i-cotiled onae.

Dwulistnik (Listera R. Br., przez Lineusza zaliczany do rodzaju Ophrys), — rodzaj roślin z rodziny Storczykowatych. D. ma łodygę zielną, nagą, z 2-ma tylko liśćmi w pcłowie wysokość. Kwiaty drobne zielonawe, zebrane w grono. 0-kwiat o 5-iu działkach, słabo z sobą stulonych, a 6-ej (miodowardze) na dół zwieszonej, bezostro-gowej, w wierzchołku 2 — 5 wrębnej. Pylnik 2 woreczkowy, osadzony na szyjce słupka, ale z nią nie zrośnięty; maczuźki pyłkowe bez trzoneczka. U nas 2 gatunki: D. j a j o w o 1 i s t n y (L. ovata R. Br.), 30—50-iu cm. wysoki z liśćmi jajowatemi, miodowargą 2 wrębną; po łąkach leśnych dość pospolity. D. sercolistny (L. cordata R. Br.), znacznie niższy (do 10 cm.), z liśćmi sercowatemi, z miodowargą 3-wrębną, przy czem środkowa ła-teczka jest wyołużona i rozdwojona widełkowato; lasy cieniste, między mchem zwłaszcza w górach.    B D

+— i t. d.

c

Dwumian Newtona. Taka nazwa nadaje się w algebrze wzorowi, przedstawiającemu rozwinięcie potęgi D-u. Jeżeli a-f b jest dwumianem, n—wykładnikiem potęgi, to rozwinięcie potęgi (a-|-ó)n przedstawia się w sposób następujący:

{a-\-b) n =an -\-ncP~lb-\- n[n—

Spółczynniki tego rozwinięcia t. j.

1, n, n{n—1)    . . n, l nazywają się] spółczynnika-

1 - 2 ’

mi dwumianowemi lub binomialnemi. Wzór poprzedni stosuje się do wykładnika n, całkowitego i dodatniego. Dla wykładników ułamkowych i ujemnych, niewymiernych i t. d., rozwinięcie Newtona staje Bię szeregiem nieskończonym; postać i sposób tworzenia spółczynnikó w ulegają temu samemu prawu, co w przypadku wykładnika n całkowitego dodatniego, lecz stosowanie samego wzoru ograniczone jest pewnemi warunkami. Doniosłość o-gólnego wzoru Newtona polega właśnie na stosowaniu go przy owych warunkach do wykładników niecałkowitych itd. W rozwoju analizy algebraicznej i rścbunku wyższego wzór Newtona odegrał ważną rolę.

Dwumianowe lub binomialne spółczynniki. są to spółczynniki rozwinięcia potęgi dwumianu, ob. Dwumian Newtona.

Dwunastek, ob. Jeleń.

Dwunastkowy (duodecymalny), odnoszący się do iiczby 12. Dwunastkowy układ liczenia jest to układ, którego podstawą jest liczba 12. Do wyrażania liczb w takim układzie potrzeba dwunastu znaków lub cjfr, mianowicie dziesięciu znaków na liczby całkowite od zera do dziesięciu, nadto dwóch osobnych znaków na liczby jedenaście i dwanaście. Rachunek, oparty na takim układzie liczenia, stanowi arytmetykę dwunastkową. Miara duo-decymalna lub dwunastkowa jest taką, której jednostka dzieli się na i2 części równych, ta znów na 12 części mniejszych i t. d. Tak np. stopa liniowa ma 12 cali, cal 12 linij. Odpowiednio stopa kwadratowa ma 12²=144 cali kwadratowych i t. p., stopa sześcienna ma 12⁸—1728 cali sześciennych i t. p.

Dwunastok^t, wielokąt ograniczony dwunastu bokami i mający 12 kątów.

Dwunasto ścian v. Dodekaedr, bryła ^ogra-niczona dwunastu płaszczyznami. D. foremny wypukły jest ograniczony 12 równemi pięciokątami foremnemi, ma 30 krawędzi równej długości, 20 kątów bryłowych trójściennych, równych, o kątach płaskich, z których każdy ma 108°; pochylenie dwu ścian przyległych wynosi 116° 35' 54" 2". Jeżeli a jest długością krawędzi D-u foremnego, to promień kuli wpisanej w tę bryłę ma długość równą:    _ 25—1 l|/5

10 promień zaś kuli opisanej:

a (J/3 + J/15)

Dwunastu tablic ustawa. Po długiej walce, w której lud rzymski w pierwszych czasach rze-czypospolitej usiłował ograniczyć władzę konsulów, a patrycyusze starali się otrzymać przewagę nad ludem, postanowiono, w celu ułożenia praw zarówno cały naród obowiązujących, wybrać dziesięciu mężów (decemviri), którzy by zarazem sprawowali

najwyższą władzę państwową i określili wogóle wszystkie stosunki prawne. Kollegium, złożone z 10 decemwirów objęło władzę r. 302 (452 przed Chr.) w miejsce dotychczasowych magistratów i przy* stąpiło niezwłocznie do spisania ustaw. Układ prawa prędko postępował pod kierunkiem Appiu-sza Klaudyusza; w przeciągu roku ułożono dziesięć tablic, a w r. 304 dodano jeszcze dwie. Według obowiązującego prawa i zwyczaju, naród w co-mitia centuriata dawał im najwyższe potwierdzenie (Liw. 3, 34), poezem na tablicach wyryte do wiadomości powszechnej i do wykonania podane zostały (Zonaras 7, 18; Dig. 1, 2, 2, § 4). Decem-viri, spełniwszy zlecenie prawodawcze, nadużyli władzy: przyszło do zaburzenia ludowego i odwołano ich, a przywrócono konsulów, prawa jednak przez nich ułożone zatrzymano. Tak powstała lex XII tabularum, zwana też lex decemviralis według komissyi, która ją ułożyła, a także lex Terentilia Arsae wedługt rybuna, który jej spi-* sanie powodował. Pierwotnie prawo prywatne zostawało zupełnie pod wpływem prawa publicznego, z początkiem rzeczypospolitej zaczyna się już to prawo prywatne wyzwalać z pod przewagi publicznego. Proces ten wyzwolenia zakończa ustawa Dwunastu Tablic. Stanowi ona zatem podstawę do rozwoju samoistnego prawa prywatnego w Rzymie. Je&t to zarazem najdawniejszy większy zabytek piśmienny w języku łac.ńskim, ułożony w formie metrycznej (Kruger »Quellen d. róm. R.“ p. 10). Ustawa obejmuje głównie jus privatum; mieściły się także w tern prawie przepisy o stosunkach publicznych, z których zawarte przynajmniej na pierwszych dziesięciu tablicach miały na celu połączenie ple-bejuszów z patrycyuszami w jeden naród, co też wkrótce przyszło do skutku. Prawodawczy ten pomnik podczas napadu Gallów na Rzym i podczas wielkiego pożaru miał zaginąć; i znowu przywrócony, powtórnie na miedzi wyryty, na forum do użytku powszechnego był wystawiony (Liv. III 31, 34, 37, 57; VI 1). Treść ustawy znano w Rzymie dokładnie; za Cycerona uczono młodzież na pamięć całego zbioru tych ustaw (de leg. 2, 23, 9), bo je uważano za źródło dalszego rozwoju prawodawczego. Do czasów cesarstwa ustawa ta nie dotrwała. Nie mamy tego prawa ani w oryginale, ani w odpisach. Autentycznego egzemplarza tekstu pierwotnego tej ustawy nie mieli przed sobą też późniejsi prawnicy rzymscy i gramatycy. Z różnych cytatów znamy około 100 fragmentów, z których zresztą tylko mała część zawiera dosłownie dotyczące prawidła, w lex XII tabul. wyrażone. Na mocy zebranych ułamków poczęto w XVI wieku u-kładać całość dawniejszej ustawy w porządku, w jakim miały się znachodzić w pierwotnym tekście. Zaiste, trudne zadanie, którego się podjęli: Jakób Gothofredus, Dirksen, Scholl, Bruns i Voigt. Wzorowa jest restytucya i objaśnienie niektórych ustępów tej ustawy, dane przez Hus ch ki eg o. Ułamki ustawy XII tablic, nam znane, dotyczą głównie prawa prywatnego i postępowania sądowego. Stąd nie można wyprowadzać żadnego wniosku co do rozciągłości, w jakiej różne działy prawa tą ustawą objęte: jus sacrum, privatum, publicum w D. T. U-ie występowały. Z ułamków pozostałych nie można wnosić, jaki zachodził stosunek między temi działami prawa w samej ustawie, dla tego, że autorowie, z których ułamki ustawy nam są znane, mieli więcej powodów uwzględniać postanowienia, dotyczące prawa prywatnego, aniżeli te, które się odnosiły do prawa publicznego. Wogólności cały układ tej księgi prawodawczej był prosty, jasny i nadzwyczaj uroczysty. Krótko a zwięźle skreślone ustawy w mowie rzymskiej, zwłaszcza pierwotnie u-bogiej, potrzebowały tłómaczeń, wyjaśnień znaczenia prawnego. Ustawy XII tablic kommentowali w różnych czasach prawnicy rzymscy. Jednym z najdawniejszych kommentatorów był L. Aoilius; Sextus Aelius PaetuB ułożył t. zw. jus Aelia-num albo Tripertita, obejmujące ustawy XII tablic, a do niej interpretatio oraz legis actiones czyli formuły, używane w postępowaniu sądowem. W końcu VII stul. Rzymu, albo w pierwszych latach VIII stulecia, objaśniał tę ustawę Seryius Sulpi-cius Rufus, znakomity mówca, poeta i prawnik. Za czasów cesarza Augusta kommentował ustawę

M. Antistius Labeo, główny przedstawiciel stronnictwa naukowego Proculianorum, a w II wieku po Chr. sławny prawnik Gajusz, autor Instytucyj. Niestety, kommentarze te nie dochowały się do naszych ozasów, tylko ułamki, które po części weszły do Digestów Justyniańskich i do dzieła Gelliusza „Noctes Attioae". Z czasów pojustyniańskich nie mamy żadnych prac, tyczących się tego pomnika prawodawczego. Sporne jest pytanie: czy i o ile postanowienia zawarte w ustawie XII tablic czerpano z praw innych, mianowicie greckich, a w szczególności z ustaw Solona. Utrzymują niektórzy (A r-rianus, PorciusLatro, Pióru s, Eusebius), że nim wzięto się do tego dzieła, wysłano posłów do Greoyi, aby tam zaczerpnąć materyał prawny z u-staw Solona i Likurga, że Harmodoru9 z Efezu (Strąb o, 14, 7, 25), żyjący na wygnaniu w Rzymie, miał być pomocny komissyi ustawodawczej; ale właściwsze i przeważające zdanie jest tych, którzy dowodzą, że to miejsca nie miało, że tego nie potrzebowali Rzymianie, mając swoje pierwiastkowe prawa miejscowe, zwyczajowe i królewskie (leges regiae). Zresztą nie w każdym razie, gdzie prawo rzymskie się schodzi z prawem obcego narodu, gdzie te] ustawy są zgodne, można wnioskować, jakoby tamto wzięto z prawa cudzoziemskiego. Przyczyna ich zgodności może być też inna: mianowicie, mogą nią być podobne stosunk* społeczne; te same zasady prawne mogą się rozwijać równocześnie u różnych narodów. Z postępem czasu Rzymianie wprowadzali nowe zasady, wynajdywali nowe środki prawnicze, a czynili to, uprawiając dzielnie niwę prawodawstwa, idąc krok za krokiem z wymaganiami nowej kultury; ale zawsze przy tern trzymali się ściśle pierwo-tnych starych swoich zwyczajowych zasad, które obejmowała ustawa XII tablic, (ob. Livius III, 31). — Porównaj Gothofredus „Fonte3 ąuatuor juris civilis.“ (1653); Dirksen „Ubersicht der bisherigen Versuche zur Kri-

T. D

tu.

b. n.

tik und Herstellung des Textes der Zwlfó - Tafeln-fragmenteu (1824); S ch o 11 „Legis duodecim ta-bularum reliquiae“ (1866); Bruna „Fontes iuris romani antiąui* (wyd. VI. 1893); Voigt „Die XII Tafeln* (1883); Karłowa „Romiscbe Rechtsge-sohichte“ (I, p. 108).

Dwuoczne widzenie. W warunkach prawidłowych otrzymujemy wrażenie wzrokowe jednocześnie w obojgu oczach, a pomimo to widzimy tylko jeden przedmiot; tym sposobem dochodzimy do przypuszczenia, że dwa te wrażenia zlewają się w naszem pojęciu w jedną całość. Ażeby dany przedmiot był widziany wyraźnie i pojedynczo, potrzeba, by oś widzenia każdego oka przebiegała przez niego, inaczej mówiąc, trzeba, by obie osie widzenia schodziły się na rozpatrywanym przedmiocie i tu się przecinały. Drugim warunkiem pojedynczego widzenia przedmiotu, prócz wskzanego już ustawienia oczu, jest, aby obrazy od tego samego przedmiotu tworzyły się na pewnych, określonych Imiejscach siatkówki. Takie miejsca na siatkówce obojga oczu nazwał Helm-holtz punktami identycznemi, lub odpowiedniemi. Do identycznych punktów należą: 1) Obiedwie plamki żółte. 2) Odpowiednie punkty obydwóch południków. 3) Odpowiednie kwadranty, na które dzielą się siatkówki za pomocą południków, i 4) W ogóle wszystkie te punkty, które się wzajemnie pokrywają w razie, gdy obiedwie siatkówki są nałożone jedna na drugą, według odpowiednich południków. Z powyższego łatwo zrozumieć, dlaczego brodawki nerwów wzrokowych, czyli tak zwane ślepe plamki Mariotte'a, nie są punktami identycznemi siatkówki. Powyższa okoliczność ważną jest choćby z tego względu, że przy patrzeniu obojgiem oczu defekt w polu widzenia jednego oka wyrównywa się odpowiedniemi wra-źliwemi częściami siatkówki drugiego oka. Uznając istnienie identycznych punktów na siatkówkach w obojgu oczach, możnaby przypuszczać, że i całkowite obrazy, otrzymywane na siatkówkach od danego przedmiotu, będą również identyczne; tymczasem podobieństwo obrazów jest tylko względne, i w rzeczywistości zachodzi stale pewna różnica między obrazem, który otrzymujemy w prawem oku, a obrazem otrzymanem w lewem. Jakkolwiek bowiem małą jest odległość pomiędzy o-czyma, to jednakże obrazy, które powstają na obu siatkówkach, muszą się różnić do pewnego stopnia, tak pod względem oświetlenia, jako też i kształtu. Różnica ta odgrywa niesłychanie ważną rolę w fi-zyologii dwuocznego widzenia; na niej bowiem polega widzenie stereoskopowe przedmiotów, ponieważ od niej zależy wytwarzanie się pojęcia o bry-łowatości, resp. zdolność oceniania wymiarów objętości przedmiotów. Pomimo, że przy dwuoczcem widzeniu odrębne powstają wrażenia na każdej siatkówce, to jednak wrażenia te zlewają się w jedną całość. Taka synteza dwóch podobnych współczesnych wrażeń powstaje albo wskutek tego, że takie wrażenia są przenoszone wprost do tych samych ośrodków nerwowych, albo, co jest prawdo-podobniejszem, jest ona następstwem aktu psychicznego, jak wnioskowanie i sąd. Zdolności takiego zlewania wrażeń nabywamy tylko drogą doświadczenia, opartego na tern, że od pierwszych objawów naszej świadomości za pomocą innych zmysłów, zawsze się przekonywamy, iż identyczne obrazy pochodzą od jednego przedmio-

W. Gar.

Dwuotworowe, Ob. D y d e 1 p h i d a e.

Dwuparce, ob. Myriopoda (Wije), -tę-p o r o i n e (Chilognatha).

Dwuparzystopalcowe, ob. Łażące (Scanso-res).

Dwupienne, Dwudomowe (Plantae dioicae), są to takie rośliny, które mają kwiaty słapkowe na jednych osobnikach, pręcikowe zaś na innych, np. wierzby, topole, konopie, chmiel, jemioła i inne. W układzie Linneusza stanowią one XXII klasę.

DwupłciowoŚĆ. Hermafrody tyzm. W święcie roślinnym i zwierzęcym znajduje się wiele istot, obdarzonych organami rozrodczemi męskiemś i źeńskiemi zarazem, i takie to istoty nazwane są dwupłciowemi. Pomiędzy roślinami, szczególniej wyźszemi (okrytonasienne) D. nader jest pospolitą: tam znajdujemy we wspólnem okryciu kwiatowem (okwiecie) jeden lub kilka słupków, otoczonych pręcikami, i rośliny z takiemi kwiatami nazywają się o bupłciowe. hermafrodytyczne lub obu kwiatowe. Przekonano się jednak, że pomimo takiego zbliżenia słupków i pręcików w jednym okwiecie, zapłodnienie nie ma miejsca, albowiem są rozmaite urządzenia i przeszkody naturalne, nie dozwalające pyłkowi danego kwiatu zapylać znamienia swego słupka, czyli że D., aczkolwiek morfologicznie zupełna, fizyologicznie jest niezupełną. W państwie zwierzęcem D. jest rozpowszechnioną pomiędzy formami niźszemi, wyższe zaś zwierzęta stale są rozdzielnopłciowe. Tak rozdzielnopłciowemi są: typ kręgowców (z wyjątkiem niektórych ryb z rodzaju Serranuś), sta-wonogich, większa część Szkarłupni (Echinoderma-ta), wiele Mięczaków (Mollusca) i niektóre Robaki (Yermes). D. jest formą najprostszą, pierwotną, w której występują organa rozrodcze. Elementy rozrodcze, czyli jajka i nitki nasienne, wytwarzane są przez jeden osobnik (dwupłciowy, hermafrodytyczny, hermafrodyta, androgyna), który łączy w sobie wszystkie warunki potrzebne do zachowania gatunku. D. spotykamy rozpowszechnioną we wszystkich prawie typach państwa zwierzęcego, a przedewszystkiem u zwierząt o ruchach powolnych, jak: Mięczaki lądowe, Robaki płaskie (Plałhelminthes), Pijawki (Hirudineae), Ską-poszczety (Oligochaeta), dalej—u zwierząt źyjąoych samotnie, często w zamkniętych przestrzeniach, jak: Tasiemce (Gestodes), Przywry (Tremałodes); wreszcie u zwierząt, które pędzą życie osiadłe, na je-dnem miejscu, j ak: W ą s o n o g i e (Cirripedia/, M 8 z y-wioły (Bryozoa), Osło nnice (Tunicata).—Złączenie organów płciowych męskich i żeńskich w jednym osobniku zachodzi w rozmaity sposób i przedstawia liczne przejścia, prowadzące stopniowo do rozdziału płci na dwa osobniki. W najprostszym przypadku miejsca wytwarzania się

A. S.

dwóch elementów rozrodczych leżą jedne przy drugich w ten sposób, źe nitki nasienne i j ajka spotykają się bezpośrednio, wprost, w ciele zwierzęcia (np. Gr zebienice (Ctenophora), Chrysaora, Hydra). W innych przypadkach jajniki i jądra są złączone w jeden gruczoł dwupłciowy (Synapta, Pteropoda), o wspólnym kanale wyprowadzającym, alboteż o kanale, który rozdziela się stopniowo na 2 części (np. Ślimak, Helix): na przewód nasienny i jajowód. Organa płciowe męskie i żeńskie mogą być także w jednym osobniku rozdzielone całkiem, z wyjątkiem zakończeń kanałów wyprowadzających elementy rozrodcze, które - to zakończenia otwierają się do wspólnego zbiornika czyli steku, jak np. u Tasiemców (Cestodes) pr z ywr (Trematodes). Wresz cie u Pijawek (Hirudineae) jajniki i jądra są położone oddzielnie w ciele i zawsze opatrzone kanałami wydzielającemi i wyprowadzającemi, których ujścia wewnętrzne są całkowici'3 i dość znacznie oddzielone od siebie. Wtedy połączenie dwóch osobników dwupłciowych, które zapładniają się wzajemnie, jest koniecznie potrzebne. Bywają jednak przypadki, w których podobne osobniki dwupłciowe wystarczają same sobie, ażeby płodzić nowe pokolenia (Ascidiae). Niekiedy znów u zwierząt dwupłciowych jajka i nitki nasienne dojrzewają w różnych epokach i ta okoliczność czyni koniecznem połączenie się dwu osobników. Jeżeli jeden z organów rozrodczych u zwierząt dwupłciowych rozwija się normalnie, a drugi stopniowo marnieje, zanika, to w ten sposób powstaje powoli rozdział płci (Distomum haematóbium, D. fol-liculum). Dość często u różnych zwierząt o płci rozdzielonej można obserwować ślady niezaprzeczone dwupłciowości, jak np. na przewodach wyprowadzających organów rozrodczych wielu Kręgowców, szczególniej u zwierząt Żabowatych (Batrachia). Skutkiem rozdziału narzędzi rozród-czych na osobne indywidua następuje podział pracy fizyologicznej i pewne wydoskonalenie się organizmów. Ale jednocześnie występuje pewien di-morfiim (dwukształtność) umiej lub więcej zaznaczony u osobników męskich i żeńskich, a ich or-ganizacya jest coraz bardziej modyfikowaną przez odmienne czynności płciowe, które mają do spełnienia; ulegają one nawet pewnym przemianom, w miarę jak życie płciowe bardziej się udoskonala w celu dopełnienia pewnych drugorzędnych czynności, ściśle często złączonych z wytwarzaniem nasienia i jajek. Wogóle zatem u jednych zwierząt dwupłciowość jest zupełna, jeśli w tym samym osobniku, w którym wytwarzają się nitki nasienne i jajka, następuje i zapłodnienie. Inne znów zwierzęta, jakkolwiek mają organa płciowe podwójne, same nie mogą się zapłodnić i potrzebują do swego zapłodnienia drugiego osobnika, i takie dopiero dwa osobniki wzajemnie się zapładniają i przedstawiają dwupłcio-wośó niezupełną. Odróżnić należy jeszcze dwupłciowość pozorną, jaka spotykać się daje u niektórych owadów, łączących w sobie organa rozrodcze męskie po jednej stronie ciała, żeńskie

EncvMop. Po-w»i. 71n»tr. 7esz 135. T. lT-ty.

zaś po przeciwnej; przyczem zewnętrzne cechy jednej połowy ciała są właściwe samcom, drugiej; zaś—samicom. Taka pozorna D. jest zjawiskiem tera tologicznem (ob.). Pozorna D. daje się spostrzegać także i u niektórych zwierząt Ssących, a nawet u samego człowieka, gdy zewnętrzne organa rozrodcze znacznie się zmieniają, przez nadmierne wyrośnięcie jednych c/.ęści a zmarnienie innych; w takim przypadku organa rozrodcze zewnętrzne stają się podobnemi do organów jednej i drugiej płci, lecz wydzielane produkta są właściwe tylko jednej* z nich.

Dwupostaciowość, Dwukształtność (Di-morfizm), własność niektórych ciał, spostrzeżona naj-pierwej przez Mitscherlicha, źe mogą występować w dwu różnych postaciach krystalicznych, które się nie dają sprowadzić do jednej pierwotnej formy krystalicznej. Należą tu: wapień, kwas tytanny, siarczan cynku, magnezyi; niektóre ciała, jak węgiel i siarka, przedstawiają zjawisko trójkształtno-ści. Zjawisko to wcale dostatecznie nie jest wy-tłómaczonem, nie posiadamy nawet przybliżonej te-oryi, objaśnić je zdolnej; tłómaczymy je tylko odmiennem układaniem się cząsteczek w różnych warunkach.—W botanice D-ą zwie się wogóle obecność na jednej roślinie, czy to kwiatów, czy to liści, czy jakichbądż jej organów dwóch różnych kształtów. Ciekawy okaz w tym rodzaju przedstawia Banuncu-lus aąuatilis, który liście nadwodne ma całkowite, a podwodne z samych tylko nerwów złożone (ob. fig.

Im

an

SSEi”

--; ZL.

Kig. 118. Rammculus aąuatilis ('Jaskier wodny).

118). Podobną D. liści przedstawia także Morwa czarna (Morus). W kwiatach roślin D. objawia się tern, że niektóre z nich istnieją w dwu typach: krótkosłupkowym i długosłupkowym (Primula offici-nalis, P. elatior, Limmperenne,h. usitatissimum, i in.), w jednych kwiatach tegoż Bamego gatunku trafiają są pręciki znacznie niższe od słupków, w drugich znacznie wyższe. —Nakoniec w świecie zwierzęcym nazywa Wallace D-ą stopniowe odstępowanie form gatunków od postaci typowej gatunku. U niektórych zwierząt znajdujemy, w obrębie tego samego gatunku dwie lub nawet kilka postaci, pod pewnemi

BI

cea).

A. S.

smo-

względami stanowczo różniących się między sobą, które nie łączą się przytem źadnemi formami przejściowemu Stosunek ten nosi nazwę dwu-kształtności (dimorfizm). D. znajduje się u wielu owadów, a szczególniej pluskwowatych (np. Blissus lencopterus), u których różne gatunki występują w postaci skrzydlatej, jako też bezskrzydłej. DaUj u Motyli, zwłaszcza u malajskich. Wreszcie D. spotykamy u zwierząt mieszkających w koloniach (Korale ośmioramienne, Mszywioły, Stułbiopławy), oraz żyjących w towarzystwach.

Dwupłetwowco, ob. — W i e 1 o r y b y (Ceta-

Dwur§kie (Bimana) czyli dwuręczne, zwane wyniosłem! (Erecta), — rząd gromady Ssących (Mammalia), utworzony przez Blumenbacha i przyjęty przez J. Cuwiera,- Owena i innych uczonych, obfjmujący jedyny rodzaj i gatunek Człowiek (Homo sapiens L.). —Charakterystykę cielesną tego rzędu stanowi: postawa ciała pionowa, górne kończyny zamienione w ręce, dolne, czyli nogi, z szeroką, płaską podeszwą, — opatrzone krót-kiemi, mało ruchomemi palcami, — na wszystkich palcach płaskie paznokcie. Zęby ustawione w nieprzerwany szereg bez szranku; kły mało wystające. Czaszka znacznie większa od twarzy; mózg bardzo silnie rozwinięty. Na głowie długie włosy, — na całem zaś ciele mało dostrzegalne włosy, silniej rozwinięte na brzusznej, niż na grzbietowej stronie ciała. — Mowa artykułowana.

Dwusilne, ob. Didynamia.

Dwuskrzelne, ob. Dibr anchiata.

Dwuskrzydłe (Diptera), zwane Muchówka-m i lub Muchami; jest to jeden z rzędów gromady Owadów (Insecta). — Owady do tego rzędu należące łatwe są do poznania po jednej tylko parze skrzydeł Iłoniastych, nielicznemi żyłkami opatrzonych i zdatnych do lotu; druga zaś para zamieniona na przezmianki (Halteres), t. j. niteczkowate wyrostki na końcu guziczkowato-zgru-białe, pomocne także przy locie.—Czasem skrzydła są niedokształcone lub niema ich wcale (Pchła). — Uzbrojenie gęby zamienione jest na smoczek wydłużony, przeznaczony do wysysania i nakłówania tkanek zwierzęcych lub roślinnych. — Smoczek utworzony jest z wargi dolnej i górnej, znacznie wydłużonych i rynienkowato wyżłobionych. — Wewnątrz niego znajdują się szezeciniasto wydłużone szczęki i źuwaczki, które mogą być niedokształcone w rozmaitym Btopniu. W wielu wypadkach czek obejmuje nadto nieparzystą szczecinę, osadzoną na wardze dolnej (p o d g ę b i e, hypopharynx).— Głowę mają ruchomą, połąozoną z tułowiem, — oczy duże, u samców często na ciemieniu zbliżone, przyoczka w liczbie 8-ch; rożki albo nitkowate, dość długie, wieloczłonkowe, albo też krótkie o

3-ch członkach, — z których końcowy bywa gładki lub przewężony, a nadto opatrzony styli-k i e m lub szczeciną. — Pierścienie tułowia jeden z drugim spojone lub wolne. — Na nogach po dwa pazurki, pomiędzy któremi u wielu znajdują się p o d u s z e c z k i, czyli p r z y 1 g i,

t. j. dwie lub trzy błonki, przy pomocy których owad może chodzić po najgładszych powierzchnich pionowych i zawieszać się grzbietem nadół. — Ulegają przemianom zupełnym. — Z jajek, składanych przez owady do wody, gnojówki, nawozu, na różnych przedmiotach zwierzęcego lub roślinnego pochodzenia, — niekiedy pod skórą zwierząt, w rany itp.—wylęgają się gąsienice beznoźne, zwane zazwyczaj robakami, — przeważnie wszystkie bezbarwne, białe, niekiedy tylko czerwone, i prowadzą różny sposób życia. Jedne z nich posiadają głowę wyraźną z rożkami, przyoczkami i uzbrojeniem gęby, zastosowanem do gryzienia; inne mają głowę nieodróżniającą się od reszty pierścieni ciała, na której widoczne są 2 hakowate szczęki. Jedne gąsienice much zrzucają skórę, zamieniają się w poczwarkę łątkowatą, podobną do poczwarek motyli; z innych znów skóra nie spada, lecz twardnieje i tworzy osłonę na poczwaro ?, kształtu beczułkowatego, którą-to poczwarkę nazywają bobówką. — D. latają wytrwale i sprawiają brzęk drganiem skrzydeł, oraz pierścieni odwłoka, przy współudziale szparek oddechowych. — Płodność ich j.est bardzo znaczna, tak, ża gdyby np. mucha plująca czyli plujka (Calliphora vo-mitoria)' rozmnażała się swobodnie w ciągu lata, wydałaby dziesiątki tysięcy potomstwa. Wiele też much występuje w niezliczonych rojach. — Po większej części Dwuskrzydłe są dla człowieka i zwierząt bardzo uprzykrzone, nawet niebezpieczne, z powodu ukąszeń, pasorzytnych obyczajów i natręctwa.—Niektóre wyrządzają szkody; psu ją zapasy żywności; inne pustoszą pola i ogrody. Z drugiej strony muchy szybko uprzątają gnijące substancye zwierzęce, w które znoszą jajka, inne znów] niszczą wiele owadów szkodliwych. — Dwuskrzydłe dzielą na 2 podrzędy: Długorogie (Nematocera), czyli Komary, np. Komar (Gulex), Meszka (Simulia), — pry- . szczarka (Cecidomya) itp. Krótkorogie (Brachycera) czyli muchy właściwe; np. Bąk (Tabanus), Giez (Oestrus), Mucha (Musca), Niezmiarka (Ghlorops) itd.    A- s-

Dwusyllabowy, ob. Dwuzgłoskowy.

Dwuwiersz (D y s t y c h, z grec. D i s t i c h o n), właściwie każde połączenie 2-ch wierszy, zamykających w sobie jedno zdanie; w poezyi greckiej i łacińskiej składa się z jednego heksametru i jednego pentametru. Poeci używali go głównie w elegiach, stąd też zwany był wierszem elegicznym, a także w epigramatach i zdaniach moralnych (ob. Ca to-nis di Stic ha). Wielu poetów nowożytnych u-źywało tej formy; u nas posługiwali się nią: Brodziński, Mickiewicz i Bohdan Zaleski. Jako wzór tego rodzaju, prż/taczamy Dwuwiersz Mickiewicza.

„Niechaj się jak dolina twa dusza położy,

A po niej jako strumień popłynie duch Boży*. * Dwuząb, ob. Uczep.

Dwuziarnczak (Diachenium), — nazwa owocu roślin baldaszkowych. D. składa się z 2-ch pói-owocków — ziarnczaków czyli niełupek, suchych i niepękających, każdy z jednem nasieniem wewnątrz. Po dojrzeniu D. rozszczepia się z do.u

figirf^

później zeszły one na Btrój niewieści (ng. 120).

Dyadyczny system lub układ, ob. Dwójkowy.

do góry, w ten sposób, źe oba półowocki pozostają osadzone na widełkowatej osi. Na każdym półowocku odróżniamy powierzchnię spojenia (płaską, albo wklętłą poprzecznie lub podłużnie), którą przed dojrzeniem stykały się oba półowocki, i grzbietową. Ta ostatnia posiada 5 podłużnych, wystających żeberek (czasami pomiędzy niemi 4 podrzędne), a między niemi rowkowate brózdy, pod któremi znajdują się jamki, pełne olejku lotnego, nadającego właściwy zapach bardzo wielu z tych owocków, np. owockom knjinku, kopru, kolendry i in.    B- D-

Dwuzłotówka. Lubo i dawniej zdarzało się, że skutkiem ordynacyi dukat lub talar szedł po groszy 60, nazwy tej jednak we spółczesnych dokumentach nie znajdujemy. Dopiero za Augusta III wykonano próby menniczne do pieniędzy koronnych i gdańskich, które po 60 groszy, czyli dwa złote, miały być warte; do puszczenia ich w obieg jednak nie przyszło. Za Stanisława Augusta, po zupełnej reformie rzeczy mennicznej w Polsce, gdy wprowadzono, na miejsce nominalnie istniejących groszy srebrnych, grosze miedziane, a wartość groszy srebrnych podwyższono do 7l/₃ grosza miedzianego, zaczęto wybijać od r. 1766 właściwe dwuzłotówki. Równały się one 8 groszem srebrnym, a bito zrazu 40 sztuk z grzywny kolońskiej; od r. 1787- 4i³/₄ z grzywny; w roku zaś 1794 i 95 po 42¹/*- Ostatnia dwuzłotówka wybitą została w mennicy warszawskiej 1841 r. Dwuznaczność, ob. A m f i b o 1 i a.

Dwużenne, ob. Oddzielnopłciowe.

Dy... wyrazy od tej zgłoski zaczynające się, tu nie umieszczone, znajdują się pod di.

Dyabeł. ob Szatan.

Dyabeł Wenecki, ob. Wenecki Dyabeł.

Dyadem (gr. d i a d e m a ). W znaczeniu pierwotne m. przepaska biało-niebieska, noszona przez

i',--

Fig. 119. Ptolemeusz, brat Kleopatry.

(M

Big. 120. Dyademy niewiast greckich.

władzców Azjatyckich około tyary (ob. Cidaris); ale następnie była to szeroka wstęga biała (Val. Max. VI, 2 7,), umocowana naokoło głowy i związana ztyłu, przyjęta przez wiele narodów na znak władzy. W dziełach więc sztuki D. wskazywał kró-lewskość, jak dzisiaj korona. Bywały także D-y kunsztownie wyrabiane ze złotej blachy i wysadzane drogiemi kamieniami. Takiemi Grecy pierwotnie zdobili głowy swoich bogów (Zeusa, Hery, Afrodyty),

K. K.

Dyafanometr, przyrząd zbudowany przez Saus-sure’a do oceny stopnia przezroczystości powietrza. Były to dwie tarcze nierównej wielkośoi, na których wymalowane były dwa ozerwone krążki; na tarczy większej krążek mitł dwie stopy, na tarczy mniejsag—dwa cale w średnicy. Oba koła otoczone były białemi pierścieniami jednakiej średnicy, pozostająca zaś przestrzeń na tarczach wypełniona była zielenią. Gdy obserwator oddala się od tych tarcz, obok siebie ustawionych, niknie mu najpierw krążek mały, a przy usuwan u się dal-szem znika z oczu i krążek większy. Gdyby powietrze było doskonale przezroczystem, odległości te byłyby proporcyonalne do średnic krążków, jak w przytoczonem zatem urządzeniu w stosunku 1:12. Z powodu pochłaniania światła, krążek większy znika wcześniej, a z różnicy tej otrzymać można ocenę przezroczystości powietrza. Z obser-wacyi Saussure’a wspomniany stosunek okazał się 1:11.27, tą drogą wszakże dokładnych pomiarów otrzymać nie można. Bouguer więc oznaczał fo-tometrycznie blask księżyca na pełni, gdy był w poziomie i na południku, a z różnicy oceniał stratę światła skutkiem pochłaniania w atmosferze. Schlagintweit wszakże wrócił do metody Saussure’a, którą znacznie udoskonalił. Starał się on, mianowicie, oznaczyć spółczynnik przezroczystości,t. j. liczbę wskazującą, jaka część światła pozostaje jeszcze po przejściu przez atmosferę. Do rachunków wprowadzić należy jeszcze poprawkę, wskazaną przez Wilda, a wypływającą Btąd, źe przy akkomodaoyi na przedmioty blizkie źrenica nasza zwęża się silniej, aniżeli przy przystosowaniu oka do odległości znaczniejszych. Schlagintweit prowadź ł pomiary swe w wysokości 600 do 700 metrów i otrzymał na spółczynnik przezroczystości ułamek 0.9029. De-larive użył metody odmiennej. Dwie lunety, mające okular wspólny, zwrócone są na dwie białe tarcze, ustawione w różnych odległościach; obrazy tych tarcz przypadają tuż obok siebie i okazują się niejednakowo oświetlonemu Nakładając wtedy przed objektywy lunet przegrody, posiadające otwory różnej wielkości, można oba obrazy do jednakiej jasności doprowadzić, ze stosunku zaś średnic tych otworów oznaczyć następnie stosunek jasności obu obrazów, a stąd w dalszym ciągu i spółczynnik przezroczystości powietrza. Wild nadał pomiarom tym ścisłość większą przez zastosowanie przyrządów polaryzacyjnych i na spółczynnik przezroczystości powietrza otrzymał liczbę 0.434, daleko zatem mńiejszą, aniżeli Schlagintweit. Wypływa to stąd,

że w dolnych warstwach atmosfery pochłanianie daleko jest silniejsze, aniżeli w warstwach wyższych, do których odnosi się spółczynnik przez Schlagintweita otrzymany. Okazało się nadto, że spółczynnik przezroczystości powietrza nieco różny jest dla światła różnych barw, czyli różnej łamliwości.

Dr. J. P.

S. K.

8. K.

Dyafanorama, w ogólności tóż, co dyorama (ob.),—obraz dający perspektywiczne przedstawienie krajobrazu w oświetleniu sztuoznem.

Dyagnosta. Wyrazem iym, w słownictwie nau-kowem niezoanem, publiczność zwykła nażywać lekarzy, którym przypisuje łatwość w rozpoznawaniu chorób, często też „biegły dyagnosta" w ustach jej ma znaczenie to samo, co: „lekarz doświadczony i szczęśliwy".

Dyagnostyka (od gr. Siayvwaux7] Tś'/V7j=sztuka rozpoznawania). Wyraz ten w znaczeniu ogólniej-szem wyrażać może: każde „rozpoznawanie, rozróżnianie", zwykle jednak używanym bywa tylko do oznaczenia umiejętnego, a na pewnych zasadach naukowych opartego, rozpoznawania chorób, albo też jest mianem nauki, wykazującej sposoby służące do rozpoznawania i rozróżniania ich pomiędzy sobą. O niej słów kilka powiemy.— Lekarz, żeby mógł spełnić główne zadanie powołania swego, to jest leczyć chorych skutecznie, powinien przedewszystkiem umieć rozpoznawać dokładnie choroby, bo tylko w takim razie będzie też mógł zastosować środki odpowiednie do] ich usunięcia. Otóż D. wskazuje i uczy, w jaki sposób nalfży b;daó chorego i jak z wyników badania wytwarzać sobie obraz istoty choroby, z którą się ma do czynienia, żeby następnie módz walczyć z nią bronią podawaną nam przez terapię. Chcąc jednak korzystać ze wskazówek dawanych przez D-ę, trzeba naprzód posiąść dokładną znajomość anatomii, fizyologii, oraz patologii ogólnej i szczegółowej, bo bez tego pewne rozpoznanie choroby nie jest moźliwem, a bez rozpaznania znów nie możemy stosować,z powodzeniem przepisów dawanych nam przez ter a pi ę. Widzimy więc, że D. stanowi niejako łącznik pomiędzy częśoią teoretyczną a praktyczną sztuki lekarskiej i jest jednym z jej najgłówniejszych filarów. Nie mogąc tu rozpisywać się o sposobach i technice badania, ani też o wyciąganiu z nich wniosków, co stanowi właśnie D-ę, musimy chcących bliżej zapoznać Bię z nią odesłać do dzieł następujących, które ostatniemi czasy wzbogaciły naszą literaturę lekarską: 1) Wład. Biegański „Dyjagnostyka różniczkowa chorób wewnętrznych" (Warszawa 1891 wyd. 2-gie, znacznie powiększone, z dodaniem „Chorób górnego odcinka dróg oddechowych” przez A. Sokołowskiego, tamże 1895); 2) F. We sen er „Dyagnostyka kliniczna chorób wewnętrnych" w przekładzie St. Markiewicza (tamże 1894) i 3) R. Jasiński „Dyagnostyka chirurgiczna" (tamże 1894). W trzech dziełach tych znaleźć można dokładne wiadomości, odnoszące się do wszystkich działów D-i, opracowane według wymagań nauki nowoczesnej. Oprócz tego wszjstkie lepsze podręczniki chorób wewnętrznych i zewnętrznych uwzględniają ją mniej lub więcej szczegółowo.

Dyagnoza (gr. §iaYV(oatę od §iayt,7VO)3y.co=roz-poznawać, rozróżniać), wogóle oznacza wyraz ten „rozpoznanie, rozróżnienie", w szczególności „rozpoznanie choroby” ob. Dyagnostyka.

Dyagometr, przyrząd fizyczny, zbudowany przez Rousseau do pomiarów przewodnictwa elektryczne-’ go cieczy. Obecnie już nieużywany.

Dyagraf, przyrząd służący do mechanicznego zdejmowania obrazów perspektywicznych z natury. D. składa się z lunety, za pomocą której oko śledzi kontury danego przedmiotu, z którą połączony jest wózek, opatrzony ołówkiem. Gdy luneta nastawiona jest na dany punkt, ołówek, przy pomocy odpowiedniego urządzenia, oznacza na papierze rzut perspektywiczny tego punktu. — D. został tak nazwany przez Gavarda 1826    r., pomysł

wszakże jego powziął Ligoli, a przed Gavardem już podobne przyrządy budowali Rennenkampf (1808) i Ronaldo (1825).

Dyagram, Z grec. rysunek, wykreślenie, obraz geometryczny, służący do poglądowego przedstawienia danego prawa, według którego zmienia się pewna wielkość zależnie od zmian innej wielkości. Najczęściej wielkość jedna oznacza się długościami odciętemi na linii poziomej, gdy odpowiednie wartości wielkości drugiej wyraża się długościami linij prostopadłych do linii poprzedniej. Znajduje więc tu zastosowanie metoda spółrzędnych prostokątnych, używana oddawna w geometryi analitycznej; do niektórych celów nadają się też dogodnie i spół-rzędne biegunowe. — D-ów używa się bardzo często w meteorologii, fizyce i innych naukach; w ostatnich czasach bardzo rozległe zastosowanie zyskały one w statystyce. W naukach technicznych przy pomocy D-ów rozwiązuje się różne zadania. Motory parowe za pomocą odpowiednich urządzeń mechanicznych kreślą D-y, z których w każdej chwili oznaczyć nożna efekt maszyny. (Ob. Indykator).

Dyakaustyka, linie dyakaustyczne, ob. Ogniskowe linie.

Dyakon (po grecku §iaxovoę = sługa, poseł). W kościele katolickim Dyakonat jest częścią, albo stopniem sakramentu kapłaństwa, który przyjmującym go nadaje władzę uroczyście i bardzo blisko (solemniter et proxime) służenia kapłanowi, sprawującemu św. tajemnice ołtarza. Jak episkopat jest szczytem i pełnością władzy kapłańskiej, tak dyakonat jest jej zarodem, początkiem, jakoby wstępem i przygotowaniem do niej. Episkopat i prezbyterat nadają władzę rozkazywania, dyakonat nadaje urząd posługiwania. Pomimo to jest prawdziwym sakramentem, a od czasu soboru Trydenckiego nie ma w tym względzie żadnej wątpliwości. Ponieważ zaś, jak wiadomo, tylko sakra-menta same przez się, t. j. mocą, która się w nich znajduje (ex opere operato), mogą sprowadzić do duszy dary Ducha św. i łaskę poświęcającą, przeto dyakonat jest sakramentem, wyciska na duszy niezmazane piętno, charakterem, który sprawia, że raz przyjętego dyakonatu ani utracić nie można, ani powtarzać nie potrzeba. Bellarmin (de sacr. ord. cap. 6) mówi: „o dyakonacb koniecznie trzeba sądzić, że święcenie ich jeBt sakramentem, chociaż to nie jest artykułem wiary, ponieważ nie może być widocznie wyprowadzone ze słowa Bożego, pisanego i podanego, nadto nie ma żadnego wyraźnego w tej rzeczy wyroku Kościoła”. Urząd Dyakonów powstał już w pierwszych czasach chrześciaństwa. W Dziejach Apostolskich czytamy: „A wielką mocą Apostołowie dawali świadectwo zmartwychwstania Jezusa Chrystusa, Pana naszego i była wielka łaska nad nimi wszystkimi. Bo żadnego między nimi nie było niedostatecznego. Gdyż którzykolwiek mieli role, abo domy, przedawszy, przynosili zapłatę za ono, co przedawali. 1^ kładli przed nogi apostolskie. I rozdawano każdemu, ile komu było potrzeba... A we dni one, gdy rosła liczba uczniów, stało się szemranie Greków przeciw Żydom, iż w posługowaniu powszedniem bywały pogardzone wdowy ich. A dwanaście, wezwawszy gromadę uczniów, rzekli: nie jest słuszna, abyśmy my opuścili słowo Boże, a stołom służyli. Upatrzcież tedy, bracia, z was siedmiu mężów dobre świadectwo mających, pełnych Ducha świętego i mądrości, którebyśmy przełożyli nad tą sprawą. A my modlitwy i usługiwania słowu pilnować będziemy. I podobała się mowa przed wszystką gromadą. I obrali Szczepana, męża pełnego wiary i Ducha Świętego, i Filipa, i Prochora, i Nika-nora, i Tymona, i Parmena, i Mikołaja nowoźy-dowina Antyocheńczyka. Te postawili przed oczyma Apostołów. A modliwszy się, włożyli na nie ręce* (Dzieje Apostolskie 4, 33, 35; 6. 1 — 6). Dalej z rozdziału 7-go i 8-go widzimy, że Szczepan głosił słowo Boże, a Filip nadto jeszcze .czynił znakiu, wyganiał złe duchy z opętanych, nawracał i chrzcił. Stąd się okazuje, że dyakonów ustanowili Apostołowie nie dla samego tylko rozdawania jałmużny i posługowania u stołów, ale że przez włożenie rąk zleli na nich Ducha św. i moc .posługowania słowu*. Co się zaś tycze służenia do stołów, to było ono pobudką, nie zaś głównym celem ustanowienia dyakonatu; obok tego zaś, ponieważ wierni zaraz od stołu duchowego, gdzie przyjmowali Najświętszy Sakrament, przystępowali do stołu zwyczajnego, gdzie spożywali agapy (ob.), przeto wielu poważnych pisarzy sądzi, że dyakoni nad obydwoma stołami mieli opiekę, w czem zastąpili Apostołów, zajętych pracą apostolską.—Z biegiem czasu, w miarę rozrostu religii chrześciańskiej, obowiązki D-ów coraz się rozszerzały, a były one wielkie i święte. Byli oni pomocnikami biskupów, jak dawniej Apostołów, w rzeczach odnoszących się do liturgii i karności kościelnej. Powierzono im najbliższą służbę przy ołtarzu podczas odprawiania ofiary św.; oni przyjmowali ofiary od wiernych i takowe oddawali biskupom, albo kapłanom; czytali księgi św., żywoty męczenników; rozdawali komunię św., zwłaszcza pod postacią wina, i takową zanosili do chorych i nieobecnych. Podczas Mszy św. ogłaszali, czytając przepisane formuły, którzy z wiernych mają się zbliżyć do Stołu Pańskiego, a którzy

oddalić; czytali z ambony Ewangelię św., tłóma-cząc ją ludowi, lecz za wyraźnem pozwoleniem biskupa. Nadto byli obowiązani uczyć katechizmu, udzielać za pozwoleniem biskupa chrztu św., egzorcyzmować; odwiedzali w czasie prześladowań męczenników, wyznawców wiary, osadzonych w więzieniu, aby ich zachęcić do mężnego wyznawania Chrystusa i do wytrwania w świętych uczuciach do końca. Znakomity przy-tem brali udział w zewnętrznym zarządzie dyece-zyą i parafiami, czuwali troskliwie nad życiem, zachowaniem się, obyczajami wiernych, a zwłaszcza nad zgromadzeniami religijnemi. Byli stałymi pośrednikami między biskupem a parafianami, zawiadamiając go o wszystkiem, o czem wiedzieć był powinien; znajdowali się wraz z kapłanami na sądach, na których biskup wymierzał sprawiedliwość; w rzeczach mniejszej wagi sami nawet rozstrzygali. Wreszoie mieli szczególne staranie nad ubogimi chorymi, wdowami i zarządzali dochodami kościoła (Thomassinus, op. cap. 1. .Devoti” Inst. Can. tom. 1, 143). Konstytucye Apostolskie nazywają dyakonów: okiem, uchem, u-stami, ręką, sercem, duszą biskupa. Pomiędzy ludem coraz większy jednali sobie szacunek, nawet w początkach, przy organizacyi parafii, nieliczne gminy otrzymywali w zarząd. Z tego powodu powstawały niejakie nadużycia, więc kościół w IV wieku kilkakrotnie swemi rozporządzeniami przypominał dyakonom ich zależność od biskupów i kapłanów, a władzę ich ścieśniwszy, określił słusznemi granicami. Dawniej przy wielu kościołach było tylko po siedmiu dyakonów; liczba ta była nawet przepisana przez sobór neocezarejski (can. 14); lecz gdy przy rosnącej liczbie wiernych mnożyły się zajęcia biskupów, liczba dyakonów powiększoną została. W Rzymie w XI wieku podwojono ich liczbę; nadto było kreowanych czterech dyakonów, nazwanych pałacowymi (dia-coni palatini): ci. ponieważ mieli stałe zajęcia i obowiązki w Rzymie, otrzymywali benefioya. Wedle dzisiejszej karności kościelnej, upadły wszelkie przywileje dyakonów i oprócz kilku wyjątków, istniejących jeszcze w kościele rzymskim, dyako-nat jest przejściowym stopniem, prowadzącym do prezbyteratu; ważniejsze zaś jego obowiązki przeszły na kapłanów. Święcenie na stopień D-a odbywa się w następny sposób: Biskup zapytuje assystującego mu kapłana: czy żądający tego stopnia godni są jego; następnie wykłada im obowiązki dyakonów; oni zaś słuchają klęcząc. „D-a urzędowaniem jest, mówi biskup, usługiwać przy ołtarzu kapłanowi i biskupowi, chrzcić i opowiadać". Usługą przy ołtarzu jest śpiewanie ewangelii, podawanie pateny z hostyą i kielicha z winem, przenoszenie Eucharystyi i rozdawanie jej, za pozwoleniem lub rozkazem biskupa albo kapłana. Potem odmawia się litanię do Wszystkich Świętych, podczas której krzyżem leżą. Po kilku modlitwach nad nimi, w których biskup błaga o łaskę Pańską dla nich, intonuje pewien rodzaj prefacyi, wyrażającej radość kościoła z pomnożenia licfby sług jego. Teraz przystępuje do naji-

stotniejszego obrzędu i. włożywszy prawą rękę na głowę każdego z wyświęcanych, mówi: „Weź Ducha Świętego do umocnienia opierania się czartu i kuszeniom jego*. Następnie wkłada na nich stułę i dalmatykę, a na znak, że mają moc opowiadania Słowa Bożego, podaje im księgę Ewan-gelij, której oni dotykają się.—„Encyklopedya kościelna*.

Dyakonissy, kobiety, które w pierwszych wiekach chrześciaństwa sprawowały pewne czynności w kościele i w tym celu były uroczyście poświęcane przez biskupa. Instytucya ta sięga czasów apostolskich, Ponieważ zwykle obowiązek D. sprawowały wdowy, stąd w języku kościelnym nazywano D-e wdowami (xh?ai> viduae), a ich służbę wdowieństwem, viduatus. Jednakże ściśle nie trzymano się przepisu co do wieku (60 lat): wybierano i młodsze osoby, odznaczające się wykształceniem, pobożnością i gorliwością, a sobór chalcedoński 451 r. pozwolił wybierać D-y w 40 r. życia. Na Zachodzie, przy końcu II w., przeznaczano na ten urząd dziewice i, zapewne tylko wyjątkowo, dziewice bardzo młode. W IV w. młode dziewice, z liczby dziewic poświęconych Bogu, De o sacratae, jak św. Makryna, siostra św. Grzegorza nisseńskiego, były nie tylko D-ami, lecz i archidyakonissami, t. j. przełoźonemi dyakonis. Lecz fałszem jest, jakoby żony dyakonów, kapłanów i b-pów, które poślubiały czystość po wyświęceniu ich mężów, sprawowały urzędy duchowne, jako diaconae, presbyterae albo presbytides, episcopae albo episcopissae. Ż >ny tych duchownych używały niewątpliwie szczególniejszego szacunku i, jeżeli nie miały swoich funduszów, utrzymywane były funduszem kościoła; lecz ich przyjęcie do urzędu dyakonis zależało od tego, czy posiadają wymagane kwalifikacye; co jeżeli miało miejsce, nie tylko powierzano im chętnie obowiązki D., lecz miały między D-ami pierwszeństwo i wyznaczano je na przełożone i lektorki katechumenek. Obowiązkiem dyakonis było strzedz wejścia części kościoła, przeznaczonej dla kobiet; wzbraniać wejścia tym, które nie miały prawa tam się znajdować, co u mężczyzn sprawowali ostiarii, czyli janitores; pilnować porządku między kobietami w czasie nabożeństwa; komunikować kobietom polecenia biskupie, co u mężczyzn sprawowali subdyakoni i dyakoni: pielęgnować chorych; przygotowywać kobiety do chrztu i posługiwać im przy nim póki go udzielano przez zanurzenie. Dy poświęcał biskup przez wkładanie rąk i modlitwy (manus admotio et benedictio). Był to wszakże tylko obrząd pobłogosławienia, nie zaś właściwe wyświęcanie na służbę ołtarza, nauczania i przewodniczenia w kościele; kobiety bowiem, tak pozytywnem prawem boskiem, jak i kanonami wszystkich czasów wyłączone są od służby ołtarza i uczestniczenia we władzy duchownej. Są wprawdzie wyrażenia: manus impo-nere, ordinare, ^stpotoysiaJm, używane niekiedy o tern poświęceniu, równie jak o poświęceniu ksieni, podobnie jak wyrażenie consecrare, zamiast v e 1 a r e, gdy mowa o dziewicach poświęconych Bogu; że jednakże nie było to rzeczywiste wyświęcenie, lecz tylko proste błogosławieństwo, przekonywa o tern wiele świadectw. Pierwszy już sobór nicejski (c. 19) z tego tytułu zalicza D-y do rzędu ludzi świeckich. Dla zapobieżenia też może jakiemu w tym względzie nadużyciu, zaprzestano w Gallii wcześnie posługiwania się D ami. W niektórych dyecezyach dłużej się może nieco utrzymały, lecz od VIII w. były już zniesione na całym Zachodzie. Później używane jeszcze niekiedy wyrazy Diakonissa i Archidyakonissa oznaczały przełożone klasztorów żeńskich. Że zaś poświęcanie tego rodzaju dyakonis, czyli przełożonych, było tylko błogosławieństwem, a nie ściśle wyświęcaniem, przekonywają dostatecznie zakazy administrowania rzeczy świętych i przyznawania sobie praw, należących do jurysdykcyi biskupiej. W kościele greckim D-e przetrwały nieco dłużej, a w niektórych miejscach, jak np. w Syryi, aż do dni naszych; obowiązki ioh jednak są bardzo ograniczone, odkąd ustały główne powody ich ustanowienia.—„Encyklopedya kościelna*.

Ewangelicy mają dyakonat, lecz w formie odmiennej. I tak: Kościół anglikański trzyma się przepisów prawa kanonicznego. Inne kościoły e-wangelickie, jak luterski i kalwiński, chociaż zastosowały nazwę dyakonów, to jednak duchowni, nazwę tę noszący, mają te same obowiązki, co i każdy pastor i mogą spełniać powinności pastoralne bez żadnego ograniczenia. Lecz tak Luter jak i Kalwin pragnęli przywrócenia dyakonatu w znaczeniu apostolskiem, to jest jako urzędu kościelnego, którego wyłącznem powołaniem byłoby zbieranie jałmużny, oraz pielęgnowanie ubogich i chorych. Spełnienie tych życzeń daj i się spostrzegać w niektórych krajowych ustawach kościelnych, jak naprzykład w hesskiej z r. 1526, bazy-lejskiej z r. 1529, które opisują, że każdy proboszcz mieć powinien przynajmniej trzech dyakonów, którzyby go wspierali w niesieniu pomocy u-bogim. Ziomek nasz, Jan a Lasko, to jest Łaski, w urządzeniach kośoieluych, napisanych dla Ni-derlandczyków, a wydanych w Londynie, powiada, że bez dyakonów trudno, ażeby się gmina jaka ostać lub obejść mogła. Jakoż w nowszych czasach zaprowadzono, np. w prowincyach nadreń-skich i w Westfalii rozporządzeniem z roku 1835, a w Wirtembergii rozporządzeniem z r. 1851, rodzaj dyakonatu, tworząc tak zwanych Btarszych i parafialno - gmino wych radzców. Takie same urządzenia istnieją i w gminach kościoła e-wangelickiego polskiego, a mianowicie w gminie warszawskiej, która ma starszego wydziału jałrnu-żniczego i starszego szpitalnego, wybieranych se świeckich członków gminy. Wadą jednak systema-tu tego jest to, że członkowie tacy nie mają charakteru duchownego, a tem samem nie są ordynowani. W początkach wieku bieżącego w kościele ewan-gielickim powstała instytucya, zwana D y a k o n a-t e m, lubo co do wewnętrznego znaczenia nie odpowiadająca urządzeniom, jakich ślad spotykamy w Nowym Testamencie i w pierwszych wiekach chrześciaństwa, będąca jednak zjawiskiem wiel-

W K. Z.

niki czytając*...

roz-

kiem, wyrażeniem potrzeby stworzenia sił w kościele, któreby pielęgnowały nie tylko ciało, ale i duszę. Do wykształcenia sił takich zmierzają dyakonaty ewangielickie, jako instytuty, albo raczej stowarzyszenia, mające na celu usposobienie mężczyzn i niewiast do pielęgnowania chorych i więźniów, nauczania młodzieży, upominania błądzących, naprowadzania na drogę prawdy zbłąkanych. Ogólnym warunkiem przyjęcia do stowarzyszeń podobnych jest stan wolny i wiara żywa w Chrystusa. Plan nauk pobieranych obejmuje w sobie obznajamianie' się gruntowne z Pismem św., i naukami potrzebnemi w życiu praktycznem. Instytuty podobne noszą także naawę domów braterskich (Briiderhauser). W pierwszej¹ połowie w. b. najznakomitsze tak>e domy męskie były: w Beuggen w W. ks. Badeńskiem; w Rauen-Hau-zie pod Hamburgiem; w Lichtenstein w Wirtembergii; w Duisburgu, w Diiaselthal, w Zlithowie pod Szczacinem; — żeńskie: w Kaiserwarth pod Dusseldorfem, ze szpitalem, senrnaryum nauczycielek wraz ze szkółką dla małych dzieci, domem sierot dla dziewczynek i przytuliskiem dla kobiet wypuszczonych z więzień kryminalnych; w Dreźnie, zajmujący się szczególnie kształceniem sióstr szpitalnych; w Berlinie istnieje pod nazwiskiem Betanii, założony przez Fryderyka Wilhelma IV; we Wrocławiu, Królewcu, Szczecinie, Karlsruhe i t. d.; a po za granicami Niemiec we Francyi, Szwajca-ryi, Hollandyi, w Szwecyi, Anglii i w Stanach Zjednoczonych Ameryki Półaocnej. Wychowańoy i wychowanice tych zakładów nie tylko pracują na własnym gruncie, ale rozchodzą się po całym święcie i działają bądź jako nauczyciele proletaryatu, ojcowie ochronek, bądź też jako opiekunowie chorych i więźniów, lub też uwolnionych kryminalistów. — L. O. w „Encyklopedyi większej S. Orgelbranda".

Dyakowski v*l. Trąby odmienny, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem cztery myśliwskie trąby w złotem okuciu, złożone na krzyż. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra. Herb ten, przeniesiony z Węgier za Władysława Warneńczyka, przez Senka Kosiewskyego, który od dóbr swoich Dyakowice nazwał się Dyakowskim, używany jest przez: Worwola - Dyakowskich, Janczenta-Dy akowskich, Skrzyn-czenta - Dyakowskich, i Sieniak - Dyakowskich—(Paprocki, Niesiecki, Borkowski).

Dyakowski Mikołaj (wiek XVII/XVIII), z początku pokojówiec króla Jana Sobieskiego, potem podstoli latyczewski, piszący się na Dyakowcach, spisał po r. 1717 wspomnienia swoje z czasu wyprawy wiedeńskiej r. 1683. Wspomnienia te ogłosił najprzód w skróceniu i z pewnemi zmianami językowemi (dbająo o czystość mowy przemieniał wyrazy łacińskie na polskie) Kazimierz Brodziński, w wydawanym przez siebie „Pamiętniku warszawskim* (r. 1823, t. V, str. 51—66, 163—178, 272 do 286) według niepoprawnego odpisu z archiwum książąt Lubomirskich na Wiśniczu, p. t. „Sum-maryusz okazyi wiedeńskiej przez N. K. Imci P.

Jana III*. Z tego samego rękopismu wydał całość „Summaryusza* A. Marcinowski, dołączając go jako dodatek do tłómaczonej z niemieckiego powieści Karoliny Pichlerowej: „ Oblężenie Wiednia* (Wilno 1829) a równocześnie puszczając ten dodatek w obieg jako osobną książeczkę. Z innego widocznie rękopismu wydrukował pamiętnik ten Józef Czech, p. t. „Dyaryusz wiedeńskiej okazyi r. 1683* (Kraków 1861). Przedrukiem tej edycyi jest wydanie S. Lewentala in folio z 6 illus‘racya-mi Juliusza Kossaka (Warszawa 1883). D. był młodym jeszcze podczas wyprawy wiedeńskiej, jak sam to zaznacza; nie mógł więc być wtajemniczonym w tajnie polityki; wielkiej bystrości umysłowej i sądu krytycznego nie posiadał, ale umiał patrzeć i żywo wrażenia swoje wyrażać. Spisywał swoje wspomnienia, po większej części małej wagi, lecz ciekawe i znamiennym, staroszlacheokim stylem wyrażone. Nie posiadał on wprawdzie talentu Paska, w każdym jednak razie, podobnie jak Pasek, więcej się posługiwał językiem i stylem mowy potocznej, aniżeli książkowej; dlatego też opowiadanie jego ma powab żywości; a ponieważ mówił tylko o tern, co widział lub słyszał, więc relacya jego bodaj anegdotyczną posiada wartość. Wprawdzie pan podstoli latyczewski miał większą pre-tensyę, sądził, że dopełnia prace swoich poprzedników, opisujących wyprawę wiedeńską, i zabrał się do swej roboty „z radykalnego fundamentu*; ale było to złudzenie autorskie. Historyk niewiele skorzysta z przeczytania jego Dyaryusza; powie-ściopisarz atoli i Btylista poczerpną stamtąd trochę znamiennych rysów obyczajowych i trochę oryginalnych wyrażeń. Mimochodem nadmienię, że zakończenie „Summaryusza* w wydaniu Brodzińskiego jest inne, aniżeli w edycyach „Dyaryusza* z r« 1861 i 1883; brzmi ono tak: „Co się zaś teraz dzieje, opisywać nie trzeba, bo wiedzą, co żyją, a co się dziać będzie, obaczą, którzy doczekają, a którzy ieszsze nie żyją, dziwować się będą, kro-

P.Chm.

Dyalekt (z grec. d i a 1 e k t o s). Wyraz ten oznacza, podobnie jak w greckim, miejscowe (lokalne) odrębności mowy danego narodu. W ten sposób np. starożytni Grecy rozróżniali w swojej mowie dyalekty jońskie, eolskie i doryckie; w tym też znaczeniu używamy rodzimego wyrazu narzecze. Wyraz ten częstokroć bywa brany w szerszym znaczeniu języka, gdy mówią np. o językach czyli narzeczach słowiańskich. Wogóle ścisłe graniczenie pojęć o językach i D-ch nie da się przeprowadzić. Fakt istnienia w danej mowie mniej lub więcej rozwiniętej literatury nie czyni D-u jeszcze językiem, ani też brak literatury nie pozbawia jej prawa do tej nazwy: dowodem z jednej strony staro - greckie D-y, z drugiej języki ludów niecywilizowanych. Nawet wzgląd na wspólne pochodzenie miejscowych odrębności mowy, wzgląd na pierwotną jej jedność nie może tu rozstrzygać wątpliwości; w tym bowiem razie języki indo - europejskie, jak grecki, łacina, niemieckie, byłyby tylko D-mi. Termin więc D. zostanie zawsze mniej więcej kouwencyonaluym, nie ściśle

K, A.

naukowym. Trudność ścisłego określenia pojęć o języku i dyalekcie pomnaża się jeszcze tą okolicznością, źe w nauce nie ustaliły się dotychczas poglądy co do powstawania dyalektycznych odrębności mowy. Podczas gdy jedni uczeni przyjmują stopniowe rozszczepiane się języka na dyalekty (tj. miejscowe odmiany), inni — i ta opinia przeważa dziś pośród lingwistów — sądzą przeciwnie, iż język właściwie jest wyosobnieniem i skupieniem dyalektycznych odrębności, rozpowszechnionych na pewnej przestrzeni kraju. W gruncie rzeczy poglądy te nie wyłączają się nawzajem, albowiem w języku, zarówno jak i w przyrodzie, mamy naprzemian do czynienia z ciągłym różniczkowaniem (dezintegra-cyą), i całkowaniem (integracyą) zjawisk. W ten sposób łatwo możemy wyobrazić sobie np., jak mowa pierwotna Latynów w Italii, różniczkując się coraz więcej, rozszczepiła się stopniowo (na początku II w. przed Chr.), na mowę ludową i książkową, jak ludowa łacina w różnych prowin-eyach państwa rzymskiego wytworzyła liczne odmiany dyslektyczne (między II — VII w. po Chr.), z których następnie wyłoniły się pojedyncze języki romańskie (VII — XIII w.), jak wreszcie każdy z tych języków pochłania i wypiera z użycia szczątki dawniejszych D-ów. Nie należy zapominać też, źe właściwie „dyalekt" jest pojęciem abstrakcyjnym; konkretnie, faktycznie istnieją tylko pojedyńcze odrębności dyalektyczne (tj. właściwości wymowy, gramatyki, doboru wyrazów itd.), krzyżujące się nieskończenie nawzajem. To też można z całą ścisłością nakreślić mapę rozprzestrzenienia tej, lub owej dyslektycznej cechy języka, lecz nie sposób oznaczyć rzeczywistych granic tak zwanych D-ów, bo te nigdzie nie istnieją. Wzorowe poszukiwania w tym względzie przeprowadził np. nad staro - francuską dyalektologią (tj. nauką o D-ch), prof. H. Suchier w I t. „Grundriss der romanischeu Philologie, Grobera" (Strassburg 1888), i uwydatnił następnie osiągnięte rezultaty w kilkunastu mapkach specyalnych. W Polsce inicyatywę do ściśle naukowych badań narzeczy ożyli gwar ludowych podjął prof. Lucyan Malinowski w Krakowie, w swojej rozprawie doktorskiej „Ueber die Oppelnsche Mundart in Oberscbie-sien" (Lipsk 1873). Odtąd też ta gałąź wiedzy pomyślnie się u nas rozwija. Szereg prac dyalektolo-gicznych mamy w „Rozprawach wydziału filol. Akad. Umiejętn. w Krakowie". Z dawniejszych prac na tym polu ciekawą (choć nienaukową) może być dla czytelników polskich „Rzecz o dyalektach mowy polskiej⁶* Wincentego Pola (Kraków 1869). Bliższe wiadomośoi o Dch pojedyńczych języków czytelnik znajdzie w artykułach o tychże językach.

Dyslektyka, umiejętność dyskussyi i dowodzenia. Zwykle za twórcę dyalekty ki bywa podawany filozof Zenon Eleata, który żył w V-em stuleciu przed Narodź. Chr. Jednak podanie to jedynie opiera się na wzmiance, zawartej w dziele Dyogensa z Laerty (ożyciu i poglądach filozofów ks. VIII, 57, ks. IX, 25), który twierdzi, że Arystoteles, w dyalogu pod tytułem Sofista, Zenonowi przypisywał wynalezienie dyalektyki.

Wzmiankowanego dzieła Arystotelesa nie posiadamy; natomiast w metafizyce Arystotelesa (ks. XI rozdz. IV) czytamy wyraźnie, źe za czasów Sokratesa jeszcze dyalektyki nie było. Stąd wynika, źe właściwiej będzie Platona uważać za twórcę dyalektyki, tembardziej, że w żadnym autorze dawniejszym, niż Platon, wyrazu dyalektyka nie napotykamy. Wyraz ten pochodzi od greckiego czasownika dialógomai=rozmawiam lub prowadzę dyskussyę. Stąd przymiotnik dialektikós, umiejący rozmawiać, i dialektike, sztuka rozmawiania, dyskussyi, rozumowania. W dziełach Platona wcześniejszych (Kratylos) dyalektyka znaczy umiejętność stawiania pytań i odpowiadania na nie. Później dopiero Platon (w Sofiście i Polityku, napisanych po 60-ym roku życia) zaczyna rozumieć przez dyalektykę najwyższą wiedzę, polegającą na określaniu pojęć, dzieleniu ich na gatunki, badaniu istoty rzeczy. W tym sensie używał Platon wyrazu dialektike już w Państwie i Fedrze, które to dzieła napisał przed Sofistą, — ale dopiero w Sofiście i Polityku przedstawia wyczerpująco zadania dyalektyki, jako nauki o pojęciach, prowadzącej od ogólnych pojęć do szczególnych ich zastosowań, i od szczególnych konkretnych spostrzeżeń do budowy najogólniejszych pojęć. Dyalektyka dla Platona znaczy to samo, co filozofia, i stanowi najważniejszą gałąź wiedzy ludzkiej. Także w znaczeniu umiejętności prowadzenia dyskussyi dyalektyka została stworzoną przez Platona. Dya-logi tego filozofa są wiecznie pięknym wzorem u-miejętnie prowadzonej dyskussyi, i każdemu, kto pragnie się wyćwiczyć w zdolności rozumowania, należy zalecić ich odczytywanie. Największe znaczenie dla dyalektyki mają wśród dzieł Platona: Pro-tagoras, Gorgiasz, Biesiada, Fedon, Państwo, Fedros, Tęetet, Parmenides, Sofista, Polityk, napisane we wskazanym tutaj porządku, i najwłaściwiej też w tym samym pórządku czytane.

Po Platonie w wielu szkołach greckiej filozofii termin „dyalektyka” oznaczał to, co dziś nazywamy * logiką"; Kartagińczyk Kleitomachos, uczeń A-kademika Karneadesa, założył w Il-im wieku po Chr. szkołę filozoficzną, która przyjęła specyalną nazwę dyalektyków. Jednak Arystoteles, jakkolwiek często używał terminu „dyalektyka⁴* w tern samem znaczeniu, co Platon, w pewnych przecież ustępach swych dzieł odróżnia dyalektykę od apodyktyki, jako nauki dowodzenia ścisłego, i przypisuje dya-lektyce dowodzenia prawdopodobne, niekoniecznie prawdziwe, (na początku Topiki, na końcu 16-ego rozdz. Analityki, i w wielu innych ustępach wyliczonych w Bonitza „Index; Aristotelicus¹*). Takie pojmowanie dyalektyki doprowadziło do używania tego wyrazu w ujemnem znaczeniu, jakoby zadaniem dyalektyka było także dowodzenie tego, w co sam nie wierzy. Przez cały ciąg historyi filozofii utrzymywała się ta dwuznaczność pojęcia dyalektyki; jednak w nowszych czasach, poczynając od Kanta, dawny ten termin filozoficzny powrócił do poważnego znaczenia. Kant w Krytyce Czystego Rozumu nazywa dyalektyką część ogólnej logiki, która zawiera krytykę nadużyć rozumu, teo-

ryę paralogizmów 1 antynomij; przyozem Kant, zgo- wy w dyalektyce można zalecić przeczytanie wy-dnie z' Arystotelesem, twierdzenia dyalektyczne źej wymienionych dyalogó w Platona, Des carte s’a uwaźa^za niedostatecznie dowiedzione, choć praw- „Discours de la mótbode*, Leibniza „Nouveaux dziwę. Natomiast Hegel dyalektyką nazywa umiejętność rozwoju pojęć, prowadzącą do bezwzględnej prawdy. Po Heglu Schleiermacher uważał dyalektykę za jednoznaczną z logiką, jako teoryę myśli. Przez współczesnych filozofów naj-częśoiej wyraz dyalektyka bywa używany w znaczeniu umiejętności dyskussyi i stanowi oddział logiki. Umiejętność dyskussyi zależy więcej od obo-bistych zdolności dyskutującego, niż od jakichkolwiek przepisów logicznych; jednak naturalne zdolności dyalektyczne mogą być rozwinięte w zupełności tylko przez studya logiczne. Ktokolwiek cbce celować w dyskussyi, powinien się ćwiczyć w praktyce logicznej i poznać gruntownie logiczne teo-rye. Główne zasady dyalektyki dadzą się streścić w następujących przepisach: 1. Żądać od przeciwnika ścisłego określenia każdego pojęcia, wskazania gatunku, do którego to pojęcie należy, i cechy szczególnej, odróżniającej je od wszystkich innych pojęć tegoż gatunku. 2. Żądać dla każdego twierdzenia przesłanek, na których ono się opiera i z których wynika, aż się dojdzie do przesłanek powszechnie przyjętych, lub tak oczywistych, że Bię na nie dyskutujący przeciwnicy zgodzić mogą. 3. Wystrzegać się dyskussyi o słowa, gdyż znaczenie słów zawsze jest względne i nigdy nie da się dowieść. Należy zatem przyjąć definioye przeciwnika, z zastrzeżeniem, jeśli potrzeba, że wyrazy przezeń używane zwykle inne mają znaczenie. 4. Pilnować porządku logicznego wniosków i nie pozwalać odchodzić od przedmiotu, ani też zmieniać dyskussyi na popisy retoryczne. 5. Pilnować, aby żaden wyraz nie był w ciągu jednego i tego samego rozumowania użyty w różnych znaczeniach. 6. Wystrzegać się wniosków ogólnych ze zdań szczególnych, i wniosków wszelkich z dwóch przesłanek przeczących. 7. Pamiętać, że z fałszy-wości ogólnego sądu twierdzącego lub przeczącego bynajmniej nie wynika prawdziwość przeciwnego ogólnego sądu przeczącego, lub twierdzącego o tym samym podmiocie i orzeczeniu. (Np. z fałszywo-ści zdania „wszyscy ludzie kradną* nie wynika prawdziwość zdania: żaden człowiek nie kradnie).

Essais sur 1’entendement humain*, Kanta „Kri-tik der reinen Vernunft“, oraz dzieł wymienionych w artykule Logika. O historyi dyalektyki poucza dzieło: J;anet „Essai sur la dialectiąue dans Platon et dans Hegel* (Paryż 1860).

Dyalog (z grec. dińlogos) znaczy 'to samo co rozmowa; w utworach literackich stanowi albo ich część składową, jak np. w dramacie lub powieści, albo też całostkę odrębną, w sobie samej początek, rozwinięcie i zakończenie znajdującą. O dyalogu w pierwszem znaczeniu było już w art. o dramacie i będzie jeszeze w art. o powieści; tutaj mamy na uwadze drugie jego znaczenie. Jako odrębny kształt literacki, dzisiaj w rzadszem będący użyciu aniżeli dawniej, D. winien artystycznie odtwarzać rozmowę żywą, a zatem nietylko pod względem usposobienia, nastroju, przekonań, popędów i charakteru, ale także pod względem sposobu wyrażania uczuć i myśli, powolniejszego lub szybszego tętna właściwego osobom rozmawiającym, używania takich lub innych porównań i przenośni, albo zupełnego ich zaniechania zostawać w całkowitej harmonii z ceohami, jakie autor swoim idealnym rozmówcom naznaczył. Inaczej mówiąc, D. winien być charakterystycznym (znamiennym). Prócz tego, ażeby D. budził zajęció, muszą rozmówcy posiadać bystrość i bogactwo umysłu, oraz umiejętność wyrażania swych uczuć i poglądów, jeżeli nie w jednakowym stopniu potęgi, coby było prawie niepodobieństwem, to przynajmniej w stopniu zbliżonym; tam bowiem, gdzie jedna z osób rozmawiających nie umie na nic więcej się zdobyć, jak na niedołężne potakiwanie lub równie niedołężne stawianie błahych zarzutów, D., mający być rzeczywistą wymianą myśli, traci swe istotne znamię, przemieniając się na wykład, prowadzony przez jedną osobę z małoznaczącemi przerwami, w których się inne odzywają jakby tylko dla przerwania monotonii. Jeżeli temu drugiemu warunkowi D. czyni zadość, staje się bardzo podatną, pod niektóremi względami wyższą od innych, formą literacką do rozwinięoia pewnego tematu, ponieważ można go wielostronnie rozpatrzyć, przeciwstawiając argumenta lub odcienie uczuć jedne drugim. Wszelkie temata mogą być w kształcie D-u obrabiane, ale nadają się do niego te szczególniej, które rozmaitym podlegają opiniom, lub w których tkwi przeciwieństwo pewne u nysło-we czy uczuciowe. Myśli więc ogólne filozoficzne, estetyczne, moralne, polityczne lub różnice charakterów nadają się najbardziej do przedstawienia ich w formie D-u. Zaczątki tej formy można odnaleźć już w literaturze Wschodu, lecz dopiero w Greoyi rozwinięte one zostały do świetnego rozkwitu; Zenon Eleata, a szczególniej Sokrates, posługiwali się chętnie i z wielkiem powodzeniem tym środkiem rozpowszechniania swych myśli, a zdolność Sokratesa do wydobywania 2 rozmówcy samego zasobów jego duchowych stała się wzorem w sztuce wychowania (ob. Sokratyczna metoda).

W. Lutosławski.

8. Pamiętać o tem, że nie wolno odwracać zdań ogólnie - twierdzących. (Np. z tego, że wszyscy filozofowie są ludźmi, wcale nie wynika, żeby wszyscy ludzie byli filozofami). 9. Żądać od przeciwnika odpowiedzi na pytania, i nie odmawiać odpowiedzi na jego zapytania. 10. Żądać we wszelkiej rozprawie jasnego i prostego sformułowania tego, co ma być dowiedzionem i co się staje przedmiotem dyskussyi. — W powyższych przepisach tylko najczęściej popełniane błędy są uwzględnione; gdyby chodziło o wyczerpujące zestawienie zasad dyalektyki, trzebaby wyłożyć całą logikę. Najlepszym podręcznikiem dla ćwiczeń logicznych jest dzieło znakomitego logika Stanleya Jevonsa:

„Studies iu deductiye logie* (Londyn 1888), niestety, dotąd nie tłómaczone. Oprócz tego, dla wpra-

52

Eneykl Pows* Ulustr Zet*. ¹SS T 17 ty

P. Chm.

Z pomiędzy uczniów Sokratesa literacko najdoskonalej posługiwał się D-iem Platon (ob.), który w początkowych swych utworaoh, odznaczających się wielkiem ożywieniem, miał głównie na celu zmuszenie rozmówcy do wyznania, że jego myśli są mętne i splątane; w późniejszych zaś, mniej dbając o żywość rozmowy, wkładał w usta Sokratesa własne swoje poglądy i formy D-u do obrobienia bardzo rozległych tematów używał (Rzeczpospolita, Prawa). Tę drugą fazę w rozwoju Platona naśladował wśród Rzymian Cyceron, używający D-u do przedstawienia zagadnień filozoficznych i retorycznych, a wszyscy późniejsi pisarze, posługujący się formą D-u dla obrobienia kwestyj w formie poważnej, poszli za nim. Grecy również wytworzyli inny—lekki, dowcipny, satyryczny rodzaj D-u; a głównym jego przedstawicielem jest Lucyan (Lukianos, ob.) z II wieku naszej ery; używał on formy D-u dla wyszydzenia pretensyo-nalności filozofów i niedorzeczności politeizmu. W literaturze chrześciańskiej bardzo wcześnie pisarze kościelni przyswoili sobie ten kształt literacki, by rozpowszechniać zasady nowej wiary; a pierwszym, który dał wzór następcom, był Mi-nuoyusz Feliks (ob.) z III w , napisawszy po łacinie dyalog p. t. „Oktawiusz”. Ze średniowiecznych autorów żaden wybitnością nie zasłynął w tym względzie; dopiero wraz z Odrodzeniem wrócono do przykładów przez klasycyzm pozostawionych, a jeden z twórców nowego kierunku, Franciszek Petrarka, był też w tej dobie pierwszym w pisaniu D-ów. Największą atoli wśród humanistów sławę i wpływ uzyskał Erazm Roterdamczy k (ob.), dowcipny, cięty i wytworny satyryk; jego Rozmowy poufne (Oolloąuia fomiliaria) długo za nieprze-ścignione pod względem lekkości i dowcipu poczytywano. Nie wyliczając tu całego zastępu autorów włoskich, angielskich, niemieckich, którzy się D-iem posługiwali, wspomnieć jednak wypada trzech przynajmniej Francuzów, gdyż ich utwory były przyswajane naszemu językowi i naśladowane przez naszych pisarzy; są to: Fenelon, Fontenelle i Wolter. W naszej literaturze najdawniejszym zabytkiem formy dyalogowej są trzy pierwsze księgi Kroniki mistrza Wincentego (Kadłubka, z początków XIII stulecia), gdzie arcybiskup Jan z biskupem Mateuszem prowadzą rozmowy o dawnych dziejaoh polskich przy blasku łuczywa, a mistrz Wincenty przysłuchuje się im niby i zapisuje je dla nauki potomnych. Od w. XIII przenieść się musimy aż do XVI, by znowu ujrzeć formę dyalogu w wierszu i prozie użytą przez Mikołaja Reja, co „dla dobrych towarzyszów" pisywał zabawne (trefne) rozmowy, wystawiając „Kosterę z pijanicą"., „War-wasa z Dikasemu, „Lwa z kotem", „Gęś z kurem", a dla kmiotków „Krótką rozprawę między panem, wójtem a plebanem". Potem trzeba wymienić głośne rozmowy Stanisława Orzechowskiego, w których wyprowadzał papieżnika, ewangielika i siebie („Dyalog około egzekuoyey Korony polskiej„Quin-cunx“, „Ziemianin"), jak nie mniej przekład dzieła Castiglione’a przez Łukasza Górnickiego, z prze-mienionemi nazwiskami włoskiemi p. t. „Dworza-

nin polski" (1566), oraz własne tegoż dyalogi: („Rozmowa o elekoyej", „Daemon Socratis"). Mniej udatny D. Kochanowskiego (.Wróżki*) pozwala nam pominąć bardzo liczne D-i XVII wieku, mające czasowe znaczenie, lecz zazwyczaj słabe pod względem artystycznym, i przejść do wieku XVIII-go. Przyszły reformator stylu i wychowania, Stanisław Konarski, ulega w swoich dyalogach (.0 nieszczę-śliwościaćh ojczyzny, rozmowa między ziemianinem a sąsiadem“ 1733), wpływom poprzedniej doby lite-raokiej; ale Ignacy Krasicki natomiast, najdowcipniejszy pisarz swojego czasu, tłómacząc D-i Lucyana, i naśladując je w „Rozmowach zmarłych”, całkiem już nowym tchnie duchem. Nie możemy wprawdzie dzisiaj powiedzieć, żeby D-i te zachwycały nas swoją dobitnością w wyróżnianiu stylu rozmówców, bo dramatyka nowsza i powieść przyzwyczaiły nas do rzeczy o wiele świetniejszych; lecz w swoim czasie wydawały się one istotnie bardzo źywemi i znamiennemi; pooiągnęły też za sobą wielu naśladowców, a w szkołach za wzór dla młodzieży były podawane. W najnowszych ozasach wskrzesił zaniedbaną u nas przez długie lata formę D-u Julian Klaczko w języku francuskim, pisząc swe „Causeries fbrentines" (przekład Stanisława Tarnowskiego: „Wieczory florenckie"). W języku polskim sporo pisał D-ów Wojciech Dzieduszycki; a najświeższym, chociaż artystyoznie dosyć słabym, objawem w tej mierze są „Wieczory nad Lemanem" ks. Maryana Morawskiego (1896). Monografię D-u napisał Rudolf Hirzel: „Der Dialog Ein literarhistorisoher Versuch“ (Lipsk 1895, 2 tomy, str. 563, 473). Zjjmuje się starożytnością (do str. 380 tomu Ii-go); średnie i nowożytne wieki zbywa krótko. Jest to praca bardzo sumiennie i gruntownie napisana; charakterystyka indywidualności jednostek i narodów, oraz wpływy ohwili dziejowej na D-i trafnie określona.

Dyalogi moralne i pobożne, ob. Dramat. Dyamagnetometr, ob. Magnetyzm. Dyamagnetyzm, ob. Magnetyzm.

Dyament (minerał.). Minerał szeregu foremnego, w postaciach całkowitych i społowionych; po większej części w oktaedrach, będących wszakże połączeniem tylko dwóch równo rozwiniętych tetraedrów, prawego i lewego; dalej w sześcianach, dwunastośoiauaoh rombowych (granatoedrach), tria-kis-oktaedrach, tetrakis - hexaedrach, hexakis - oktaedrach (dwie formy ostatnie bardzo pospolite), wreszcie w ikosietetraedrach. Kryształy zwykle o ściankach wypukłych, często do kuli podobne, pojedyncze, narosłe lub oddzielne, często bliźniacze o ściance zrośnięcia oktaedrycznej. Bardzo rzadko zbity, w drobnoziarnistych, gębczastych, zewnątrz zaokrąglonych skupieniach niesłychanie drobnych kryształków, ciemno - brunatnej barwy (tak zwany Karbonat szlifierzy), Łupliwość ośmiościenna doskonała; odłam muszlowy; kruchy; C. wł. 3.5 — 3.6; tw. 10. — Bezbarwny i jak woda przezroczysty; często wszakże zabarwiony w biały, szary lub brunatny odcień; bywa także zielony, żółty, czerwony i błękitny, rzadko czarny; blask dyamen-towy, przezroczysty w wysokim i średnim stopniu, bardzo silnie łamiący i rozpraszający światło (współczynnik załamania równy 2.42), stąd gra barw jego. Chemicznie jest czystym węglem, organicznego pochodzenia według Brewstera, Fetzholdai innych, co jednak jest nieprawdopo-dobnem; w tlenie spala się na dwutlenek węgla. Bracia Bogers wykazali, ża i na mokrej drodze daje się on przeobrazić w dwutlenek węgla, przez współczesne działanie chromianu potasu i kwasu siarczanego. Już w końcu zeszłego wieku niektórzy uczeni (Lavoisier, Guy ton-Morveau, Pourcroy i inni), zauważyli przy spalaniu dya-mentów czarne w nich plamki, które Gilbert miał za węgiel niekrystaliczny. Później stwierdził to Petzhold, dodając, że nadto dostrzegł on w dya-mencie drobniuchne postacie drzewiaste (dendryty), łuszczki i okruchy żółtej, brunatnej i czarnej barwy, nawet szczególne siatkowate postacie, które uważał za tkankę komórkowatą i stąd przypisywał dyamentowi poohodzenie organiczne. Inni badacze, jak Rossi i Chancourtois, inną a prawdopodobniejszą postawili hypotezę, mianowicie, że dyament powstał z jakiegoś węglowodoru skutkiem powolnego utleniania, przy czem utlenił się wo-dor i część węgla, pozostała zaś część tego ostatniego wykrystalizowała w dyament. Pogląd ten zgadza się w zasadzie ze zdaniem Liebiga. Simmler przypuszcza, że dyament powstał skutkiem wykrystalizowania węgla z ciekłego dwutlenku węgla, znajdującego się w głębiach ziemi. Gustaw Rosę stwierdził nakoniec, że dyament, nader silnie ogrzewany bez przystępu powietrza, przechodzi w grafit, w przystępie zaś powietrza spala się. W przyrodzie występuje mianowicie wśród napływów i w piasku rzecznym, z innemi zwykle dro-giemi kamieniami, oraz z rodzimem złotem i platyną: w Indyach wschodnich, we wschodnim Dek-kanie, czyli w państwie Nizamu, dawniej Golkon-d ą zwanem, a mianowicie w okręgu Ellory z dawniejszą stolicą Golkondą, leżącą niedaleko dzisiejszej stolicy Dekkanu i flaj der ab ad u-, w Brazylii, mianowicie w prowiucyi Minas Geraes pod Te-juoo albo Diamantiną; w prowinoyi Matto Grosso i pod Chapada w prowincyi Babia; w tej ostatniej mianowicie w massach zbitych, dochodzących do dwóch funtów wagi, a nadto oprócz luźnych kryształków D. w Brazylii znajduje się i wrosły w tak zwanym ca scal ho, konglomeracie czyli zlepieńcu kwarcowym, o alepie z brunatnego żele-ziaka, i itakolumicie, czyli giętkim kwaroju, skale, złożonej z drobnych ziarnek piasku i łuszczek białej lub żółtawej miki. Natrafia się nadto na Sumatrze i Borneo, w północnej Karolinie i Georgii, w górach Sierra Mądre w Meksyku, w Kalifornii i Aiyzonie; w Australii bardzo piękny pod Sikatlory, niekiedy w dużych okazach do 150 karatów wagi. W 1869 r. znaleziono obfite pokłady D-u w południowo - wschodniej Afryce, mianowicie pod Capetown, na brzegach rzeki (Irańskiej, sięgające w wielu punktach aż do rzeki Limpopo. W pokładach tych występuje on jako wrosły w skale diabazowej, bogatej w oliwin. Niebawem obszerne pola dyamentowe odkryto po obu brzegaoh rzeki Vaal i w kraju Griqua zaohodnim. Kopalnie rzeczne (Riyer-Diggins), rozciągają się na sto mil angielskich szeroko na północ rzeki Vaal; kopalnie suohe (Dry-Diggins), głównie istnieją w Dutoitspan i Kimberley. Pięknie oszlifowany D. stanowi najprzedniejszy kamień ozdobny; drobnych kamyków nieoszlifowanych używają do rznięcia szkła, wiercenia i rytowania innych twardych kamieni, oraz na osie kółek w chronometrach; sproszkowane służą do szlifowania D-u i innych twardych kamieni; próbowano też z D-u szlifować soczewki do mikroskopu. Optyczne wrodzone własności D-u bywają znakomicie podnoszone przez umiejętne szlifowanie, czyli nadawane mu sztuką odpowiednich ścianek. Sztuka ta prawdopodobnie nie była obcą starożytnym, choć głęboką otaozano ją tajemnicą. Po Wojnach Krzyżowych możliwość obrabiania D-u staje się powszechnie znaną rzeczą, która zdobywa się na coraz doskonalsze formy; główną zaś w tym względzie zasługę należy, jak się zdaje, przypisać Ludwikowi Berąuem (1456), protegowanemu Karola Śmiałego, księcia Burgundyi, dla którego artysta ten oszlifował kilka D-ów znacznej wielkości i przedziwnego ognia, noszonych przez księcia jako amulety, a stracone w bitwach. Z rąk Berqiema wyszły słynne do dziś D-y: Wielki książę Toskański i San-cy, z obu stron oszlifowane, o jajowatej wydłużonej postaci, zwanej brilloletem. Na początku XVI wieku D-y zaczęto Bzlifować w rauty albo rozety, formę dziś powszechnie używaną i nadawaną kamieniom szerokim ale cienkim, których spód szlifuje się płasko, jako podstawę i w metal zapuszcza przy oprawie, a tylko wierzchnią część kamienia, pokrytą ściankami, pozostawia się widzialną. Raut powinien mieć wysokość równą połowie średnicy, być o ile możności okrągłym, a ilość na nim ścianek trójkątnych, w dwa pasy ułożonych, zależy od wielkości kamienia. Najdoskonalszą wreszcie postacią D-u szlifowanego jest tak zwany brylant, forma powstała pod okiem i kierownictwem głośnego kardynała Mazariniego. 0-trzymuje się ona w ten sposób, że z kamienia surowego przez łupliwość otrzymuje się przedewszy-stkiem ośmiośoian foremny, czyli kwadratowa piramida o wspólnej podstawie, zwanej w kamieniu wieńcem. Następnie na górnej piramidzie od jej wierzchołka zeszlifowywa się płaBką ściankę do s/₉ wysokości piramidy, licząc od tego wierzchołka, a do ⁴/₉ wysokości, licząc od podstawy. Dolną piramidę, przeciwnie, zeszlifowywa się ,tylko na */g wysokości od spodniego wierzchołka. Tym sposobem górna część kamienia powinna być ściśle dwa razy niższą od dolnej. Inny stosunek o-wych wysokości jest już wadliwem oszlifowaniem. Obiedwie wreszcie połjwy kamienia szlifuje się z boku w dwa lub trzy rzędy ścianek, które w pierwszym razie (brylant dwa razy szlifowany), będą foremnemi trójkątami, w drugim razie (brylant trzy razy szlifowany) istnieje środkowy pasek, złożony z kwadratów ukośnych i trójkątów. Typową formę brylantu ma słynny francuski Regent. Oprócz trzech głównych form: brylantu,

>/inv^3

(

Es

' /

w

&

:%&

4

w

/

Cji

p

>"

#.

m

m

;<

o

z&

&

1

J

■i

i

'■

mK'" I

m

'•■...

srm

«*■

*

I

i

3F9

u

SESi

1

BS

t”, ŹuM

• BS

m

1

i

0

V

v

m,

1

Bsj

'1

-,

5^

Stos

H

m

9

■•-

f* iŁ*

nL-Mk

'

0

I

m

i

i

1

%

'i

a

nr

3

■■

m

I!

raa

r P

'Mim

V :

m

m

; ..i

LM

:^\\n

m

im

3K»

:

¥

_L-

P3

i

H

gN

k

•M

i

^V'

V

m

r

.J3

SiuliiiIIIIM

r-

i;

8

rH

o

** g-s

gs."

p-⁸⁸ s

Po ~

§ B *

►i & M-

P *

t**

ki

P

T?*.f

»

a S ih

III

<N*Qt|

|Ss

"** D *♦ O

®Ow 1 a* O

S 3j-s? s Ib |

sn.

* ©~#

K

3

a

jpM

MM

:-=S-^=ś=^g5=

• - - .. •

mśgMjsss^sBs

... •_:..... : '

v°

■jfr*"

tor

iS

&S3

g| iii -ŁAjiSS

x£.. P

dSfiSS.

l ..1

‘V.

-o

«#gts

pp

'<

" m.

mm,

!pi*Pgm £ ;r-.:

iiift

'Sr

:-J

•§ i

Ł^g

ki

ssjs

■r

■-X

Fig. 122 Windy w kopalni dyamentów.

lii

f/

§fl&

•Hag,,

!< -r

E§pl

i’■ ' ,■: 'k

fi⁹

■1^4: i

ssp

ipss

PM

fc.:i*Ę0g&

aa

i'¹

!<?

'V-

psi

Rl

f. V.'

"js

mm

mgw

I;; ^v» li igM

JLw]

^•u-.

IBS®

ggł Mif ;

%v*'-

ii^Ci

ipr

UH

fi

>•

te

Hf

fu

■y\

fi

i- - •; -

y.\

.^ois

Fig. 123. Kopalnie dyamentów w Kimberley na Kaplandzie.

rautu i brilloletu, spotykają się w handlu i inne, mniej lub więcej foremne postacie szlifowanych D-ów, oddzielnemi nazwami oznaczone, wszelako podrzędne mające znaczenie, jako drobnym tylko kamieniom nadawane. — Kruszyny dyamentowe, wagi 7&oo karata, już uważane są za godne szlifowania, które odbywa się na krążku poziomym z lanego żelaza, obracającym się bardzo szybko około pionowej osi, przy pomocy machiny parowej. Krążek posypuje się proszkiem dyamentowym zmoczonym oliwą, a D. w odpowiednie szczypczyki uchwycony, z odpowiednią siłą przyciska się do krążka. S im proszek otrzymuje się przez tłuczenie w moździerzach żelaznych albo wadliwych D-ów, albo, jak dziś pospolicie nazywają, „karbonaduu, czyli czarnego nieprzezroczystego D-u brazylijskiego.—Karat jest nie zmiernie dawną jednostką wagi, utrzymującą się dotąd w handlu, weszłą do niego od niepamiętnych czasów. Pochodzi ona z Indyi, gdzie jako ciężarków do ważenia złota i drogich kamieni używano odda-wna ziarnek czyli fasolek rośliny groszkowej, zwanej tam Kuara (Erythrina corollodendron), odznaczających się szczególną równością wielkości i wagi, a wszędzie dziko tam rosnącej. Waga ta malutka w każdem ważniej szem ognisku handlu drogiemi kamieniami nieco odmienne ma znaczenie. Tak na Amboinie i we Florencyi znaczy 197 miligrammów, w Paryżu 205, w Wiedniu 206, w Livorno 215 gr. W handlu hurtowym ma to duże znaczenie, bo dla dwóch głównych stolic owego handlu, Madrasu i Amsterdamu, daje taki rezultat, że kupując 1000 karatów w Madrasie, ma się ich 1007 w Amsterdamie. Karat zwykle w Europie używany waży przeszło 3V₃ aptekarskiego grana, — jest to waga trzech kropli , wody czystej. Kamień bezbarwny i bez żadnej skazy (szarej lub matowej plamki, żyłki, spękania) zowie się pierwszej wody, —bezbarwny, ale z niewielką skazą, jest drugiej wody, — zabarwiony wreszcie lub bezbarwny ze znaczniejszą skazą, jest D-em trzeciej wody, a tym podziałem stosunkuje się ich wartość, rozmaitym według okolic i-ności ulegająca zmianom. Piękny kamień karatowy ceni się od 100 do 150 rubli, cenę zaś wszelkich większych i mniejszych kamieni normuje się według ceny karatu, przyczem za podstawę bierze się cena karatowego brylantu pierwszej wody. Brylant drugiej wody wart jest tylko ?/a tej summy,— raut pierwszej, wody */s, drugiej ³/₅. Liczne są formułki do oceniania wartości większyoh kamieni, z nich zaś najbardziej do cen handlowych zbliżony rezultat daje następująca: pół wagi danego kamienia wyrażonej w karatach należy pomnożyć przez jego wagę zwiększoną o dwa, a iloozyn pomnożyć przez cenę jednego karata. Jeżeli więc jednoka-ratowy brylant wart jest 100 rubli, to wartość czterokaratowego takiegoż gatunku będzie: ⁴/a-(4+2). 100=2.6. 100 = 1200 rubli. Co do mniejszych od karata brylantów, s/₄-karatowy wart jest ³/s ceny jednokaratowego; 72 "karatowy ³/₁₀ ceny jednokaratowego, brylanty zaś około 7io karata ważące, mają tylko wartość 720- Zasady te po-wszechnie są przyjęte w Europie. Kiedy kamień '

jest w oprawie i zważyć go nie można, należy zmierzyć śoiśle w milimetrach długość i szerokość podstawy, oraz wysokość całej figury. Długość tę należy następnie pomnożyć przez szerokość i przez podwojoną wysokość, iloczyn zaś podzielić przez 300, a na iloraz otrzymamy wagę w karatach. Największym z D-ów europejskich jest zdobiący szczyt berła Najjaśniejszego Pana i zwany Orłowem. Jest to raut bardzo wysoki, indyjskiego szlifowania, ważący 194³/* karata, czyli o-koło półtrzecia łuta; doskonale bezbarwny, wielkości gołębiego jaja. Pochodzi z Indyj, gdzie, według podania, stanowił oko posągu Brahmy w jednej pagodzie. Później znalazł się on jako ozdoba osadzona w tronie perskiego monarchy, Szacha Nadira, i nazywał się księżycem gór. Po zamordowaniu Szacha skradziony został przez francuskiego grenadyera z wojska Szacha; grenadyer uciekł do Malabaru i sprzedał D. za 14 tysięcy talarów pewnemu kapitanowi okrętu, od którego za 84 000 talarów odkupił go afgański handlarz drogiemi kamieniami. Następnie ormiański kapieo Saafras przywiózł go do Amsterdamu, gdzie cesarzowa Katarzyna U rozkazała go kupić hrabiemu Paninowi w 1775 r. za 450 000 rb ,    4 500 rb.

dożywotniej pensyi i dyplom szlachecki. Drugim kamieniem w skarbcu Cesarskim jest D. Szach, przywieziony w 1820 r. do Petersburga przez perskiego księcia Chozroesa, syna Bzacha Abbasa Mirzy, jako podarek dla Cesarza Aleksandra I. Waży on 81 karatów, jest najpiękniejszej wody, bez najmniejszej skazy, ale oszlifowany w słup szczególnej formy, z perskiemi napisami na ścianach i małym wrębem, prawdopodobnie do przytwierdzenia i noszenia na szyi. Trzecim jest „Gwiazda północy*, piękny brylant 40 - karatowy. Nadto zasługuje tu jeszcze na uwagę przepyszny brylant różowy 10 - karatowy, kupiony przez cesarza Pawła za 100 000 rubli. Za najpiękniejszy ze wszystkich znanych na świecie D-ów uważany jest Pitt albo Regent, własność skarbca narodowego francuskiego, a to dla swoich najwyższych przymiotów, oraz dla typowej, jako brylant, formy i szlifowania. W surowym stanie ważył on 410 karatów, a znaleziony został w kopalni Parteal, blizko miasta Mazulipatam w Indyach, przez niewolnika, który dla ukrycia go zrobił sobie Btraszuą ranę w biodrze i ukrył w niej kamień pod opaską. Zdobycz swoją ofiarował majtkowi francuskiemu za ułatwienie ucieczki z niewoli. Majtek ukrył niewolnika na okręcie, ale przy danej sposobności strącił go w morze, kamień sprzedał gubernatorowi angielskiemu Pittowi, za 1000 funtów sterlingów, pieniądze przepił i powiesił się z rozpaczy. Pitt, wróciwszy z D-em do Europy, obwoził go na sprzedaż po rozmaitych dworaoh europejskich, gdzie go wszędzie podziwiano, ale kupca dość bogatego nie było na niego. Wtedy słynny Law przedstawił go smutnej pamięci regentowi Francyi, podczas małoletności Ludwika XV. Po wielu targach Pitt go sprzedał w 1717 r. za dwa miliony franków, i odpadki przy szlifowania, mające pół miliona franków wartości. Szlifowano go w Amsterdamie

przez dwa lata; robota Bama kosztowała sto tysię- wicie zamianę czapek! Nadir- Szach wszakże na-cy franków, a proszek do szlifowania 1500 f. „st. myślać m i się nie dał; zresztą odmówić było nie-Przez szlifowanie stracił ten D. blizko ²f₃ swej podobieństwem i wyszarzany turban Mohammeda wagi i dziś waży niecałe 137 karatów, oceniony znalazł się w mgnieniu oka na głowie Nadira, któ -zaś jest na 12-cie milionów franków. Wpośród ry mu sam swoją bogatą stożkową czapkę wtło-klejnotów, które podczas wielkiej rewolucyi zni- czył na głowę. Mohammed zanadto dobrze był knęły ze skarbca francuskiego i nie wróciły wię- wychowany, żeby śmiał protestować, a Nadir nie-cej do niego, był D. Sanoy i jedyny na świeoie zupełnie pewny, czy mu się podstęp udał. Tak całym brylant błękitny, wagi 67 karatów:—Angielski się wśród czułych uścisków rozstali monarchowie. D. Koh- i - Noor, wedle kroniki swojej jest Niecierpliwy Nadir zaledwie znalazł się w swoim patryarchą dyamentów. Dawne Sagi indyjskie od- namiocie, natychmiast zabrał się do rozwijania noszą jego zjawienie się do czasów bohatera turbanu, w którego środku znalazł rzeczywiście Vikromaditya, na 56 lat przed Chrystusem, a na- | pudełeczko, a w niem błyszczący klejnot, na któ-wet do bajecznych czasów Kryssy. Pewne wszak- j rego widok wykrzyknął: „Zaprawdę, to Koh-i-noor!“ że jego dzieje datują dopiero od początku XVI (góra światła). Odtąd nazwa ta pozostała przy wieku, kiedy Wielki Mogoł Alaediin po zhołdowa- > kamieniu. Po różnych kolejach D. ten w 1813 r. niu jednego z udzielnych indyjskich władzców za- ¹ dostał się do rąk Rudźyt - Singha, króla Lahory, brał mu ów D., pozostający od wieków w jego który ostatnich jego posiadaczy, królewsko - indyj-skarbcu, i przewiózł do Delhi. Odtąd kamień pozo- j ską również rodzinę, męczył formalnie wygna-stawał w rodzinie Wielkiego Mogoła i tu w 1665 r. niem, głodem i najrozmaitszemi przykrościami dla widział go Tavernier, słynny przez lat 40 po- dostania Koh - i - noora. Rudżyt-Singh i następcy dróżnik i handlarz kamieni drogich ze Wschodem, nosili go w bransolecie podczas wielkich uroczy-któremu Bławny w dziejach Aurengzeb pozwolił »tości. Ostatnim władzcą Lahory po 1840 już ro-skarbiec swój szczegółowo obejrzeć, a nawet ka- ku był uznany przez Anglików siedmioletni Dalib-

isz^........

.....' J

Ssl

1 ig. 124. Nr 13. Gwiazda północy.

Nr 14. Orłów

Nr 15. Szach.

nowiono go przeszlifować w brylant postaci Regenta, a zadanie to powierzono najpierwszej firmie szlifierskiej Co stera w Amsterdamie. Niebawem najzręczniejszy szlifierz tej firmy, Voor-sanger, zabrał się w pałacu Windsorskim do roboty. Przy pomocy czterokonnej machinki parowej dokonał oszlifowania w ciągu 38 dni, pracując dziennie po 12 godzin. Francuski Regent szlifowany był przez dwa la⁺a: stąd widzimy, o ile w cią-

mienie w ńim się znajdujące zważyć i opisać. Singh, pod opieką rezydenta i pułków angielskich, Otóż Tavernier opisuje go jako raut w postaci i konsystujących w Lahorze. Nakoniec kiedy w r. wzdłuż na pół przeciętego jaja, wagi 186 kara- j 1850, wskutek powstania dwóch pułków sikhów tów. W kilkadziesiąt lat później, kiedy w Delhi lahorskich, wojska angielskie zajęły ostatecznie panował wnuk Aurengzeba, Mohamned Szach, na- kraj ten jako prowincyę kompanii wschodnio - iu-stąpił ostatni i najstraszniejszy na Indye napad i dyjskiej, wszystkie skarby jego zostały zabrane, zachodnich hord tatarskich pod wodzą Thamas -Jaz niemi i Koh - i - noor, odesłany 3 czerwca te-Kuli Chana, Nadir Szacha. Delhi w 1739 r. było ! goż roku do Londynu, w darze królowej Wiktoryi wzięte szturmem; niebawem wszakże Nadir - Szach j od kompanii owej. W następnym, 1851 r., był on zwrócił tron Mohammedowi, nie mogąc wszelako | na pierwszej wszechświatowej wystawie londyń-od niego wyłudzić kamienia, o którym wiele sły- j skiej, ale był wtedy jeszcze, jak powiedzieliśmy, szał. Mohammed zdołał go ukryć doskonale. Ale rautem, przeto bez brylantowego właściwego jedna z żon jego doniosła Nadirowi, że mąż nosi J wdzięku. Korciło to niepomału małżonka królo-go w turbanie, którego nigdy nie zdejmuje z gło- | wej, księcia Alberta, a nawet zaprzątało ostatnie wy. Kiedy więc Nadir - Szach miał już odjeżdżać | dni sędziwego Wellingtona. Po licznych tedy na-z Delhi, a Mohammed na pożegnanie wielką za- | radach mężów stanu, uczonych i jubilerów, posta-stawił ucztę, Nadir zjawił się na nią w przepysz- j nych szetath i wspaniałej perskiej czapce baraniej, przepasanej królewską opaską z najcenniejszych pereł. Obadwaj władzcy zaprzysięgli sobie wieczną przyjaźń i braterstwo w obec obu swoich rozradowanych orszaków. Jakże się jednak zdziwił Mohammed, kiedy Nadir - Szach w zapale en-tuzyazmu zaproponował mu najwyższe na Wschodzie stwierdzenie braterskiego związku, a miano-

K. J.

gu półtora wieku technika posunęła się naprzó.d Bo też krążek dzisiejszego szlifierza robił 60 obrotów na Bekundę, czyli 3 600 na minutę. Kamień stracił na wadze 80 karatów i obecnie waży 106 tylko, ale jest świetnym brylantem, jak Regent, nawet okazalszym, bo ma obszerniejszą koronę, choć za to jest bardziej płaski.—Czwartym klejnotem monarszym jest D. Wielki książę Toskański, własność cesarskiego skarbca austryac-kiego, ważący 13972 karatów, oszlifowany w bril-lolet albo pendelocąue, jak powiedzieliśmy wyżej, przez Berquema dla Karola Śmiałego, księcia Burgundyi — kamień ślicznej formy, chooiaź nie brylant, z dziewięciopromienną gwiazdą we środku po obu stronach, z przepysznym blaskiem i silnym cytrynowym odoieniem, oceniony na 700 000 talarów. Karol Śmiały cenił go niesłychanie i zawsze nosił przy Bobie. Po nieszczęśliwej bitwie ze Szwajcarami pod Granson zgubił go w ucieczce. Prosty wieśniak szwajcarski, jadący wózkiem, znalazł ną drodze małe pudełeczko, a w niem perłe ogromnej wartości i ów dyament. Perłę zatrzymał, a kamień rzucił na drogę. Ale klejnot rzucony tak się zaiskrzył na Błońcu, że wieśniak go podniósł i sprzedał księdzu w Montigny za guldena. Ksiądz za trzy franki oddał go jednemu mieszczaninowi berneńskiemu, który był już mądrzejszy, bo pewien kupiec bogaty] May musiał już zapłacić za kamień 5 000 guldenów. Za tęż samą prawie cenę May odstąpił go pewnemu genueńczykowi, który go sprzedał za podwójną cenę Ludwikowi Sforza, księoiu Medyolanu. Po upadku Sforzów papież Juliusz II dał za niego 20 000 dukatów. Z dyamentów prywatną własnością będących pierwsze miejsce trzyma „Gwiazda Południa", jedyny wielki kamień brazylijski, znaleziony w 1853 r., jak mówiliśmy, wagi 254 karatów. Kupił go Halphen, bogaty jubiler paryski i londyński w surowym stanie za 915 tysięcy franków i dał go oszlifować na brylant temuż samemu Voorsangerowi, który szlifował był Koh-i-uoora. Kamień stracił połowę na wadze; dziś waży tylko 128 karatów, ale jest prześlicznym klejnotem, nadzwyczajnej przezroczystości z nieco różowawym odcieniem. Ciekawe bardzo dzieje ma D. Sancy, kamień ważący 54 karaty, oszlifowany w brillolet przez Berquema, posiadający najpiękniejszą wodę. Był on także własnością Karola Śmiałego, który miał go przy sobie jako amulet, kiedy zginął w bitwie pod Nancy. Prosty szwajcarski żołdak, znalazłszy zwłoki książęce w dole napełnionym wodą, obdarł je ze - wszystkiego i sprzedał komuś kamień za marne pieniądze. Po różnych kolejach dostał się klejnot do rąk króla Portugalskiego, don Antonia, który, będąc w potrzebie, sprzedał go Mikołajowi Harlay de Sancy, przyjacielowi Henryka IV i jego ambasadorowi w Szwajcaryi. Kiedy Henrykowi, wojującemu z Paryżem, potrzeba było pieniędzy, o które prosił przyjaciela, Sancy, sam ich nie mając, posłał mu klejnot przez wiernego sługę, aby mógł pożyczyć pieniędzy na zastaw. Posłaniec przez zbójców został w drodze ograbiony i zabity. Ale Sancy, wierząc w zręczność i prze

biegłość wiernego sługi, był przekonany, że musiał połknąć klejnot, widząc się w niebezpieczeństwie. Odszukano zwłoki* i istotnie znaleziono klejnot w żołądku ofiary. Następnie Saaoy był własnością Jakóba II Stuarta, który po ucieczce swojej do Francyi, sprzedał go Ludwikowi XIV za 615 tysięcy franków. Ludwik XV przy koronacyi swojej miał go u kapelusza. Przy grabieży Tui* leryów 1792 r. znikł on zupełnie i dopiero w lat 50 ukazał się w Niemczeoh, gdzie go Paweł De-midow kupił za pół miliona franków, jako podarek ślubny dla swej narzeczonej Matyldy Bonaparte, siostry byłego cesarza Francuzów. Po upadku Napoleonidów kupił go pewien nabab indyjski za 120 000 rubli. D. niebieski, skradziony w Tuile-ryach, o czem już wspominaliśmy, został prawdopodobnie dla niepoznania przeszlifowany i zmniejszony do 44 karatów, był zaś do niedawna własnością znanego amsterdamskiego bankiera, p. Ho-pe, który dał za niego 450 000 franków.

Dyament- po niemiecku DunamiiDde, po ros-syjsku Usf-Dwinsk (y ctb-^bhhckI)), twierdza na lewym brzegu Dźwiny, nieopodal jej uścia w morzu. Tamże, lecz na prawym brzegu Dźwiny, byli wznieśli pod tąż nazwą już w roku 1205 mnisi Cystersi obszerny klasztor warowny, który od roku 1208 zamieszkiwali stale. Walczący ustawicznie z Rygą i jej arcybiskupami Zakon krzyżacko - inflancki dostrzegł niebawem, jak wielkiej wagi, ze względu na panowanie nad Dźwiną (jako główną arteryą wodną kraju), była pozycya przez ów klasztor Cystersów zajmowana. To też. już w roku 1305 postarali się przezorni krzyżaoy inflanccy o nabycie od Cystersów na własność tego pod względem strategicznym dziwnie szczęśliwie położonego klasztoru; poczem mury klasztorne na krzyżacki zamek obronny przeistoczone zostały. Zakon krzyżacko - inflancki założył w nim osobną komandoryę dyamenoką, która w dziejach Inflant niepoślednią odegrywała rolę. O ileśmy z przytoczonych poniżej źródeł wyśledzić zdołali, zaszczytny urząd komturów piastowali w D-e: po roku 1305 Henricus dictus Hecht, w r. 1312 Flor ech i-nus, w r. 1316 Cu no, od r. 1322 do 1328 Hin-rich Holtzete. w r. 1330 Godevert von Ba-cheim, w r. 1335 Jan Ungnade, od r. 1347 — 1350 Willeken von Ilsede, w r. 1366 W il-helm von Murmtorff, w r. 1387 Goswin von Hattenike, w roku 1398 Jan von Alte-na, w r. 1403 Jan von Ole, przed rokiem 1417 Dyderyk Diicker, od r. 1417—1418 Wilhelm Schaphusen, w latach 1439 i 1440 J'au Koninck, w roku 1452 Tomasz Hungerstorp, inaczej zwany von Grevesmole, w r. 1466 Otton von Haykelem, w r. 1469 komtur domowy Zakonu Dyderyk von Mengede, inaczej zwany von der Diinaw, w r. 1472 Wilhelm von Bodinckhusen, w r. 1478 Gerdt von Yssen, w roku 1481 Wessel von Strunkede, w latach 1482 i 1483 dawny komtur feliński, Dyderyk von der Dornenburg, inaczej zwany von der Lagę (który, jak się zdaje, piastował tylko w zastępstwie urząd komtura w D-e, gdyż

G. M.

P. Chm.

nie przestawał być czynnym w Felinie), w roku 1532 Godert von der Recke, po nim Rade von Bicken (?), przed rokiem 1544 Jerzy Zjł-berk (pisywał się Sieberg), od roku 1549 do 1560 Jerzy Brabeck, nakoniec w r. 1560 ostatnim komturem dyamenckim był Wilhelm von Ef-fern. Komturyę dyamencką zburzyli Ryżanie w r. 1483, lecz hermistrz Wolter Plettenberg wzniósł ją na nowo i obwarował jeszcze mocniej. Co zaś do twierdzy dyamenckiej, położonej na lewym brzegu Dźwiny, ta została założoną nie wcześniej, jak za rządów polskich w Inflantach. Zbudował ją w roku 1601 król Zygmunt III Waza, a w roku 1622, wraz z większą częścią dawnych Inflant, przeszła ona w ręce Szwedów, skutkiem zwycięstw Gustawa Adolfa. W roku 1700 opanował tę twierdzę August Ii-go Sas, i nieco przedwcześnie przezwał ją A u g u a t e n b ur giem, gdyż już w roku 1701 wzięli ją napowrót Szwedzi. W roku 1710 przeszedł D. wraz z Inflantami szwedz-kiemi w posiadanie Piotra Wielkiego. Dzisiejszą twierdzę dyamencką założyła na temźe miejscu cesarzowa Katarzyna II. Składa ją obszerny wielokąt, bastyonami i głębokiemi fosami otoczony, a położony na przeciw osady Bolder-Aa. W roku 1818 stanęła w D-e pierwsza latarnia morska, którą w czasie wojny krymskiej usunięto całkowicie i dopiero po traktacie paryskim wzniesiono na nowo w r. 1856. Gdy w drugiej połowie bieżącego stulecia uznano, iż warownia dyamencka czasów cesarzowej Katarzyny obecnym wymaganiom już nie zupełnie odpowiada, ufortyfikowano ją w najnowszych czasach, w sposób tak udatny, iż obecnie D., czyli Ust’ - Dwinsk (jak go ostatniemi czasy urzędownie nazywają), uchodzić może słusznie za tamę iście nieprzezwyciężoną dla zbliżającego się morzem nieprzyjaciela.—Źródła: .Mittbeilungen aus der livlandischen Geschichte* (VI, 432); „Erganzungen aus Toll’s Brieflade" (I, 2); .Erganzungen aus den Liv.-Est. u. kurlandischen Urkundenbuch* (II—IX); rękopiśmienne zbiory pozostałe po zmarłym historyku inflanckim Hilde-brandzie; prof. K. Schirrena ,Quellen zur Gescbich-te des Untergangs liylandischer Selbststandigkeit*;

F. Bienemana .Briefe und Urkunden"; Hermana de Wartberge kronika w „Soriptores rerum PrusBiea-rumM t. II; Dogiela kodeks dyplomatyczny, t. V, oraz „Sitzungsberichte der Kurlandischen Gesellschaft liir Literatur und Kunst* z r. 1886 i inne.

Dyamentowski Wacław (f 1612), podstoli różański, jest autorem dziełka p. t. „Gody moskiewskie, to jest wesele cara Dymitra z Maryną Mniszchówną,., per modum dyaryusza ab a. 1603 od a. 1610 succincte opisujący".

Dyamentowski Przybysław, herbu Dryja z przydomkiem Mutina (* 1694—f 1774), stolnik urzędowski, autor zmyślonych kronik, piszący językiem czystym, wolnym od makaronizmów, łatwo i jasno, potoczystemi okresami, lubo pod względem gramatycznym popełniał usterki i posługiwał się utrudzającą niekiedy przekładnią wyrazów. Posiadał on, wedle własnego swego zapewnienia, utwory najdawniejszych a nieznanych kronikarzy

Encjkl. Prwiz. Ilustr. Ze**. 15 5. T. Ił-ty.

polskich; miał tedy być u niego Wojan, najstarszy pisarz słowiańsko-polski, Zolawa z r. 1067, Kagnf-mir z r. L070, Goranus, Lachon Calco i Jardo z r. 1100, Świętomir z r. 1173, Tomko z Mokrsk z r. 1250, Boczula z 1268, bracia Żalizowie i t. d. Najgłośniejszą atoli stała się Kronika Prokosza, jakoby z r. 996 pochodząca, wydana z papierów pozostałych po D-im przez Hipolita Kownackiego w Warszawie r. 1825, która już w r. 1764 doczekała się odpisu, dokonanego przez franciszkana wileńskiego, Feliksa TowiańBkiego, a w której autentyczność wydawca całkiem uwierzył. D. posiadał dużo wiadomości z dziejów polskich, językiem łacińskim władał dobrze, ale najdawniejszą przeszłość wyobrażał sobie według tego, co dzieje pewne podały, więc całe szeregi herbów przytaczał, wciąż prawił o sejmowaniu i zrywaniu sejmów, o elekcjach, na których troszczono się, aby młodszego królewicza nad starszego w wyborze nie przenieść i t. p. Krytyczny artykuł o działalności D-go napisał Joachim Lelewel w czasopiśmie .Biblioteka polska* z r. 1825 i 1826 (przedrukowany w zbioro-wem wydaniu dzieł TT. XVII i XVIII w dziele .Rozbiory dzieł obejmujących albo dzieje, albo rzeczy polskie", oraz osobno (Poznań 1844).

Dyamentowy Spat (minerał.). Odmiana korundu, występująca w massach wrosłych krystalicznych, z łupliwością wyraźną, barw ciemnych i bardzo słabo przeświecających, na Cejlonie, w Chinach, Syberyi (w KormHowBku pod Murzińskiem), w Piemoncie, Karolinie północnej w kopalni Culsa-gee, w kryształach przeszło 300 funtów wagi. Proszek jego stanowi cenny materyał szlifierski. Ł J* Dyana, ob. Artemis.

Dyaryusz (poch. od łac. diarium = dziennik), jest utworem literackim, którego autor, biorący udział w pewnych zdarzeniaoh publicznych, jako świadek naoczny, opisuje szczegółowo, porządkiem dni po sobie następujących, przebieg tych zdarzeń i wypadków w dokładnym i prawdziwym ich obrazie. Spotykamy tedy D-e obrad sejmowych, przedstawiających obraz dyskussyi zgromadzeń czyli ciał reprezentacyjnych; D-e wypraw wojennych, dyplomatycznych czyunośoi poselskich, wypadków podróży, kontroli spraw handlowych, gospodarczych i t. p. Na tern miejsou zamierzamy mówić wyłącznie o dziennikach sejmów polskich, zawierających obfity, szczegółowy materyał źródłowy do historyi wewnętrznej, a często i zewnętrznej kraju, o relacyach czyli sprawozdaniach z burzliwych obrad stanów sejmujących, o sprawozdaniach, spisywanych przez naocznych świadków z własnej ich woli, bo dopiero w wieku XVIII-m poruszono ten obowiązek mianowanym do tego sekretarzom. W nowszych wreszcie czasach zostały dawniejsze .dyaryusze* zastąpione przez t. zw. .Sprawozdania stenograficzne*, różniące się od dawniejszych „dyaryuszów* przez to, że dzisiejsze sprawozdania obrad sejmowych przedstawiają w u-rzędowej formie cały tok obrad sejmowych; dawniejsze zaś .dyaryusze*, jako zapiski prywatne, opisują przebieg czynności sejmowych ze stanowiska poglądów swych autorów, różniących się mię-

53

dzy sobą zarówno wykształceniem, jak i zdolnością literacką. Wartość zatem źródłowa „dy ary uszów", jakkolwiek wielce szacowna dla historyi wewnętrznej kraju, jest Btosunkowo względna, gdy spisywane przez dzisiejszych stenografów relacye są dokumentami autentycznemi, codziennie kontrolowanemu Im jednak starsze są takie współczesne D-e czynnośoi sejmowych, tern są poźądańsze dla badaczów początku i pierwotnego rozwoju in-stytucyj sejmowych, które często giną w grubej mgle legend, tak, źe oko najbystrzejszej krytyki nie potrafi odsłonić autentycznych momentów genezy tych ciał reprezentacyi narodowej, zwłaszcza jeżeli dziejopisowie epok odleglejszych niechętnie są usposobieni dla politycznych aspiracyj szerszych kół obywatelskich, dobijających się rozleglejszego wpływu i udziału w rządzie. Spostrzegamy to w dziejach naszych, zarówno u Jana Długosza, jak i Marcina Kromera, którzy w podobnych aspi-racyach szlachty polskiej dopatrują się przeważnie dążności anarchicznych, podkopujących powagę korony i tradycyjną moc rządów oligarchicznych. Późniejsi zaś historycy nasi, jak Miechowita, Wapow-ski i Górski (w treściwych komentarzach w .Acta Tomiciana" na czele zbioru dokumentów każdego roku) są zanadto małomówni. Dopiero M. Bielski,

St. Orzechowski, Orzelski, Heidenstein, Solikowski, Piasecki, Albr. Radziwiłł („Memoriale" jego mieści np. w sobie najszczegółowsze sprawozdanie z obrad zerwanego w r. 1652-im sejmu), Wesp. Kochow-ski i następni wplatają już całe D-e do osnowy swojej opowieści; lecz całkiem inne jest znaczenie takich streszczonych protokółów, namów i obrad, lub nawet przeróbek z drugiej ręki, aniżeli relacyj pod bezpośredniem wrażeniem żywego słowa spisanych. Dla tej przyczyny zalecano oddawna ogłaszanie drukiem tych zabytków historycznych. W pierwszej dobie poszły za tym głosem naukowe pisma peryodyczne, ogłaszając przy sposobnośoi pojedyncze nastręczone im „dyaryusze*; dopiero Tytus Działyński i Józef Szujski rozpoczęli systematyczniej szą na tej niwie pracę, którą im zawistne nam losy zbyt prędko przerwały. Korzystając z .Bibliografii polskieja Karola Estreichera oraz z . Bibliografii historyi polskiej" Ludwika Finkla, móźnaby zregestrować pokaźny szereg wydrukowanych już D-ów, gdyby praca niniejsza bez nadmiernego rozszerzenia granic artykułu encyklopedycznego na to pozwalała. Dla potrzebnej jednak wiadomości informacyjnej podajemy poniżej w porządku chronologicznym niektóre wskazówki o przechowanych Dyaryuszach sejmów polskich, zarówno drukowanych, jako i w rękopismaoh jeszcze się kryjących. Dotychczas ogłoszono drukiem D-e następujące:

D. sejmu r. 1536 znajdujemy w .Pamiętniku Warszawskim* 1818 r. „Conciones rokoszan* pod Lwowem 1537 roku („Scriptores rer. poi." wydanie Akademii umiejętności w Krakowie t. IV). Opis sejmu roku 1546 („Pam. Warsz.* 1819 r.—

J. U. Niemcewicz .Zbiór Pamiętnik.* t. IV. M. Wiszniewski .Pomniki" t. IV). Opis sejmu r. 1547 (.Pam. Warsz." 1819,—J. U. Niemcewicz „Zbiór Pamiętn." 1.1). Opis sejmu r. 1548 (,Pam. War.*

1819. J. U. Nieme. .Zbiór Pam." t. IV, .Pam. San-dom.* 1829 t. II. Plater .Zbiór Pamięt.* t. I. J. Szujski .Sorip. rerum poi." t. I, wyd. Akad. Um. r. 1872). Opis sejmu r. 1553 („Scrip. rerum poi." t. 1, 1872). Dzienniki sejmów z r. 1555 i 1558 (wyd. Tad. ks. Lubomirski, Kraków 1869). Dzienniki sejmów z r. 1562 i 1563, (wydał T. Działyński .Źródłopism do dziejów Unii*, cz. II, oddz. I, Poznań 1856). Dziennik sejmu z r. 1565 (wyd. Wł. Chomentowski „Bibl. ordyn. Krasińskich*, Warszawa 18681 Dzienuik sejmu z 1569 r. (wyd. T. Działyński .Źródłop. do dziejów Unii” Poznań, 1866, Cz. III. Toż samo wyd. M. Kojałowicz, Petersburg 1863, 1869). Dziennik sejmu z r. 1570 (wyd. J. Szujski „Sciipt. rerum pol.“, t. I, Kraków, 1872). Dziennik sejmu z 1581 r. (wyd. J. Polkowski, Ak. Umiej. .Acta hist.* t. XI, Kraków 1887). D. sejmu konwokacyjnego i elekcyjnego z r. 1587 (wyd. Aug. Sokołowski „Script. rerum poi." Akad. Umiej., t. XI, Kraków 1887), W. Zakrzewski wykazał omyłki i niedokładności tej redakcyi w .Kwart, histor.* 1888, zesz. II, str. 295—302). D. sej, kon. i elek. z r. 1661, „Relacya nunoyusza papiesk.* u Aug. Theinera .Monum. hist.* str. 44—47). D. sejmu abdykacyjnego z r. 1668 (W .Zbiorze Pam.* Jul. Urs. Niemcewicza, t. V). D. sejmu konwokacyjnego z r. 1668 i D. sejmu elekcyjnego z r. 1669 (załączone jako dodatki do rozprawy d-ra Ferdyn. Hirscha pod tyt. „Zur Gesch. der poln. Koenigswahi im J. 1669* w czasop. „Zeitscbrift. d. Westpreus. Geschichtsvereins*, zesz. XXV, Gdańsk 1889, str. 44—146). Z inieyatywy Józefa Szujskiego wydał Franciszek Kluczycki, nakładem Akadem. Umiejęt. w Krakowie, z Ii-go tomu .Acta hist.* (1880 i 1881) w osobnej odbitce .Monumenta comitiorum regni Poloniae saeculi XVII" następujących pięć D-ów: 1) D. sejmu warszawskiego w styczniu r. 1672, (Kraków 1880). 2) D. sejmu warsz. 1672. drugiego, zaczętego 18 maja, zerwanego d. 20 czerwca, a zakończonego dnia 30 czerwca (Kraków 1880).

3) D. Sejmu warszawskiego 1673, t. zw. „Pacifica-tionis* (Kraków 1881). — 4 i 5). Dwa D-e sejmów warszawskich w r. 1674 odprawionych: a) .Convo-cationis* od 15 stycznia do 22 lutego; b) „Elec-tionis" od 20-go kwiet. do 9-go czerwca (Krak.

1881). Uprzejmości p. Wł. Smoleńskiego zawdzięczamy wiadomość o D-u sejmu z r. 1738, drukowanym w „Tece Podoskiego*, gdzie także pomieszczono D. sejmu z r. 1740. D. sejmu z r. 176 L i 1762, znajdujący się w rękop. bibl. Jagieł. (NN. 101, 112, 1024, 3571), wydrukowany w „Źródłach Malinowskiego i Przeździeckiego" 1.1. D-e sejmów: konwokacyjnego, elekcyjnego, koronacyjnego z r. 1764, ordynaryjnego z r. 1766, „Protokół albo opisanie zaszłych czynności Delegacyi od stanów Rzptej na sejmie extraordynaryjnym warszawskim 1773 — 1775; ordynaryjnych: 1776, 1778, 1780, 1782, 1784, 1786 (bardzo rzadki) w redakcyi urzędowej wyszły z druku współcześnie. D. sejmu z r. 1767 według rękop. bibl. Jag. wydał Sozań-ski (Lwów 1866). D. prywatny pierwszych dwudziestu sessyj sejmowych z roku 1775, znajdujący się w ręk. pod tyt. „Opisanie sejmu extraordyna-

trudnią. Nie można jednak co do tego dawać stałych norm i przepisów, bo decydować tu powinien takt i naukowa miara wydawcy, jak Bię wyraża W. Zakrzewski. Poźądane-by były przy wydawaniu D-ów tylko takie dokumenta, które się bezpośrednio do tego sejmu odnoszą, mianowicie: na czele D-a t. zw. legacya czyli instrukcya królewska, zwołująca, przez osobnych wysłańców na sejmiki przedsejmowe, do wyboru posłów na sejm, bo w niej wskazane są szczegółowo przedmioty przyszłych obrad', dalej jak najtreściwsza osnowa instru-kcyi poselskich, w ciągu zaś samej relacyi w przy-piskach niezbędne objaśuienia rzeczowe; wreszcie w końcu ważniejsze konstytucye postanowione, których w t. zw. „Voluminach legum” nie znajdujemy, co zwłaszcza przy zerwanym sejmie byłoby rzeczą bardzo ciekawą dla ujawnienia antagonizmu województw i ziem pojedyńczych. Osoby posłów, wymienianych w ciągu dyskussyi zazwy-(K,j tylko z godności, które piastują, należałoby wymieniać z imienia i nazwiska, gdy czynny i przeważny wywierają wpływ na sejmie. Z katalogów rękopisów, znajdujących się po większych bibliotekach, jak Jagiellońska, książąt Czartoryskich, Ossolińskich we Lwowie, Raczyńskich w Poznaniu, moźnaby wykazać daleko bogatszy zasób Dyaryuszów w rękopisach się dotąd kryjących, nie mówiąc już o księgozbiorach prywatnych, zazwyczaj mało przystępnych i nieskatalogowanych, bo zregestrowanie tego bogactwa materyału historycznego przekroczyłoby granice niniejszemu artykułowi zakreślone. Nadmieniamy jednak w tern miejscu, że niemal wszystkie rękopisy D-ów sejmów polskich, tułające się po naszych archiwach i księgozbiorach, są kopiami zbiorów b. biblioteki Załuskich lub archiwum Stan. Augusta, wielokrotnie przepisywanych. — Biblioteka wilanowska posiada 6 woluminów rękopisów D-y sejmowych z czasów panowania 6 iu królów (od Zygmunta III do Augusta II, t. j. od 1587 do 1726); nie mamy jednak wiadomości, o ile zbiory te zawierają komplet D-ów z każdego panowania, lub tylko ich cząstkę, bo zawartość kodeksów nie jest szczegółowo zregestrowaną. Osobno znajdojemy w tejże bibliotece następujące D-e sejmowe: 1) Sejmu zali-mitowanego w Grodnie i reassumowanego w Warszawie d. 30 października 1719 r. fol. 2—2). D. sejmu z limity warszawskiej w Grodnie reassumowanego d. 28 września 1726. 3). D. Sejmu z r. 1776. 4). D. sejmu ordyn. warsz. pod laską marszałka Gadomskiego r. 1786. Biblioteka Leop. Kronenberga w Warsz. posiada 3 folianty, zawierające kopie D-ów sejmowych, pochodzące niewątpliwie z tego samego źródła, co wilanowskie. W t. 1 - szym znajdujemy D-e z [ir. 1530 (poprawione mylnie na 1536), dalej z r. 1536 (82 dies duravit t. j. od 12 listopada 1536 do 2 marca 1537), poczem następuje drugi D. z r. 1536; w dalszym zaś porządku czytamy D-e zjazdu pod Lwowem r. 1537. Następują D-e z r. 1538, 1539, 1547, 1548. W t. 2-im znajdują się D-e z r. 1552, 1663, 1573 (elekc.), 1587, 1596, 1606. W t. 3-im z r. 1628, 1633, 1668, 1672, 1673, 1674, 1677,

ryjnego warsz. 1773*), w archiwum hr. Potockiego w Rosi a w kopii u p. Wł. Smoleńskiego, wydany został z daleko krótszej redakoyi przez p. Zielińskiego w .Przewodniku nauk. i liter.* lwowskim r. 1883. D. sejmu czteroletniego w redakcyi urzędowej ogłoszono do sessyi 7-ej z 7-go lutego r. 1791 włącznie. Dopełniają go prywatne: ,D. krótko zebrany" Dufoura (tomów 10, w 8-o), który od sessyi 156-ej z d. 11 sierpnia r. 1789 zamienił się na .Dziennik czynności sejmu głównego ordynaryjne-go warsz.", ogłaszany od 5-go paźdz. 1789 r. z polecenia stanów pod redakcyą Józefa Turskiego i Ignacego Bełdowskiego (Warsz. 1789 do 1790). D. sejmu órdyn. wydał Łuszczewski. Warsz. 1789 w 2 tomach a 4 cz.—Toż krótko zebrany (po dzień 1 sierp. 1789 t. I—III. (Warsz. 1789). D. sejmu ord. od dn. 16-go grudn., red. Ant. Siarczyński. (Warsz. 1791, t. I. II). D. urzędowy sejmu Grodzieńskiego z r. 1793 z druku nie wyszedł; znane są tylko prywatne: 1) redakcyi bezimiennego w bibliotece po sekretarzu Łaskim, 2J Szczurowskiego w bibl. Ossolińskich i 3) Andrzeja Trębickiego w bibliotece Ordyn. Zamoyskich w Warszawie. Wiadomość tę zawdzięczamy p. Wł. Smoleńskiemu. Za Księstwa Warszawskiego wyszedł z druku D. sejmowy r. 1812; za królestwa Kongresowego drukowano urzędowe D-e sejmów: z r. 1818, 1820, 1825, 1830. Wychodziły też D-e sejmów Rzptej krakowskiej z r. 1827 — 28; 1833, 1837 — 38. Jakkolwiek powołane wyżej ogłoszone diukiem D-e sejmów polskich nie dorównywają pod względem naukowym tego rodzaju publikacyom niemieckim (Waizsaecker „Deutsche Reichstagsacten*) węgierskim (.Monumentu comitialia*), czeskim (.Land-tagsverbandlungen*), pruskim z czasów polskich (M. dr Toeppen .Acten der Staendetage Ost. und WestpreusseuB* Lipsk 18tt4, t. IV) i francuskim rela-cyom z obrad stanów generalnych, to jednak należy się wdzięczność nie mała usiłowaniom uczonych naszych, skoro zwrócimy baczną uwagę na prywatne wyłącznie środki takich nakładów, na zbyt rozproszony materyał, będący na łasce osób prywatnych, nie mogących się dotychczas porozumieć między sobą co do sposobu i metody ogłaszania drukiem D-ów sejmów naszych. Niema bowiem u nas dotychczas zgody na to, jak się tu zachować pod względem języka i objaśnień rzeczowych. Dawniejsze wydawnictwa poprzestawały na ogłaszaniu samego tekstu rękopisu, przestrzegając nawet pisowni dawniejszej (ks. T. L., M. Kojałowicz); inne ośmielały się do transskrypcyi nowożytnej (T. D ziałyński, Wł. Chomentowski), bez żadnych objaśnień rzeczowych, lub podając tylko takie, które Barn tekst zbytecznemi czynił; inne wreszcie sam tekst dla osobistych poglądów przerabiały (J. U. Niemcewicz cf. A. Sokołowski: .Przed rokoszem" Krak. 1882, str. 194 uw. 1). Szujski poszedł atoli za daleko, gdy w przypiskach gromadził całe rozprawy krytyczne o kwestyacb, o których D-e wzmiankowały. Taki sposób postępowania podnosi wprawdzie naukową wartość publikacyi; ale z drugiej strony przepełnia ją sprawami, leżącemi po za granicami osnowy D-a, co postęp na tern polu u-

Mowy.

Dyasporometr, przyrząd fizyczny, zbudowany przez Rochona, a służący do oznaczenia, jakie kąty łamiące nadać dwom pryzmatom z różnego szkła, by przez ich zestawienie otrzymać ach roni a ty z m (ob).

Dyatermiczny, przecieplający. Ciała dya-termiczne—przecieplające, ob. Ciepło promieniste.

C-Cis, chromatycznym.

1746. Rękopisy tego zbioru są niedbale sporządzone i wymagałyby, w razie druku, nader pilnej kontroli. Osobno znajduje się w tejże bibliotece kopia ręk. D*a Bejmu lubelskiego 1569 r., którą wypadałoby porównać z wydaniem T. Działyńskie-go i M. Kojałowieza. W rękopisie, pochodzącym ż księgozbioru Celińskich z Cekowa, obecnie w bibl. ordyn. Krasińskich, znajdują się D-e z roku 1620 i 1629. Bibl. uniwersytecka we Wrocławiu posiada D-e z r. 1640 i 1641 (vol. III) oraz D-e sejmów konwokacyjnego i elekcyjnego z czasów Jana Kazimierza, niemniej następnych zgromadzeń z początku panowania tego króla. Bibl. zboru kalwińskiego w Lesznie, w W. ks. Poznańskiem, przechowuje w zbiorach Oniasza (vol. III, Btr. 485 — 509) D. sejmu 1662, napisany przez posła tegoż sejmu, Krzysztofa Twardowskiego, pisarza gnieźnieńskiego, oraz bezimiennego „Relacyę z sejmu warsz. 1664“ (vol. II, Btr. 62—65). W końcu nadmienia się jeszcze, że posiadamy w rękopisach wiele D ów z XVI, XVII i XVIII wieku w całości lub we fragmentach, któreby uporządkować i drukiem ogłosić należało. P-u Wł. Smoleńskiemu zawdzięczamy wiadomość o dotyczących bezkrólewia z r. 1733, panowania Augusta III i niektórych z czasów Poniatowskiego. Biblioteka Jagiellońska poBiada: Rękp. D a sejmu konwokacyjnego i elekcyjnego z r. 1733 N. 2632; pacyfikacyjnego (t. V,

N. 101) z r. 1738 (rękop. N. 31), drukowane w tece Podoskiego. Z r. 1740, oprócz druku w „Tece Podosk." i ręk. bibl. Kronenberga, pisanego, nie porządkiem dni, ale porządkiem sessyj, których wo-góle było 37, znane są jeszcze 2 jego kopie, mianowicie: a) najkompletniejsza w Bibliotece uniw. warsz.; b) w bibl. ordyn. Krasińskich, gdzie jednak brakuje opisu Bessyj prowinoyonalnyoh od 24 ej do 30-ej. Z r. 1744 w 2-ch rękop. bibl. uniw. warsz. i fragm. w bibl. Ossolińskich N. 226. Z r. 1746 (bibl. uniwers. warsz. i bibl. Jag. (mowy) N. 201; 1748 rkp. bibl. uniwers. warsz. i bibl. Jag. (mowy) N. 3738; 1750 w trzech ręk. bibl. uniw. warsz; 1752 rkp. bibl. uniw, warsz. i bibl. Jag. N. 1047; z r. 1754 ręk. bibl. uniw. warBz.; 1756 rkp. bibl. uniw. warsz. i bibl. Jag. (series posłów i senatorów) N. 101; 1760 rkp. bibl. Jag. N. 3570 i 101. Z r. 1761, 1762 rkp. bibl. Jag. NN. 101, 112, 1054, 3571 i druk w Malinowsk. i Przeźdz. „Źródła". Na tern zamknąć musimy nasz spis D-ów sejmowych, nie podając go wcale za zupełny; gdyż bez wątpienia po róźuych bibliotekach i archiwach publicznych i prywatnych musi ich jeszcze znajdować się nie mało, ale odszukanie ich i zregestrowanie wymaga pracy wielu skrzętnych badaczy. — Ob.

J. k. r.

S. K.

Dyatonika (z grec. 8iatovoę), wyr. muzyczne,

oznaczające kolejne następstwo tonów z jednego stopnia do drugiego (sąsiedniego), za pomocą tonów całych i półtonów. Jest to więc ruch tonów łączny, zarówno w pochodzie wstępującym (w górę) jak i zstępującym (w dół). Na gamę dyato-niozną majorową składa się pięć całyćh tonów i 2 półtony. Całe znajdują się między stopniami: 1-2, 2-3, 4-6, 5-6i6-7-m; półtony: między 3-4 i 7-8-m. Te półtony nazywają się dyatonicz-nemi, zaś utworzone na tym samym stopniu ga my za pomocą krzyżyków lub bemoli (także i kasowników) nazywają chromaty cznemi. Na-przykład: C-Des jest półtonem dyatonicznym, zaś

A.. Fel.

Dyatryba (po grecku 8iatpi(3rj =zajęcie, nauka, rozrywka, rozmowa, treść rozmowy, odczyt, wykład, starcie się nieprzyjacielskie, waśń, spór), właściwie oznacza każdą uczoną rozprawę, mianowicie szkolną; niekiedy zaś pod tym wyrazem rozumie się ostrą, surową naganę, albo nawet paszkwil.

Dyba. ma podwójne znaczenie: 1) słup, do którego przywiązanych złoczyńców smagano—ale dziś już nieużywany ten wyraz w tern znaczeniu; 2) — W nowszych czasach Dybami nazywano pęta drewniane, nakładane przestępcom kryminalnym na nogi ponad stopą, a bywały one dwojakiego rodzaju: Jedne, mniejsze, wyrobione z dwóch części kloca dębowego z pólokrągłem wycięciem w każdej na goleń, na której zbijano je gwoździami, tak, iż tworzyły klamrę czyli klubę. Drugie—była to po prostu wielka kłoda, urządzona tymże sposobem, w którą wsadzony winowajca, gdy mu w nią obie nogi ujęto, musiał leżeć na ziemi. Zabytki te czasów barbarzyńskich dziś już wyszły z użycia.

Dybek Andrzej Franciszek Ksawery (* w Poznaniu d. 30 listopada r. 1783—f w Warszawie d. 5 lutego r. 1826), lekarz polski. Był synem Jana D a, lekarza siódmego pułku piechoty koronnej. W roku 1800 wysłany kosztem rzą du pruskiego do Akademii medyko-chirurgicznej w Berlinie, ukończywszy ją chlubnie w r. 1803, mianowany został podlekarzem w trzecim pułku artyleryi pieszej pruskiej, a wkrótce otrzymał stopień starszego chirurga wojskowego. W pamiętnej bitwie pod Jeną dostał się do niewoli francuskiej, w której krótko pozostawał i w d. 20 grudnia r. 1806 wstąpił jako stars*y chirurg do trzeciego pułku ułanów polskich; w roku następnym towarzyszył wojsku w wojnie przeciwko Prusom i Rossyi a w 1809 przeciwko Austryi. W listopadzie roku 1810 wybrał się w podróż naukową do Niemiec, podczas której osiąguął godność doktora medycyny i chirurgii we Frankfurcie nad Odrą po obronieniu rozprawy: „De yulnerandi potestate aSri per ictus tormentarios cutim praeterveotos utique abnegunda* (d. 28 stycznia r. 1811); nadto w d. 5 marca r. 1811 uniwersytet w Wittenberdze przyznał mu dyplom doktora filozofii. W r. 1812 powrócił do ojczyzny i objął znów służbę w Krakowie; przed wyjściem wojsk na wyprawę przeciw Rossyi posunięto go na lekarza naczelnego dywizyi straży przedniej, należącej do IV korpusu wielkiej armii. Gdy protoohirurg generalny wojsk polskich

L. de Lafontaine dostał się do niewoli, sprawowanie obowiązków jego powierzone zostało D-owi. Podczas wojny r. 1813 był lekarzem naczelnym w korpusie generała Dąbrowskiego i w d. 11 maja t. r. ozdobiony został krzyżem legii honorowej. Po bitwie pod Lipskiem udał się z wojskiem uśtępującem do Prancyi, skąd w drugiej połowie r. 1814 powrócił do kraju i powołanym został do komissyi sprawdzającej stopnie lekarzy wojskowych. W d. 25 lutego r. 1815 został lekarzem drugiej dywizyi jazdy i na stanowisku tern przebywał do d. 8 listopada r. 1817, w którym objął obowiązki profesora chirurgii i dyrektora Kliniki chirurgicznej w nowo-otworzonym Kr. uniwersytecie Aleksandryjskim w Warszawie i do śmierci gorliwie je pełnił z korzyścią dla uczniów swych. W r. 1820 należał do grona założycieli Towarz. lek. warszawskiego i był pierwszym jego wice-prezesem. Obok zajęć profesorskich nie skąpił też czasu swego dla innych jeszcze zajęć publicznych: był asesorem szkoły, wyjechał w r. 1842 do Berlina, gdzie się na wydział lekarski zapisał; ukończył go w r. 1847 jako doktor medycyny, obroniwszy rozprawę p. ,n. „De pulmonum empbysemate yesiculari*, i powróciwszy do kraju, osiadł w Warszawie jako lekarz. Gdy w początkach panowania Aleksandra II otworzoną została w Warszawie Akademia medyko - chirurgiczna, powołano D-a na profesora patologii i terapii ogólnej; tęż eamą katedrę zajął następnie w byłej Szkole Głównej, i był jednym z najlepszych jej profesorów; uczniowie, na których wywierał wpływ niemały, bardzo go cenili i lubili. Uwolniony w roku 1864 od obowiązków swych, musiał wyjechać do Rossyi wschodniej, gdzie do roku 1870 przebywał. Tam, wśród obcego sobie społeczeństwa, umiał, jako człowiek i lekarz, zjednać sobie ogólny szacunek i uznanie. Gdy znów do ojczystej Warszawy powrócił, zajął się wykonawstwem lekarskiem, wkrótce jednak porzucił je, złamany przez śmierć dzieci.

i-

fi§:l

p!

!P

i:

PP

Dr. J. P.

Fig. 124. Dybek Andrzej

ogólnej Rady lekarskiej, członkiem najwyższej Komissyi egzaminacyjnej, profesorem radnym i dziekanem wydziału lekarskiego (1819—1825), żywy także brał udział w pracach kr. Towarzystwa przyjaciół nauk. Przy tak licznych zajęciach i tak czynnem życiu, piórem nie zabawiał się prawie wcale, tak, że obok już wyżej przytoczonej rozprawy doktorskiej, wymienić tu tylko możemy jeszcze dwie okolicznościowe rozprawy jego, mianowicie: 1) ,0 klinice chirurgicznej król. uniwersytetu w Warszawie** (posiedzenie publ. kr. uniw. z d. 6 paźdź. r. 1821) i 2) .Uwagi nad niektóremi chorobami i operacyami chirurgicznemu (Tamże).—Życiorys obszerniejszy D-a pomieścił P. Girsztowt w „Tygodniku illustr.“ (r. 1865 nr. 282).

Dybek Włodzimierz Aleksander (* w Warszawie w grudniu r. 1824, — f w Topoli królewskiej pod Łęczycą w r. 1883), lekarz polski, syn Andrzeja D-a, przez matkę wnuk J. Chr. Arnolda (ob.). Odebrawszy w mieście rodzinnem wyohowanie staranne i skończywszy

Fig. 125. Dybek Włodzimierz.

Wyjechał wtedy za granicę i po dłuższym tamże pobycie osiadł na wsi w Łęczyckiem, gdzie, znękany nieszczęściem, stroniąc od ludzi, dni swyoh dokonał. Z prac jego naukowych najobszerniejszą jeBt .Terapia ogólna“ (Warszawa 1876); opróoz niej ogłosił jeszcze w .Tygodniku lekarskim** i w .Pamiętniku Tow. lek. warsz.* szereg pomniejszych.    Dr J. p.

Dybicz - Zabałkański Jan (D i e b i t s c h, D i-bicz) hrabia, feldmarszałek rossyjski (* 13 maja 1725 r. w dobrach ojcowskich Wielka Lipa [Gross Leipe] na Szląsku—f 10 czerwca 1831 w Kleczewie pod Pułtuskiem). Pochodził z rodu baronów von Diebitsch und Narden. Ojciec jego, Jan D. był naprzód adjutantem Fryderyka W., potem służył w wojsku rpssyjskiem, do którego, po ukończeniu nauk w korpusie kadetów w Berlinie, i on też w r. 1801 zaciągnął się w stopniu podporucznika pułku Siemionowskiego gwardyi. W r. 1705 odznaczył się pod Austerlitz, w 1807 pod Eylau, Fried-landem i Heilsbergiem. Po pokoju Tylżyckim od-

ś 1 a; biret doktorski uzyskał w Bononii, a zamieszkiwał we Lwowie, gdzie był rajcą miejskim oraz lekarzem nadwornym króla Zygmunta III. — Por. Kośmińskiego .Słownik lek. pols.“

Dr J. p.

dał się studyom militarnym i gruntownego nabył wykształcenia, którego dał dowody, służąc następnie w sztabie głównym pod feldmarszałkiem Witt-gensteinem. On-to w r. 1812 zniewolił generała pruskiego, Yorka, na konferencyi w Taurogaeh, do odstąpienia z korpusem swoim od Francuzów; a w r. 1813 d. 14 czerwca, w imieniu cesarza Aleksandra zawarł w Reichenbach konwencyę między Ros-syą, Austryą i Prusami przeciw Napoleonowi; potem walczył pod Dreznem, Kulmem i pod Lipskiem, gdzie dostał stopień generał - lejtenanta i wpływem swoim na cesarza Aleksandra to sprawił, że sprzymierzeńcy, zachwiani zrazu w swym zamiarze co do marszu na Paryż, wytrwali w nim do końca. Po wojnie został zamianowany szefem sztabu w pierwszej armii rossyjskiej oraz generał-adjutantem cesarza, u którego tak wielkie zaufanie pozyskał, iż stał się nieodstępnym jego towarzyszem we wszystkich przedsiębranych przezeń podróżach: w r. 1820 znajdował się przy jego boku na kongresie w Lublanie; w r. 1825 udał się z nim do Taganrogu, gdzie obecnym był przy jego zgonie. Przy wstąpieniu na tron ces. Mikołaja od razu łaskę jego sobie zaskarbił, doniósłszy mu o spisku tak zw. decembrzystów, z których najważniejszych sam aresztował. W r. 1827 posłany był na Kaukaz dla zbadania powodów zajścia między generałami Paskiewiczem i Jermołowem, a za powrotem dostał tytuł hrabiowski. Gdy wybuchła wojna turecka, D., który zrazu służył pod WittgenBteinem, po podaniu się jego do dymissyi w r. 1829, postawiony na czele armii rossyjskiej nad Dunajem, opanował Sylistryę, rozgromił Turków pod Kulewczą, nadzwyczaj śmiałym marszem przebył Bałkany, opanował Adryanopol i zwycięskim pochodem dotarłszy do Stambułu, zmusił Bułtana do proszenia o pokój, który stanął w Adryanopolu d. 14 września 1829 r. Chlubne te czyny przyniosły D-owi stopień feldmarszałka oraz przydomek „Zabałkań-ski“. W roku następnym, po rewolucyi lipcowej w Paryżu, cesarz Mikołaj wyprawił go w missyi poufnej do Berlina, w celu nakłonienia króla pruskiego do wojny przeciw Francyi; ale krok ten nie odniósł skutku pożądanego, a tymczasem zaszły wypadki listopadowe r. 1830 w Warszawie. D., natychmiast odwołany z Berlina, stanął na czele 150-tysięcznej armii rossyjskiej i w końcu sty-oznia r. 1831 rozpoczął kampanię w królestwie Polsklem, gdzie z rozmaitem powodzeniem toczył boje pod Dobrem (17 lutego), pod Wawrem (19 i 20 lutego), pod Grochowem (25 lutego), pod 0-strołęką (26 maja). Potem stanął obozem pomiędzy Pułtuskiem, Różanem i Przasnyszem i przed zaczęciem nowych działań wojennych zmarł na grasującą wówczas cholerę.—Schonberg „Graf Die-bitsch Sabalkansky, herausgegeben von Belmontu (Drezno 1830); H. Stiirmer .Der Tod des Gr. Die-bitschu (Berlin 1832); Zabłockij - Diesiatowskij „rpaot II. ,Z(. KaceJieB-b ia ero BpeMH“ (Petersburg 1482); „PyccKaa cTapwHa 1880—84“—„9h-ilHKJione^HuecKil cjiOBapbu.    —

Dybowiecki Stanisław (f d. 6 kwietnia r. 1618), lekarz polski, był rodem z Przemy-str. 103.

Dybowo, Dybów, niem. D i e b a u, dawny zamek, na lewym brzegu Wisły, wprost Torunia, niedaleko od dzisiejszej osady Podgórze, zwał się pierwotnie Nieszawą albo N i ź a w ą, i zbudowa-ny był przez Konrada Mazowieckiego około 1229 r. — Zajmowali go z poozątku krzyżaccy ko Baturowie i dzierżyli, z małemi przerwami, czas długi, aż w końcu zburzyli go w r. 1431, gdy zamek miał przejść w ręce polskie; lecz Polacy wkrótce go odbudowali i nazwę Nieszawę na D. zmienili. — Z zamku tego nieznaczne tylko pozostały ślady. — BliźBze szczegóły ob. „Słów. geogr.“    An<1, s-

Dybowski Włodzimierz, farmakolog (* 1820 — f 1870), skończywszy studya w uniwersytecie Kijowskim w r. 1858, w trzy lata potem, za rozprawę o działaniu fizyologicznem trucizn, działających specyfioznle na serce, otrzymał stopień doktora medycyny. W r. 1864 wysłany został kosztem rządu za granicę, skąd powróoiwszy w 1867, zajął katedrę farmakologii. Ogłosił w języku rossyjskim i niemieckim cały szereg wybornych prac z zakresu fizyologii, chemii fizyologicz-nej i toksykologii. Odczyty o farmakologii, które się ukazały po jego zgonie, miały kilka edycyj i stały się podręcznym przewodnikiem dla lekarzy ros-syjskich.    —

Dybowski Benedykt Nałęcz (* d. 29 kwietnia r. 1835 w Adamczynie [gub. Mińska]) lekarz i przyrodnik polski. Po skończeniu gimnązyum w Mińsku udał się na wydział lekarski dorpacki w r. 1853, ale od samego początku głównie zajął się naukami przyrodniczemi. W r. 1857 przeniósł się do wszechnicy wrocławskiej, a po roku do berlińskiej, gdzie w r. 1860, po obronieniu rozprawy: .Commeutationis de parthenogenesi specimen", został doktorem medycyny. Powróoiwszy do Dorpatu otrzymał tamże w r. 1862 potwierdzenie dyplomu po przedstawieniu rozprawy: „Versuch einer Monographie der C/prinoiden Livlands etc.“, a w grudniu tegoż roku powołano go do b. Szkoły Głównej warszawskiej na profesora adjunkta zoologii i paleontologii. Przez krótki czas pozostawania na stanowisku tem wykazał D., obok niezwykłych zdolności, wielkie zamiłowanie nauki i gruntowną jej znajomość. W marcu roku 1864 wyjechał do Syberyi. Przebywając w Dauryi, umiał zjednać sobie przychylaośó władz rządowych tamtejszych i uzyskał pozwolenie na zajęcie się pracami naukowemi. W lataoh 1866 i 1867 czynił poszukiwania zoologiczne w Darasuniu, na stoku wschodnim gór Jabłonnych, później udał się na południe Bajkału do Kułtuku i tam przez trzy lata zajmował się badaniem samego jeziora oraz okolic jego. W tymże czasie odbył też podróż po Amurze i Ussuri i dostał się aż do wybrzeży japońskich. W r. 1870 zwiedził okolioe Akszy nad Ononem oraz przebywał w Starym Curuchajtuju

i 17).

nad Argunią. Jesień, zimę i wiosnę lat 1873 i 1874 przepędził nad uściem Ussuri do Amuru, w r. 1875 bawił w Mandżuryi, a następny spędził znów w Kułtuku. W r. 1877 wrócił do kraju, lecz bawił tu niedługo; nieprzeparta bowiem ciekawość badacza pchała go do dalszego prowadzenia rozpoczętych poszukiwań, przyjął więc posadę lekarza w Petropawłowsku na Kamczatce, na objęcie której wyruszył z Warszawy w d. 31 grudnia r. 1878. Pobyt jego kilkoletni na dalekim północo-wschodzie Azyi wydał owoce, zarówno pod względem ilościowym, jako i jakościowym nadzwyczaj bogate, o czem najlepiej świadczą zbiory, przekazane przez D-go gabinetowi zoologicznemu w Warszawie. Zasłużonego podróżnika i znakomitego badacza przyrody w r. 1882 powołano na profesora zoologii do Lwowa, dając mu przez to najlepszą sposobność zużytkowania nagromadzonych mozolnie skarbów wiedzy, ku pożytkowi szerokich kół naukowych. Prace naukowe D-go są bardzo liczne i należą do najcenniejszych i najciekawszych z zakresu zoologii spółczesnej. Jest ich zbyt wiele, żebyśmy je tu wyliczać mogli; spis ich dokładny,

ni

Hi

Fig. 126 Dybowski Benedykt.

do roku 1884 sięgający, podał S. Koźmiński w „ Słowniku lek. pols.* (str. 103 i 104). — Por. życiorys D-go, napisany przez T. Taczanowskiego w „Tygod. Powszechnym* (r. 1882, nr. 16

Dr J. P.

Dybowski Jan, agronom i podróżnik francuski (* około 1855), pbchodzi z rodziny polskiej, zamieszkałej we Francyi; kształcił się w szkole agronomicznej w Grignon, w której po ukończeniu kursów został repetytorem botaniki, a następnie „maitre de confórence* ogrodnictwa. Przez wiele lat był obok tego sekretarzem Narodowego Towarzystwa ogrodniczego. Zajmuje się przeważnie sludyami nad hodowlą jarzyn i jest autorem, oprócz licznych prac z tego zakresu, ogłoszonych w pismach pe-ryodycznych, wybornego traktatu „Traitó de cul-ture potagóre (1886). Był jednym ze współpracowników w „Dictionnaire d’agriculture“, a obecnie zaBila artykułami swemi Wielką Enoyklopedyę La-miraulPa. W końcu r. 1889, z polecenia ministrów: wychowania publicznego i rolnictwa, odbył ekspedy-cyę naukową dla zbadania Sahary i Algeryi południowej po-za El-Goleah i przywiózł bogaty zbiór okazów botanicznych i zoologicznych z tej krainy, której historya naturalna przedtem była nieznaną. W r. 1892 komitet Afryki francuskiej powierzył mu wyprawę naukową, z tern, aby się w niej połączył z Crampelem, wysłanym przez tenże komitet w r. 1890 dla zbadania okolic między Kongo francuskiem a jeziorem Czad. Wylądowawszy w Loango, D., z trzema towarzyszami oraz 40 tragarzami, dostał się stamtąd do stolicy kolonii francuskiej, Brazzaville, gdzie dwa tygodnie wyczekiwać musiał na łodzie, które z uzbrojoną załogą zarząd kolonii oddać miał do jego rozporządzenia. W tym Czasie przypadało święto rzeczypo-spolitej, które podróżnik nasz, dla pociągnięcia i olśnienia dzikich krajowców, postanowił był jaknaj-świetniej obchodzić. Jakoż za zgodą i przy pomocy władz miejscowych urządził w dniu tym okazałe igrzyska, na które napłynęły z różnych stron tłumy krajowców z naczelnikami swoioh plemion, fetyszerami i z wielkim wodzem, N'czulu, lennikiem króla Makoko. Odbyły się wyścigi piesze i w workach z nagrodami dla zwycięzców, oraz rozmaite popisy dzikich: tańce, walki, obrzędy religijne i t. p. Zabawa szła w najlepsze, gdy ukazał się biskup brazzawilski, monsignor Anghouard, świeżo przybyły z missyi, założonej u uścia Ubangi do Kongo i przyniósł D-mu smutną wiadomość o zagładzie jakoby całej ekspedycyi Crampela, dodając, że powziął ją od spotkanego w dniu tym u brzegów Kongo statku kanonierskiego ,Ubangi*, na którym wraca, ocalony szczęśliwie, jeden z członków wyprawy, Nóbout. Statek ów dopiero nazajutrz do Brazzaville przypłynął i Nebout szczegółowo opisał D-mu tragiczny zgon Crampela i jego towarzyszy, Biscarrafa i Saida, zamordowanych przez muzułmanów z El-Kuti, w stronie południowej od Wadai, między 9° a 10° szerokości północnej. Naj-pierwszą myślą D-go było podążyć tam bezzwłocznie, aby wziąć krwawy odwet na Arabach za śmierć Crampela i znieważenie francuskiego sztandaru. Zawahał się wprawdzie, wspomniawszy, że wysłany był w missyi, nie wojennej, lecz naukowej; nie mógł wszakże zimną refleksyą pohamować swego zapału i, bądź co bądź, postanowił iść za pierwszym popędem, podniecając się przy tern przypuszczeniem, iż może bodaj kilku uczestników wyprawy pozostało jeszcze przy życiu i wyglądają ocalenia. Prosił Neboufa, by mu towarzyszył i przewodniczył, ale ten się nie dał namówić i jemu radził szalonego przedsięwzięcia zaniechać, przekładając, jako z czterdziestu żołnierzami swoimi zginie w walce z nieprzyjacielem, rozzuchwalonym zwycięstwem nad Crampelem, które przyniosło mu trzy tysiące karabinów, 200 strzelb oraz kilkaset kilogr. prochu. Tragarze, których wziął był D. z sobą z Loango, wszyscy pouciekali; trzej tylko jego towarzysze, Europejczycy, mimo, że sam nalegał na nich, ażeby, wobec zmiany celu wyprawy, powrócili do kraju, pozostali przy jego boku. Zebrawszy

..

tedy z wielką biedą pięćdziesięciu tragarzy, łącznie z kilku Senegalczykami, którzy powrócili byli z Nś-bout’fm, zaopatrzywszy się w przedmioty najnie-i będniejeze, w środki apteczne i naboje, oraz w spory zapas różnych towarów dla wymiany za żywneśó u tubylców, nie znających monety europejskiej, puścił się w drogę na podreperowanym jakkolwiek owym statku, na którym przybył Nó-bout, a który w tej wyprawie holował za sobą szalupę z czterdziestu dobrze wyćwiczonymi żołnierzami. Wyprawa to była bohaterska prawdziwie, pełna trudów i niebezpieczeństw największych, w której przepływając przez kraje ludożerców, trzeba jednakże było często na ląd wysiadać, to dla naprawy ciągle psującego się statku, to dla narąbania drew pod kocioł, to znów dla nabycia żywności. Raz podróżni o mało nie zginęli w płomieniach podpalonego lasu nadbrzeżnego, a drugi raz straszna ulewa groziła zatopieniem ich statku. Względnie jednak dosyć szczęśliwie, naprzód po ogromnem, utworzonem przez Kongo, jeziorze, nad którem leży Brazzaville, potem zaś po tej rzece, wyprawa dostała się na jej dopływ, Ubangi, i przy-

iP

Ifig* 127. Dybowski Jan.

hyła do leżącej nad nim stacyi francuskiej, Laryn-gi, gdzie u agenta kolonii doznała gościnnego przyjęcia i gdzie parę dni odpoczywać jej przyszło dla naprawy mocno uszkodzonego statku. Nie wiele naprawa ta pomogła i w dalszej drodze ka-nonierka wciąż się psuła, zmuszając podróżników do wylądowywania wśród plemion ludożerczych, przy czem raz, w kraju Bonżo, przybili do brzegu pod ten czas, kiedy na nim gromada dzikich, zasiadł-szy przy ognisku, strawę sobie warzyła. Na widok białych, dzicy pierzchli w popłochu, a gdy wędrowcy, wygłodzeni z powodu wyczerpania wszelkich zapasów, z uradowaniem przystąpili do kotłów, sądząc, że przecież będą mieli czem się pożywić, ze zgrozą i ohydą ujrzeli w nich członki ludzkiego ciała. Nareszcie dopłynęli do Bangi, skąd dalej już żeglować swoim statkiem nie mogli, za tą bowiem osadą rzeka Ubangi, płynąca dotąd cicho, szeroko, w brzegach ównych i płaskich, w górnym biegu, uwięziona między skałami, pędzi, z hukiem spienione wsły poprzez rafy, z których jedne czubami tylko sterczą ponad wodą, a inne kryją się w toni, grożąc w każdej chwili rozbiciem. To wszakże nie powstrzymało D go. Statek swój i większą część bagaży postanowił na wolę opatrzności zostawić w Bangi, i sprowadziwszy z góry rzeki szalupy, puśoił się na nich dalej. Opis tej niebezpiecznej wyprawy dreszczem czytelnika przejmuje; nie dość bowiem, że trzeba było walczyć z rwącym prądem, przedzierać się między rafami, robiąc wiosłami i drągami, a nieraz po przez ławy podwodne przepychać szalupy rękoma; ale nadto jeszcze, śród wązkieb, gęstym lasem porosłych brzegów, płynąc jakby tunelem, utworzonym przez zwieszające się ponad wodą gałęzie drzew, wypadło Dieraz kłaść się na dnie łodzi, aby nie zostać z niej zmiecionym do wody; a nareszcie trafiono między osady ludożerców, którzy z chat swych, ukrytych śród gęstwiny na samym brzegu rzeki, wypuszczali strzały na podróżników, polując na nich dla zdobycia smakowitego mięsa. Kilku też ludzi z załogi D-go ciężkie rany przy tem odniosło. Trzy dni trwała ta uciążliwa, pełna niebezpieczeństw przeprawa, nim wreszcie wędrownicy dostali się na spokojne i gładkie wody i dotarli do krainy Banzyry, z której D. sprowadził był sobie szalupy z dzielnemi wioślarzami, wkrótce «aś znaleźli się w siedzibie wodza Bembe, który przyjazne miał stosunki z Crampelem, a stąd i nowych podróżników przyjął z radością. Znał on dobrze szczegóły najdrobniejsze śmierci owego bohatera, mocno więc nalegał na D-go, żeby nie szedł dalej wgłąb kraju, gdzie tak samo, jak tamten, może stać się ofiarą zdradzieckich a rozzuchwalonych teraz Arabów. — D. nie usłuchał, i nie zważając nawet na to, że nie mógł dostać ani przewodników, ani tragarzy, że musiał dążyć pieszo, to przez pola, rozgrzęzłe skutkiem deszczów peryo-dycznych, to przez wielkie bagniska, i spotykać się z plemionami, pośród których nie brakło wrogo usposobionych, jak między innemi Languowie,—podążył śmiało dalej ku północy. Po trzech tygodniach dostał się do kraju wodza Jabandy i dowiedział się od krajowców, że się w jego wiosce znajduje jeden strzelec Crampela, co się uratował ucieczką z niewoli u Arabów, i że zbóje ci obozują o parę godzin marszu od tej wioski. Rozbiwszy więc nad rzeką swoje namioty, posłał do Jabandy kilku krajowców z oświadczeniem przyjaźni, hojnych darów, oraz z prośbą, aby przybył na rozmowę i przyprowadził ukrywającego Bię przed Arabami jeńca. Po dość długiem oczekiwaniu ukazał się wreszcie Jabanda z liczną eskortą czarnych i z o-wym zbiegiem nieszczęśliwym, w którym Sene-galczycy Nćboufa poznali swego ziomka i towarzysza, Mamadu-tibi. Ten uroczyście D-go zapewnił, że obozujący w poblizkiej miejscowości Arabowie są sprawcami śmierci Crampela, Saida, Biscar-rat’a i wszystkich, jacy byli z nimi, Francuzów. U-jęty prośbami i darami, Jabanda zdecydował się dać przewodników, dzięki którym D., dotarłszy do obozu Arabów, uderzył na nich tak gwałtownie*

Dr J. P.

dramatów

że raz jedynie odpowiedziawszy mu strzałami, od których poległ jeden tylko z jego żołnierzy, pierzchli w strasznym popłochu, pozostawiając i poległych, i rannych, i wszystkie swe bagaże, między któremi znalazło się wiele przedmiotów należących do Crampela i jego towarzyszy. Wyprawa ta zjednała D-u wielki rozgłos we Prancyi, gdzie wróciwszy z bogatemi zbiorami etnograficznemi i przyrodniczemi, witany był z wielkim entuzya-zmem. Pierwszą podróż swoją opisał w „Arcbives des missions scientifiąues": r. 1891, t. I, p. t. „L’ex-tróme sud algerien*, drugą w dziele „La route du Tchad* (Paryż 1893). „Wędrowiec* w roku 1893 dał w przekładzie epizod z wyprawy jego przeciw Arabom p. t. „W krainie ludożerców". * Dybowskie starostwo w województwie Inowro-cławskiem. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Antoniego Dąbskiego, wojewody brzesko-kujawskiego, i Karoliny z książąt Lubomirskich; płaciło kwarty złp. 2 148 gr. 5.    w• s-

Dybvad, Chrystofor Jorgensen (* w Kopenhadze w r. 1577, — f na zamku Kallund-borg w r. 1622), duński lekarz i matematyk. Ojciec jego (f 1612), matematyk i teolog, był profesorem w Kopenhadze i dał synowi bardzo staranne wykształcenie; w r. 1598 zostawszy magistrem nauk wyzwolonych, otrzymał stypendyum królewskie i wyjechał dla dalszego kształcenia się do Hollandyi; podczas podróży tej osiągnął w Lej-dzie dyplom doktora medycyny. Kilkoletni pobyt w kraju, pod każdym względem tak liberalnym, jak ówczesna Hollandya, oddziałał na niego bardzo stanowczo i nadał przekonaniom jego kierunek bardzo niezgodny z panującym w Danii, to też, powróciwszy do ojczyzny, stał się D. odrazu celem licznych prześladowań, na których czele stanął potężny kanclerz Chr. Priis. Skłoniło go to do ponownego wyjazdu za granicę. Lubo na obczyźnie zasłynął dość szybko, szczególniej jako matematyk, tęsknił jednak wciąż do kraju rodzinnego i nie ustawał w staraniach około wyrobienia sobie tam stanowiska, chociaż mu się to nie udawało; jednak powrócił do Kopenhagi i zajął się praktyką lekarską. Dopiero w r. 1618 szczęście u-śmiechnęło mu się i został „matematykiem królewskim*; do urzędu tego były przywiązane dochody z kanonikatu w Landzie, ale też i obowiązek zajmowania się astrologią, którą D., jako człowiek światły i rozumny, gardził: gdy więc poróżnił się nadto z kolegami swymi, złożył urząd i wyjechał do Norwegii. Przebywając tam, wystąpił gwałtownie przeciwko stosunkom politycznym i religijnym, panującym w Danii, i namawiał nawet do zmienienia ich przez rewolucyę, co spowodowało uwięzienie D-a i wytoczenie mu procesu, który skończył się w r. 1620 wyrokiem pozbawiającym go godności uniwersyteckich, a skazującym na więzienie dożywotnie. Dwa lata przesiedział w o-doBobnieniu zupełnem na zamku Kullundborg i u-marł w skutek zaczadzenia, nie wiadomo czy u-myślnego, czy przypadkowego. Dzieł jego, treści matematycznej i politycznej, nie wymieniamy; wyszczególnienie ich znaleźć można w niżej przy-

Encykl. Pow«*. Iluitr Zeiz 135. T 17 ty.

toczonem dziele Ingersleva. — Brat poprzedzającego, Eryk Krzysztof D., również z powodzeniem uprawiał matematykę i astronomię i był autorem dzieła p. n. „De elementorum mixtione“ (Kopenhaga 1581). — Por. V. Ingerslev „Dan-marks Laeger og Laegevaesen etc.*.

Dycalp John, ob. Jankowski Płacy d.

Dyce Aleksander (* 1798 w Edynburgu — f 1869 w Londynie), literat angielski. Wykształcenie teologiczne odebrał w Edynburgu i Oksfordzie, poczem został kaznodzieją anglikańskim; w roku 1827 osiadł w Londynie i zajął się badaniem i ogłaszaniem zabytków literatury angielskiej. Ogłosił drukiem pisma Collinsa, Jerzego Peele’a, Greene’a, Webstera, Shirleya, Bentleya, Middleto-na, Skeltona, Beaumonta, Fletchera i Marlowe’a, z życiorysami i pizypiskami. W Pickeringa zaś „Aldine edition of the poets“ wydał Pope’a, Aken* side’a i innych. Wspólnie z Collierem, Halli wel-lem i Wrightem założył Percy-society dla wydania staro - angielskich ballad, i poezyj. Owocem studyów D-a nad Szekspirem było cenne wydanie jego „Works* (6 tomów, Lond. 1853—58; 5-e wyd. w 10 tomach 1885 — 86), o-raz „Remarks on Colliers and Knights editions of Shakspeare⁴* (Lond 1844), i „A few notes on Shak-speareu (t że 1853), poświęcone głównie sprostowaniu błędnych komentarzy i poprawek Col-liera.

Dyce Wilhelm, malarz historyczny angielski (* w Aberdeen w Szkooyi 1808 r.—f w Streatham 1864). Kształcił się w Rzymie od 1825 r., stu-dyował przeważnie Tyoyaua i Poussina. Pod wpływem tych mistrzów wykonał w 1827 r. „Bachusa karmionego przez nimfy*, obraz wystawiony w Royal Academy. Studyując malarzy z XIV w. i obcując z kolonią artystów niemieckich w Rzymie, D. stał się zwolennikiem tak zwanego kierunku przedrafaelowskiego, a powróciwszy do kraju, był jednym z pierwszych rzeczników tego kierunku w malarstwie angielskiem. W 1835 roku został członkiem Królewskiej Akademii Szkockiej, 1845 profesorem londyńskiego King’s College, a 18*8 członkiem Royal Academy. Ważniejsze obrazy D. są: Wiek złoty, Herkules w wieku dziecięcym, Chrystus umierający, Jessica, Król Lear, Christabel, George Herbert w Bemertonie, Eleazar. D. malował także i freski: Konsekracya arcybiskupa Parkera, chrzest Etelberta (w Sali posiedzeń lordów), Neptun oddający morze w posiadanie Brytanii (w apartamentach królowej w izbie lordów).    s s*

Dychawica. D-ą nazywamy bezgorączkowe u-trudnione oddychanie. Jeżeli utrudnione oddychanie połączone jest z gorączką, wtedy mamy do czynienia z chorobą ostrą organów oddechowych, a nie z D-ą. Gorączkę poznaje się po temperaturze ciała, a utrudnione oddychanie po ilości oddechów w jednostce czasu. Normalna zatem temperatura u koni i bydła rogatego nie przekracza 38.5C. Ilość oddechów na minutę bywa u koni 8 — 12, a rzadko dochodzi do 14, u wołów zaś 12 — 16, czasem 20. Zatem, jeżeli temperatura

54

e: -

Si

Fig. 129.

kami

^iała nie przechodzi 38.5C., a ilość oddechów "w Btanie spokoju jest większą, aniżeli 14 u koni, a 20 u wołów, wtedy ma miejsce stan chroniczny, zwany D-ą. W lekkim stopniu D-y daje się zauważyć utrudniony oddech tylko podczas ruchu, w ciężkich zaś razach — nawet w spokoju. Przyczyną D-y są wszelkie zmiany w organiźmie, utrudniające utlenianie krwi, zatem choroby organów oddechowych i serca. Z chorób organów od-dechowych należy przytoczyć: 1) zmiany patologiczne, utrudniające dostęp powietrza do płuo, jako to: zwężenie kanału nosowego, spowodowane obrzmieniem błon śluzowych lub nowotworami; zwężenie krtani, spowodowane nieczynnośoią mięśni, rozszerzających szparę głosową i t. p. 2) zmniejszenie powierzchni oddechowej w płucach, wywołane patologicznemi zmianami tego organu, a szczególniej nowotworami i pozostałemi śladami zapalenia, 3) rozszerzenie pęcherzyków płucnych, uniemożliwiające swobodne wydychanie, jak się to dzieje przy rozedmie płuc. We wszystkich tych razach przy jednym oddechu nie może wejść do organizmu dostateczna ilość tlenu i zarazem nie może być wydzielona dostateczna ilość kwasu wę-glanego, przez co musi się zwiększyć ilość oddechów. Im znaczniejsze są przeszkody w oddychaniu, tern większa musi być ilość oddechów. Widzimy też u dychawicznego zwierzęcia, obok powiększonej ilości oddechów, usiłowanie w celu ułatwienia sobie oddychania. Zwierzę takie wyciąga szyję, rozszerza nozdrza, nie kładzie się, a jeżeli się położy, to tylko w taki sposób, ażeby nie uciskać żeber, mianowicie kładzie się na kości mostkowej i przednich nogach. Przy D-y przychodzą w pomoc oddychaniu i mięśnie brzuszne, a wtedy możemy zauważyć ruch otworu stolcowego, jak również jasną granicę między jamą brzuszną a piersiową. W niektórych razach słychać świsty, a wtedy D-ę nazywają świszczącą. O leczeniu w ogólności nie można nic powiedzieć, gdyż ono zależy od rodzaju zmian patologicznych. D., w sądowym względzie należy do wad ukrytych i dla tego kupujący konia z D-ą ma prawo, na zasadzie art. 1641 — 1648 Kodeksu cywilnego, żądać od sprzedającego zwrotu pieniędzy i przyjęcia napowrót dychawicznego konia.    M* ż6r*

Dychawki czyli tchawki (tracheae) są to organa oddechowe, właściwe owadom, pająkom i wijom (myriapoda), i przedstawiają się jako rurki okrągłe, napełnione powietrzem, rozgałęziające się po całem ciele, które, oplatająo organa wewnętrzne, przenikają w nie i za pośrednictwem pewnej ilości otworów, zwanych przetohlinkami (Stigmata), łączą się ze światem zewnętrznym. Przetchlinki, jak i cały układ dycbawko-wy, są symetrycznie wzdłuż ciała zwierzęcia ułożone.— U owadów przetchlinki mieszczą się w błonach stawowych obrączek, pomiędzy płytką grzbietową i brzuszną, jako okrągłe lub podłużne otworki, obwiedzione zrogowaciałym brzegiem, — opatrzone często szeregiem szczecinek, ułożonych po nad otworem, lub innem urządzeniem przeszkadzaj ącem przenikania obcych ciał do dycha-

wek. Ilość przetchlinek jest zmienną u różnych gromad zwierząt stawonogich; — u owadów dochodzi najwięcej do 10 par, a najmniej do dwóch.— Na głowie i ostatnich pierścieniach odwłoku brak ich zawsze, niekiedy i na przedkarczu; — tułów miewa jedną lub 2 pary, a odwłok najwięcej 8 par. — Niektóre wodne gąsienice i owady posiadają tylko 2 przetchlinki, umieszczone na końcu t. zw. cewki oddechowej, w tyle odwłoku

doi

->><r

SPT

i

ter*

:NV

§?/

H'ig 128.

Dychawki otwarte u płoszczycy Dychawki zamknięte w gą-(Nepa)zwyraźnemiprzetchiin- sienicy Ważki (Libellula).

I warga dolna ruchoma, y oczy, f nogi, l dychawki, r kiszka prosta (rectum), na której rozgałęziają się dychawki, a odbyt (anusj.

znajdującej się.—Od każdej przetchlinki, czyli otworu zewnętrznego, prowadzi zwykle do wnętrza krótki pień poprzeczny, dochodzący do jednego z większych głównych pni dychawkowych; te ostatnie przebiegają w rozmaitej ilości wzdłuż ciała zwierzęcia, łączą się pomiędzy sobą wielu pniami poprzecznemi, i dają liczne odnogi, które rozgałęziają się drzewko wato we wszystkion częściach ciała. — Rzadziej brak wspomnianych pni podłużny oh, a wtedy dychawka, odchodząca od każdej przetchlinki, wydaje pewną ilość gałęzi,

A. S.

które nie mają połączenia z pozostałym układem dychawkowym. Niektóre z dychawek rozszerzają Rię często w pęcherze, dochodzące rozmaitych, niekiedy znacznych, rozmiarów. — Pęcherze te mają podobne znaczenie, jak worki powietrzne u ptaków, — zmniejszając ciężar gatunkowy owadów , dopomagają znacznie bystrości lotu. — Wszystkie dychawki wysłane są wewnątrz cienką błonką chitynową, która w grubszych rozgałęzieniach opatrzona jest delikatną, wężownico-wato skręconą nicią, będącą zgrubieniem, wężo-wnicowato ułoźonem, błony chitynowej. — Tym sposobem ścianki każdej tcbawki na zewnątrz są miękkie i delikatne, na wewnątrz zaś twarde, ażeby się nie zatykały i nie zapadały. Odnowa powietrza odbywa się za pośrednictwem ruchów odwłoka i przez kurczenie się tego ostatniego, część powietrza, zawartego w dychawkach, zostaje wyrzucona, a gdy się odwłok rozszerza, do dychawek wchodzi świeży zapas powietrza. — Ażeby powietrze mogło przeniknąć do najodleglejszych rozgałęzień dychawki, istnieje na niej, tuż po za przetcblinką, oddzielne urządzenie, za pomocą którego dycbawka może się zupełnie zamykać, — a przy jednoczesnem kurczeniu się odwłoka, powietrze nie może wydostać się na zewnątrz i zostaje wpędzone do najdalszych rozgałęzień, oraz nabrzmień pęcherzowatych. — U niektórych w wodzie żyjących gąsienic owadzich układ dychawkowy jest zamknięty; w nich powietrze pochłaniane bywa przez t. zw. skrzele dychawkowe.

Dychroizm, ob. Dwubarwność.

Dychroskop albo Lupa dy cbroskopij na, ob. Dwubarwność i Polaryzacyjne przyrządy.

van Dyck Antoni, genialny artysta, znakomity malarz szkoły flamandzkiej i jeden z największych portrecistów, nietylko swego czasu, ale wogóle w dziejach sztuki nowożytnej. Ur. w Antwerpii 22 marca 1599 r., umarł w rezydencyi swojej w Blackfriars pod Londynem 9 grudnia 1641 r. Dziad i ojciec Van Dycka byli zamożnymi kupcami w Antwerpii, matka jego, obdarzona poczuciem artystycznem, słynęła z pięknych haftów. Wiele oech charakteru jej, a może i artyzm, odziedziczył po niej V. D. Był on siódmem z rzędu dzieckiem z dwunaściorga swego rodzeństwa. Wcześnie, bo już w 10 ym roku życia, oddany na naukę do biegłego i poważanego w Antwerpii malarza Van Balena, V. D. odrazu zwrócił na siebie uwagę zdumiewającemi zdolnościami. Skłoniło to Rubensa, ową gwiazdę sztuki ówczesnej, do dopuszczenia go jako współpracownika do pracowni swojej, z której tyle arcydzieł na świat wychodziło. V. D. miał zaledwie 15 lat wtenczas. Tu mógł młodziutki artysta nietylko korzystać z kierunku mistrza swego, ale zarazem i wzorować się na znakomitych malarzach włoskich, których dziewa zdobiły galeryę Rubensa. I rzeczywiście V. D. wiele z nich kopiował, ale w kopiach tych nie trzymał się wiernie oryginału, tylko brał z nich temat i to, co w nich uderzało głównie, jego poczucie artystyczne, całości zaś nadawał charakter szkoły, wśród której się kształcił. Wpływ Rubensa przeważa w tej epoce pracy V. D-a. Ciekawym zabytkiem z tych czasów jest portret Karola V na koniu, znajdujący się w Ufficyach florenckioh. Jest to niewątpliwie ten sam, który w zbioraoh po Rubensie pozostałych nosi nazwę „Portretu Karola V-go podług Tycyana*. Na pierwszy rzut oka zdaje się, że to nie Tyoyan kopiowany, ale Ru* bens, tak dalece trzymany jest w charakterze szkoły flamandzkiej. V. D. podczas studyów pod kierunkiem Rubensa, nietylko rozwinął zdolność swoją wiernego naśladowania mistrza, ale i odziedziczył po nim tę łatwość i szaloną prędkość w modelowaniu, która w obu była zdumiewającą. Zachowały się dowody, że mistrz powierzał najzdolniejszemu swemu uczniowi, nietylko podmalowywa-nie podług Bzkiców swoich, większych obrazów, ale i całe niemal wykonanie, sam zachowująo sobie jedynie ostateczne wykończenie. W 19 -ym r. życia V. D. zapisanym był do cechu Ś-go Łukasza jako

s?

Fig. 130. Van Dyck Antoni, podług portretu własnoręcznego artysty, znajdującego się w zbiorach książąt gotajskich w Gotha.

mistrz wyzwolony, ale pomimo to nie porzucił pracowni Rubensa. W 2l-ym roku życia był już V. D. znakomitością i mógł się pochlubić całym szeregiem dzieł pierwszorzędnej wartości; dość wymienić „Chrystusa w ogrodzie oliwnym⁴⁴ (muzeum w Prado) i „&-go Marcina, rozcinającego płaszcz swój mieczem dla okrycia żebraka” (w kościele miasteczka Saventhem). W r. 1620 V. D. zawarł znajomość ze znanym amatorem sztuki, hrabią Arundel. Znajomość ta wywarła wpływ na bieg życia artysty. Hrabia Arundel, który odrazu ocenił w młodym artyście talent niezrównany, namówił go do udania się na dwór króla angielskiego, Jakóba I-go. Przyjęty skwapliwie przez króla, odtąd V. D. przeważną część życia i pracy swojej poświęcił Anglii. Wprawdzie pierwszy jego pobyt był tam krótki, gdyż przedsięwziął stamtąd podróż do Włoch dla poznania bliżej arcydzieł mistrzów włoskich; ale powtórnie przez króla wezwany 1632 r., zagościł tam na stałe. Bogato uposażony, wynagradzany po królewsku, Btal się ulubieńcem króla i, co za tern idzie, całago dworu i całej arystokracyi angielskiej. Z tytułem .Głównego Malarza Ich Królewskich Mości" otrzymał on 200 funtów pensyi, mieszkanie książęce w Black-łriars, rezydencyę letnią w pawilonie zamku królewskiego w Elthon w hrabstwie Kew, godnośó rycerską i, na dowód szczególnego przywiązania króla, łańcuch złoty z jego portretem w miniaturze. Ogłada towarzyska, szlachetność charakteru, powab osobisty, a głównie talent budzący podziw, otworzyły mu podwoje wszystkich wielkich domów i serca licznych przyjaciół. V. D. żył też po książęcemu, podejmował u siebie cały świat możny angielski, a i sam król często w pracowni jego szukał osłody i zapomnienia. Podczas pobytu swego w Anglii V. D. przeważnie malował portrety.

Praca jego była zdumiewającą; ten właśnie wysiłek w pracy, w połączeniu z nadmiernem oddawaniem się uciechom światowym, wyczerpał przedwcześnie organizm jego. Dla zapobieżenia częstym miłostkom artyst,y sam król ożenił go (1639) z piękną, choć nieposażną, Maryą Ruthven, wnuczką po ką-dzieli Jana Stuarta, hrabiego Athol. Krótko jednak żył z nią V. D.; po ostatniej podróży razem z nią odbytej do kraju rodzinnego i Pranoyi, powrócił zagrożony chorobą piersiową, na którą też skończył w rezydencyi swojej, w Blackfriars w 1641 r., a w 42-im życia swego. Król ofiarowywał 300 funtów sterlingów doktorowi, któryby potrafił przedłużyć życie jego. Pochowany w chórze katedry londyńskiej, obok popiołów Jana z Gandawy. Pomnik tamże wystawiony strawił ogień podczas wielkiego pożaru Londynu. V. D. pozostawił cór kę Justynę, urodzoną na 8 dni przed jego śmier-oią, i znaczny dla niej posag; wyszła ona za ba-roneta Jana Stepney z Pondegraftu, a jej potomstwo wygasło dopiero w 1825 r. Podróż do Włoch, jaką V. D. odbył z namowy Rubensa i za zezwoleniem króla, stanowi epokę w rozwoju jego twórczości artystycznej. V. D. zwiedził wówczas Genuę, Rzym, Plorencyę, Wenecyę, Bolonię, Turyn, Palermo. Najdłużej bawił w Genui, gdzie też najwięcej prac swoich pozostawił. Najsilniejszy wpływ na młodego V. D -^a wywarła szkoła wenecka. Tintoret a zwłaszcza Tyoyan, wiele go nauczyli. Odziedziczoną po Rubensie kolorystykę zmodyfikował V. D. pod wpływem włoskich artystów, siłę i wyrazistość flamandzką zmiękczył, przejął od nich harmonię linij, rozwinął pod ich wpływem wrodzone poczucie pewnej czułości i słodyczy, która daje taką wartość jego obrazom treści religijnej. Ale największy i najdodatniej szy wpływ wywarły nań dzieła Tycyana. Studyująo go, rozwinął do najwyższej potęgi to, co tkwiło na dnie duszy jego artystycznej—mistrzostwo w portretowaniu. Tycyan nauczył go uszlachetniać indywidualność ludzką i z danych jednostek stwarzać typowe postacie.

We Włoszech V. D. nietylko kształoił się, ale i tworzył wiele. W Rzymie pracował dla Barbe-rinich i Colonnów. Portret kardynała BentivogIio odrazu uczynił go sławnym na całe Włochy. W Genui, podejmowany po książęcemu, maluje portrety wszystkich niemal wybitniejszych patrycyuszów tego dumnego miasta. Powróciwszy w 1625 r. do miasta rodzinnego, Antwerpii, w 26 roku liczy już V. D. przeszło 100 dzieł pierwszorzędnej wartości. Przeciąg czasu od powrotu V. D-a do kraju do powtórnego wyjazdu jego na stałe do Anglii, to jest lata od 1625 do 1632, stanowią najpoważniejszą epokę twórczości jego artystycznej. Z tej epoki pochodzą najważniejsze prace jego, najstaranniej wykonane. Jest to przeważnie epoka jego obrazów religijnych: Rodzin świętych, Madon, Chrystusów ukrzyżowanych, wielu przepięknych Pietń, zdobiących dotąd jeszcze ołtarze kościołów, dla których były przeznaczone, lub muzea krajowe. Tu należą też portrety przeważnie artystów, przyjaciół jego, oraz wszystkie niemal portrety, które mieszczą się obecnie w oddzielnej sali w Pinakotece monachijskiej. Pracowitość i twórczość V. D-a w tej epoce były zadziwiające. Rozrywany na wszystkie strony, wszystkiemu jeduak umiał podołać. To pracuje w Haadze, wezwany tam przez księcia Ora-nii, to w Brukselli dla magistratu, to wykonywa dziesiątkami zamawiane portrety arystokracyi flamandzkiej, francuskiej i hiszpańskiej, a przytem znajduje jeszcze czas na przygotowanie cennego wydawnictwa portretów sławnych ludzi współczesnych (obacz niżej). To też spuścizna artystyczna po V. D-u zdumiewa swoim ogromem, jeśli zwłaszcza wziąć na uwagę krótkie źyc;e artysty. W katalogu Johna Smitha (A catalogna raisonne,

III. Londyn 1836, str. I—236) znajdujemy 844 dzieła jego, a GuifFrey fob. niżej) wylicza 1,500 obrazów pędzla V. D-a. Jakkolwiek dzieło Guiffreya jest pomnikowem, w skatalogowaniu obrazów V. D-a nie jest dość krytycznem, stąd i autorstwo wielu obrazów, jakoby za V. D-a podanych, nie jest tu u-dowodnionem. I nie dziw, gdyż, podobnie jak mistrz jego Rubens, V. D. posiłkował się także pomocą innych malarzy, zwłaszcza, gdy, obarczony nawałem pracy, nie mógł wydołaó zamówieniom, szczególniej, gdy szło o powtórzenia portretów przezeń już wykonanych, a często, jak to było wówczas we zwyczaju, zamawianych w kopiach na podarki dla rodziny i przyjaciół. Dzieł autentycznych Y. D-a najwięcej posiada Anglia. Podług obliczenia Wa-agena (Treasures of art in Great Britain), zbiory i pałace angielskie zawierają 350 płócien przypisywanych V. D-owi. Jeżeliby nawet z tej liczby wyłączyć część portretów, wykonanych podług szkiców V. D-a przez jego uczniów lub przez nich powtarzanych na zamówienia, to i tak liczba autentycznych prac V. D-a będzie imponującą. Z większych miast stałego lądu posiadają w swych zbiorach: Wiedeń 67 obrazów, Monachium 41, Petersburg 38, Paryż 24, Madryt 21, Drezno 19. Podług treści obrazy V. D-a podzielić można na religijne, mitologiczne, historyczne i portretowe. Nieobda-rzony wyobraźnią tak bpgatą, jak mistrz jego, Ru-bens, V. D. nie rozwinął w obrazach swoich biblijnych, allegorycznych i historycznych tej rozmaitości w układzie, tej barwności, jakie podziwiamy u mistrza, obrazy też tej kategoryi nie należą do pierwszorzędnych dzieł jego. Najpierwsze miejsce wśród spuścizny V. D-a należy się jego portretom. W tej gałęzi malarstwa V. D. jest mistrzem, jest jednym z największych wśród wielkich portrecistów, jest sam sobą oryginalnym. Rzecz szczególna jednak, że V. D., jak to zresztą i u innych wielkich mistrzów sztuki zdarzało się, nie miał przeświadczenia o kierunku, jaki był dlań najodpowiedniejszym. Do wielkich kompozycyj historycznych lub mitologicznych rwał się przez całe życie i nie-tylko naśladował pod tym względem swego mistrza, ale rzeczywiśoie zdawało mu się, że jest to jego największe powołanie. Dla tego porzucił kraj rodzinny, żeby znaleźć pole obszerniejsze do prac wielkich ornamentacyjnych, to na dworze angielskim, to na francuskim. Anglia oceniła go i stała się drugą przybraną ojczyzną V. D-a. Ale króla nie mógł on namówić do wielkiego przedsięwzięcia, a mianowicie: ozdobienia sali balowej w Whi-tehall gobelinami, które mogłyby być wykonane w fabryce w Mortlake, a do których kartony miał naszkicować V. D. Jako temat proponował V. D. historyę Orderu Podwiązki. Król z początku był bardzo skłonnym ku temu przedsięwzięciu, ale się okazało, że kasa królewska nie mogła już wtenczas starczyć na tak ogromny wydatek, obliczony na 80 000 funtów sterlingów, to jest niemal 4 miliony marek. Jako cenna pamiątka tego kolosalnego projektu Y. D-a, pozostał piękny rysunek jego ręki, przechowywany w wiedeńBkiem Alberti-na (ob.), przedstawiający dwóch heroldów angielskich w strojach średniowiecznych. Jest to jeden ze szkiców i studyów, jakie V. D. dla projektu swego wykonał. Usiłowania jego, przedsiębrane na dworze francuskim, także nie zostały uwieńczone powodzeniem. Są to marzenia jego nieziszczone. Ale to, co ziścił na polu malarstwa portretów, zapewniło mu sławę, jakiejby nie osiągnął z wielkich swoich kompozycyj. Jest to spuścizna wspaniała, zabytek nieoszacowany dla sztuki wogóle a dla historyi ówczesnej w szczególności. Portrety jego, jako wierne wizerunki mężów współczesnych mu, są zarazem dziełami sztuki w najwyśezem pojęciu słowa. Każdy portret jest obrazem, bo V. D. miał właśnie dar tworzenia typów z postaci indywidualnych, a umiał wlać tyle szlachetności i powabu w te postacie, bez zatarcia jednak ich charakterystyki, że tworzył skończone arcydzieła typowe. Jeśli mu kto dorównywa w portretowaniu współczesnych mu, to niema uikogo, ktoby go przewyższył; razem z Velasquezem i Frań. Halsem stanowi on też wyjątkową grupę trzech wielkich mistrzów portrecistów XVII-go wieku, a w historyi sztuki wogóle należy mu się, jako portreciście, miejsce obok Holbeina, Rafaela, Tycyana i Rembrand-ta. Jako portrecista był Y. D. tak sławnym, że wszyscy niemal wybitniejsi ludzie starali się mieć portrety jego pędzla. Karol I sprowadził go na dwór swój, głównie dla portretowania siebie i oa-łej rodziny swojej; V. D. wykonał tam 23 portrety króla, 20 królowej i 8 portretów zbiorowych królewiąt. W Genui, gdzie V. D. najchętniej przebywał (trzykrotnie), dotąd z niejednej ściany sal pałacowych, nieraz opuszozonych już, patrzą dumne i wybitnie arystokratyczne typowe twarze dawnych moźnowładzców, i dotąd postacie te pędzla

V. D-a imponują otoczeniu swemu, pomimo, że znajdują się w sąsiedztwie płócien wybitnych włoskich artystów. Prócz panujących i panów wielkiego świata ze sfery dworskiej, malował V. D.. chętnie przyjaciół swoich, artystów. Ci nie łożyli na swe portrety, ale malował ich z zamiłowania. Portrety artystów odróżniają się wśród innych Van Dycka tern, że zwykle są to popiersia tylko, głowy, rzadko półpostacie, gdy portrety mo-żuowładzców najczęściej występują w całej postawie, w strojach bogatych, nieraz konno. Choć mniej pretensyonalne w układzie figury, portrety artystów nie ustępują innym: przeciwnie, niektóre noszą cechę niewymownego wdzięku i siłę charakterystyki. V. D. był fizyognomistą i biegłym ,rysownikiem, i dlatego odrazu chwytał nietylko podobieństwo, ale charakter główny osoby i uwydatniał to, co w niej było pięknego. Wszystkie portrety V. D-a podzielić można na 5 rodzajów: 1) Portrety familijne lub wśród innego otoczenia, to jest wogóle w grupach przedstawione. 2) Portrety jeźdźców, na koniu. 3) Portrety podwójne, parami. 4) Portrety mężczyzn pojedyńcze i 5) Portrety kobiet pojedyńcze, Z wielkiej liczby portretów tych pięciu rodzajów, najgłówniejsze, które do arcydzieł sztuki powszechnie zaliczają, są następujące: I. Karol I na polowaniu, z r. 1632 (w Paryżu w Luwrze), Karol I wśród rodziny (Windsor), dzieci Karola I (Turyn, Windsor, Drezno, Berlin), hrabia Nassau-Siegen z rodziną (w zbiorach prywatnych lorda Cowper), rodzina Lomellinich (w Edynburgu w Muzeum), Rodzina Pembroke’a (Wiltonhouse), Franciszek Snyders z rodziną (w Ermitażu petersburskim), Dzieci Balbich (w zbiorach lorda Cowpera).

II. Karol I na koniu w towarzystwie Bir Saint-Antoina, z r. 1634 (Windsor), Karol I i sir Morton (National Gallery w Londynie), margrabia Bri-gniole-Sala, z 1624 (w pałacu Rosso w Genui), książę Carignan, z r. 1624 (Turyn, w Pinakotece), Margrabia de Moncade, z r. 1634 (w Luwrze paryskim). III. Poeci: Carew i Killigrew, z r. 1638 (Windsor), Żona Collynsa de Nole z córką (w Pinakotece monachijskiej), Bracia de Wael (w Zbiorach Kapitolińskich w Rzymie), Dwaj de Jode (tamża), Van Dyck i sir Porter (w muzeum Prado w Hiszpanii), Hrabia Strafford ze swoim sekretarzem (w Cambridge), Dwaj książęta palatyńscy (Luwr). Jan i Bernard Stuartowie (w zbiorach lorda Cowpera), Snyders z żoną (Muzeum w Cassell, Bristol i Bedford (w zbiorach lorda Spencera); IV. Karci I (w Muzeum drezdeńskiem), Jan Van der Wouwer, z r. 1632 (w Ermitażu petersburskim), Korneliusz Van der Geest (Nat. Gallery w Londynie), Kardynał Bentivoglio z r. 1623 (pałac Pitti we Florencyi), Snyders (w zbioraoh pryw. Carlisle), Portret znany pod nazwą „burmistrza z Antwerpii" (Monachium), Ksiądz Scaglia (w Muzeum w Antwerpii), Filip de Pembroke (Dulwich-College), Van Merstraeten (muzeum w Cassel); V. Margrabina de Brignole-Sala (pałac Rosso w Genui), Żona Ph. Le Roy (w zbiorach R. Wallace), Marya Tassis (w galeryi Lichtensteina w Wiedniu), Żona t. zw. „burmistrza z Antwerpii" (Monachium), Margrabina

Fig. 131. Rodzina Święta w drodze do Egiptu, podług obrazu Yan Dycka, znajdującego się w zbiorach florenckich Pitti.

•jftaE

4"

*•

.:•*■. v;.m

.•

>;•?

x:?

HU|

wi

jŚr I ^

fi :¥ - .    • agi

: *3$ i*

:#li

r

,

# M

R •

•v,

gEM

.

M

E

&

w

w

f

k ltj

0⁴

A

,

*•-.>!>

jK>

* 4

i i

■

*

.

?

&

*

11

Ł^iim

.

V

* M'%

£

: <

-• ■ ,

Spinola (tamże), Małgorzata Lemon (Hampton-Court), Margrabina de Balbi (Dorcbester-House), Księżniczka Oranii (na zamku w Worlitz). Tu wspomnieć też należy i o nieocenionym pod względem pamiątki historycznej oraz sztuki zbiorze portretów współczesnych V. D-owi znakomitości, który artysta ten wydał. W miarę jak z pod pędzla jego coraz więcej wychodziło portretów znakomitych mężów stanu, członków rodzin panujących, uczonych oraz artystów, powziął on myśl wydania zbiorowego tych portretów, zawczasu więc sporządzał małe portre-

wykonaną przez Jakóba Neefsa. Zbiór ten, w ilości 100 (Icones centum) tablic, wydał po śmierci Van den Eudena Gilles Hendrickx w Antwerpii, najprzód bez tytułu i bez daty w trzech seryachi w latach od 1632 do 1641, a następnie ze wspomnianą kartą tytułową w 1645 pod tytułem „Ico-nes principumM. Dalsze edycye, których było do^ r. 1759 piętnaście, były coraz obszerniejsze i doszły do liczby 190 portretów historycznych. W sztychach V. D-a przebija taż sama genialność artystyczna, która cechuje wszystko, co z pod ręki jego wyra-

i i0-

jjl

•K

f®Ł'f

: m.

-.>X:

”,

IPc

fejg

Fig. 132. Dzieci Karola 1-go, podług obrazu Van Dycka, znajdującego się w W indsor Castle w osobnym pokoju,

mieszczącym dzieła tego artysty.

ciki, najczęściej en grisaille, albo zaohowywał pier- i stało, i jakkolwiek V. D. sztycharstwa nie upra-wotne szkice, z których potem sam rysował. Po- j wiał specyalnie, zaliczyć go można, podobnie jak dług tych wzorów sztychowali następnie najpierwsi Rembrandta, do rzędu mistrzów i w tej sztuce. Po-ówcześni sztycharze, jak np. Sćhelte a Bolswert, dobnie jak Rubens, V. D. miał wielu uczniów, a ze Pontius, Vostermann i inni. Wydawnictwa tej zdolniejszych formował sobie współpracowników, .Ikonografii⁻, którą V. D. nieustannie wzbogacał, którzy podług szkiców jego wykonywali obrazy lub podjął się znany drukarz, Marcin van den Enden. kopiowali powtórzenia. Do znakomitszych uczniów Za życia V. D-a zbiór ten wynosił 80 tablic, które j jego zaliczyć należy: z krajowców Jana Roose, później wzbogacone zostały piętnastu sztychami j Piotra Thys, Remigiusza Van Leemput, Jana Vau samego mistrza, kilku innemi, oraz kartą tytułową i Belcamp, Korneliusza de Neve i Jana Van Reyen;

S. S.

S. S.

s. s.

P. Chm.

z Hollendrów: Adryana Hannemanna i Dawida Beck; z innych narodowości: Szwajcara Mateusza Mórian,

Anglika Wilhelma Dobsoua i Szkota Jerzego Ja-meson, przezwanego Van Dyckiem szkockim. Wpływ jego wyraźnym też jest w dziełach Walkera, Laty’e-go i Jerzego Knollera. Wpływ ten trwał i trwa ciągle, Szczególniej w Anglii, gdzie V. D-a uważać można za istotnego twórcę szkoły angielskiej. Na nim wzorowali się Josuah Reynolds i Gainsborough, a poczęści i Lawrence. I Francya odczuła wpływ V.

D-a. Wprawdzie podczas pierwszego pobytu artysty w Paryżu, zdaje Bię w celu pozyskania zamówienia na udekorowanie galery i w Luwrze, artyści franc. zmówili się, aby nie dopuścić obcokrajowca, który przed samą śmiercią swoją ponownie odwiedził Paryż, ale marzenia swego nie ziścił, bo Ludwik XIII pracę tę powierzył Le Sueurowi. Nie mając jednak niebezpiecznego rywala w kraju, artyści francuscy chętnie go naśladowali, a wpływ jego widocznym jest nawet na dziełach Rigaud’ai Largillióre’a.—Porów.

G. P. Bellori „Le vite etc.* (Rzym 1672); R. So-prani „Le vite dei pittori Genovesi“ (Genua 1674);

W. H. Carpenter „Pictorial notices consisting of a memoir of Sir Ant. van Dyck with a descriptive catalogue of his etchings* (Londyn 1844); P. Ge-nard „Les grandes familles artistiąues d' Anvers*

(w „Revue d’histoire et d’archóologie*, 1859, T. I);

Fr. Wibiral „L’ Iconographie de Van Dyck“ (Lipsk 1877), Max Roosses „GeBcbiedenis der Antwerpsche Schilderschool* (Gandawa 1879); Van den Branden „Geschiedenis der Antwerpsche Schilderschool* (Antwerpia 1883); A. Michiels „Van Dyck et ses ślóves“

(Paryż 1881); JuleB Guiffrey „Ant. Van Dyck. Sa vie et son oeuvre" (Paryż 1882), H. Knackfuss „A. Van Dyck* (Bielefeld i Lipsk 1896).

van Dyck Filip, malarz (* w Antwerpii roku 1679—f* 1752), przezwany małym Van Dyckiem, dla odróżnienia od Antoniego V. D-a. Był uozniem Boonena, którego naśladował. Tworzył małe obrazy historyczne, ciemne wnętrza domostw i portrety. W wykonaniu jest drobiazgowy i ma-nierowany.

Dyck Hermann, malarz niemiecki (* 1812 r. w Wiirzburgu— f 1874 r. w Monachium). Malarz przedmiotów architektury i rodzajowy. Ceniony z powodu sumiennego traktowania prac swoich, które mają wiele wdzięku, D. był zarazem jednym z najzdolniejszych rysowników przy „Flie-gende Blatter*. Karykatury jego są najdowcipniejsze. Wydał także „Deutsche Sprichwocter und Reirae in Bildern* (Dusseldorf 1839—40).

Dyczkowski Stefan (w. XVII), doktor nauk wyzwolonych i filozofii, pisarz miasta Wilna, ry-mopis; wydał dzieło p. t. „Rytmophilosophia albo zwierciadło żywota ludzkiego, we czterech końcach ostatecznych; z ciemności zapamiętania, dla bo-jaźni, dla zbawienia, na światło polskiego świata wierszem opisane* (Krak. 1639). Myśl do tego utworu wzięta jest z dzieła Kostera, przetłóma-czonego z łaciny na polski przez Piotra Skargę, jak mówi W. A. Maciejowski; według Juszyńskiego zaś (Dykcyonarz poetów I, 66) brał D. treść z dzieł

ascetycznych Mateusza Radera i Jana Nezyusza. Grzeszy nadętością, rymuje dość swobodnie.

Dydaktyczna poezya (od słowa grec. d i d a-s k ó = nauczam) )est to rodzaj poezyi, w którym żywioł zasadniczy pod względem treści przedstawia się jako rozwinięcie pewnej prawdy, czy to moralnej, czy naukowej, opartej na doświadczeniu lub wysnutej z rozumowania. Niektórzy teoretycy, zwłaszcza romantyczni, opierając się na zasadzie, że najistotniejszemi żywiołami poezyi są fantazya i uczucie, nie zaś rozum, nie tylko lekceważyli ten rodzaj, lecz go nawet potępiali i wykluczali z dziedziny twórczości poetyckiej. Tkwiła w tym wyroku przesada. Jeżeli bowiem będziemy rozpatrywali rozwój poezyi, nie z jakiegoś doktrynerskiego punktu widzenia, lecz szukając wskazówek w jej dziejach, to dostrzeżemy, że pierwiastek rozumowy wchodził zawsze W skład czynników, któremi się posługiwała twórczość poety. Nie mówiąc już o tern, iż każde uczucie i każdy pomysł muBi zawierać w sobie pewną cząstkę pierwiastku rozumowego, czyli innemi słowy, iż bez myśli żadna twórczość istnieć nie może, pamiętać potrzeba, że wśród najdawniejszych przejawów twórczości poetyckiej, obok kształtów epiki i liryki, pojawiają się równocześnie i kształty dydaktyki, takie, jak: przysłowia, allegorye, parabole, bajki. Rychło atoli, oprócz tych drobnych kształtów, zaczęto także obszerniejsze wykłady, dotyczące rolnictwa, filozofii, nauk przyrodzonych, sztuki, przyoblekać w formę poetyczną, tak, że w końcu nie było prawie żadnego tematu, który by nie był wierszami obrobiony. Rzecz naturalna, iż nadużycia w tym względzie, tj. wciąganie do sfery poezyi przedmiotów zgoła niepoetycz-nych, działy się często, gdyż rymopisów zawsze było i jest więcej, aniżeli prawdziwych poetów; te jednakże nadużycia nie mogą zasłaniać oczu na piękno utworów dydaktycznych wogóle, jeżeli tylko one wykonane zostały przez prawdziwie u-talentowanyeh ludzi. Wszak można tak gorąco u-kochać prawdę, jak człowieka, a więc i tę miłość swoją dla prawdy opiewać z równem powodzeniem, jak miłość do człowieka. Dla niektórych nawet umysłów poemata, przeniknięte myślą głęboką, mają więcej powabu, aniżeli np. jakaś romansowa historya. Idzie tylko o to, ażeby prawdy, jakie ma poeta przedstawić, miały zaletę świeżości, — przynajmniej względnej, — i żeby obrazowo (malowniczo, żywo) były wyrażone, żeby zatem przemawiały, nie tylko do rozumu, lecz także do wyobraźni i uczucia czytelnika. „W całej dziedzinie poezyi może się nie znajdzie ani jednego uroku, którymby poeta nie mógł się posłużyć dla nadania prawdzie jaknajwiększego możliwie powabu. Już to przybrać on ją może w żywe malowidła, już to uzmysłowić we wzruszającem opowiadaniu, już to urozmaicić patetycznemi napomnieniami; raz przemawiać może do naszych własnych uczuć, to znów kazać nam współczuć z innymi". O ścisły, metodyczny porządek dbać poeta nie potrzebuje; dość, gdy zachowa ład w planie całości; wszelkiego rodzaju epizody i dygressye są mu dozwolone, byleby potrafił zająć i wzruszyć. Stosownie do tego, czy poeta dydaktyczny bardziej się zajmuje światem zewnętrznym i jego zjawiskami, czy też własnym do tych objawów zewnętrznych stosunkiem, zbliża się bardziej do epika lub liryka; a stąd i działy poezyi D-ej są dwa główne: epiczno - dydaktyczny i liryczno - dydaktyczny. Do działu pierwszego zaliczone są: allegorya, parabola (przypowieść), bajka, satyra, list poetyczny i poemat dydaktyczny, jako najobszerniejszy kształt tego rodzaju poezyi wogóle. Do działu drugiego liczymy ody i pieśni moralizujące, gnomy (myśli), i epigramata (fraszki, pyłki). Ponieważ o każdym z tych jednostkowych kształtów był już, lub będzie w przyszłości oddzielny artykuł, na tern więc miejscu zajmiemy się tylko poematem dydaktycznym. Jak w innych działach literatury, tak i tutaj, lubo w poezyi Wschodu można znaleźć dość liczne przykłady, to przecież one na rozwój twórczości europejskiej dopiero w XIX wieku wpływać zaczęły; możemy je tedy odesłać do specyalnych artykułów Encyklopedyi; tu uwzględnić trzeba jedynie najgłówniejsze przejawy poezyi europejskiej, zostające z sobą w związku giene-tycznym. Najdawniejszym zabytkiem w tej dziedzinie jest poemacik Hezyoda: Prace i Dnie (Erga kai hemerai), będące pobieżnym wykładem zajęć rolniczych, z ubocznemi naukami mo-ralnemi i obrazkami satyrycznemi. Za najdoskonalszy poemat dydaktyczny całej literatury klasycznej uważane jest powszechnie Ziemiaństwo (Georgica) Wergiliusza, celujące nie tylko wykoń-czonem pod względem stylu i wiersza obrobieniem, ale także pięknym układem, z bardzo zręcznemi przejściami od jednego szeregu uwag do drugiego. Zamierzając wyłożyć przepisy, dotyczące wszystkich robót wiejskich, zaczyna poeta od jasnego przedstawienia tematu, dzieląc go na cztery części: 1) u-prawa ziemi pod zboże; 2) ogrodownictwo i hodowla wina; 3) hodowla trzody; 4) pszeszelnictwo. Wierny temu podziałowi, nigdy nie miesza tych czterech działów ze sobą, mówiąc jedynie o tych przedmiotach, które są w ścisłym związku z danym działem. W pieśni pierwszej przedstawia różne sposoby uprawy ziemi, stosownie do własności gruntu, opowiada o początku rolnictwa, opisuje różne narzędzia rolnicze i zaznacza pory odpowiednie do przeróżnych prac wiejskich, jak nie mniej prognostyki niepogody. W pieśni drugiej kreśli różne sposoby, jakiemi drzewa się rozmnażają, rozliczne ich gatunki i środki hodowania; mówi o gruncie odpowiednim dla każdego gatunku, o sposobie poznania natury tego gruntu oraz hodowania winogradu i oliwek. W pieśni trzeciej zajmuje się zwierzętami pożytecznemi w rolnictwie, jako to: końmi, wołami i krowami; potem rozpowiada o trzodach kóz i baranów, oraz o psach, co ich strzegą, nakoniec o chorobach, jakim zwierzęta te podlegają. W pieśni czwartej rozprawia o umieszczeniu pszczół, o ich pożywieniu, o rojach, o ich walkach, o gatunkach pszczół i gospodarce, o czasie, kiedy miód robią, o ich chorobach i sposobie zaludnienia ułów, kiedy rój wyginie.

Encyklop Fowiz. Iluttr Zen, 335. T. lT-tj.

A te wszystkie nauki urozmaicone są i ożywione przykładami i opowieściami, pełnemi wdzięku. Jeżeli Ziemiaństwo pozyskało sobie powszechne uznanie ze względu na sam przedmiot i wdzięk obrobienia, to poemat Lukrecyusza O istocie rzeczy (De rerum natura) zachwycił potęgą wyobraźni i siłą rozumowania; a list poetycki Horacego O sztuce rymotwórezej — elegancyą wysłowienia i dowcipem. Te trzy poemata łacińskie stały się wzorem dla licznej rzeszy naśladowców. Kto chce się zapoznać z ich nazwiskami i tytułami, niech zajrzy do dzieła Sulzera: „Allgemeine Theorie der Schonen Kiinste” (wyd. drugie 1793 t. III, str. 176 — 221, artykuł: Lehrgedicht). Tutaj wspomnę kilka jeno nazwisk, już to ze względu na ich wielką głośność, już to z powodu, że ich utwory były naśladowane i w naszej literaturze. Z Włochów XVI wieku wsławił się Hieronim Vida dwoma poematami łacińskiemi, z których. jeden o sztuce rymotwórezej, drugi o grze w szachy traktuje. Z pomiędzy Francuzów, trzej głównie są godni pamięci: Boileau-Despreaux, autor Sztuki rymotwórezej, która długie lata miała znaczenie prawodawcze w dziedzinie poezyi; Raci-ne młodszy, który napisał wielce chwalony i na nasz język tłómaczony poemat o Religii; orazDelille, którego Ogrody, Ziemiaństwo francuskie, budziły w swoim czasie zachwyt powszechny. Poematami filozofleznemi w języku łacińskim zasłynęli: Polignac, autor Anty - Lukrecyusza, oraz Chorwat Boskowicz, autor poematu o Zaćmieniach. W języku angielskim najgłośniejszy jest utwór Pope’a List o człowieku (tłómaczony parokrotnie na polski), i rzecz o krytyce. U Niemców Haller poematem O początku złego zyBkał sławę.—W naszej literaturze najdawniejszym zabytkiem poezyi dydaktycznej jest wiersz o zachowaniu się przy stole z XV-go wieku. Następne stulecie obfitowało w obszerne poemata tego rodzaju. Mikołaj Rej napisał: „Wizerunk żywota człowieka poczciwego* (1558), Jan Kochanowski przerobił i znakomicie ożywił poemat Vidy p. t. „Szachy*. S. F. Klono-wicz nakreślił po łacinie duży poemat p. i „Vi-ctoria deorum". Pomijam takich, co o myśliw-stwie, gospodarstwie wiejskiem i ekonomice w XVI w. wierszowali, jak nie mniej cały szereg rymowanych wykładów teologicznych z XVII, wspominając tylko pierwszą u nas próbę napisania prawideł rymotwórstwa, dokonaną przez Łukasza 0-palińskiego p. t. „Poeta". Z XVIII wieku wymienić przedewszystkiem należy: * Sztukę rymo-twórczą“, F. S. Dmochowskiego, naśladowaną z Boala i cieszącą się wielkiem uznaniem; dalej poemat o Malarstwie w 5 pieśniach (1790), przez Antoniego Albertraudego nakreślony; „Rolnictwo w czterech pieśniach* (1802) przez Dyzmę Bończę Tomaszewskiego; „Dwie nocy czyli rozmyślanie o sztuce gwiazdarskiej “ (1804) przez Mikołaja Wolskiego. Za najcelniejszy utwór poezyi dydaktycznej u nas poczytywane jest „Ziemiaństwo⁴⁶ Kajetana Koź-miana, nad którem autor w ciągu lat 25 pracował, wydawszy go w całości dopiero w r. 1839, to jest wówczas, gdy dzieła „klasyków* szły

55

P. Chm.

w zupełne zapomnienie. I ci wszakże, co się do klasyków nie liczyli, jak Kazimierz Brodziński, lub też byli twórcami, albo zwolennikami nowego, romantycznego, kierunku, nie gardzili poematem dydaktycznym. Brodziński pracował długo nad nową sztuką rymotwórczą, lecz tylko częściowo ją ogłosił p. t. „Poezyaa. Mickiewicz, wstępując w ślady Kochanowskiego, nakreślił poemacik „Warcaby*, najmniej zresztą czytany ze wszystkich jego utworów. Dopiero po całkowitem zwycięstwie poezyi romantycznej, kiedy płomienna lub eteryczna fantazya, oraz wybuchowe uczucie zapanowały w poezyi niepodzielnie, obszerniejsze utwory dydaktyczne poszły w zupełne zaniedbanie, chociaż w drobnych rodzajach, do tego działu poezyi należących, niejednokrotnie silnie pierwiastek nauczający zadźwięczał.

Dydaktyczna proza stanowi najobszerniejszy • i niewątpliwie najważniejszy dział prozy wogóle; wszystkie bowiem gałęzie wiedzy, zarówno humanistycznej, jak przyrodniczej, do niej należą. Ponieważ każda z nauk, obok ogólnych, wszystkim wspólnych, ma właściwe sobie, specyalne zasady i metody; każdej więc gałęzi umiejętności musi być poświęcona osobna uwaga. Tu zastanowimy się tylko nad temi wymaganiami, które do każdej nauki zastosowane być mogą lub powinny. Gruntowna znajomość przedmiotu; obeznanie się dokładne, zarówno z przeszłością danej gałęzi wiedzy, jako też z najnowszemi wynikami badań; samoistne a przynajmniej krytyczne, ogarnięcie szczegółów, bez tracenia całości z widoku; umiejętny, metodyczny rozkład tematu; jasność, ścisłość i dobitność w przedstawieniu rzeczy—są najistotniejszemi zaletami dzieła dydaktycznego; idzie w niem bowiem o to, ażeby prawdę, i tylko prawdę, zdobytą wogóle przez badaczy, lub też przez samego autora, podać czytelnikowi w sposób przystępny, przejrzysty i dokładny. Wszystko, co ubocznie tylko należy do przedmiotu, a tern bardziej wszystko, co jest zbytecznem do należytego zrozumienia, powinno być usunięte z dzieła; nadmiar szczegółowości, popisywanie się z erudycyą nic nie objaśniającą, chęć wypowiedzenia przy zdarzonej sposobności wszystkiego, co się tylko wie, bez względu na to, czy takie wywnętrzanie się jest na miejsca: są to wady, które noszą miano pedante-ryi, rozwlekłości i zagmatwania. Powab wysłowienia, kwiecistość, przenośnie i porównania, lubo nie konieczne, bynajmniej nie są wykluozone ze sfery stylu dydaktycznego, z jednem atoli zastrzeżeniem, mianowicie, żeby nie szkodziły jasności i ścisłości. „Zasada najściślejszego związku mię-dzy pojęciami — powiada Condillac — winna być stosowaną do pojemności umysłu. Istotnie, im mniej pojęcia jakie są dostępne, tern mniej ich może umysł objąć naraz. Nie dosyć więc umieścić w zdaniu jakiemś tyle pojęć, ile ich tam zmieścić się może w sposób naturalny, ale potrzeba się jeszcze zastanowić: do jakiego stopnia mogą być one obce czytelnikowi? Im trudniejszemi będą dla niego do uchwycenia, tem mniej ich mieścić należy w jednem zdaniu. Styl zatem utwo- / rów dydaktycznych wymaga zazwyczaj, aby zdania były krótkie. Wymaga nadto, ażeby pomiędzy niemi było wyraźne stopniowanie. Nie lubi przejść nagłych, chyba, że pojęć pośrednich łatwo domyślić się można; odrzuca zaś takie przejścia, które służą do powiązania i zbliżenia rzeczy nie chodzących ze sobą w parze. Zna jeden tylko sposób wiązania pojęć, to jest umieszczanie każdego na właśeiwem miejscu. Tym sposobem unika rozwlekłości i powtarzań i osiąga największą ścisłość. Prawda, że ścisłość ta przedstawia niekiedy rzeczy tak szybko, że ujdą uwagi czytelników, nie czytających z dostateoznem zastanowieniem. Atoli gdyby się chciało im dogodzić, wpadłoby się w gawędziarstwo — i to częstokroć bezużyteczne. Pisarz zmierzaj ąoy do doskonałości zadawalnia się tern, że go pojmują ludzie, co czytać umieją. Przyjdzie czas, kiedy nikt się nie ośmieli oskarżać go o niezrozumiałość. Nie wystarcza przedstawiać myśli w całej ich jaśni: trzeba jeszcze uzmysłowić je za pomocą przykładów. Ale baczyć należy, żeby nie było ich za dużo dla czytelników wykształconych, lecz dosyć dla innych. Przykłady łąozące z oświeceniem przyjemność nadadzą się ku temu najlepiej, gdyż nie będzie obawy o ich zbyteczność. Wszystko polega na czerpaniu z dobrych źródeł. Dodam jeszcze, że jeżeli przykład jest potrzebny do zrozumienia myśli, to nie należy zaczynać od myśli, jak się to dzieje zazwyczaj, ale od przykładu. Nauczanie j9st suchem, jeśli nie jest zdobnem. Pisarz winien naśladować przyrodę, która przyjemnością złoci wszystko, co ma się stać dla nas użytocznem. Nic-by nie była dokonała dla zachowania nas, gdyby wrażenia nauczające nas nie były przyjemnemi. Wybierz więc sobie drogę pośród najpiękniejszych krajobrazów; niech to, co architektura ma najładniejszego, utworzy tam tysiączne punkty widzenia; jednem słowem: pożyoz od sztuk piękaych i od natury wszystkiego, co może upięknić prawdę. Jednakże, strzeż się ją zaciemniać; pragnie ona być strojną, ale odrzuca wszystko, co ją zakrywa. Najlżejsza zasłona wprawia ją w kłopot... Co do szczegółów stylu, trzeba z pośród zwrotów, najbardziej się nadających do wyrażenia związku myśli, wybierać takie, co obudzają zajęcie, jakiem przejąć należy dla prawd, których się naucza. Śmiesznym byłby styl, gdyby wyrażenia zaznaczały zbyt wielkie zajęcie; byłby zimnym, gdyby nie zaznaczały go wcale. Jakkolwiek właściwością filozofa jest dostrzegać, nie skazano go przecież na wyzbycie się uczucia; a nie wiele się interesujemy sprawami, o których nam mówi, jeśli on sam nie wydaje się interesować niemi* (Condillac .Art d’ćcrire*, trzeci tom „Cours d’ótude”; Paryż 1795, księga IV, rozdi. 2). Z kształtów jednostkowych prozy dydaktycznej główniejsze są: Przysłowie, Maksyma (Senten-cya), Anegdota, Koncept, Bajka (Apolog), Parabola (Przypowieść), Allegorya, Charakterystyka (Wizerunek), Rozprawa (Dyssertaoya), Rozbiór (Reoen-zya, Krytyka), Monografia naukowa, Podręcznik naukowy, System umiejętności i filozofii. Każdy z tych kształtów pod właściwym wyrazem znalazł

P. Chm.

już lub znajdzie w niniejszej Encyklopedyi stosowne objaśnienie.

Dydaktyka (od SiSdcmo, uczę), jest jednym z działów Pedagogiki, mającym za przedmiot u-miejętne stosowanie zasad nauczania, w celu wykształcenia i wszechstronnego rozwinięcia władz umysłowych wychowańca. Wykazanie, w jaki sposób i przez kogo zasady nauczania rozwijały się w czasie, należy do Historyi pedagogiki (ob.); wyjaśnienie celu, środków i sposobu nauczania jest zadaniem Dydaktyki. Ponieważ nauczanie polega: bądź na rozwijaniu uzdolnień w kierunku czysto praktycznym do wykonywania zajęć wymagających zręczności i siły; bądź na udzielaniu tylko pewnych, a koniecznych w życiu człowieka wiadomości; bądź też daniu gruntownych podstaw nauk w celu ułatwienia zdobycia wiedzy w naj-rozleglejszem tego słowa znaczeniu: przeto i D. obejmuje różne nauczania stopnie, lubo w zasadzie do trzech głównych odnosi się przedmiotów: ucznia, jako swego celu; nauk, jako środków kształcenia; i nauczyciela, który z ich pomocą, przy użyciu odpowiednich sposobów, czyli metod, ma rozwinąć wrodzone wychowańca zdolności. Wszystko to zaś streszcza się w pojęciu szkoły, która pod pewnym względem obejmuje zarówno wychowanie domowe, jak i publiczne. Pierwszem zadaniem nauczyciela jest umiejętne stosowanie całego trybu nauczania do wieku, sił fizycznych, temperamentu i zdolności wychowańca. W państwach, które przeprowadziły u siebie zasadę obowiązkowego nauczania, rok 6-ty życia skończony uważa się za epokę, w której naukę z dzieckiem rozpoczynać należy. Odtąd, pod osobistą odpowiedzialnością rodziców, każde dziecko musi być wysyłane do szkoły lub w domu prowadzić naukę w przepisanym zakresie. Zdaje się przecież, iż rok 6-ty nie jest odpowiedni do zasadzania dziecka na ławie szkolnej nad książką. Jeszcze ono potrzebuje wzmacniać i rozwijać siły fizyczne. Gimnastyka szkolna, choćby stosowana umiejętnie, nie zastąpi nigdy ruchów swobodnych, niekrępowanych ściśle oznaczoną godziną i regulaminem, jakiemu dziecko w szkole z konieczności podlega. Im wcześniej zresztą rozpoczyna naukę, tem więcej umysł wysila. Każdy zaś wysiłek powoduje nadmierną u-tratę cząstek materyi mózgowej, co się później na całym organizmie odbija. Właściwie rok 7-my skończony jest najodpowiedniejszym do rozpoczęcia z dzieckiem nauki formalnej, jako chwila, w której w jego umyśle kończy się proces przyswajania sobie wyobrażeń z otaczającego świata, a natomiast występują siły, domagające się innego ćwiczenia. Zresztą wcześniejsze lub późniejsze rozpoczynanie z dzieckiem formalnej nauki warunkuje sam ustrój jego fizyczny. Wątłe, beikrwiste, nad wiek wybujałe, nerwowe, nie może tyle godzin poświęcać pracy, ani tyle materyału naukowego sobie przyswoić, co rozwinięte normalnie. Również dzieci nadmiernej tuszy, a stąd ociężałe i mniej do nauki ochotne, wymagają z innych względów rozważnego z niemi postępowania. Do pracy systematycznej należy je wdrażać powoli, przedewszystkiem zaś zwracać ku temu usiłowania, by przez odpowiednie ćwiczenia doprowadzić do równowagi ich siły fizyczne z umysłowemi. — Temperament (ob.) odgrywa niemniej ważną rolę w stosunku wychowawcy do uoznia. Już Rej dawał rodzicom odpowiednie wskazówki, jak go w dziecku rozpoznawać należy („Żywot człowieka poczciwego” ks. 1, 8, 13, 14, wyd. 1859), a lubo go nie oznacza właściwem mianem i tylko za ja* kąś lipkość, rozlaną po całun ciele, uważa, przecież trafnie określa czworakie typowe jego odmiany, mając na myśli: choleryka, flegmatyka, me-lancholika i sangwinika, którego nazywa krewni-kiem. Gdy jednak Rej ogranicza swe rady jedynie do pokarmów, które każdemu z tych temperamentów są przeciwne; dzisiejszy pedagog pod wielu względami z niemi liczyć się musi, jeżeli nie chce skrzywić charakteru powierzonego sobie ucznia. Każdy z nich bowiem innego sposobu postępowania wymaga. Gdy flegmatyk, mniej wrażliwy na nagany i kary, sam własną winę pod wpływem refleksyi uznaje, choleryk zapala się gniewem i przeżuwa długo urazę, która nierzadko przeradza się w nienawiść. Temperament znów krwisty wybucha łatwo, ale zwykle gniew jego krótki i nad urazą bierze górę dobra natura. Natomiast melancholik każdą niesprawiedliwość odczuwa głęboko i traci wiarę w swe siły. Różnice te występują i w nauce, w sposób sobie właściwy. Flegmatyk myśli powoli i nie zawsze na pytanie daje bezzwłoczną odpowiedź; stąd w obec mniej cierpliwych nauczycieli często za nieuka u-chodzi. Melancholik znowu potrzebuje więcej zachęty, niż choleryk, który, przy wyźszem uzdolnieniu, odznacza się zwykle wygórowaną ambioyą i żądzą prześcignięcia innych w nauce. Najwięcej kłopotu wychowawcom przyczynia temperament Bangwiniczny, do swawoli zawsze pierwszy, a niezdolny na żadnym przedmiocie utrzymać dłuższej uwagi. Różnice te, zarówno w domowem wychowaniu, jak i w szkole, na baczną zasługują uwagę. Nieuwzględnione, stają się często powodem nagan i kar, na które w wielu wypadkach dzieci zasługują tylko o tyle, że się na razie nie mogą w popędach swej natury powstrzymać, innemi słowy, że taki, a nie inny po rodzicach odziedziczyły temperament. Nie mniej ważnem zadaniem nauczyciela jest poznanie zdolności ucznia. Bez tej dya-guozy niepodobna mu postawić względem niego swoich wymagań. Tu jedną wszakże należy zrobić uwagę. Nie wszyscy przychodzimy na świat jednako pod względem umysłowym wyposażeni. Natura przecież nie jest macochą i, prócz niewielkiej stosunkowo liczby od urodzenia upośledzonych umysłów, ogół w ogromnej większości posiada uzdolnienie średnie, które przy dobrej woli i praoy pozwala pokonywać wszystkie trudności nauki. Jeżeli więc tak znaczna liczba uczniów okazuje nieudolność w przyswajaniu jej sobie, przy normalnym stanie umysłu, to przyczyna tego tkwi, nie w ograniczeniu władz rozumowych, lecz najczęściej w ich przytłumieniu przez zaniedbane lub wadliwe pierwotne wychowanie. Wpływają na to

ubóstwo, warunki otoczenia, a przedewszystkiem brak taktu pedagogicznego ze Btrony samych wychowawców. Zwykle w dwie ostateczności wpadamy: albo przeciążamy dzieci nauką zaraz w pierwszej chwili jej rozpoczęcia, albo też zaniedbujemy je, i dopiero gdy już czas myśleć o szkole, od razu zapędzamy je do książki. I w jeinym, i w drugim przypadku zniechęcenie musi dzieckiem owładnąć: tam wskutek nadmiernego wysiłku, tu z powodu zasmakowania w próżniactwie. Gorzej, gdy sami zrażamy je do książki wprzód, nim mu ją damy do ręki. A dzieje się to, gdy dziecko niczem nie zajęte staje się hałaśliwem i stąd dla nas nie-znośnem. Wtedy, dla przyprowadzenia go do porządku, używamy pogróżki: „Jak nie będziesz grzeczny, zasadzę cię do książki*. Rzecz naturalna, iż dziecko przywyka widzieć w niej wroga swej samowoli i swobody, i gdy zacznie się uczyć, o tern myśli jedynie, by ją jak najprędzej między rupiecie wyrzucić. Otóż, przy ocenianiu zdolności ucznia, należy uwzględnić te wszystkie okoliczności, jakie mogły powstrzymać naturalny rozwój jego władz umysłowych, a obok tego pamiętać, że jakkolwiek władze umysłu dają się rozwijać u-miejętną uprawą, to jednak rozwój ich w każdym osobniku ma od natury zakreślone granice—słowem: że tylko to w duszy wychowańca przez wykształcenie można rozwikłać, co już w nim tkwi w zarodzie. Stąd łatwo zrozumieć, jak zgubnem dla przyszłości dziecka jest narzucanie mu z góry jakiegoś powołania, zawodu, dla tego tylko, że on lepiej w danej chwili popłaca, lub odpowiada osobistym naszym pragnieniom. Człowiek bowiem tern jedynie być może, do czego uzdolnienie posiada, całe zaś wychowawcy zadanie polega na tern, by złożone inpotentia w duszy dziecka zdolności wszechstronnie rozwinąć i doprowadzić je do zupełnej równowagi i harmouii. Do tego zaś dopomagają rozmaite środki nauczania. Myliłby się jednak, ktoby mniemał, że je stosować należy dopiero z chwilą, gdy z dzieckiem formalną rozpoczynamy naukę. Konieczność bowiem ich użycia występuje już wtedy, gdy ono mówić zaczyna. Jest to właśnie okres, w którym zdobywa największą ilość wyobrażeń i pamięciowo przy-Bwaja sobie wszystkie nazwy przedmiotów oraz czynności, które-to nazwy najczęściej po swojemu urabia (la tama—lampa, mai as—masło, meczy—beczy, od me). Jeżeli więc dbałość o prawidłowe wymawianie w tej dobie jest konieczną; to niemniej waźnem równoczesne kształcenie wyobrażeń dziecka, które, od pierwszej chwili rozbudzenia się w niem uwagi i zdolności różnicowania, zdobywa je z niesłychaną szybkością. Okres ten umysłowej bierności, trwający do 7-go roku życia włącznie, ma nader doniosłe znaczenie. W tym bowiem czasie dziecko największy zapas umysłowego materyału zdobywa, a im jaśniej, im plastyczniej wyobrażenia te w swym umyśle odtwarza, tern dokładniejsze później będą jego pojęcia i sądy. Wyobrażenia pochwycone dorywczo, bez wyraźnych cech przedmiotom właściwych, stają się źródłem takioh wad umysłowych, jak powierzchowność sądów i niezdolność skupiania dłużej nad czemkolwiek uwagi, co koniecznie odbić się musi w pó-źniejszem kształceniu, a nawet w życiu całem. Od tych jednak wad kardynalnych może dziecko uchronić takt rozumnej i obowiązkom swym oddanej matki, która powinna być zarówno karmiciel-ką, jak pierwszą jego wychowawczynią. Trud ten dydaktyczny dziecko jej samo ułatwi. Jego pytania: „A co to? A dla czego? A na co?“, byle nie zbywane niepedagogicznem: „Daj mi pokójl Nie nudź mnie!*, stanowią ważny moment przejścia do tak zwanej Nauki o rzeczach, polegającej na budzeniu w dzieoku zajęcia do każdego przedmiotu, który nasuwa się jego uwadze. Dziecko wprawdzie na żadnym z nich nie może zatrzymywać jej długo; ale do wychowawczyni należy zaciekawić je i chwilowo okazane zainteresowanie się dla celów dydaktycznych wyzyskać. Wprawdzie środowisko, w którem dziecko przebywa, nie zawsze dostarcza ku temu odpowiedniego materyału. Dzieci, wychowywane np. w mieście, nie mogą znać wielu przedmiotów i zajęć, z któremi dzieci wychowywane na wsi spotykają się na każdym kroku, i przeciwnie. Tym brakom jednak odda-wna zaradził Jan - Amos Komeński (ob.). Dzieło jego: „ Orbis sensualium pictus* (Świat zmysłowy w obrazach), w r. 1658 w Norymberdze wydane, namnożyło tyle metod obrazkowych, czyli t. zw. Malowanek, że z ich pomocą można wyrównać te różnice z łatwością. Zaznajamiają one dziecko nie tylko z przedmiotami, których w swem otoczeniu znaleźć nie mogło; ale nadto pogłębiają wyobrażenia o rzeczach już poznanych z natury i nowy ku nim obudzają w niem interes. Przedmiot zresztą namalowany jest stały: może mu więc poświęcić przez czas dłuższy uwagę, niż gdy go w naturze widzi najczęściej ruchomym. Nadto takie obrazkowe wydawniotwa mają jeszoze inne pod względem dydaktycznym znaczenie. Dziecko, poznając wprost z natury przedmioty, zdobywało pierwsze o nich wyobrażenia jedynie w sposób przypadkowy, dorywczy; tymczasem w dobrze ułożonych malowankach przedmioty grupują się według rodzajów i gatunków. Tak np. sprzęty domowe gatunkują się na pokojowe i kuchenne; narzędzia gospodarskie na rolnicze i ogrodnicze; rzemiosła: na kowalstwo, ślusarstwo, stolarstwo i t. p. Tym sposobem w dorywczo zdobyte wyobrażenia dziecka wprowadza się pewien ład, klasyfikacyę. Bez tego w młodej głowie powstanie chaos. W późniejszym wieku osiąga się to jeszcze skuteczniej, gdy ową metodę unaoczniającą zastosujemy do trzech królestw natury, słowem: gdy mu do ręki damy atlas geograficzny, lub w szkole porozwieszamy po ścianach tablice z dokładnem wyobrażeniem zwierząt, roślin i minerałów, zgrupowanych według cech rodzajowych i gatunkowych z podziałami na gromady i rzędy. Rzecz prosta, iż okazy kolorowane mają wyższość nad bezbarwnemi, wypchane— nad wyobrażonemi w atlasie. Również zbyteczna nadmienić, iż tablice wyobrażające wypadki z Historyi ś. i z dziejów są nie mniej kształcącemi środkami. O nauce tych przedmiotów w zwykłem rozumieniu jeszcze być mowy nie może; przecież anegdotycznie nie wadzi z niemi dzieci, zwłaszcza bardziej rozwiniętych, oswajać. Pominąwszy, że poglądowo dochodzą one do świadomości wielu dla nich ciekawych wydarzeń; zdobywają przy-tem jeszcze wyobrażenie czasu w przeszłości, co już wychodzi po za granice warunków ich bytu w chwili obecnej. Niedość wszakże otoczyć je choćby najstaranniej dobranemi okazami przedmiotów, zostających w związku z życiem i naturą, lub rozwinąć przed ich oczyma obrazy ważniejszych zdarzeń dziejowych. Wychowawca, czy-to w osobie ojca, matki, ochmistrza lub ochmistrzyni, nie może zapominać ani na chwilę, że to on właśnie jest łącznikiem pomiędzy umysłem dziecka a tym światem obrazkowym, w który wlać życie, oświetlić go właściwie i wprowadzić do niego wycho-wańoów powinien. Do tego zaś celu najskuteczniej wiodącemi środkami są: op o wiada ni a, objaśnienia i czytanie. Pierwsze, posiłkując się mąteryałem, jaki przedmiot z natury lub na obrazku nastręcza, prowadzone w sposób żywy i zajmujący, stać się może dla dzieci źródłem niewysło-wionej rozkoszy. Die Kinder, sie horen so gernel Z tej wrodzonej ich ciekawości zdolny pedagog może, nawet dla późniejszej nauki, osiągnąć wielorakie korzyści. Przedbwszystkiem przyucza je do zwracania przez czas dłuższy uwagi na jeden przedmiot, co, stając się przyzwyczajeniem, uzdolni je później do słuchania bardziej oderwanych wykładów; powtóre, zamiast pojedyńczych wyobrażeń, roztacza przed niemi cały szereg obrazów, składającyoh się na ogólniejsze pojęcie; nako-niec, rzuca w ich dusze pewną treść, która dla ich myśli na długo dostarczy obfitego materyału, Rozumie się, że opowiadania tego rodzaju wtedy tylko w umysłach dzieci trwałe pozostawiają wrażenie, gdy nie przekraczają sfery ich pojęć i gdy wychowawca umie z przedmiotu wydobyć to, co istotnie zająć je może. Potrzeba tylko wystrzegać się ogólników i pamiętać, że krótkość opowiadań bynajmniej nie jest tu zaletą. Im młodszyoh mamy przed sobą słuchaczów, tern obszerniej i szczegółowiej należy przed nimi rzecz roztoczyć. Te bowiem drobiazgi, które dla starszych są obojętne, dla nich mają właśnie pierwszorzędne znaczenie (por. W. P. G. Curt-man „Lehrbuch des Unterrichts“ 2 Th.,’31, 1866). Dotąd dziecko poznawało właściwie cechy wyróżniające jedne przedmioty od drugich. Był to ważny nabytek, gdyż na nich mogło swe sądy opierać, wreszcie dopatrywać własności wspólnych lub wręcz sobie przeciwnych—słowem: porównywać je z sobą. Zyskiwała na tern nadto pełność i dokładność wyobrażeń, i co za tern idzie, możność oznaczenia, jakim jest przedmiot. Przecież własności przypadkowe, a więc takie, bez których ten przedmiot istnieć może, nie wykazują jeszcze jego istoty; pod względem dydaktycznym mają wprawdzie nieocenioną wartość, gdyż ułatwiają jego opisywanie, ale nie określają czemonjest, czyli nie dają o nim pojęcia, Tymczasem, gdy dziecko wskazuje na przedmiot i pyta, co to jest? już się od nas jego określenia domaga. Zbyć je lada odpowiedzią można; jeżeli jednak w jego umysł chcemy rzucić trwałe podwaliny logicznego myślenia, to w udzielaniu określeń należy być nader ścisłym i dokładnym. Jeżeli wychowawca nie uchwyci trafnie cech rodzajowych i gatunkowych przedmiotu, określenie jego będzie wadliwe i tylko zamęt w młode głowy wprowadzi. Na tę jednak stronę wykształcenia najmniej zwracamy uwagi. Iluż-to z młodzieży nie umie określić: ozem jest drzewo, krzew, pług, a nawet najpospolitsze przedmioty, z któremi się codzień spotyka? Tylko nawyknienia wyniesione z dzieciństwa, a przez prawidłowe rozwijanie umysłu nabyte, mogą wdrożyć do podobnych czynności. Takie też wyjaśnienia przedmiotów stanowią drugi stopień w rozwoju władz umysłowych: po zdobyciu wyobrażeń, urabiają pojęcia. Utrwaleniu już zdobytych i przyswojeniu nowych dopomaga czytanie dziecku powiastek, bajek i opisów. Pozostaje ono jednak w odwrotnym do opowiadań stosunku. Gdy bowiem główną zaletą tych ostatnich jest obszerne, lubo zastosowane do pojęcia dziecka, traktowanie przedmiotu; do czytania, przeciwnie, należy mu dobierać, zwłaszcza w początkach, rzeczy krótkich, ale pod względem treści zajmujących i z przedmiotami już poznanemi pozostających w związku. Przyczyna tego do zrozumienia łatwa. Słowo żywe, urozmaicone wyrazem oczu, grą rysów i gestami opowiadającego, zdolne jest podtrzymać w wyższym Btopniu uwagę małych słuchaczów, niż czytanie im nawet bardzo zajmującej rzeczy, ale bądź co bądź, ujętej w formę skomplikowaną i sztuczną, Rozumie się, iż z takiego czytania tern większą korzyść odniosą, im więcej przez odpowiednią modulacyę głosu wiejemy życia w wyrazy. Zajęcie jednak obudzone tym sposobem nie jest jeszcze wszystkiem. Dziecko może słuchać czytanej rzeczy z uwagą, lecz może jej nie rozumieć, lub ją sobie mylnie według własnych wyobrażeń tłómaczyó. Należy więc przekonać się: czy każdy wyraz rozumie, czy zawarte w nim wyobrażenie zdobyło. Po dokładnem wyrozumieniu wyrazów przyswojenie treści jeat drugim celem czytania. Przecież i to nie przyniosłoby jeszcze korzyści, gdyby dziecko nie umiało przewodniej myśli w niej uchwycić. Do tego zaś szczególniej nadają się bajki, tak ściśle ze światem zwierzęcym związane. Nie idzie o to, by się ich na pamięć uczyło. Pamięć jego i tak już dość nad utrwaleniem przyswojonych wyobrażeń pracuje; ten świat jednak fabuł, odpowiednio dobraaych, może dla jego umysłu przynieść inne nabytki. Przedewszystkiem budzi w niem wyższy stopień zajęcia się kaźdem znanem zwierzęciem, z którem się w bajce spotyka; daje mu poznać obrazowo jego cechy i właściwy charakter, co kształci wyobraźnię i estetyczne uczucia, gdy znowu sens moralny rozwija w niem stronę etyczną. Nadto krótkie bajki nadają się wielce do ustnej reprodukcyi, czyli opowiadania, co jest daleko ważniejsze od machinalnego uczenia się ich na pamięć; tym bowiem sposobem dziecko przywyka do wiązania i wypowiadania własnych myśli i daje możność poprawiania błędów swego języka. Świat dziecię-oy w powiastkach pod innym znowu względem nastręcza sposobność budzenia w niem moralnego uczucia. Tylko nie zawsze bezpiecznie jest wytykać dziecku wady i narowy, o jakich mówi powiastka, jeżeli ono samo im podlega; najozęśoiej bowiem osiągamy skutek przeciwny. Zawstydzone, może się zaciąć w uporze i pozostać przy swojem. Jednej matce udaje się to czynić bezkarnie, bo ona każdą naganę umie osłodzić miłością. Ochmistrz powinien dziecko pozostawić własnej refiek-syi. Wtedy ono samo poczuje się do przywar, i, widząc złe ich następstwa, będzie usiłowało z nich się otrząsnąć, by stać się podobnem do tych bohaterów dziecięcych, których zalety budzą w niem samem szlachetniejsze uczucia. Im zaś więcej zasmakuje w tych bajkach i powiastkach, tern bardziej u-kocha książkę, która mu dostarcza tylu umysłowych rozkoszy, tern wcześniej zapragnie poznać te drobne, tajemnicze w niej znaki, w które ten świat zwierzęcy i dziecinny tak cudownie został zaklęty. Niekiedy w dzieciach rozwijanych starannie żądza czytania obudzą się tak silnie, że często same własnym przemysłem zdobywają tę umiejętność, robiąc niespodziankę rodzicom, którzy naukę czytania odkładali na czas późniejszy. W jaki sposób w razach zwykłych przystępować do niej, wyjaśniono w artykule Czytanie (ob.); tu dodamy tylko, iż z dzieckiem czytającem trzymać się należy tej samej metody co do objaśnień wyrazów, wyrozumienia treści i wykrywania zasadniczej w niej myśli, jak kiedyśmy mu sami czytali. Owszem, teraz nawet musimy rozciągnąć jeszcze ściślejszą kontrolę nad jego wyobrażeniami, pojęciami i sądami, jakie w skutek rozszerzonej lektury zdobywa, by nietylko je utrwalać i pogłębiać, lecz i w razie możliwych zboczeń prostować. Do tego zaś prowadzi sokratyczna wymiana myśli pomiędzy wychowawcą a uczniem, przez rzucanie mu pytań umiejętnie sformułowanych. Tym sposobem można wypróbować wartość wiedzy przez dziecko z tego źródła zdobytej, oraz przekonać się o stopnio-wem rozwijaniu się jego umysłu. Są to rzeczy powszechnie znane, ale zastosowanie ich w praktyce wielkiego taktu i doświadczenia wymaga. Nie dość bowiem ściśle określone pytanie może łatwo ucznia zbić z toru i wywołać odpowiedź wprost oczekiwanej przeciwną. Inne też wymagania stosowane być muszą do odpowiedzi, w których dziecko zdaje sprawę z tego, co poznało z o-powiadań, wyjaśnień i czytania, a inne, gdy w nich owe sądy na własnych spostrzeżeniach opiera. Również innej metody trzymać się musimy z jednym, a innej z wielu uczniami. W każdym razie nie należy poprzestawać na odpowiedzi w formie gołosłownego twierdzenia lub przeczenia, gdyż tym sposobem dogadzalibyśmy tylko lenistwu umysłowemu dziecka i rozminęli się) z głównem zadaniem, polegającem na stopniowem rozwijaniu i wzmacnianiu sił umysłowych wychowańca. Odpowiedzi winny być uzasadnione, o ile na to stać dziecko — logicznie. Tylko tak przygotowany u-mysł może z nauk formalnych istotne odnieść korzyści. Rozpoczęcie ich z rokiem 7-ym, skończonym będzie tylko naturalnem przejściem od wyobrażeń i pojęć zdobywanych konkretnie do urabiania ich z materyału, jaki każda nauka o-bejmuje swoim zakresem. Nauki te, stanowiące przedmiot t. z. nauczania średniego, są tylko przygotowaniem do zdobycia wiedzy, którą daje uniwersytet, politechnika, oraz inne wyższe zakłady. Nauczanie średnie mieć powinno trzy bezpośrednie cele 1) Kształcenie ciała; 2) kształcenie umysłu; 3) kształcenie woli. Kształcenie ciała obejmuje: A). Rozwijanie sił fizycznych. Jako środki: gimnastyka, konna jazda, nauka pływania, łyżwiarstwo, taniec, fechtunek. B) R o z w i-janie zręczności. Jako środki: a) rysunek* nauka pisania, b) roboty ręczne: dla chłopców: wycinanie z drzewa (Laubsage), introligatorstwo, to-karstwo; dla dziewcząt: robótki na drutach, szycie, koronkarstwo. II Kształcenie umysłu. A) Nauki formy: a) języki: ojczysty, nowożytne, starożytne, b) matematyka: arytmetyka, algebra, geometrya, logika. B.). Nauki treści: a) opisowej: nauki przyrodnicze, geografia; b) doświadczalnej: fizyka, chemia, geografia matematyczna. G). Nauki etyczne: religia, dzieje, literatura i jej historya. III Kształcenie woli, czyli wyrobienie charakteru. Środkami do tego: a) przykład domowy, czyli ideały rodzinne; b) przyzwyczajenia; c) budzenie poczucia obowiązku; d) hartowanie woli przez pokonywanie złych skłonności i trudności w nauce; e) ideały etyczne. — Co do 1-go. Samo z siebie wynika, że pod względem kształcenia ciała dziecko nie może być zaniedbane nawet w pierwszym, nepio-dyczuym (niemowlęcym) okresie. Potrzeba ruohów swobodnych jest dla niego warunkiem zdrowia i prawidłowego fizycznego rozwoju; ale aż do 7-go roku życia wystarcza dla niego: bieganie, piłka, skakanie przez sznur lub obręcz, wreszcie różne gry na otwarłem powietrzu. Wcześniejsze rozpoczęcie właściwej gimnastyki, choćby tylko ograniczone do ruchów kończyn górnyoh i dolnych, może być dla dziecka w wielu razach szkodliwem. Bez porady też doświadczonego lekarza do podobnych ćwiczeń przystępować nie można. Trudno bowiem przewidzieć, czy dziecko nie ma jakiej wady organicznej ukrytej, której rozwój, w skutek nadmiernego rozszerzania przy ćwiczeniach klatki piersiowej, można niebacznie przyśpieszyć. Od chwili jednak, gdy z rozpoczętym ósmym rokiem życia przez ruchy swobodne dziecko dostatecznie rozwinie swe muskuły i mięśnie, gimnastyka, w o-bec rozpoczętej nauki książkowej, staje się niemal koniecznością, jako środek mający utrzymać równowagę pomiędzy jego umysłowemi a fizycz-nemi siłami. Przecież iw tym okresie należy być z ćwiczeniami gimnastycznemi ostrożnym; wymagające bowiem nadmiernego wysiłku, zamiast wzmocnić, osłabiają organizm. Właściwie też do lat 12 jedynie gimnastyka szwedzka bez szkody dla zdrowia zastosować się daje. Wszelkie turnlaufy, młynki (obrót całem ciałem na drążkach umocowanych poziomo), i tym podobne łamańce, po za tę porę wieku usunięte być winny. O znaczeniu jazdy konnej mówić byłoby zbyteczna: opróóz wyrabiania siły, zręczności, nadaje ona nadto estetyczny układ całej postaci; nigdy zaś dosyć nie można zalecać nauki pływania, która, prócz gimnastycznego, ma jeszcze praktyczne, a nader doniosłe, znaczenie. Iluż - to ludzi wskutek braku tej umiejętności straciło życie, ilu dzielnych pływaków ocaliło innych od śmierci! — Po zajęciach, mających na celu rozwój sił fizycznych w ogóle, nsjważniejszem zadaniem jest wykształcenie ręki, pierwszym zaś środkiem wiodącym do tego — nauka rysunku. Dziecko, czując potrzebę działania, okazuje od najpierwszych lat nieprzeparty popęd do użycia węgla, kredy, lub ołówka. Zaledwie go w rączce utrzymać zdoła i znajdzie kawałek papieru, już kreśli na nim różne zygzaki, wierząc, iż odtwarza otaczające je przedmioty. Z tego też popędu wrodzonego D. powinna właściwą korzyść wyciągnąć, a przedewszystkiem zajęciom tym nadać umiejętny kierunek. Nietylko urabiają one rękę, ale kształcą oko i wdrażają do zatrzymania uwagi na jednym przedmiocie przez czas dłuższy. Dziecko może jednak łatwo do tych zajęć się zrazić i, jak każdą zabawkę, zarzucić, jeżeli, pozostawione bez odpowiednich wskazówek, przekona się, iż samo niczego dokonać nie zdoła. Temu jednak zapobiega metoda P r o-b 1 a (ob.), oraz w jej duchu wydawane wzorki rysunków na kratkowanym papierze. Dziecko przedewszystkiem powinno nabywać wprawy w kreśleniu ołówkiem linij pionowych, w kierunku przez kratki wskazanym, powiększając stopniowo ich długość, według wysokości kwadratów, to w górę, to na dół, łącząc górne linie z dolnemi i wytwarzając rozmaite z tych połączeń grupy, które, o-prócz kształcenia uwagi i ręki, dają wyobrażenie stosunków i proporcyj, a obok tego przynoszą zadowolenie dziecku, iż samo może czegoś dokonać. Podobne ćwiczenia należy następnie z liniami poziomemi rozpocząć, jak tylko w kreśleniu pionowych pewnej wprawy nabierze. Urozmaicenie, jak w pierwszym razie, i tu jest także koniecz-nem, z tą różnicą, że je można wzmocnić przez kombinacye tych dwóch, wręcz przeciwnych sobie, kierunków. Jakoż, przez wzajemne ich łączenie dziecko może wytwarzać kąty proste, czworoboki i kwadraty. Skoro zaś w tern należytą wprawę zdobędzie, można je zachęcić do kreślenia linij w kierunku ukośnym, od ręki prawej ku lewej i przeciwnie. Przecięcie się tych dwóch kierunków ze sobą da mu pojęcie kąta, jak znowu przecięcie ich linią trzecią — trójkąta. Ćwiczenia tego rodzaju, jako zasadnicze, powinny trwać, dopóki dziecko w kreśleniu tych kierunków i figur nie zdobędzie wprawy o tyle, by mogło na kratkowanym papierze, według danych wzorów, odtwarzać różne przedmioty, jak sprzęty domowe, budynki, w najogólniejszych zarysach. Skoro zaś już ołówkiem władać potrafi, można mu w rękę dąć pióro i rozpocząć z niem naukę pisania. Tym sposobem kształcenie ręki odbywa się odtąd w dwóch, wzajemnie pomagających sobie, kierunkach. W rysunku, w dalszym ciągu, dziecko od kwadratów, kątów i trójkątów, przechodzi do wielokątów o coraz większej liczbie boków, by się te coraz bardziej do linii krzywej, czyli okręgu koła, zbliżały; w nauce pisania — od lasek prostopadłych i pochjłych do najwięcej zbliżonej do nich litery i, a następnie do półkolistych c, e, oraz zbliżonego do koła o, co mu już pozwala rozmaite kombinacye znaków piśmiennych wytwarzać. Czem jest w rysunku łąozenie rozmaitego rodzaju linij w celu odtwarzania różnyoh przedmiotów, tern w pisaniu są połączenia liter w wyrazy. Po zdobyciu należytej wprawy w robotach na kratkowanym papierze uczeń może przystąpić do ćwiczeń odręcznych, do rysunków wzorowanych na odlewach gipsowych, poczynając od figur geometrycznych i najprostszej oruamentacyi, do bardziej złożonych, wreszcie- do pojedyńczych części ciała ludzkiego, głów, biustów i całej postaci. Na tym stopniu rysunek kształci nie tylko formalnie, pogłębiając wyobrażenie rysowanych przedmiotów, ale i estetycznie. Tym, którzy nad nim wyższość przyznają rysunkom linearnym, technicznym, tyle jedynie powiemy, że te, bez znajomości matematyki, nie mogą mieć w dydaktyce najmniejszego znaczenia. Jeżeli zaś idzie o narysowanie szruby, zamka, kraty i t. p. przedmiotów, to należy do szkoły rzemiosł, gdzie ćwiczenia tego rodzaju zupełnie są na miejscu. — Pochylanie całej postawy przy pisaniu w kierunku ukośnym i wynikające stąd fatalne często następstwa, jak skrzywienie się kolumny pacierzowej, wywołały zmianę w metodzie nauki pisania, polegającej na stawianiu liter prostopadłych, do czego stosuje się i położenie papieru. Ale, jakkolwiek jest to środek racyonalny, gdyż zmusza do trzymania się w prostej postawie, i litery pisane niejako zbliża do druku, przecież nie rozwiązuje wszystkich trudności. Bo pytamy, dla czego ręka lewa przy pisaniu i rysowaniu ma być upośledzoną wobec prawej? Wszak tak zwani „mańkuci* równie łatwo z jej pomocą dokonywają tych czynności, które my załatwiamy, używając prawej. Podobnież dzieci z równą łatwością używają jednej lub drugiej, tak, że matki muszą je napominać, by tylko w prawej trzymały łyżkę, lub inne przedmioty, z obawy, by nie zostały owemi „mańkutami*. Jeżeli co jednak stanowi dowód, że można obu rąk z równym skutkiem używać, to gra na fortepianie. Rzecz naturalna, że nie idzie o to, by upośledzonej dotąd zapewnić nad tamtą pierwszeństwo, lecz by je obie równouprawnić. Pomyślmy tylko: jakich udręczeń doznaje każdy, kto w jaki bądź sposób na czas dłuższy lub na zawsze władzę w ręce prawej utracił; ile czasu i wysiłków potrzebuje, by ją przez lewą, zwłaszcza w pisaniu, zastąpić; a im się to w wieku późniejszym wydarzy, tem trudniej przychodzi jej wyrobienie i użycie. Tymczasem unikniętoby tego, gdyby w dzieciństwie obie ręce wprawiano do o-łówka i pióra. Wprawdzie podobne ćwiczenia wymagałyby dwa razy więcej czasu, niż obecnie; ta jednak pozorna strata opłaciłaby się z lichwą w przyszłości. Pracujący piórem wiedzą z doświadczenia, jak po dłuźszem pisaniu ręka mdleje i jakie w ścięgnach i mięśniach wywołuje dolegliwości. Gdyby obie ręce jednakowo ćwiczono, użycie ich kolejne nie tylko usuwałoby znużenie, ale i postawę piszącego utrzymywałoby w równowadze, i zapobiegłoby tym szkodliwym następstwom, o jakich mówiliśmy powyżej. To samo się i do robót ręcznych stosuje, które dawno już w teoryi za konieczne w szkole uznano. Rozumie się, iż z pomiędzy odpowiednich dla młodzieży tego rodzsju zajęć jedno tylko może być uprawiane przez ucznia, jeżeli w niem ma pewną biegłość osiągnąć; przecież zdobycie samej zręczności i wyrobienie siły muskularnej jeszcze-by nie przemawiały za ich rzeczywistym pożytkiem: możnaby je bowiem przez inne ćwiczenia zastąpić. Obok jednak korzyści pod względem gimnastycznym, przynoszą one i moralne. Kto sam za młodu przywykł pracować fizycznie, ten później uszanuje pracę innych, gdyż do jej ocenienia zdobędzie miarę właściwą. Nadto ćwiczenia cielesne, jakiego bądź rodzaju, najskuteczniej zapobiegają: u dziewcząt bladaczce, u chłopców nadużyciom, wynikającym z rozbudzonych przedwcześnie popędów płciowych. Tylko na takiej podstawie, polegającej na rozwinięciu muskularnej siły, można przyszłość naukową wychowań-ca budować bez obawy, że przez kilkunastoletni umysłowy wysiłek, podjęty w celu zdobycia wykształcenia i wiedzy, nie poniesie na zdrowiu u-szczerbku.—Co do 2 go A). W szeregu nauk formalnych, które do osiągnięcia tych dwóch celów prowadzą, pierwsze miejsce należy się nauce języków, za pomocą których udzielamy innym swych myśli i nawzajem od nich przejmujemy całą treść, która ma nasz umysł wzbogacić. Pomiędzy zaś niemi przodujące stanowisko zajmuje język ojczysty, kfórym posługujemy się od pierwszej chwili, gdy w stosunek myślowy z całem na-szem otoczeniem wchodzimy. Jest on podstawą do nauki wszystkich języków. Jeżeli bowiem te przedstawiają materyał wyrazowy zupełnie różny i jedynie pamięcią dający się przyswoić, to pod względem formalnym są niemal identyczne i tylko gatunkowo odmienne. Byle więc uczeń na własnym języku zdobył tych form poczucie, a następnie pojął stosunki, które myśl ludzka za pomocą fleksyj w mowie oddaje, już nauka języków obcych nie będzie dla niego przedstawiała niepokonanych trudności. Stąd wynika, że i nauka języka ojczystego przeważnie odnosi się do jego strony formalnej i polega nie tyle nawet na przyswojeniu jej sobie, gdyż dziecko tych form bezwiednie w mowie używa, jak raczej na ich wydzieleniu z mowy, czyli naukowem poznaniu. Środkami zaś do tego są: czytanie, dyktando, czyli praktyczna nauka ortografii, gramatyka wraz z ćwiczeniami piśmiennemi, deklamacya, nauka stylu i wypracowania. Czytanie jest sztuką, polegającą nie tyle na biegłem, płynnem i wyraź-nem wymawianiu wyrazów, ile raczej na intona-cyi, zależnej od znaków pisarskich, oraz akcentu zgłoskowego i logicznego. O akcent, właściwy językom obcym, zwykle troszczymy się wiele; tymczasem nie zwracamy uwagi, że dzieci w mowie ojczystej dopuszczają się kardynalnych błędów, którychbyśmy w żadnej innej nie znieśli. Akcentowanie tego rodzaju, jak: byliśmy, robiliśmy, gramatyka, fizyka i wiele innych, zamiast: byliśmy, robiliśmy, gramatyka, fizyka, do zjawisk najpospolitszych należy. Od tego może uchronić wprawa, przy zwracaniu uwagi nauczyciela na właściwe wygłaszanie tych i podobnych im wyrazów, z u-przedniem wyjaśnieniem, dla czego akcent w nich pada, nie, jak zwykle, na zgłoskę przedostatnią, lecz na trzecią od końca. Jężeli jednak akcent zgłoskowy od przyzwyczajenia zależy, to logiczny, polegający na silniejszym naciska nad wyrazami, w których cała waga myśli się mieści, daje dopiero miarę rozwinięcia umysłowego ucznia i przekonywa, o ile rzecz czytaną rozumie, o ile go treść sama zajmuje. Rzecz prosta, iż jednocześnie z urabianiem głosu przy czytaniu muszą iść w parze objaśnienia wyrazowe. Są one dalszym ciągiem nauki o rzeczach, jej pogłębieniem i rozszerzeniem. Tylko tam dziecko miało do czynienia z przedmiotami poznawanemi bezpośrednio, tu zaś—z ich wyobrażeniami, ząwartemi w wyrazach. Ale też obecnie nastręcza się nauczycielowi sposobność sprawdzenia: o ile iw jakim stopniu już zdobyte przez ucznia wyobrażenia posiadają wyrazistość i plastykę. Opisanie przedmiotu, jaki mu się przy czytaniu nasunie, odróżnienie jego cech przypadkowych od istotnych, wreszcie sformułowanie możliwie dokładnego jego określenia, daje dopiero miarę, o ile zdobyte o nim wyobrażenie i pojęcie tkwi jasno w umyśle ucznia. Po objaśnieniach z kolei następować musi różnicowanie wyrazów, czyli dopatrywanie w nich bli-sko-znacznych odcieni. Jest to tak zwana syno-nimika. Mówienie o niej dopiero przy nauce stylistyki, bez ciągłego przy czytaniu zwracania na te odcienie uwagi, nie przynosi zwykle korzyśoi, jak każda nie poparta praktyką teorya. Wszakże nie na tern koniec. Przeczytany i objaśniony ustęp zawiera pewną treść, która powinna stać się ucznia własnością. Ta zaś może odnosić się do przedmiotu, bądź znajdującego się w przestrzeni, bądź rozwijającego się w czasie, lub wreszcie rozważanego pod temi dwoma względami; nadto ustęp dany do przeczytania może się zajmować naukowem wyjaśnieniem przedmiotu, lub jego uzasadnieniem, jako pewnej prawdy, przekonania, twierdzenia; o ile zaś treść przeczytanego ustępu uczeń sobie przyswoił, o tern może tylko przekonać dokładne o niej sprawozdanie, bądź ustne, bądź piśmienne. Im wszakże treść wyższego jest znaczenia, tern trudniejsze ma uczeń zadanie. Otóż, nauczyciel może mu je ułjtwić, gdy w każdym przeczytanym ustępie zwróci jego uwagę na dy-spozycyę i jej części skłidowe. Tym sposobem łatwiej wszystkie szczegóły ogarnie i ułoży je w całość opowiadania. Nabyta w ten sposób wprawa posłuży mu później do układania planów w wypracowauiach piśmiennych.—Pierwszym, najniższym ich stopniem jest dyktando, które rozpoczynać należy bezwarunkowo z chwilą, gdy dziecko w pisaniu pewną już łatwość zdobędzie. Ma ono zaś ważne dydaktyczne znaczenie, nie tylko

ze względu, że przez nie nabywa wprawy w pisanie ortograficznie, ale i jako środek kształcenia uwagi. Należy tylko przystępować ,do tego rodzaju ćwiczeń systematycznie, poczynając nie od zdań, lecz od pojedyńczych, i to najłatwiejszych do pisania wyrazów, których brzmienia, ze względu na głoski w ich skład wchodzące, nie nasuwają piszącemu trudności. Tym sposobem dyktando można łączyć z nauką o rzeczach, co urozmaici zajęcie i co nawet, ze względu na rozumienie znaczenia wyrazu, jest koniecznem. Po nabyciu na tym stopniu wprawy należy przejść do wyrazów mniej łatwych, w których, zawierające się głoski mogą łatwo niewprawne bałamucić ucho. Do takich należą samogłoski pochylone, dalej spółgłoski słabe, wreszcie wyrazy powstałe ze zbiegu wielu, szczególniej spółgłosek syczących. W tych wszystkich razach nie dość podyktować sam wyraz, ale owszem, gdy w jego napisaniu dostrzegamy jakieś ze strony uoznia wahanie się, winniśmy go, zwłaszcza w początkach, naprowadzić na drogę właściwą. Gdy nie wie, jak ma pisać wyrazy: „wół, który, słodki*, możemy, dyktując, zwrócić jego uwagę, że mówimy: ,wołu, słodycz, kto”. Tym sposobem nawyknie w pochodzeniu wyrazów, nawet nie ucząc się jeszcze gramatyki, szukać dla siebie nieomylnyoh wskazówek. Po takich dopiero ćwiczeniach można przejść do zdań pojedyńczych, następnie do coraz bardziej rozwiniętych, ale zawsze pod względem wysłowienia jasnych i treścią dla piszącego dostępnych. Dyktować należy wolno i wyraźnie, lecz całemi zdaniami, chyba że są kilkakrotnie ściągnięte, nie powtarzając jednak nigdy raz przeczytanego, gdyż to, przy większej liczbie uczniów, staje się przyczyną zamętu w głowach i nieporządku w klasie. Owszem, od pierwszej chwili uczniowie powinni przywykać do natężonej uwagi. Dopóki nauczyciel pojedyń-czo zdanie wygłasza, oni, trzymając pióro w ręku, mają tylko słuchać; dopiero po przeczytaniu i zatrzymaniu go w pamięci mogą do pisania przystąpić. Opuszczenie jakiegoś wyrazu jest dowodem nieuwagi, co odpowiednio zmonitować należy. Dopóki uczniowie nie poznają składu zdań teoretycznie, nauczyciel obok tekstu dyktuje im znaki przestankowe; z rozpoczęciem jednak nauki składni i po stopniowem zaznajomieniu się z różnego rodzaju zdaniami znaki te sami kłaść już powinni. Nauczyciel może jedynie wskazać, że się zdanie skończyło, że zatem punkt postawić należy. Po napisaniu 10 do 15 wierszy uczniowie mogą raz je odczytać, a nawet błędy dostrzeżone poprawić, z tym WBzakźe warunkiem, by omyłki zaznaczyli nie tylko w tekście, lecz i na marginesie zeszytu. Obawa, że przy tego rodzaju popra-wkaoh mogą z książki korzystać, nie wytrzymuje krytyki: lichy to nauczyciel, który nie umie podobnym nadużyciom na swej lekcyi zapobiedz. Poprawianie pozostałych błędów powinno być doraźne: w szkole, na tablicy, by wszyscy brali czynny w tern udział. Wywołany uczeń, oddaje zeszyt nauczycielowi, który w nim każdy wyraz, zawierający błąd, podkreśla; następnie każe mu te wy-

Sncykl Fowsz Ill igtr. Zetz 135. T. 17-ty,

razy po kolei na tablioy wypisać. Jeżeli i obecnie też same błędy popełni, nauczyciel pyta: dla czego tak, a nie inaczej napiBał, w razie zaś, gdyby uczeń i teraz nie spostrzegł popełnionej omyłki, zapytuje innych, tylko nigdy gromadnie, jak dany wyraz każdy we własnym napisał zeszycie. Gdy na większości wykaże się, jak go prawidłowo pisać należy, jeden lub więcej uczniów uzasadni pisownię, a wtedy ów, przy tablicy stojący, obok formy błędnej wypisuje właściwą i uzasadnienie powtarza, gdy inni w tym samym czasie, popełnioną omyłkę poprawiają w zeszytach, podkreślając ją w tekśoie i formę prawidłową wypisując na marginesie. Brak korekty w wyrazie już poprawionym uważać należy, nie tylko za wyższy stopień nieuwagi, niż przy opuszczeniu wyrazu, ale i za dowód lenistwa i lekceważenia nauki. Podobnym trybem postępujemy z drugim i trzecim uczniem, dopóki nie wydobędziemy wszystkich omyłek. Tylko w taki sposób prowadząc dyktando, można uczniów w krótkim czasie prawidłowo pisać nauczyć, z tern, rozumie się, zastrzeżeniem, iżby wszyscy uczniowie jednocześnie zajmowali się poruszanemi kwestyami pisowni i wciąż z piórem w ręku, mając przed sobą zeszyt otwarty, sprawdzali w nim każdy wyraz i robili natychmiast poprawki. Branie zeszytów do domu zaraz po napisaniu dyktanda i pedantyczne gryzmolenie w nich atramentem czerwonym jeBt stratą czasu dla nauczyciela i zajęciem przynoszącem nader wątpliwe dla uczniów korzyści; umysł bowiem młody to tylko chwyta i trwale sobie przyswaja, co bezpośrednio nań działa, co w nim budzi żywy interes. A właśnie poprawianie doraźne, podtrzymując w nim i owo zainteresowanie się, i uwagę w napięciu, już tern samem głębsze zaznacza w nim ślady, niż poprawki w kajecie po tygodniu oddanym, gdy już zajęcie napisanem dyktandem przeminęło oddawna i wobec innych wrażeń zeszło na plan bardzo daleki. Zwykle też wtedy, nie błędy, lecz oznaczony przez nauczyciela stopień ma dla ucznia znaczenie. Stąd błędy w dalszym ciągu powtarzają się bez końca. Od wprawy w pisownię przechodzimy, w naturalnej kolei, do nauki Gramatyki, która jeBt jakby systemem kostnym w budowie każdego języka. Ona-to głównie stanowi jego stronę formalną i pod względem dydaktycznym ma nader doniosłe znaczenie, jako środek zarówno jego naukowego poznania, jak i rozwinięcia umysłowego. Z jej rozpoczęciem wstępujemy już na drogę ściśle nauko-kowej klasyfikacyi i przechodzimy od wyobrażeń konkretnych i pojęć pojedyńczych do oderwanych i coraz ogólniejszych. Na drogę klasyfikacyi u-czeń wstępuje, jak tylko zrozumie, że wszystkie wyrazy, składające całość mowy, bez względu na swe znaczenie, dają się według cech wspólnych na pewne grupy, zwane częściami mowy, podzielić; na drogę znów abstrakcyi, gdy w pojęciu, zawartem w wyrazie rzeczownik, słowo, obejmie cały ogół wyrazów do nazwania przedmiotów i czynności słnźących, a jeszcze więcej, gdy sobie uświadomi, że każda zmiana w końcówce np. rzeczownika oznaoza coraz - to inny przedmiotu do

\56

podmiotu stosunek. Jak widzimy, z rozpoczęciem przy czytaniu zwrócić uwagę ucznia, że jeżeli wy-nauki gramatyki umysł młody robi olbrzymi krok raz nieodmienny stoi przed wyrazami odmieniają-naprzód. Ale też właśnie w tej dziedzinie forma- cemi się przez przypadki, natenczas będzie—przy-listyka największą mu szkodę przynosi, Bprowa- imkiem, gdy przy słowie — przysłówkiem i wtedy dzając tę naukę do bezdusznego mechanizmu i o- ma podobne przy niem znaczenie, jak przy rzeczo-barczając nią jedynie pamięć, gdy przeznaczeniem wniku przymiotnik; wreszcie, gdy spaja dwa wy-jej kształcić i rozwijać. Lecz w jakiej porze nau- razy, dwa zdania—spójnikiem. Tak ogólne nawet kę tę rozpoczynać należy? Rzecz prosta, że jednocześnie, gdy dziecku dajemy pierwsze pojęcie ilości i liczby, co o wiele jest trudniejszem, niż zrozumienie form gramatycznych, a więc z chwilą rozpoczęcia nauk formalDych, czyli w ósmym roku życia skończonym. Samo z siebie wynika, iż nauka gramatyki języka ojczystego z konieczności wyprzedzać musi naukę gramatyki innych języków; w przeciwnym razie można spaczyć całą późniejszą pracę wychowawczą. Właśnie dla tego, źe gramatyka wprowadza umysł ucznia w sferę pojęć oderwanych, można do niej przystępować jedynie z tak znanym materyałem, jakim jest język, którym uczeń mówi od dziecka. Bo czy będzie mógł zrozumieć znaczenie wyrazu casus, jeżeli mu nie wyjaśnimy znaczenia terminu przypadek? A przecież dziecko łatwo chyba pojmie, źe przypadkiem nazywamy to wszystko, co w naszem lub innych położeniu jakąś zmianę wprowadza, że zatem odmiana końcówek w wyrazie, zwana przypadko-waniem, oznacza zmiany zachodzące w stosunku czyli położeniu jednego przedmiotu do drugiego.

poznanie pierwszych zasad gramatyki staje się dla dziecka nieocenionym nabytkiem, który mu naprzód przyswojenie sobie języka wykładowego ułatwi, a następnie usunie trudności w nauce innych, zwłaszcza starożytnych, języków. Niezrozumienie tej zasadniczej prawdy staje się później źródłem wszystkich niepowodzeń w nauce i wyrze-kań rodziców na łaoinę i grekę—Jeżeli też w tym zakresie przyswojone zasady mowy ojczystej pozwalają już oryentować się w labiryncie prawideł, w jaki nauka języków obcych umysł młody wprowadza, to dopiero poznanie w późniejszym czasie zasad głosowni, zrozumienie znaczenia takich części składowych wyrazów, jak pierwiastki (radices), źródłosłów (thema), przyrostek (suffixum), odmiany (fiexiae) wreszcie spójki, łączące zakończenia z tematem, istotnie go wprowadza na drogę naukowego wniknienia w organizm języka i z wszyst-kiemi zadaniami filologii oswaja. Nadto morfologia (deklinacya i konjugacya) wdraża go do analizy, jak znowu Etymologia i Składnia do syntezy, by przy rozbiorze logicznym znów do analizy powrócić. Dotąd nauka języka ojczystego zajmowała się jedynie stroną jego formalną, ze względu na jego budowę; przecież ma ona inne jeszcze zadanie, mianowicie zaznajomienie ucznia z tąź stroną formalną, ale ze względu na jego wyraz i piękno. Środkami zaś do tego są: De-klamacya i Nauka stylu. Pierwsza, która tak ważne niegdyś w wykształceniu miała znaczenie, dziś niemal zupełnie zaniedbaną została. Uczymy wprawdzie młodzież bajek, wierszyków, lub wyjątków z celniejszych poetycznych utworów, lecz przez nie jedynie pamięć ćwiczymy, nie troszcząc się o urabianie głosu, by przezeń umiała z właściwą intonacyą oddawać wszystkie odcienia uczuć i myśli, złożonych w danym utworze. Pomiędzy wielu przyczynami tego zaniedbania najgłówniejsza zdaje się mieć źródło w fałszywem pojmowaniu znaczenia deklamacyi szkolnej. Przywykliśmy bowiem łączyć z nią wyobrażenie klasycznego, napuszonego patosu, gdyż na nim głównie w dawnej szkole polegała umiejętna dykcya i modula-cya głosu. Jeżeli jednak dziś w poezyi głównie szczerości uczuć, naturalności i prostoly szukamy, dla czego odpowiednio do tych właściwości nie mamy urabiać głosu młodzieży? Jak z dźwięku poznajemy szlachetne metale, tak z dźwięku mowy odgadujemy zasoby uczuć i myśli, złożone w duszy człowieka. Jeżeli jednak już składnia i deklamacya obok formy muszą mieć i treść na względzie, to te dwie odwrotności najściślej jednoczą się w nauce stylu. Czy można jednak kogo stylu nauczyć? Rozumie się, że jeżeli idzie o jasność, poprawność, zwięzłość i harmonię wysłowienia, to, co .do ich nabycia, nauka stylu może

Przykłady zresztą odpowiednio dobrane wyjaśnią rzecz dokładniej. Jest to tem konieozniejBza, źe nauczyciele języków obcych nie zadają się w podobne objaśnienia, lecz przystępują wprost do odmian wyrazów, by zdobyć podstawę do nauki samego języka. Ale może kto powie, iż ósmy rok życia na naukę gramatyki to nieco zawcześnie.

Istotnie byłoby tak, gdyby szło o wykład wyczerpujący. Na początek wszakże wystarczy plan o wiele skromniejszy. Idzie o to, by dziecko, poznawszy naprzód skład zdania prostego, umiało następnie rozróżniać części mowy i praktycznie zaznajomiło się z deklinacyą i korjugacyą. Wszak już w ciągu nauki o rzeczach poznawało przedmioty, i przyznając im różne własności, urabiało o nich swe sądy; wypowiadając je zaś wyrazami, tworzyło zdania. Do nauczyciela więc należy tylko wyjaśnić mu to, co już dawno poznało, a więc wyróżnić sąd, jako myśl, od jej wyrażenia słowami, czyli zdania, wreszcie, zaznajomić je ze skła-dowemi jego częściami, czyli podmiotem, łącznikiem i orzeczeniem. Na tych trzech wyrazach nauczyciel oprzeć już może odmiany: rzeczownika, przymiotnika i słowa. Ćwiczenia tego rodzaju można prowadzić zarówno ustnie, jak piśmiennie. Poznanie własności i odmian liczebników, zaimków oraz imiesłowów, jako części mowy zbyt oderwanych, może być pozostawione na później.

To samo powiedzieć można o częściach mowy nieodmiennych. Pamięciowe wyliczanie pizyimków, przysłówków i spójników byłoby zbytecznem obciążeniem umysłu dziecka. Jak całej gramatyki, tak i owych partykuł nie należy uczyć z książki, lecz za pośrednictwem ustnego wykładu. Dość

dać pewne wskazówki; jeżeli wszakże przez styl rozumieć mamy pewien odrębny sposób wyrażania myśli, to tego przez naukę szkolną zdobyć, rzecz naturalna, nie można. „Le style c’ est Phomme* i w tern wyrzeczeniu streszcza się całe jego znaczenie. Przecież i to już korzyść nie mała, jeżeli z nauki stylu uczeń tyle wyniesie, iż będzie w możności zdać sobie sprawę z zalet stylowych różnych pisarzy; czytanie ich bowiem o wiele lepiej uczącym się wyjaśni jego istotę, niż wszelkie teorye, które sobie pamięciowo muszą przyswajać. Zachodzi jednak pytanie: czy wobec dążności, ujawniającej się stale w literaturze, do jak najprostszego wyrażania myśli, należy w nauce stylu zajmować młodzież tak zwanemi postaciami mowy l figur ae) i tropami (rpórcoi), czyli przenośniami? Wiemy, iż wielu nauczycieli tę część stylistyki, jako nie mająoą praktycznego zastosowania, albo przechodzi pobieżnie, albo ją zupełnie w swych wykładach pomija. Wzgląd jednak na praktycznośó nie odpowiada wymaganiom D-i, ani szerzej pojętym naukowym potrzebom. Z temi bowiem postaciami i przenośniami uczeń, choćby ich sam nie używał, spotka się niebawem przy czytaniu, nie tylko starożytnych, nie tylko XVI, XVII i XVIII wieku pisarzów, ale i należących do obecnego stulecia. Na postaciach i przenośniach nie kończy się jednak formalna strona języka. Do nauki bowiem stylu należy rzecz o tematach, czyli kompozycyi, tak ściśle z wypracowaniami piśmien-nemi związana, a stanowiąca przejście do teoryi prozy, czyli właściwej literatury. Idzie tu nie tylko o ścisłe oznaozenie, które temata należą do prozy opisowej, które do wyjaśniającej (naukowej, dydaktycznej), a które do krasomówskiej, ale jeszcze więcej o ów podkład logiczny, dający nieomylne wskazówki, w jakim porządku i związku nagromadzone szczegółowe pomysły należy z sobą zestawiać, by w całości wypracowania przedstawiały wymaganą w niem: jedność, rzą-dność, ciągłość i zupełność dyspozycyi. — Nauka języków obcych z konieczności obejmuje te same działy, co i nauka języka ojczystego. Jeżeli jednak w niej uczeń napotyka te same formy gramatyczne, jakie poznał we własnej mowie, to obok tego natrafia w nich i na wielkie gatunkowe różnice, które odrębność mowy obcej stanowią. Przedewszystkiem musi zawładnąć całym jej ma-teryałem wyrazowym i na swą własność go obrócić. Otóż ta dwojaka trudność w przyswojeniu sobie języków obcych wyrobiła przekonanie, iż najłatwiej uczy się ich dziecko w otoczeniu bon i nauczycieli cudzoziemców. Że tak jest, nie ulega wątpliwości: zdobywa nawet akcent właściwy. Czy jednak podobny tryb nauczania zgadza się z dobrem dziecka?—to inne znowu pytanie. Naprzód, jeszcze ono nie nauczyło się myśleć zgodnie z duchem swego języka i poprawnie w nim się wyrażać; przyswajając sobie przeto jednocześnie zwroty mowy obcej, nabiera nawyknień wprost składni rodzimej przeciwnych. Cóż dopiero, gdy na raz uczy się dwóch lub trzech języków, z których każdy myśl na sposób właściwy sobie wyraża! Wówczas w jego głowie powstaje zamęt, z którego nigdy otrząsnąć się już nie zdoła. Język zresztą ojczysty musi zejść na plan podrzędny; stąd ludzie, w podobny sposób kształceni, rzadko nim władają poprawnie, najczęściej myślą i mówią podług składni tego języka, który sobie przyswoili gruntowniej i który najczęściej mają w użyciu; gdy zaś piszą, to wprzód należy ich myśli na język ojczysty przełożyć, by cudzoziemskim zwrotom szatę swojską przywrócić. To jedno. Wzgląd drugi jeszcze ważniejszy. Wiadomo, iż każda praca umysłowa zużywa pewną cząstkę materyi mózgowej, której ubytek wyrównywa się przez dostarczanie drogą odżywiania potrzebnej ilości krwi do mózgu i utrzymywanie w ten sposób równowagi pomiędzy utraconemi a od zyskane mi cząstkami. Stąd wynika, iż wszelki nadmiar pracy niszczy tę równowagę i tern szkodliwiej oddziaływa na ustrój fizyczny dziecka, że musi ono nie tylko ubytek ten nagradzać, ale i gromadzić pewien zapas tkanek materyi nerwowej, nieodzownie w epoce wzrostu potrzebny. Teraz łatwo wysnuć dalsze z tego następstwa. Dziecko, zdobywająó wyobrażenia, rozwija w sobie jednocześnie zdolność mówienia, co mu tern łatwiej przychodzi, ie dźwięki mowy ojczystej z całego otoczenia do jego uszu dochodzą. Jest to więc naturalny proces, nie wyczerpujący jego energii mózgowej, ale zarazem stanowiący ma-ximum tego wysiłku, jaki bez uszczerbku dla swego organizmu w tej epoce ponosić może. Tymczasem narzucanie mu dwóch lub więcej naraz języków, i to przed rokiem siódmym skończonym, o wiele tę granicę przekracza. Zważmy tylko, jaką pracę podejmuje umysł dziecka, by się nauczyć kilku językami szczebiotać. Na każde już zdobyte wyobrażenie musi dwie, lub więcej nazw sobie przyswoić i niemi pamięć obciążyć, zatem dwa, trzy razy więcej wysilać umysł, niż gdy sobie mowę ojczystą przyswaja. A pomimo to, no-wemi wyobrażeniami nie wzbogaca umysłu, gdyż, ucząc się takich wyrazów, jak Teglise, die Kirohe, the church, przyswaja sobie tylko trzy różne nazwy, w których tkwi wciąż jedno i to samo wyobrażenie. Nadto, ponieważ materyal języka ojczystego tylko w miarę wyobrażeń nowo zdobywanych się wzbogaca, a na to umysł dziecka, obciążony zatrzymywaniem pamięciowo mnóstwa wyrazów, zdobyć się już nie może; przeto, nie tylko nie pomnaża słownika mowy ojczystej, ale i w wyobrażeniach przejmowanych dorywczo nie osiąga tej wyrazistości i plastyki, o której znaczeniu i ważności mówiliśmy powyżej. Nic też dziwnego, że podobne kształcenie wyciska na umysłach właściwe piętno, które im na całe życie zostaje. Czy jednak stąd wynika, by wcale nie uczyć obcych języków? Bynajmniej! Jeżeli Karol V mógł twierdzić, że kto włada czterema językami, wart czterech ludzi tylko jednym mówiących, to cóż dopiero powiedzieć o nas, którzy bez nich, czy to w nauce, czy w handlu, nie moglibyśmy krokiem naprzód postąpić? Tylko do nauki ich należy przystępować wtedy, gdy już dziecko zdobyte wyo-braźenia w swym umyśle utrwali i należycie pogłębi; gdy wreszcie w języku ojczystym znajdzie podstawę do nauki innych języków. Troska o przyswojenie mu paryskiego lub innego akcentu powinna względom ważniejszym ustąpić. Przy wykształconym słuchu, o co dbać od lat najwcześniejszych należy, akcent właściwy można zdobyć i później przez konwersacyą lub dłuższy pobyt wśród obcych. „Lernst du nicht fremde Sprachen in der Landem am besten, wo sie zu Hause sind? Wo nur diese und keine andere dein Ohr beriihrt? —mówi Goethe w „Wilhelmie Meistrze*, gdy w tak nazwanej przez niego „Prowincyi" rzecz idzie o nauce obcych języków. Praktyczna jednak wprawa w użycie języka obcego dopiero wtedy istotne i naukowe przyniesie korzyści, gdy uczeń, obok mówienia, przez tłómaczenia z jednego języka na iany, oswaja się ze składnią, każdemu w nich właściwą, i umie dobierać najodpowiedniejszych wyrazów do oddania myśli oryginału, — Jeżeli nikt nie wątpi o korzyściach płynących z nauki języków nowożytnych, to przeciw nauce greckiego i łaciny coraz więcej głosów powstaje. Zarzuty przeciw nim do dwóch głównych punktów sprowadzić się dają: 1) że nadmierną pracą obciążają młode u-mysły i utrudniają przejście z jednej klasy do drugiej; 2) że nie mają w życiu bezpośredniego zastosowania. Jest to charakterystyczne zjawisko. Wszak od czasów Odrodzenia uczono młodzież greckiego i łaciny, doprowadzając biegłość, zwłaszcza w tej ostatniej, do tego stopnia, że nią nie-tylko mówić, lecz i wytwornie pisać umiała, a pomimo to nikt się nie skarżył na przeciążanie nią umysłów. Co ważniejsza, że i młodzież ta zupełnie inaczej przyjmowała naukę tych dwóch języków, niż pokolenie nam współczesne. Powie kto zapewne, iż wówczas były to jedyne przedmioty, któ-remi ją zajmowano przez wszystkie lata nauki; lecz i wychowańcy bliższych nam epok, gdy już w szkołach zaprowadzono te wszystkie przedmioty, które i dzisiejsza młodzież przechodzi, z upodobaniem do późnego wieku powtarzali z pamięci Całe ustępy z Wergiliusza, Horacego lub Cycerona, a zaledwie lat 70 upływa, gdy uczeń liceum warszawskiego, Zygmunt Krasiński, z własnego popędu na język łaciński „Świteziankę” przełożył! Więcej powiemy. Gdy w roku 1845 otwarto u nas szkoły realne, ogół w pierwszej chwili z nieufnością ten kierunek przyjmował, gdyż nie pojmowano wykształcenia bez nauki łaciny, a w każdym razie uznawano ją za przedmiot równie potrzebny do rozwoju władz umysłowych, jak matematykę. Zresztą ustawa z r. 1862 znosiła nawet szkoły realne, opierając całe wychowanie średnie na podstawie klasycznej; a pomimo to, nikt przeciw temu kierunkowi nie podniósł głosu: owszem, ogół widział w nim rękojmię gruntownego wykształcenia i podstawę, na której się miały oprzeć wszystkie wyższe kierunki specyalne. Skądże powstała ta niechęć do klasycyzmu? Zrodziła się ona z chwilą, gdy w nauce zapanował pozytywno -ma-teryalistyczny kierunek, który, uświęcając zasadę walki o byt, za jedyny cel życia wskazywał masom zapewnienie sobie dobrobytu, i co zatem idzie, użycia. Odtąd wszystko, co nie prowadziło bezpośrednio do materyalnych korzyści, budziło lekceważenie i odrazę. Przeciw nauce greckiego i łaciny zaczął występować, nie tylko ogół, lecz nawet ci, którzy klasycznemu kierunkowi zawdzięczali swe wysokie stanowisko naukowe. Co po greckim i łacinie przyrodnikowi, inżynierowi, budowniczemu, przemysłowcowi i pracującym w tysiącznych innych zawodach? Po co im obciążać sobie głowy balastem, który w ich zajęciach nie będzie miał żadnego zastosowania i znaczenia? Tak pisano i mówiono na wszystkie strony. Zapomniano tylko o zasadzie: Homo sum et nihil humani a me alienum esse puto,innemi słowy, że ten naturalista, inżynier i t. d. wprzód nim epecyalistą, powinien być człowiekiem. Ale też co dziwnego, że młodzież, słysząc podobne wyrzekania ojców i matek, czytając artykuły przeciw klasycyzmowi zwróoone, zniechęcała się do nauki i tylko z musu oddawała narzuconym sobie stu-dyom? Wprawdzie na to zniechęcenie składały się inne jeszcze przyczyny, o których tu mówić zbyteczna. O jednej z nich wszakże musimy nadmienić. Była nią metoda wadliwa, rozwielmo-źniona jeszcze do niedawna, a polegająca na dawaniu przewagi nad autorami—gramatyce. Tłó-maczono wprawdzie prozaików i poetów; przecież wobec nacisku na stronę formalną nauki, korzyść wynoszona z tłómaozeń nie mogła być wielka, a w każdym razie wysuwanie na plan pierwszy gramatyki i zajmowanie nią od najniższej do najwyższej klasy nużyło młode umysły i do bliższego poznania autorów zrażało. W każdym razie trudności te nie byłyby zaciężyły na nich w tym stopniu, gdyby, zamiast rzucania gromów na przeciążanie greką i łaciną, starsi umieli w młodzieży podtrzymywać energię i wpajać w nią to przekonanie, że wszelka trudność pokonana nowe siły o-budza i że tylko takiem łamaniem się ozłowiek wyrabia w sobie charakter i przygotowywa się do życia. Taki tryb postępowania byłby nie jednego z młodzieży od zmarnowania się uchronił, zwłaszcza gdyby mu w starannem domowem wychowaniu dano podstawę do dalszej nauki szkolnej. Biorąc zaś zbyt gorąco stronę młodzieży, w mniej pilnych uprawniano tylko lenistwo. Swoją drogą trudności były. To też przeoiw tak bezdusznemu formalizmowi, z jakim traktowano języki starożytne, liczne podniosły się głosy, domagając się przerzucenia w ich nauczaniu punktu ciężkości od gramatyki, obciążającej pamięć drobiazgowemi subtelnościami, do samych autorów, którzy mogą nie tylko umysł młody bogatą treścią zasilić, ale i uczącym, przy szerszem interpretowaniu tekstów, niezliczonych środków do jego rozwijania dostarczyć. Z prac w tym] kierunku podjętych przytoczymy tylko ważniejsze: Th. Ferneuil’a: „La reformę de T enseignement public en France“ (1881); Fr. Paulsena: „Realgymnasium und die humani-stische Bildung" (1889); Th. Ziglera: „Die Fragen der Schulreform" (1891); Zellera: „Gymnasium und Universitat“ (1892) i w. in. Pod wpływem tych dążności i w ustawie z roku 1871-go radykalna nastąpiła zmiana. Jakoż, przeznaczenie klas: VII i VIII wyłącznie na czytanie autorów greckich i rzymskich jest niezaprzeczonym na tej drodze postępem. Tym sposobem gramatyka zajęła miejsce właściwe: stała się tylko stopniem przygotowawczym* pomocniczym, sama zaś literatura celem. Bez względu wszakże na usunięcie na plan drugorzędny gramatyki języków starożytnych, nie można lekceważyć dydaktycznego jej znaczenia. Jest ona nie tylko do nich kluczem, lecz i najdzielniejszym środkiem rozwijania -młodych umysłów. Ci, co naiwnie sądzą, iż naukę języków starożytnych można przez romańskie lub germańskie zastąpić z równą korzyścią, nie zastanawiają się, jaka pod względem formy i treści zachodzi między niemi różnica. Pierwsze ze swem bogactwem zakończeń są jakby drzewa rozramieniające się w konary i gałęzie; drugie, o jednostajnych na wszystkie formy końcówkach, niby pnie o ściętej koronie. Ta właśnie rozmaitość zakończeń w językach starożytnych nadaje im giętkość i swobodę w rozmieszczaniu wyrazów w zdaniu, pozwalając zarówno na szyk prosty, jak i mieszany. Przeciwnie, ubóstwo pod tym względem języków nowożytnych unieruchomią wyrazy w zdaniach, gdyż każdy z nich musi właściwe sobie miejsce zajmować. Stąd języki starożytne stanowią wyborną gimnastykę dla młodocianych umysłów. Już samo zachowanie zgody pomiędzy wyrazami pewnej bystrości wymaga: a cóż dopiero mówić o składni, zwłaszcza łacińskiej, tak konsekwentnej w u-kładzie zdań, następstwie czasów i trybów. Wobec ich kunsztownej budowy nowożytne są raczej dla umysłu pamięciowem, mechanicznem zajęciem. W pierwszych, nim uczeń do tłómaczeń przystąpi, mu Bi szyk mieszany na logiczny zamienić; tymczasem w nowożytnych nie spotyka nic podobnego; są one dobre, jako klucz do zdobycia wiedzy, wreszcie jako środek porozumiewania się w międzynarodowych stosunkach, ale nie mają tego dydaktycznego znaczenia, gdy idzie o rozwijanie umysłów. Te strony dodatnie języków starożytnych występują w sposób bardziej jeszcze rażący, gdy je porównamy z nowożytnemi ze względu na treść w ich literaturze zawartą. Jakoż, jedną z kardynalnych zasad pedagogiki, o której się jednak najmniej pamięta, jest trzymanie młodych umysłów po za wirem pojęć, dążeń, namiętności, nurtujących społeczeństwa w chwili obecnej, po za sferą kwestyj socyalnych, filozoficznych, politycznych, wyznaniowych—słowem: tego wszystkiego, co roznamiętnia, burzy równowagę wewnętrzną i wytrąca z kolei prawidłowego rozwo-iu. Takiemi kwestyami mogą się zajmować jedynie umysły dojrzałe, zasobne w wiedzę i doświadczenie źyoiowe. Tymczasem umysł młody dla swych uczuć, wyobraźni i myśli potrzebuje także odpowiedniego pokarmu. Jeżeli mu go nie dostarczymy w odpowiedniej ilości i jakości, sięgnie po niego sam, ale napewno w kierunku niewłaściwym i pod względem etycznym i estetycznym szkodliwym. Stąd wynika, iż najodpowie

dniejszą dla młodzieży lekturą są dzieła, wyniesione po nad wszystkie kwestye miejsca i czasu,, i właśnie takie znajdujemy w literaturach owych dwóch starożytnych narodów, streszczających w całokształcie swych dziejów wszystkie szlachetne życia ziemskiego pierwiastki. Wszak Grecy, przeżywający w dziejach młodzieńczą dobę ludzkości, urzeczywistnili ideał piękna i dali początek wszystkim niemal znanym dziś naukom. Stąd dzieła ich stanowią najodpowiedniejszy pokarm dla młodzieży, która właśnie znajduje się w tern stadyum rozwoju, gdy w duchu ludzkim, obok popędu do zdobycia wiedzy, poczynają się budzić i rozwijać ideały prawdy, dobra i piękna. Rzymianie znowu, reprezentujący w dziejach świata wiek dojrzały, ze swojem prawem, oraz ideą państwa, stali się mistrzami nowożytnych społeczeństw, a język ich przez swój charakter męski, ścisłość logiczną i u-niwersalność jest najważniejszym środkiem do zaprowadzenia w młodych głowach porządku, ładu, jasności w myślach, ścisłości w wyrażeniach,—słowem: tych przymiotów, które powinny umysł męski cechować, Narody te zresztą, zeszłe z widowni świata, o tyle nas tylko zajmują, o ile w swym pochodzie przedstawiają ozysto ludzkie, pokrewne naszemu duchowi pierwiastki; ale ich uamiętności nie są naszemi, ich klęski lub tryumfy nie dotykają nas bezpośrednio swemi skutkami, ich dążności nie porywają żywiołową swą siłą, co najwyżej, obudzają głębokie ludzki© współczucie, nie roznamiętniając, jak zadania współczesne, ściśle z naszym bytem lub interesami związane. I oto, dla czego zajmowanie umysłów młodych literaturą starożytną jest jedynie zgodne z zasadami zdrowej D-i. Na tych utworach, ujętych w formy doskonałe, skończone, a których żaden przekład zastąpić w pełni nie może, młodzieniec kształci swe estetyczne uczucia i od tych form odrywając wzrok, przywyka szukać piękna we wszystkich objawaoh życia ludzkiego i w otaczającej go naturze, a tern samem zabezpiecza się od tak szkodliwych wpływów, jaki dziś na umysły wywiera brutalny, gruby naturalizm, odzierający życie i świat z wszelkiego uroku i sączący w dusze ów pessymizm, który już w nich tylu spustoszeń dokonał. Obok poczucia piękna, które chroni jednostki i społeczeństwa od surowizny i zdziczenia, literatura starożytna roztwiera nadto przed umysły młodemi szeroki pogląd na życie społeczne i państwowe, na warunki prawidłowego jego rozwoju, na twarde, a konieczne obowiązki, jakie jedno i drugie na jednostkę ąąkłada, nie mówiąc już o wzorach cnót obywatelskich, bez którychby się społeczeństwo rozprzęgło —słowem: jest ona najodpowie-dniejszem przygotowaniem do życia, bez tych wstrząśnień moralnych, burzących równowagę duchową, jakie zawsze wywołuje bezpośrednie zetknięcie się ze sprawami chwili obecnej. Dodajmy, że języki starożytne dostarczają niezliczonych terminów naukowych w matematyce, przyrodoznawstwie, medycynie i innych; że są podstawą lingwistyki i wogóle naukowego wykształcenia we wszystkich kierunkach; że wreszcie znajomość łaciny

w wysokim stopniu ułatwia zdobycie języków romańskich, a pojmiemy całą ich ważność i doniosłość w systemie nauczania szkolnego. Wobec też trudności, jakie ich nauka nasuwa (a któraż ich nie ma, jeżeli ją tylko pojmujemy na seryo?), można mówić jedynie o zmianach i ulepszeniach metody ich wykładu, lecz nie o ich ograniczeniu lub usuwaniu z zakładów naukowych. Bezpośredniem bowiem następstwem takiego ostracyzmu byłoby zniżenie poziomu umysłowego, upadek nauk, literatury i sztuki — słowem: tego wszystkiego, co kwiat ludzkiego ducha stanowi. — Pomimo wszakże tylu kształcących właściwości języków starożytnych, oraz ich cywilizacyjnego w kulturze ludów europejskich znaczenia, upowszechniło się u nas przekonanie, źe nauki te nie mają bezpośredniego w życiu zastosowania. Przekonanie to powstało u nas pod wpływem pozytywistów angielskich, którzy istotnie, naukę języków starożytnych poczytując za rodzaj umysłowego zbytku, wykwintu, dostępnego dla ludzi zamożnych, lub przeznaczonych do tak specyalnych zawodów, jak teologia, medycyna, prawoznawstwo, filologia (powiedzmy nawiasem, do najważniejszych w społeczeństwie stanowisk), pragnęliby je, w imię utyli-taryzmu, jeżeli nie całkiem z zakładów naukowych wyrzucić, to przynajmniej na plan jak najdalszy usunąć. Ci jednak, którzy u nas podobne upowszechniają teorye, a nawet naukę chcieliby wprost przez różnego rodzaju sporty zastąpić (!?), nie biorą na uwagę różnicy, jaka zachodzi pod względem geograficznym i co do warunków, w których się angielskie, a nasze społeczeństwo znajduje. Gdyby każda grupa społeczna mogła się w o-dosobnieniu rozwijać i obywać bez innych, wtedy pod względem zakresu wykształcenia mogłaby nie oglądać się na nie i naukę szkolną do potrzeb swych domowych stosować. Dziś jednak, gdy na wszystkich punktach narody nieustanną walkę ekonomiczną z sobą prowadzą, walkę, w której o zwycięstwie jedynie wyższy stopień zbiorowego rozwinięcia rozstrzyga; dziś nie można bezkarnie, właśnie ze względów utylitarnych, szerzyć pojęć o bezcelowośoi nauk klasycznych. Wszelkie też głosy zniżające wartość ich studyów, a natomiast wyłącznie podnoszące znaczenie szkół zawodowych, uważamy za doktrynerstwo, dla społeczeństwa szkodliwe. I z jednym bowiem, i z drugim kierunkiem zakłady naukowe w równej mierze są dla niego potrzebne. Niemcy utrzymują nieskończoną ilość Gewerbe - Industrielle-Technische - und Real - Schulen, a przecież za nic w świecie nie wyrzekliby się gimnazyów klasycznych, bo wiedzą, że im te zapewniają przodujące stanowisko w naukach i wyższy stopień rozwinięcia umysłowego, które, wraz z wykształceniem zawodowem, pozwala im dopiero wszystkie siły społeczno - państwowego organizmu rozwinąć. To ujawnia się nie tylko w pracach mężów gruntownej nauki i doświadczenia pedagogicznego (O. Ja-ger: „Das humanistische Gymnasium“ 1889; G. Holzmiiller: „Der Kampf um die Schulreform in seinen neuesten Phasen“ 1890), lecz i w rozporzą-

dzeniach sfer kierujących, ministeryalnych, z których wcale niedwuznacznie wykazuje się, źe o-świecona część Niemców bynajmniej nie myśli wyrzekać się ideałów antycznych dla zadośćuczynienia wymaganiom rozmiłowanych w materyalizmie filistrów. Zważmy, iż w Prusiech w r. 1859 nawet do gimnazyów realnych wprowadzono język łaciński, a rozporządzeniem ministra z d. 31 marca 1882 r. liczbę godzin 42, oznaązoną pierwotnie, powiększono do 54! (Ob. „Lehrplane fur die hohe-ren SchulenM 27); w gimnazyach zaś klasycznych na wykład łaciny przeznaczono godzin 77, na grecki 40, zatem liczbę, jakiej nie znajdujemy w żadnym z zakładów średnich na całej kuli ziemskiej. Athenaea belgijskie, najwięcej pod względem łaciny do gimnazyów klasycznych pruskich zbliżone (godzin 76), mają greckiego tylko 17 („Encykl. wych.“ t. IV, 584); gimnazya austryac-kie na 50 godz. łaciny, 28 greckiego („Instructio-nen fur den Uaterricht an den Gym. iu Oester-reich“ 1884, XXVI); podług praw u nas obowiązujących na łacinę przypada 42 godziny, zatem mniej, o godzin 10, niż w gimnazyach pruskich realnych, a o 35, niż w gimnazyach klasycznych; na grecki zaś 32, więc znowu mniej o godzin 10: pomimo to, ileż skarg na przeciążanie uczniów filologią słyszymy! b) Matematyka. Zajmuje w planie szkolnym równorzędne stanowisko z nauką języków i jak one, tylko w innym kierunku i za pomocą innych środków, dąży do osiągnięcia tego samego celu, jakim jest prawidłowe rozwijanie u-mysłu. Jako umiejętność, mająca za swą treść prawa ilości i przestrzeni, z niewielu prostych i dla umysłu oczywistych pewników wprowadza go drogą dedukcyi na pole coraz nowych komblnacyj, wypływających z rozważania nieskończonych między ilościami stosunków, i do prawd, wiążących się w jeden łańcuch nieprzerwany, drogą analizy dochodzi. Jest to więc nauka, którą uczeń, przy pomocy umiejętnej metody, sam niejako z własnego ducha wysnuwa i żadna też nauka, prócz logiki, nie wdraża tak umysłu do ścisłości w rozumowaniu i nie doprowadza do tak pewnych i oczywistych wyników, jak ona. Jeżeli zaś jako środek dydaktyczny tak ważną odgrywa rolę, to o ileż nabiera znaczenia w swem rozległem zastosowaniu do nauk przyrodniczych, jak fizyki, chemii, krystalografii, mechaniki, astronomii, wreszcie żeglugi, handlu i wszystkich życia stosunków! Stąd wynika, że gdy większość nie pojmuje korzyści, wypływających z nauki starożytnych języków, przed matematyką zwykle głowę pochyla, tak, iż nikomu nawet na myśl nie przyjdzie uskarżać się ua trudności, na które przy jej nauce uczeń może natrafiać. Czy i do niej potrzeba uzdolnienie spe-cyalne posiadać? Na to pytanie większość może dałaby odpowiedź twierdzącą. Tymczasem nam Bię zdaje, że i tu ów brak uzdolnienia nie tyle tkwi w umyśle uczniów, ile w niedostatecznem ich przygotowaniu. Zacznijmy od arytmetyki. Gdyby dziecko w samym początku nauki zdobyło jasne pojęcie ilości i cyfry, zrozumiało przyjęty system liczenia i znaczenie każdego w niem miejsca poznało; gdyby zdobyło wprawę w rozkładanie każdej liczby na części i nawzajem z danych jedności, dziesiątków i t. d. umiało liczbę zestawić; gdyby wreszcie w sposób unaoczniający na patyczkach, lub grochu, zaznajomiono je z czterema działaniami wprzód, nim do nich na liczbach pisanych przystąpi: wówczas i dalsza nauka arytmetyki, byle prowadzona systematycznie, nie przedstawiałaby poważniejszych trudności. Tymczasem mechaniczne traktowanie jej zaraz w pierwszych początkach sprawia, że umysł zatraca w sobie zdolność kombinaoyj i po prostu kołczeje. Miarą też, iż dziecko działania arytmetyczne zrozumie, jest, nie tylko łatwość, z jaką każdą czynność objaśnia, ale i biegłość w rozwiązywaniu pamięcio-wem rachunków. Tylko te najczęściej zaniedbujemy, bez względu na to, że one mają rozległe zastosowanie w życiu praktycznem i że stanowią arcy-wa-źny środek rozwijania umysłu. Bez nabytej w nich wprawy na liczbach jak najmniejszych, bez wdrożenia umysłu do natychmiastowego obejmowania wszystkich danych i dopatrywania pomiędzy niemi wzajemnego stosunku, trudno wymagać, by dziecko mogło później rozwiązywać piśmiennie bardziej zawiłe zadania arytmetyczne, lub dawało sobie radę z ułamkami, stosunkami, proporoyami lub regułą trzech we wszystkich jej zastosowaniach. Ta sama rzecz ma się z algebrą, zwłaszcza, gdy mniej doświadczony nauczyciel, licząc na pewne już rozwinięcie uczniów przez naukę arytmetyki, zbyt pośpiesznie pierwsze jej zasady przechodzi, nie troszcząc się o to, czy je ogół należycie rozumie. Tymczasem zdobycie dokładnego pojęcia choćby o ilościach dodatnich i ujemnych me jest tak łatwe dla wielu młodocianych umysłów, jakby się na pozór zdawało. Innego rodzaju trudności napotykają uczniowie w nauce geometryi. Jakoż nieraz się zdarza, że nawet ci, którzy w algebrze okazują dobre postępy, z geometryą nie mogą sobie poradzić. Jeszcze pół biedy z planimetryą, która wszystkie figury na płaszczyźnie rozważa: gdy jednak rozpoozną stereometryą, lub geometryą wykreślną, wówczas natrafiają na trudności, które dotychczasową ioh łatwość obejmowania i kombinowania zawodzą. Przyczyną tego jest brak wykształcenia oka i wyobraźai. Przywykłszy w kla-Bach niższych do wyobrażania sobie figur na jednej płaszczyźnie, po prostu nie są zdolni odtworzyć ich w wyobraźni z rysunku, czy to jako płaszczyzn, przeciętych liniami w różnych kierunkach, czy jako brył, znajdujących się w przestrzeni, a jeszcze więcej tam, gdzie geometryą opisująca jest w planie szkolnym, uprzytomnić sobie w ten sposób rzutów linij z punktów, znajdujących się na powierzchni płaszczyzn obrotowych i pod różnym kątem nachylonych do siebie. Wyjaśnia to ów aforyzm Platona, że kto nie rozumie poezyi, ten nie może się uczyć geometryi. — Jak matematyka jest nauką ilości, tak logikę nazwać-by można matematyką myśli. Obie bowiem przedmiot swój w pewne ścisłe formy ujmują: tamta nieskończone między ilościami stosunki, ta stosunki, zachodzące pomiędzy wyobrażeniami, pojęoia-mi i sądami. Również wspólna im jest analiza i syn-teza, jak i cały proces działania, który ma prowadzić do nieomylnych wyników. Ze wszystkich też nauk logika jest najbezpośredniej z życiem związana, tylko najmniej upowszechniona wśród ogółu. Wprawdzie każdy twierdzić gotów, że swą własną posiada; tymczasem każdy popełnia tysiące omyłek, zarówno w sądach, jak w czynach. Że i bez tej nauki można prawidłowo myśleć w pewnej ograniczonej sferze, nie ulega wątpliwości: umysł bowiem zdrowy bezwiednie w swych działaniach stosuje się do ogóluych praw myślenia i, o ile zostaje z niemi w zgodzie, nie błądzi. Ale jest to analogicznie to samo, jak kiedy kto się przechwala, że mówi i pisze poprawnie, choć się gramatyki nie uczył. Zapewne, że może się od błędów uchronić, ale nie poBiada w sobie kryte-ryum do sprawdzenia, czy nie popełnił omyłek. Jeżeli jednak błędy popełniane w piśmie lub mowie narażają tylko na śmieszność i braku elementarnego wykształcenia dowodzą, to w logice niekiedy mszczą się na całem życiu. Można rozumować bardzo prawidłowo, a pomimo to dochodzić do fałszywych wyników I na nich, jako na prawdach, opierając się w życiu, popełniać czyny, których skutki nie dadzą się nigdy odrobić. Dowodem tego sofiści greccy, u nas Stanisław Orzechowski, we Franoyi Rousseau. Ścisłość bowiem i dokładność wniosków, bez względu na to, czy w rozumowaniu trzymamy się dedukcyjnej, czy indukoyj-nej metody, zależy, nie od prawidłowej budowy syllogizmów, lecz od uzasadnienia każdej większej przesłanki (praemissa major), co wymaga, nie tylko ścisłego określenia, ale i krytycznego rozbioru składowych jej pojęć, czyli tak zwanego logicznego dzielenia. Tego zaś bez naukowego przygotowania, bez wprawy, jaką tym czynnościom u-mysłowym długie nawyknienie nadaje, nie podobna dokonać. I w tern tkwi główna przyczyna wszystkich naszych krewkich uogólnień, wszystkich dorywczych, potępiających sądów o ludziach; w tern źródło wielu opacznych, nieoględnych postępków, które innym i nam samym szkodę przynoszą. Niemcy zarówno swemu wykształceniu filozoficznemu, jak i studyom klasycznym zawdzięczają wysoki stopień kultury; Francuzi, pojmując ważność przygotowania filozoficznego, w dwóch najwyższych klasach licealnych nie tylko logiką lecz i psychologią i metafizyką młodzież zajmują; również w austryackieh gimnazyach 4 godziny poświęcają tym przedmiotom; my tylko z lekkiem sercem lekceważymy tę gałąź wiedzy, która przecież jest perpendykułem życia ludzkiego. To też nie w innym celu położyliśmy nacisk na konieczność logicznego podkładu nawet w Nauce o rzeczach, nie mówiąc już o całem wykształceniu formalnem, gdyż tylko tą drogą młody umysł zdobywa przygotowanie do słuchauia systematycznego wykładu logiki, która cały gmach wykształcenia formalnego uwieńcza i daje możność uporządkowania wiadomości i pojęć z innych nauk zdobytych. By cel ten jednak osiągnąć i z wykłada zapewnić rzetelną korzyść młodzieży, należy samemu przejętym byó jej ważnością, umieć do niej obudzić żywy interes, abstrakcyjne jej formy, przez dobrane odpowiednio przykłady, na grunt rzeczywistości sprowadzić, a co ważniejBza, wdrożyć umysły do prawidłowego myślenia. Inaczej, traktowana, jako przedmiot dodatkowy, podrzędny, bez wykazania ścisłego jej związku z innemi naukami i wszyst-kiemi czynnościami umysłu, nie zaznaczy żadnego śladu w ogólnem wykształceniu młodzieży, a nawet raz na zawsze ją zrazi do wszelkich studyów w tym kierunku.—B). Nauki treści opisowej i doświadczalnej. Przechodzimy teraz z kolei do nauk przyrodniczych, najściślej z matematyką związanych, a które przez niesłychany rozwój, jaki od końca wieku XVIII aż do dni naszych zdobyły, przez bezpośredni wpływ na wszystkie życia objawy, wreszcie przez swe rozległe zastosowanie do rozlicznych gałęzi rękodzieł, handlu i przemysłu, pierwszorzędne miejsce między naukami zdobyły. Istotnie, jak w Wiekach Średnich filozofia scholastyczna, jak w czasach Odrodzenia humanizm, a w XVII i XVIII stuleciach matematyka, tak obecnie przyrodoznawstwo narzuciło innym swą metodę, na doświadczeniu i indukcyi opartą. Historya, językoznawstwo, krytyka literacka dziś nie mogą krokiem bez niej postąpić. To rozwielmoźnienie się ich wszakże, jak z jednej strony przejmuje słuszną dumą badaczy wobec tylu wykrytych praw, dokonanych odkryć i wynalazków, przynoszących ludzkości nieobliczone korzyści, tak z drugiej doprowadziło do wyłączności doktrynerskiej, nie uznającej prawd wyższego rzędu, skoro tylko te usuwają się z pod kontroli obser-wacyi i doświadczenia. Nauki też przyrodnicze są jednym z ważnych środków umysłowego rozwoju, o przebogatej treści, bezpośrednio z najwalniejsze-mi procesami życia związanej i tern podatniejszej pod względem dydaktycznym, że są one jakby dalszym ciągiem nauki o rzeczach, tylko rozszerzonej do trzech królestw przyrody, do całego wreszcie szeregu zjawisk, opartych na działaniu sił i powinowactw wzajemnych. Przyswojenie sobie cech, tak przypadkowych, jak istotnych w typowych o-kazach zwierząt, roślin i minerałów; poznanie warunków ich istnienia, przystosowanych do zewnętrznej i wewnętrznej budowy, oraz ujęcie tego wszystkiego w jeden system, na podstawie ściśle naukowej klasyfikacyi; wreszcie zrozumienie przyczyno-wości zjawisk fizycznego świata i praw niemi rządzących: nie tylko wykończa ową plastykę wyobrażeń przez naukę o rzeczach zdobytą, ale nadto rozszerza pojęcia do granic widomego wszechświata i urabia pogląd na całość przyrody, jako na wielki warsztat Bił twórczych, skierowanych do jednego celu — utrzymania wszechbytu. Ta zdolność uplastyczniania w umysłach przedmiotów, a tkwiąca w naukach przyrodniczych, nasunęła przeciwnikom kierunku klasycznego myśl zastąpienia przez nie języka greckiego i łaciny. Nie spostrzeżono się tylko, że każda grupa nauk w procesie wykształcenia ma wyłączne, właściwe sobie zadanie; że okaz naturalny, a słowo—to rzeczy całkiem rożne; że wreszcie świat zwierzęcy, czy

roślinny, nie da wychowańcowi pojęcia o warunkach życia społecznego, które wytwarza: kult religijny, obyczaj, prawo, formę rządu, instytucye, naukę, literaturę, sztukę—słowem: to wszystko, co się nazywa cywilizacyą. Nauki przyrodnicze same przez się mają dość ważne dydaktyczne znaczenie, by jeszcze inne, obce im cele narzucać.—Do rzędu nauk treści opisowej należy Geografia, która, w miarę odkryć, dokonywanych w głębi lądów Czarnego Kontynentu, z każdym dniem coraz obfitsze materyały gromadzi, a przez fizyczne własności ziemi, jej magnetyzm, powietrze, wody, góry, lodowce, wulkany, rozkład ciepłoty, kierunki wiatrów i prądów morskich, skład skorupy ziemskiej i własności jej gleby, przez rozmieszczenie na niej fauny, flory i bogactwa kopalne najściślej z przyrodoznawstwem się łączy. Przecież tak ważna i z życiem bezpośrednio związana nauka nie jest należycie uwzględnioną w zakresie nauki szkolnej, gdyż prawie wszędzie jej wykład na klasy niższe przypada, a więc na epokę umysłowego rozwoju, gdy uczniowie przez nauki przyrodnioze nie są do niej przygotowani. Tymczasem owe fizyczne własności ziemi prawie główny przedmiot nauczania w klasie najniższej stanowią, gdy znowu w trzech następnych na geografię polityczną za mało czasu zostaje, by wszystkie pięć części świata i Europę, jako obchodzącą nas bliżej, wyczerpująco traktować. Ujemną Btroną tak rozłożonego kursu jeBt nie tyle mała stosunkowo liczba godzin, odpowiednio do rozległości przedmiotu (u nas i w gimna-zyach włoskich godzin 8, w Prusiech i w Austryi 7), jak raczej okoliczność, że się nauka geografii na klasie IV przerywa. Tym sposobem wiadomości, jakie z niej uczniowie z pierwszych lat nauki szkolnej wynoszą, zacierają się w ich pamięci w następnych pod wpływem nowych zdobyczy. Wprawdzie wszystkie ustawy, począwszy od pruskiej, kładą nacisk, iż nauka Geografii w dalszym oiągu ma być uzupełnianą w klasach wyższych przy nauce historyi przez wskazywanie na mapie tych miejscowości, które się odnoszą do dziejowych wypadków; ale faktem jest, że młodzież pa wyjściu z gimnazyów w sposób rażący wykazuje brak elementarnych wiadomości z geografi. To samo uderza w zakładach naukowych prywatnych męskich i żeńskich. Jeszcze do smutniejszych dochodzimy wyników, gdy, trzymając się metody, według której, w imię dydaktycznej zasady, iż w nauczaniu należy przechodzić od przedmiotów pojedynczych do bardziej złożonych, wykład o częściach świata rozpoczynamy od Oceanii. Naprzód bowiem jest to grube złudzenie, że ta część świata jest najprostszą w swym składzie, gdyż właśnie w rozrzuceniu i ugrupowaniu archipelagów i wysp przedstawia wielką rozmaitość. Już daleko prostszej budowy jest pniakowata Afryka. Powtóre, metoda ta zostaje w sprzeczności z inną, racyo-nalniejszą, znaną od czasów Emila, według której naukę geografii należy rozpoczynać od pokoju, czy klasy, w której się uczeń znajduje, by następnie, przechodząc do dalszej okolicy, zapoznać go z własnym krajem i przezeń mu dopiero drogę do Euro-

py, oraz innych części świata otworzyć. Tymczasem z pokoju dziecka do Oceanii—skok za nadto odległy i ryzykowny. Trzymając się takiego systemu, nauczyciel może się znaleźć w położeniu bez wyjścia, zwłaazcza przy ograniczonej liczbie godzin, przeznaczonych na wykład, że nie znajdzie czasu na Europę, która przecież najbliżej nas obchodzi. JeŹ8li jednak, bez wględu na metodę, młodzież z nauki geografii nie wynosi należytych korzyści, to widać, że jest coś wadliwego, zarówno w niej, jak i w rozkładzie przedmiotu. Geografia jest nauką przeważnie pamięciową, a więc rzeczywiście przypadać powinna na epokę, gdy władza ta dzia ła w młodzieży najsilniej, gdy największą energię plastyki posiada; to zaś uzdolnienie odpowiada klasom najniższym i w nich też naukę geografii rozpoczynać należy, wszakże nie od własności fizycznych ziemi, lecz od poznania budowy kuli ziemskiej i pięciu części świata w najogólniejszych zarysach. Tylko nie należy ograniczać się do prostego wskazania, co gdzie leży na mapie: nawet bowióm wtedy, gdy uczeń na niej odnajduje każdą miejscowość dokładnie, jeszcze nie przyswoi sobie w zupełności przedmiotu. Nastąpi to dopiero wtedy, gdy sam narysuje mapę, choćby nie z zupełną ścisłością, lecz do wzoru danego zbliżoną. Wówczas wszystkie kontury części świata i krajów na zawsze zapiszą się w jego pamięci. Na trzy lata następne pozostawałoby szczegółowe poznanie Europy, oraz uzupełnienie wiadomości o innych częściach świata. Co zaś do zaznajomienia z własnościami fizycznemi ziemi i powtórzenia kursów z klas niższych, należałoby w jednej z klas wyższych przeznaczyć choćby godzinę. Wtedy uczniowie, mając już w wykładach fizyki odpowiednie przygotowanie, mogą rzeczywistą korzyść osiągnąć. Stanowiłoby to zresztą naturalne przejście do kosmografii.— G) Nauki treści etycznej. Jak sama ich nazwa wskazuje (efroę — obyczaj), mają na celu nie tylko rozwijanie umysłu, lecz i urabianie ducha według ideałów wszechludzkicb, a tern samem kształcenie charakteru. Ideały te w trojakiej formie występują przed duszą młodzieży: jako ideał prawdy—w nauce religii; jako ideał dobra — w dziejach; wreszcie, jako ideał piękna — w literaturze. — Nauka religii tern się od wszystkich innyoh nauk wyróżnia, że gdy do ich przyswojenia wystarcza odpowiedni stopień umysłowego rozwinięcia, tu, obok uzdolnienia, uczeń musi wnieść jeszcze czynnik innej natury, mianowicie: uczucie wiary, wrodzone wprawdzie każdemu, bez względu na stopień geograficzny, ale które pierwotne wychowanie rozwija, lub je tłumi w zarodzie. Uczucie to w duszy dziecka obudzą matka, gdy ucząc pacierza, daje mu pierwsze pojęcie o Bogu i przeznaczeniu człowieka; wzmacnia je zaś i rozwija: czysta atmosfera domowa, przykład obojga rodziców 1 stopień tego uczucia, które ich akty religijne ożywia i nieustannym prądem do duszy dziecka przenika. Bez tego podkładu sama nauka religii nie przyniesie korzyśoi; owszem, nie raz do zwątpień i niewiary prowadzi. Dydaktyczna strona religii nie jest przecież do przeprowadzenia

Encykl Po wsi Illustr. Zesz. 136 X. 17 ty

tak łatwą, jakby się na pozór zdawało. O jej trudnościach wie każda matka, która w poczuciu swych obowiązków sama się zajmuj) pierwotuem wychowaniem i kształceniem swych dzieci. Bj i od ozego ta zacząć? O co nauię zaczepić, by się nie stała formalizmem, który ducha zabija, by nie sprowadzić nauki do prostego recytowania o-derwanych określeń, których dziecko nie rozumie, choć je łatwo pamięciowo sobie przyswaja? Wszak pierwsza kwestya, jaka się w katechizmie nasuwa, to danie wyobrażenia o Bogu, Istocie bezcielesnej, duchowej, niepojętej dla najwyżej rozwiniętych u-mysłów, a cóż dopiero dla dzieci, które żyją w świecie czysto - zmysłowym? Wobec tych trudności nasuwa się pytaaie: czy nie naj właściwi ej byłoby rozpoczynać z dziećmi naukę od Historyi św., tak, by dopiero na jej tle treść dogmatyczną rozwijać? Za wzór mogą tu służyć: „Dzieje święte* przez Dr. Sohustra, oraz: „Mały katechizm* ks. Leona Kaszowskiego. — Wykład szkolny nasuwa innego rodzaju trudności. Oprócz Historyi św. i treści dogmatycznej obejmuje on nadto liturgię, czyli obrzędy i historyę kościoła. Treść ta jednak pada na umysły, wynoszące z otoczenia domowego najrozmaitsze religijne pojęoia, usposobione nie raz sceptycznie przez niezdrową lekturę i pochopne do krytykowania wszystkiego, co się sprzeciwia t. zw. dążnościom postępowym. Jest to fakt, którego ignorować nie można, z którym liczyć się trzeba w pozytywnem naszem stuleciu, zwłaszcza, że z natury rzeczy wprost do obłudy i hipokryzyi prowadzi. Żaden bowiem z tych szkolnych bezwyznaniowców, z obawy pogorszenia sobie stopnia lub narażenia się na relegacyę, nie zdradzi się ze swemi przekonaniami przed nau czycielem religii. Tym sposobem złe urasta w potęgę. Jedyne na nie lekarstwo: uznanie tego stanu umysłów i postawienie kwestyi w sposób, któryby wszelkie nieporozumienia raźna zawsze prze cinał. Przedewszystkiem, rozpoczynając z uczniami klas wyższych część dogmatyczną, należy wy-tknąć ściśle granice pomiędzy wiedzą a wiarą. Pierwsza, jako wynik badań rozumu, z natury swojej nieomylną być nie może. Jakkolwiek wiele już prawd wykryła, przecież albo wciąż zdobywa nowe, albo już uznane obala. Nadto, jest ona względną, gdyż dalej, niż za granice widomego świata, nie sięga, a i sam rozum, choć najwyższa potęga ziemska, nie może poza kategorye przestrzeni i czasu wystąpić. Przeciwnie wiara sięga w nieskończoność uczuciem i nie ma mc wspólnego z prawdami wykrytemi przez rozum. Te więc dwie sfery wyłączają się wzajemnie. Wprawdzie wiary tej nikomu narzucić nie można, lecz, że i każda negacya, przeciw wierze zwrócona, jest natury ujemnej, dowód w tern, iż zawsze następstwem jej jest zniżenie się w społeczeństwie poziomu moralności i zanik uczuć pod-nioślejszej natury. Literatura, odnosząca się do wiedzy teologicznej, lubo nie u nas, jest tak bogata w dzieła pełne erudycyi i głębokiej treści, że ci, którzy o nich wiedzieć nie chcą, zdumieliby się, gdyby ją bliżej poznali; wykład wszakże nau-

57

ki szkolnej w takim tylko, nie w innym, może być prowadzony zakresie. Tu jedną, dorzucimy uwagę. We wszystkich zakładach szkolnych nauka religii stanowi taki sam przedmiot, jak i inne nauki, i tylko ze względu na swe wysokie znaczenie w życiu zajmuje w programatach naczelne miejsce. Inna rzecz wszakże co do samego wykładu. Tu już nie wystarcza objektywne traktowanie jej, jako przedmiotu, gdyż w takim razie, cóźby ją odróżniało ód lekcyi np. historyi, na której nauczyciel objaśnia ućzniom zasady Wed, Zend - Awesty lub Koranu? Tu, oprócz znajomości i umiejętnego wyłożenia przedmiotu, potrzeba jeszcze tego podniosłego namaszczenia, które każde słowo nauczyciela duchem religijnym ożywia i nawet umysły oporne siłą nieprzepartą dla prawd głoszonych zjednywa. Kto bez owego namaszczenia obowiązki katechety sprawuje, ten więcej szkody, niż pożytku przyniesie: truktując bowiem obojętnie przedmiot, może wpoić w uczniów to przekonanie, że sam w głoszone prawdy nie wierzy. — Jak nauka religii stawia przed duszą młodzieńca ideał, który obejmuje zaświatowe dążenia i nadzieje człowieka, tak Hi b tory a daje mu ideały ogólno - ludzkie, mające mu przyświecać w jego doczesnej pielgrzymce. Stąd historyę uznawano zawsze za mistrzynię życia (magistra vitae). Z tego jednak zaszczytu odarł ją kierunek pozytywny. I rzeczywiście, jeżeli dzieje są jedynie koniecznym wytworem warunków, w jakich się naród dany, ludzkość cała rozwija; wówczas najdzielniejsi jej przedstawiciele są prostem i tylko kółkami, bezwiednie spełniającemi różne funkcye w tej olbrzymiej machinie, poruszanej jakąś nieoznaczoną, rozpędową siłą, a dzieje człowieczego rodu, jego wiekowe w dążeniu do co raz wyższej doskonałości łamanie się, jego walki, tryumfy, zawody, sprowadzają się do szeregu zjawisk, mających takie samo znaczenie, jak fenomena przyrody. Do historyka należy je tylko zapisać, przyczyny ich teoryą deter-miuizmu wyjaśnić i wyprowadzić z nich pewne, ogólne, nieodwołalne prawo, które spełnionego faktu nie pozwala niczem odrobić. Nie tylko 0-patrzność, kierująca losami świata w duchu hi-storyozofii Bossuefa, ale i wola jednostkowa, czy zbiorowa, jako czynnik dziejowy, z historyi u-suniętą została. Skoro więc wszystkiem rządzi fatalizm, nieubłagana konieczność, jedyna nauka, jaka z dziejów wrzekomo wypływa, jest ta, że nikt wobec historyi za swe czyny odpowiedzialnym być nie może. Rzecz naturalna, iż tego rodzaju teo-rye nie mogą mieć nic z nauką szkolną wspólnego, nie dla tego, że na sobie noszą stempel idei postępowych, lecz że są z gruntu fałszywe. Jakkolwiek bowiem wpływ otaczającej natury, stopień geograficznego położenia, rzeźba kraju, stanowią nawet o kierunku praoy człowieka, a jego dążenia ku urzeczywistnieniu swych celów rozbijają się nieraz o nieprzezwyciężone przeszkody: faktem jest przecież, i to z historyi czerpanym, że pracą, wytrwałością i skupieniem ducha narody wyrabiają w sobie niepożyte siły, które im pozwalają nawet warunki otaczającej przyrody odmienić;

że wreszcie takie jednostki, jak Perykles, Cezar, Karol W., Napoleon I wolą swą na całej epoce wyciskały indywidualne swe piętno.—Przecież nie-tylko z tej strony niebezpieczeństwo wypaczania dziejów w nauce szkolnej zagraża. Traktowanie ich w duchu pozytywnym jest tu zresztą niemożliwe, ze względu na programy i nadauy z góry kierunek. To może się praktykować jedynie przy nauce udzielanej prywatnie. Natomiast w wielu krajach strącono ją w zakładach naukowych z poważnego stanowiska nauczycielki życia do rzędu służebnicy politycznych dążności. Pierwszy pod tym względem przykład dała Francya, gdy w swych podręcznikach szkolnych, historyę własną, poczynając od czasów Ludwika XIV, zrobiła osią wszystkich wypadków dziejowych, usuwając na plany dalsze sprawy innych narodów. Za jej przykładem poszły Niemoy, właściwie Prusy. W regulaminie szkolnym z roku 1882 mówi się bez ogródki: „W historyi wieków średnich i nowożytnych punkt środkowy stanowią dzieje ojczyste Niemiec i Prus. Dzieje innych ucywilizowanych narodów, przedstawione treściwie, mają służyć jedynie do wyjaśnienia dziejów ojczystych, Objętość zaś ich warunkuje się interesem politycznym, jak i dokładnem ich zrozumieniem⁴⁴ (Lehrplane i t. d., 23). To jasne. Co dziwniejsza, że w tych podręcznikach pruskich owym „punktem środkowym" są dzieje cesarstwa niemiecko - rzymskiego, które znowu, jako oś wydarzeń, występują w podręcznikach au-stryackich, a jak tam ród Hohenzollernów, tak tu Habsburgów stoi na czele dziejowego pochodu. Pytamy: co uczeń może pomyśleć, gdy mu się do rąk dwa takie podręczniki, z tak sprzeoznemi poglądami, dostaną? Prawdopodobnie raz na zawsze wiarę w prawdę historyczną utraci. A jednak za czasów Rotteka w tych samych Prusiech używano podręczników, które mogłyby służyć za wzór bezstronnego przedstawiania dziejów. Duch jednak Treitsohków, Droysenów, Syblów i do książek szkolnych przeniknął. Chce się niby w młodzieży pielęgnować patryotyczne uczucia; tymczasem rozbudza Bię w niej tylko rasowy szowinizm, który, bądź co bądź, jest chorobliwym objawem. Tak to owa mistrzyni życia, którą Schiller sądem nad światem nazywa („Die Weltgeschichte ist das Welt-gericbt“), stała się meklerką polityczną, zabijającą w młodzieży uczucie prawdy i sprawiedliwości. A przecież, jeżeli jaka nauka w duszach młodych rozwijać je powinna, to bezsprzecznie historya. Tylko w takim razie musi przyjąć za godło: „suum cuique“ i w rozkładzie materyału dziejowego wyznaczać każdemu miejsce właściwe, Btosownie do roli, jaką w ogólnej cywilizacyi odegrał. Bez względu wszakże na owe tendencye państwowe, wszystkie programata szkolne pod jednym względem się zgadzają, iż w nauce historyi kurs podwójny przyjąć należy: dla wieku młodszego, wyłożony w krótkim zarysie, z całym aparatem legendowym i anegdotycznym i ograniczony do najważniejszych wydarzeń, i dla klas wyższych, wypełniony nie tylko szczegółami, lec z i tern wszystkiem, co się odnosi do położenia i właściwości każdego kraju, jego instytucyj, politycznych dążności, kultury, słowem: całego życia wewnętrznego narodów we wszystkich znamiennych jego objawach. Rzecz naturalna, iż wykład prowadzony być musi w sposób ściśle dyalek-tyczny, t. j. wykazujący nieprzerwany łańcuch wydarzeń, wiążący się w ogniwa przyczyn i skutków wraz z odpoWiedniem zużytkowaniem materyału, jaki każda epoka pod względem etycznym nastręcza; a więc Starożytna przez swe charaktery jednolite, silne, jakby w kształty posągowe wykute; Wieków Średnich przez idee dziejowładne, regulujące wszystkie tamtoczesnego życia stosunki; wreszcie Nowożytna przez rozwój indywidualizmów z coraz bardziej rozszerzającą się widownią działań, świadczącą o potędze sił umysłowych, przedsiębiorczości i pracy rasy aryjskiej, która całą kulę ziemską swojemi wpływy ogarnia. Celem zaś samego wykładu nie może być nic innego, jak wpojenie w u-mysły młodzieży tego przekonania, że cały trud dziejowy człowieczego rodu, że wszelkie jego wysiłki, okupywane milionami żywotów, nie idą nigdy na marne, ale są posiewem przyszłego dobra i warunkiem postępu, którego jedyną cechą—coraz wyższe udoskonalanie się ludzkości. —Zatem i wykład dziejów ojczystych tylko wtedy istotnie naukową korzyść przynosi, gdy do nioh stosujemy miarę powszeehno-dziejową.— Literatura i jej histo-rya jest uzupełnieniem i pogłębieniem dziejów każdego narodu. Są to jakby dwie strony jednego medalu. Gdy bowiem historya polityczna ma za przedmiot czyny już dokonane, historya L-y odsłania nam niejako duszę narodu: jego uczucia, myśli, zamiary, pobudki, które go wiodły do czynów. Tak we Francyi, nim rewolucya z r. 1789 wybuchła, już ona wprzód dojrzała w umysłach i wyraziła się w tak zw. literaturze filozoficznej. Stąd bez znajomości literatury niepodobna posiąść dokładnej znajomości historyi. Nauka wszakże L-y ma mne jeszcze cele przed sobą. Naprzód, zaznajamiając z kształtami prozy i poe-zyi, rzuoa pierwsze podstawy do wyrozumienia dzieł pisarzów; do samej bowiem teoryi ograniczać się tu nie można: należy ją krok za krokiem o-bjaśnłaó \ czytaniem i rozbiorem utworów, za najdoskonalsze uznanych. Tym sposobem młodzież nie tylko treść ich sobie przyswaja, ale i wnika głębiej w istotę każdego rodzaju prozy lub poezyi, poznaje ich architektonikę, przywyka oryentować się w jej szczegółach, zdobywa miarę do oceniania artystycznej piękności, a obok tego przez analizę wchodzi na drogę krytycyzmu, który jest dla niej przygotowaniem do nauki historyi L-y. Istotnie, to poznanie arcydzieł w każdym rodzaju prozy i poezyi ze względu na ich budowę i artystyczne zalety tern więcej da jej odczuć różnice, zachodzące pomiędzy pierwszemi zawiązkami literatury, tak ubogiemi co do treści, tak nieudolnemi pod względem formy, a stopniowem budzeniem się myśli i twórczości w narodzie, dochodzącej później w dziełach pierwszorzędnego znaczenia do najwyższego rozwoju. Ale tu własuie nasuwa się pytanie: czy w zakresie nauczania średniego wykład hist. L-y powinna koniecznie obejmować i owe pierwsze jej zawiązki, nie mające nio wspólnego z artystyczną pięknością? Podług programu np. szkół galicyjskich hist. L-y rozpoczyna się dopiero od Reja, pomijając nie tylko owe wcześniejszego piśmiennictwa zabytki, świadczące o stopniowem urabianiu się języka, oraz kroniki, wypełniające trzy stulecia, ale, co ważniejsza, i takie osobistości, jak Długosz, Ostroróg, Kopernik, górujące po nad całą rzeszą późniejszej doby pisarzów. Tymczasem, jeżeli hist. L-y ma dawać pełny obraz rozwoju duchowego i jako środek nauczania przyczyniać się do kształcenia umysłów, to nawet wyłożona w szczupłym zakresie winna opierać się na jakichś naukowych podstawach. Tych przecież trudno dopatrzeć w tak nakreślonym programie, który całą poprzedzającą działalność umysłową w ciągu trzech stuleci ukrywa gdzieś pod korcem i dopiero wiek XVI stawia uczniom na oczach, nie wyjaśniwszy wprzód, jakiemi drogami, przez jakie wcześniejsze nabytki i jakim wysiłkiem praoy ten bujny w nim rozrost literatura zdobyła. Bez uwzględnienia owych pomników niepodobna zrozumieć: skąd się wziął język tak doskonały i barwny w pisarzach okresu Zygmuntowskiego; bez poznania olbrzymich prac Długosza, trudno ocenić późniejsze dziejopisarstwo i uzasadnić, dla czego aż do czasów Naruszewicza nie było ono dla nas przyświecającą pochodnią; wreszcie, bez podniesienia genialnych przebłysków myśli Ostroroga i wykazania wpływu Kopernika na rozwój nauk matematycznych i filozofii nowoczesnej na Zachodzie, niepodobna wykazać przyczyn ani rozluźnienia się więzów budowy państwowej, ani upadku nauk i piśmiennictwa w XVII wieku i w pierwszej połowie XVIII stulecia. Pisarze ci w swych dziełach używali mowy łacińskiej, to prawda; ale wyrażali treść czysto swojską, a mają przytem powszechno-dziejowe znaczenie. Wyrzucać ich przeto za nawias znaczy zniżać wartość literatury, zacieśniać jej pojęcie wyłącznie do tak zwanej literatury pięknej, według wyobrażeń francuskich. Przecież jakikolwiek zakres wykładowi hist. L-y nadamy, zachodzi pytanie: w jaki sposób wyjaśniać należy do różnych epok odnoszących się pisarzów? Wielu mniema, iż w wykształceniu średniem wystarcza traktowanie każdego z nich z osobna, bez uprzedniego nakreślenia tła, na którem rozwijała się ich działalność. Według nich, charakter epoki i owo tło roztoczy się przed młodzieżą samo z siebie, jeżeli z osobistośoią pisarza połączymy znamienne rysy środowiska, które na jego indywidualność, osnowę dzieł, oraz ich kierunek wpływało. Tym sposobem, rzeźbiąc każdego z Dich z osobna, stawiamy przed oczy uczniów niby szereg posągowych postaci, które się raz na zawsze w pamięci ich zapiszą. Tak mówią zwolennicy monograficznego wykładu dziejów L-y. Ale, pominąwszy, że taki wykład odstępuje rażąco od metody w wykładzie dziejów politycznych przyjętej, a rozwijającej wypadki w przyczynowym ich ciągu i w zależności od czynników, które się na charakter danej epoki składają, ma on nadto tę jeszcze stronę ujemną, że owe postacie posągowe pozostają w nim rozosobnione, bez punktu oparcia w życiu rzeczywistem, jakby gdzieś zawieszone w powietrzu. To też należałoby przyjąć za zasadę, iż bez tła historycznego niepodobna należycie roztoczyć dziejów L-y, jeżeli w niej prawo przyczy-nowości uzasadnić zechcemy. Również nie znajdziemy miary właśoiwej do ocenienia pisarzów, jeżeli ich nie odniesiemy do przedstawicieli literatury powszechnej, wyrażających podobne, co i oni, dążności. Zasklepienie się wyłącznie w granicach swojskości prowadzi zawsze do przeceniania własnych pisarzów nad rzeczywiste zasługi.—Jeżeli jednak wykład hist. L-y, obok zaznajamiania z ioh dziełami, o-bejmować ma i tło historyczne i nadto uwzględniać literaturę powszechną, to gdzież znaleźć czas na przeprowadzenie tak rozległego programu? Przede-wszystkiem w wykładzie, zwłaszcza okresów wcześniejszych, należy się ograniczyć do pisarzów ty-powycb, jako głównych przedstawicieli epoki, i zająć się jedynie rozbiorem ich dzieł pierwszorzędnych, poprzestając co do innych na wzmiance bibliograficznej. Czytanie ich, stanowiące główną podstawę wykładu, z natury rzeczy ograniczyć się musi do wyjątków, lecz tak dobranych, by uczeń o całości dzieła zdobył dokładne, o ile można, pojęcie. Samo z siebie wynika, iż czytaniu towarzyszyć mają objaśnienia wyrazowe i rzeczowe, jak również uwagi, odnoszące się do kompozycyi, stylu i właściwości indywidualnych pisarza, słowem: cały wykład ma mieć na celu wdrażanie umysłów do krytycznego wnikania w dzieła różnych pisarzów i należytego ich zrozumienia względnie do czasu, w którym rozwijali swą działalność. Tylko tak prowadzony wykład L-y może dać młodzieży pojęcie o jej ważności i ścisłym związku jej z życiem, a obok tego wykształcić w niej smak a tysty-czny i uczynić ją wybredną co do wyboru pokarmu umysłowego, jakiego jej bieżąca literatura dostarcza. Co do Iii-go Zdobycie wszakże wiedzy nie jest wyłącznym celem wychowania. Ona jest, tylko środkiem wyższego udoskonalenia. O wartości człowieka dają świadectwo dopiero czyny; aby zaś w nich iściła się prawda, dobro i piękno, musi wola poddana być wczesnej uprawie. Tak pojmowano zawsze zadanie wychowania i na pierwszym w niem planie stawiano rozwinięcie etycznego pierwiastku w młodzieży. Od czasu jednak gdy d e -terminizm zapanował w teoryach prawa karnego, w weredyktach sędziów przysięgłych, kwestya kształcenia woli wiele na ważności straciła. Powiedziano sobie, że skoro wolnej woli niema, skoro każdy jej akt to tylko nieuniknione następstwo nieskończonego szeregu przyczyn uprzednich, więc i trud, podejmowany w celu kształcenia woli, jest daremny, gdyż zchwilą, w której się w młodzieńcu, wyrosłym z dziecka, namiętności obudzą, wszelkie wały ochronne, wzniesione przez nas, runą, nie mogąc wytrzymać ich silnego nacisku, Teorya ta, lubo w umysłach większości nie została sformułowaną na podstawie nauki, przecież z różnych pitm przedostając się do nich, wytworzyła w rodzinach atmosferę niezdrową. Doszło do tego, że, sparaliżowani moralnie, nie czujemy dość w sobie

powagi i siły, by od synów i córek posłuszeństwa wymagać, by ujawniającym Bię w nich złym skłonnościom narzucić jakiś hamulec. Owszem, wielu z rodziców pozostawia dzieciom wszelką swobodę z obawy, by, krępując wrodzone ich popędy, nie zabić w nich samodzielności! Inni znowu rodzice, w prostocie ducha, przejęci są takiem poszanowaniem dla postępowych haseł, iż na każdym punkcie ustępują dzieciom przed siłą takich argumentów, jak zacofanie, przesądy, przez które każdy źle wychowany młokos, lub podlotek rozumie nakładane nań moralne wędzidła. Wszystko to dowodzi, że pojęcia o wychowaniu zostały spaczone, grunt moralny zachwiany. Staramy się o danie dzieciom nauki, i to w znaczeniu utylitar-nem, zapewniającem dobrobyt; tymczasem stronę moralną pozostawiamy odłogiem, nie bacząc, że na niwie zapuszczonej złe tylko zielsko wyrasta. To jej zachwaszczenie wydaje też owoce.. Widzimy to w szorstkości obyczajów publicznych, w ździ-czeniu indywiduów, które siłę pięści i rewolwer za jedyne swe prawo uznają, wreszcie w zastra szającej liczbie codziennych prawie samobójstw mężczyzn i kobiet, przypominających Rzym imperatorów w czasach największej duchowej jego prostracyi. Wobec tych spustoszeń, jakie przy zaniedbanej uprawie woli różne teorye, zbyt pochopnie praktykowane, zrządzają, na wychowaniu domowem ciąży głównie obowiązek odrodzenia moralnego młodych pokoleń. Przedewszyst-kiem należy określić sobie istotę woli i o-znaczyć granice, do których negujące ją teorye sięgają. Otóż jest to proces psychiczny, na który się składa bardzo wiele czynników. Bo naprzód: poznanie przedmiotu, co obejmuje zarówno czynności zmysłów, jak i udział władz rozumowych, jak spostrzegawczość, przejęcie wrażenia i zatrzymanie poznanych własności w formie wyobrażenia. Poznany tak przedmiot może nas swemi właściwościami pociągać lub odpychać. W pierwszym razie budzi chęć posiadania, w drugim—unikania. Gdy usposabia obojętnie, w procesie woli nie ma żadnego znaczenia. Przecież chęć nie zawsze zaspokojoną być może: często na przeszkody natrafia. Wtedy występują nowe czynniki: wyobraźnia potęguje zauważone przymioty, chęć przeradza się w pożądliwość lub namiętność, a rozum, pociągany do przedmiotu nieprzepartą siłą i urokiem, z powziętem postanowieniem zawładnięcia nim, obmyśla środki, najskuteczniej mogące doprowadzić go do celu. Gdy usiłowania tego rodzaju powtarzają się stale, nazywamy to wytrwałością. Z chwilą wszakże, gdy po usunięciu przeszkód, postanowienie dochodzi do wykonania, występują czynniki, które determinują kierunek naszej woli. Nawet zbrodniarz przed wykonaniem czynu ma chwilę wahania się; tern bardziej człowiek przywykły w swem postępowaniu liczyć się z okolicznościami, które mu w chwili wykonania czynu zwykły stawać na oczach. Ta-kiemi są: skrupuły religijne, wzgląd na najbliższe otoczenie, zakazy, zwyczaje, prawo, opinia publiczna i t. p. Wobec nich człowiek albo się cofa

przed czynem, albo pomimo nich go spełnia. Jeżeli jednak może robić wybór pomiędzy temi dwiema drogami, co zresztą stwierdzają tysiączne w życiu przykłady, to widać, źe wolna wola istnieje i determinizm byłby prawdą, gdyby się odnosił do tych ostatecznych pobudek. Ale on, przyjmując zasadę przyczyn uprzednich, bierze czyny spełniane pod wpływem affektów za wyniki woli i tym sposobem, uświęcając fatalizm, znosi wszelką za nie odpowiedzialność i potrzebę kształcenia woli. Tymczasem proste doświadczenie czego innego naucza. Płonka leśna, idąc za własnościami pier-wowsianego ziarna, z którego powstała, wydawać będzie przez nieskończone lat szeregi kwaśne i cierpkie owoce. Ale przenieśmy ją do sadu i na pniu jej dzikim zaszczepmy wziętą z drzewa szlachetnego latorośl, a zmieni z gruntu swą naturę i zrodzi smaczne owoce. Natomiast i najszlachetniejsze drzewo zdziczeje, jeżeli mu pozwolimy wypuszczać wilki i zaniedbamy około niego należytych starań. To samo robi z człowieka wychowanie, a pierwszym środkiem, wiodącym do tego, to przykład otoczenia domowego, skąd dziecko pierwsze ideały życia wynosi. Wszak z tego środowiska spływają bezpośrednio pierwsze do jego duszy wrażenia, a że powtarzają się stale, w ciągu całego dziecięcego i młodzieńczego okresu, więc na świeżym i wrażliwym umyśle zaznaczają się niezatartemi śladami i najgłębiej przenikają całą jego istotę. Co tu widzi i słyszy, to mu jako podkład wszystkich późniejszych dą żeń na całe życie zostauie. Nadto dziecko ma wrodzony popęd do naśladowania. Na tle zaś tego otoczenia najwyraźniej wynurza się przed nim postać ojca i matki. Są oui wtedy dla niego objawem najwyższej doskonałości i powagi, wyobrazicielami bóstwa, czuwającego nad pierw-Bzemi jego krokami. Na wzór też ich bezwiednie się urabia, naśladuje ich czynności, powtarza słowa, ruchy, bawi się w ojca lub matkę, a to naśladownictwo drogą nawyku staje się dru gą jego naturą. Od nastroju też duchowego, jaki w domu rodzicielskim panuje, zależą przyszłe jego wyobrażenia o celu i zadaniach życia. W rodzinach, w których spełnianie ooowiązków jest prawem, uczciwość zasadą postępowania, religijność atmosferą domową, nauka, a przynajmniej książka, potrzebą ducha, zamiłowanie sztuki wyrazem estetycznych upodobań—w rodzinach takich zwykle wychowuje się zacne potomstwo, które rzadko w przyszłości powzięte o niem oczekiwania zawo dzi. Gdzie brak tego nastroju, wytwarzają się jeszcze innego rołzaju stosunki, które osłabia ją doniosłość ideałów rodzinnych, i to nawet w ogniskach, gdzie rodzice dbają o kierunek moralny swych dzieci. Zamiast, by wpływ ich wzrastał na nie z łatami, dzieje się całkiem przeciwnie: ojciec spostrzega, że wobec nich traci rodzioielską powagę, a matka, która w pierwszych latach, jak w otwartej księdze w duszy dziecka czytała, nagle czuje ją zaryglowaną i niedostępną dla siebie. Czy to z porządku naturalnego wynika? Bynajmniej 1 Zerwanie jedności i harmonii między rodzicami a dzieckiem zwykle z ich winy pochodzi. Widoczna, źe nie umieli się w pierwotnej roli wychowawców utrzymać, źe nie stanęli na wysokości swego zadania. Do tego zwykle doprowadzają intellektualne różnice pomiędzy rodzicami a dziećmi. Oddane do szkoły, z każdym rokiem zdobywają coraz szerszą i wyższą wiedzę, gdy poziom umysłowy rodziców pozostaje zawsze na tym samym stopniu. Dobry syn uszanuje ojca nawet w siermiędze, ale w większości przypadków traci na tern rodzicielska powaga. Jest to skutek zaniedbania życia umysłowego, co zresztą szeroki u nas zastęp ojców i matek cechuje. Zachwianie znowu ufności, z jaką dziecko w pierwszych latach przed matką otwierało swą duszę, najczęściej z braku taktu pedagogicznego pochodzi. Dziecko czuje nieprzeparty popęd do wypowiadania wszystkiego, co mu się snuje po głowie. Cóż naturalniejszego ze strony matki, jak, biorąc żywy udział w tern wszystkiem, co je zajmuje, wyzyskać jego gadatliwość dla celów wychowawczych? Tymczasem gdy się dziecko z czemś niewłaściwem odezwie, zamiast prostować jego wyobrażenia, najczęściej używamy morałów, dajemy mu nauki, jak ma postępować, zamiast je uczyć przykładem. Rzecz naturalna, iż ciągłe kazania dziecko nudzą i drażnią, robią oburkliwem i opornem, a strofowanie zacina w uporze. Dochodzi nawet w końcu do tego, źe przestaje myśleć głośno i wtedy jego wyobrażenia i pojęcia usuwają się z pod kontroli matki na zawsze. A jednak bez zachowania powagi ze strony ojca, bei zdobycia zaufania dziecka ze strony matki, nie podobna myśleć o wpływie na urabianie jego duszy i o kształceniu woli. Takie np. kwestye, jak wstawanie i udawanie się na spoczynek zawsze o jednej godzinie, jak układanie przy swem łóżeczku sukienek, jak natychmiastowe po wstaniu zajęcie się myciem, ubieraniem i pacierzem, bez wałęsania się po wszystkich kątach pokoju i tracenia czasu napróźno; jak utrzymanie wreszcie swych zabawek w porządku, —dla większości rodziców nie zdąją się mieć wychowawczego znaczenia. Tymczasem każde takie przyzwyczajenie w urabianiu woli dziecka nader ważną rolę odgrywa. Nim się bowiem włoży do prawidłowego odbywania tych czynności, nim je przywyknie za swój obowiązek uważać, musi wprzód lenistwo i samowolę w sobie przełamać, upodobania osobiste poddać pod rozumną wolę swych kierowników. Lecz właśnie tego bez powagi, nakazującej dziecku uległość i posłuszeństwo, niepodobna dokonać. Wiadomo zresztą, źe do lat czterech występują w dziecku wszystkie narowy i wady, z któremi walczyć potrzeba w ciągu całego okresu wychowawczego. Nie mniej stało się pewnikiem, że surowość i groza, zamiast je usuwać, wywołują w dziecku upór lub stępienie uczuć moralnych. Nie wynika stąd jednak, by go nie wychowywać w karności; tylko środkiem kary nie koniecznie ma być rózga. Jedno surowe spojrzenie ojca, łagodne, ale stanowcze odmówienie pieszczot przez matkę,—o wiele skuteczniej na u-sposobienie dziecka oddziała, niż stosowanie kary cielesnej, która gwałtownie wstrząsa i rozstraja jego system nerwowy. A ileż obok powyższych modna jeszcze innych środków karnych używać, odpowiedniejszych do przeniesienia p^zez wątły organizm dziecka, a jednak nie mniej skutecznych. Do takich należą: pozbawienie go na czas jakiś ulubionej przez nie zabawki, potrawy, łakoci; od łączenie od reszty rodzeństwa w czasie zabawy; odmówienie przyjemności, której pożąda, i wiele innych, jakie dana chwila nastręcza. Wady te jednak dziecka, występujące w tym okresie jedne za drugą, do rozpaczy doprowadzają mniej doświadczonych rodziców i pobudzają ich właśnie do używaniu środków poskramiających, które, zamiast im zapobiedz, jeszcze bardziej potęgują ich objawy. Tymczasem są one tak naturalne, jak wiele chorób, które dziecko w tym okresie przebywa. Jedyny na przeniesienie ich środek: wyrozumiałość i cierpliwość. Okres ten jednak z rozpoczętym rokiem piątym przechodzi, i wtedy dla wychowawców nastaje chwila stanowcza, mająca o przyszłości dziecka rozstrzygnąć. W tym bowiem czasie zaczyna się ’ w niem budzić poczucie moralne, jakby pierwsze przebłyski sa-mouznania wiuy i sumienia, a co występuje z chwilą, gdy, przepraszając ojca i matkę, obiecuje poprawę. Obietnicy tej wprawdzie nie dotrzyma i przy zdarzonej sposobności nieraz się jeszcze tego same go przekroczenia dopuści;, ale jeżeli Bkruchę okaże, to dowód, że poprawić się chciało, tylko nad jego postanowieniem zapanowały affekta, których nie mogło własną siłą pokonać. Otóż w tern dążeniu należy mu dopomagać, umacniać je w dobrych postanowieniach, nakłaniać budzącą się wolę do zapanowania nad popędami, oraz usuwać to wszystko, co może recydywę wywołać. I tu właśnie na matkę rola Anioła-Stróźa przypada. Ona - to, czuwając nad każdym popędem dziecka, łagodząc miłością wybuchające affekta, przemawiając do jego uczuć, rozsądku, najwięcej w tej epoce życia może Bię do urabiania jego woli przyczynić. Ale wła śnie, by to zadanie spełniła, musi nieograniczoną ufność dziecka posiadać, patrzeć w jego duszę, jak w przezroczystą krynicę, i umieć jej poruszeniami kierować. Wzmacniana tak stopniowo w niem wola, coraz więcej brać będzie górę nad złemi skłonnościami i osłabiać ich siłę, aż w końcu, stając się na wy k nie niem, zapanuje z czasem nad niemi i zupełnie je pokona. Ale wola wyrobiona przez nawyk jeszcze nie jest świadomą siebie; brak jej zresztą odporności i hartu. Tych właściwości nabywa ona, gdy dziecko za czyna się łamać z trudnościami, jakie mu spełnienie obowiązków nasuwa, i teraz na plan pierwszy występuje ojciec, który zarówno przymiotami serca, jak umysłu, wyciska na niej owo piętno hartu męskiego. Jak dotąd matka czuwała nad dzieckiem, by uważnie i z pobożnością odmawiało pacierz poranny i wieczorny, tak obecnie on wgląda, czy podrastające spełnia wszystkie inne religijne przepisy. On także o tyle wzbudzać zaufanie w synu powinien, by się ten z własnego popędu do niego po rozstrzygnięcie nasuwających mu się wątpliwości udawał i nawet co do wyboru książek do czytania na jego radzie polegał. On czuwa nadto, by syn i córka zawsze okazywali należną miłość i uszanowanie dla matki, i każde, by najmniejsze, względem niej uchybienie karci słowem nagany. Również przestrzega, by dzieci znały szaćunek dla osób starszych wiekiem, choćby im wcale nieznanych, i wogóle w stosunkach z ludźmi odznaczały się postępowaniem, nacecho-wanem grzecznością. Nie mniej daje baczenie na stosunek dzieci do sług i domowników i nie pozwala z jednej strony na poufalenie się, z drugiej na szorstkie, opryskliwe lub wyniosłe obchodzenie się z nimi. Są to wszystkim znane, lecz w praktyce życia mało wykonywane zasady. A jednak przestrzeganie ich ścisłe ma wielkie w urabianiu woli znaczenie. Ściera bowiem w młodzieży pychę, zarozumiałość, wygórowaną miłość własną, chęć imponowania drugim, co wszystko cechuje dzisiejszych, źle wychowanych pyszałków. Głównie jednak hartujemy wolę młodzieży przy rozumnie prowadzonym trybie nauki. Tylko za taki trudno uznać przyjęte dziś wymagania, by ją, o ile można, ułatwiać i, że już użyjemy trywialnego wyrażenia, niemal łopatą kłaść dzieciom do głowy. Doszło do tego, że poczytujemy za obowiązek korepetytora, by uczniom odrabiał zadania i ćwiczenia domowe. Zapomnieliśmy,, że już przed stu z górą laty powiedział poeta: „Trzeba się u czyć, upłynął wiek 2łoty“ i że jeżeli wiele rzeczy nabywamy bez pracy, to do nauki tylko się trudem osobistym dochodzi. Nie wynika stąd, by jej nie ułatwiać mniej uzdolnionym; ale robić to należy w sposób nie zabijający samodzielności, ani uprawniający lenistwa. Niech korepetytor odrabia z uczniem zadania, lecz, nie wyznaczone mu w szkole, tylko wybrane przez siebie, któreby tamtym odpowiadały treścią i wskazywały drogę do ich rozwiązania właściwą. Gdy tak przygotowany uezeń sam zadanie szkolne odrobi, wtedy trud nad niera podjęty przyniesie mu rzeczywiste korzyści. Przedewszystkiem zdobędzie przekonanie, iż własnemi siłami może czegoś dokonać; po-wtóre: w samodzielnem rozwiązaniu znajdzie zadowolenie, które do dalszych usiłowań go zachęci; co zaś najważniejsza, spełni włożony nań o-bowiązek i zgodnie z sumieniem będzie mógł swą pracę, jako własną, w szkoła okazać. To samo da się powiedzieć i o innych domowych zajęciach, które uczeń ma samodzielnie obrabiać. Sącze • gólniej nie powiuieu żaden ojciec rozumny pozwalać synowi na ułatwianie sobie pracy z pomocą klucz ów, czyli gotowych tłóraaczeń autorów starożytnych, które Niemcy, zaprawni do usilnego trudu w nauce, pons asinorum nazwali. Taka nauka nie zapuści w umysł korzeni, prześlizgnie się tylko po jego wierzchu i, jak ziarno niepogłę-bione w roli i na suszę wystawione, zmarnieje. Niech młodzieniec wertuje grube słowniki i własnym trudem, wyszukując wyrazów, sam odgaduje myśl tekstu: a wtedy inaczej zapatrywać się będzie na znaczenie studyów klasycznych, które mu się dziś tak nudnemi i bezpoźytecznemi wydają. Brak rzeczywistego zamiłowania do nich w dzisiejszem pokoleniu właśnie stąd pochodzi, że ono je traktuje po łebkach, nie dla własnego pożytku, lecz dla otrzymania stopnia. Tymczasem to tylko umiłować możemy, w co trud rzeczywisty wkładamy. Rodzice nie zdają sobie nawet sprawy, jaką krzywdę wszystkiemi u-łatwleniami w nauce wyrządzają swym dzieciom; nie czują, że sprowadzając je z drogi obowiązku, podkopują w nich grunt moralny na zawsze i sobie i społeczeństwu przygotowują nicponiów. Jak bowiem może spełniać swe obowiązki względem siebie i innych teu, kto od dziecka nie przywykł do żadnego nad sobą wysiłku, do łamania się z własuem lenistwem, ale owszem, uprawniony był do obchodzenia swych obowiązków na wszelkie możliwe sposoby i cudzym się trudem wyręczał? A cóż mówić o tych środkach, których z wiedzą dzieci używają rodzice, by im przejście z klasy do klasy ułatwić! To już szczyt zepsucia, wygładzającego w dzieciach wszelkie pojęcia moralne. Nie temi drogami idzie, kto zdrowie duszy dziecka ma przedewszystkiem na względzie. Systematycznem odhartowywaniem woli zabijamy w niem człowieka. Jeżeli w latach nauki nie przywyknie zwalczać nasuwających mu się trudności, a obok nich wad i narowów, wiekowi przejściowemu właściwych, możeż być zdolne pokonywać później w samym sobie poniżające żądze, namiętności, lub przez labirynty życia przejść cało, nie rozbiwszy się o napotykane przeszkody, nie zszargawszy osobistej godności? Bez tego wewnętrznego w sobie samym punktu oparcia, jakim jest wola, człowiek staje się marną plewą, zależną od każdego wiatru podmuchu. Jeżeli też chcemy wyposażyć dziecko najwyższem dobrem na życie, kształćmy i urabiajmy jego wolę, kierując ku spełnianiu obowiązków drogą nawyku, wytrwania, wreszcie pokonywaniem trudności, zarówno fizycznych, jak umysłowych, a przedewszystkiem własnym przykładem, który najsilniej wolę dziecka, jako istoty biernej, pociąga i nakłania. Wola ta, prowadzona wciąż ku dobremu i wsparta zasadami czerpanemi 'z wiary, rozumu i doświadczenia, nadając jednostajny i stały kierunek uczuciom, i czynom, wyrabia w końcu to, co się charakterem nazywa i co dopiero stanowi istotną wartość człowieka. — Przecież i charakter, tak samo, jak wola, umacnia się, pogłębia i czerpie siłę w ideałach rodzinnych. Tylko, gdy dziecko przez proste naśladownictwo wzorowało swe postępowanie na obojgu rodzicach, syn dorosły, czy córka, świadomi w pełni ich przekonań, ich zasad, zwracają się ku nim w ważnych okolicznościach życia, nawet, gdy już ich niema na ziemi. Pytania: jakby aa to zapatrywał się ojciec? co na to powiedziałaby matka?—mimo woli nasuwają się im w chwili stanowczej, a pamięć lat dziecinnych, a odżyła we wspomnieniach postać rozumnego ojca i pełnej zacności matki, opromieniona ich synowską czcią i miłością, stanie im za talizman przeciw złemu i szalę postauowieuia z pewnością na tę stronę pizechyli, którąby im wskazali, pozostając przy życiu. Bo niespożytą jest siła wpływu rodziców na dzieci! Ale, by ten wpływ nawet z poza grobu na nie wywierać, trzeba umieć swemu życiu rozumny nadać kierunek, wypełnić je czynami, świadcząc emi o niepokalanej ducha zacności, swój dom na przybytek dobrego obyczaju, miłości i zgody rodzinnej i na raj zamienić dla dzieci. Wtedy one, nawet w późnej jesieni życia, zwracać się będą myślą do tego edenu lat pacholęcych i z tego źródła, niezmąconego żadnym brudem, czerpać dobre natchnienia i czcią i wdzięcznością otaczać pamięć rodziców.—Ale jakkolwiek potęga ideałów rodzinnych jest wielka, jakkolwiek one głęboko w duszę swoim wpływem sięgają, przecież są nad nie wyższe, przyświecające, już nie jednostkom, lecz społeczeństwom, ludzkości, a temi są ideały dziej o we. Poznanie ich nie tylko rozszerza nasze uczucia i umysłowy widnokrąg, ale nadto i charakter do miary wszech - ludzkiej dostraja, odejmując mu w dążeniach osobiste, samolubne znamiona. Taki najwyższy ideał doskonałości daje nam przedewszystkiem religia w Chrystusie; mniej niedościgły, bo już ludzki—w św. Augustynie, Franciszku z Assyżu, Wincentym a Paulo; czysto ziemskie: w szeregu postaci dziejowych, występujących w nauce historyi i w życiorysach, jak Korneliusza Neposa, Plutarcha i wielu innych, których obficie literatura nowoczesna dostarcza. Wczytywanie się w nie przynosi młodzieży nieocenione korzyści. Naprzód, zachęca ją do naśladowania wielu mężów, których dążenia odpowiadają wrodzonym jej skłonnościom; daje miarę do oceniania w sobie moralnych braków i ułomności w zestawieniu z przymiotami, które tarntych nad zwykłych ludzi wyniosły; wpaja w nią wreszcie przekonanie, że stałość i wytrwałość w dążeniach jest cechą umysłów wyższych, które, zamiast się zrażać trudnościami, raczej w nich czerpią podnietę i siłę. Co zaś ważniejsza, iż wobec niezasłużonego, a często okrutnego, względem nich losu,” własne jej przeciwności, zawody, muszą zejść do rzędu zwykłych przykrości życia, z któremi godzić się trzeba, jako z kouieczuemi warunkami bytu ziemskiego. Tylko tak przygotowany młodzian, wyohodząc z pod rygoru szkolnego i bezpośredniej opieki rodzicielskiej, może dawać rękojmię, iż pozostawiony samemu sobie, czy to w swobodniejszem życiu akademickiem czy w wirze światowym, nie zejdzie z drogi przez wychowanie mu wskazanej, ale owszem, w starciu się z odmiennemi pojęciami, dążeniami, charakterami i przygodami losu, jeszcze więcej swą wolę zestali i pogłębi charakter. — Nauczyciel. Rodzice bezwątpieuia są pierwszymi nauczycielami dziecka, ale rolę tę, jako przypadłą na nich „z Bożej łaski“, traktują. Każdy zawód, rzemiosło z konieczności przygotowania wymaga: to fakt. Hodowcy np. owiec, kwiatów, zaopatrują się w dzieła, dające im, co do obchodzenia się z niemi, pewne, na nauce i doświadczeniu oparte, wskazówki. Również każdą matka, wydając córkę za mąż, uważa za święty obowiązek uzupełnić jej wyprawę .podręcznikiem" przygotowania 365 obiadów. Tylko, gdy idzie o wyhodowanie tak szlachetnej i złożonej w sobie, jak człowiek, istoty, nie widzimy potrzeby szukać jakichś wskazówek, choć uważamy to za nieodzowne przy hodowli owiec i przyrządzaniu obiadów. Żadnej z par zabierających się do stanu małżeńskiego, nietylko do głowy nie przyjdzie odpowiednim stu-dyom pedagogicznym uprzednio nieco czasu poświęcić, ale nawet post matrimonium con-summatum zaopatrzyć się w dzieła, mające za przedmiot główny cel ich związku: wychowanie potomstwa. Zwykle w tern wychowaniu na nieomylny instynkt macierzyński liczymy; tymczasem wiadomo, że, o ile jest on silnie rozwinięty w istotach niższego rzędu, o tyle jest słabym w człowieku, który natomiast wyposażony został w rozum. Wychowanie też istoty rozumnej z pomocą instynktu, wiodącego ornackiemu jest poprostu nonsensem, i w tern głównie wszystkie błędy domowego wychowania mają swe źródło. Bez znajomości ohoćby elementarnej psychologii niepodobna budzącemi się w dziecku popędami prawidłowo kierować, ani ich doniosłości ocenić; bez wyobrażenia o logice, choćby w tym zakresie, w jakim ją we Prancyi zdobywają dzie ci w szkołach początkowych przy nauce stylu, niepodobna kształcić wyobrażeń i sądów dziecka prostować. To też zwykle pod temi względami, albo je zaniedbujemy zupełnie, albo całe brzemię wychowauia pozostawiamy bonom i nauczycielkom domowym. Tylko nie mając ani o wychowaniu, ani o kształceniu należycie wyrobionego pojęcia, i co do wyboru osób, i co do stawianych im wymagań, tysiączne popełniamy błędy. Rozumie się, iż pierwszym i najgłówniejszym z obowiązków nauczyciela jest gruntowna znajomość przedmiotów wykładanych; tylko zakres wiedzy warunkuje się stopniem hierarchicznym, jakie nauczyciel zajmuje. Dla przewodnika szkoły początkowej wystarcza stopień wykształcenia mniej wiecej zbliżony do zakresu progimnazyum; nauczyciel zaś gimnazyalny musi w swej specyalności zdobyć wiedzę wszechstronną, na gruntownych studyach uniwersyteckich opartą, a obok tego posiadać wiadomości i z innych nauk, które z jego przedmiotem w jakimkolwiek związku zostają. Niedość na tern: postępować powinien wciąż z rozwojem nauki, by nie zasłużyć na zarzut zacofania i nieuctwa. Przecież i najgruntowniejsza nauka nie na wiele się przyda, jeżeli się jej nie zdoła innym udzielić. Stąd znajomość pedagogiki, a przedewszystkiem Metodyki (ob.), któraby mu w sposób najprostszy, najłatwiejszy, najdostępniejszy pozwalała własną wiedzę w umysły uczniów przelewać, jest najwalniejszem jego zadaniem. Tylko tu jedno zastrzeżenie zrobić należy. Metodyka podaje wprawdzie ogólne nauczania zasady, na doświadczeniu zdobywanem wiekami oparte, ale samo stosowanie ich od wielu okoliczności zawisło. Znajomość też choćby najgruntowniejsza zasad metodyki z nikogo nauczyciela nie zrobi, jeżeli kto w sobie samym nie posiada odpowiednich danych, jeżeli, idąc za jej wskazówkami, nie wytworzy sobie własnej metody, którą-by mógł z pożytkiem w praktyce szkolnej stasować. Tę praktykę stanowi wykład, który posiadać musi dla młodzieży attrakcyjną siłę, jeżeli jej ma istotną korzyść przynosić. Na ta zaś składają się różne czynniki; przedewszystkiem: jasność w ujęciu treści każdej lekcyi i sformułowaniu określeń; gruntowność w uzasadnianiu każdej prawdy przez fakta lub logiczność dowodzeń; jedność zarówno w myśli przewodniej, jak i w odnoszących się do niej szczegółach; zapał, świadczący o umiłowaniu wykładanego przedmiotu i przejęciu się jego ważnością; powaga, wzbudzająca poszanowanie zarówno dla nauczyciela, jak nauki; prawda, niedopuszczająca żadnego fałszu gwoli interesom i dążeniom stronniczym; umiejętność w stopniowaniu materyału, tak, by przechodzić od rzeczy łatwych do coraz trudniejszych; zdolność zaciekawiania do każdej nowej lek-oyi, mającej dla młodzieży nieznane widnokręgi odsłonić; wlanie interesu do nauki przez ciągłe wykazywanie jej wpływu i stosowanie do życia; wreszcie, piękność formy wykładu przy naturalności i łatwości wyrażenia. Nadto przezorny nauczyciel zawsze trzyma swój wykład w takich granicach, iż nigdy nie wchodzi w kolli-zyę z nauką religii i moralności. Tego bowiem wymaga jedność systemu nauozania, przyzwoitość i dobro samej młodzieży. Ale, jakkolwiek wykład nauczyciela może młodzież pociągać i trzymać w natężeniu jej uwagę, przecież nie wolno zapominać ani na chwilę, że w zakładzie średnim, nie prelekcye uniwersyteckie, lecz nauczanie jest celem, słowem: że jeżeli młodzież z wykładów odnieść ma rzeczywiste korzyści, to wykładający powinien się przekonać, o ile rzucony przezeń posiew zapuścił w jej u-mysły korzenie i na każdej lekcyi żądać od uczniów doraźnego powtórzenia całej treści wykładu. Nadto, rzecz, choćby zrozumiana dokładnie, wymaga w domu odpowiedniego przyswojenia pamięcią i pogłębienia. Przesłuchiwanie więc uczniów na lekcyi następnej z tego, co im wyłożone zostało, jest koniecznem, nietylko ze względu na wystawienie Btopni kwartalnych, lecz i na ugruntowanie nauki i rozjaśnienie jej w wielu punktach, zwłaszcza dla mniej zdolnych i lotnych umysłów. Jeszcze ważniejsze znaczenie, zarówno dla nauczy-oiela, jak uczniów, mają t. zw. powtarzania generalne z pewnego ciągu, czy to w miesięcznych, czy to kwartalnych odstępach. W nauce języków nie są one konieczne, gdyż tu na każdej lekcyi przy tłómaczeniach lub rozbiorze nastręczają się kwestye, z poprzednio wyłożoną treścią związane; wiadomości wszakże z nauk przyrodniczych, geografii, hiBtoryi i literatury poszłyby na marne, gdyby ich nauczyciel przez częste repetycye nie utrwalał w pamięci umysłów uczniów, a co ważniejsza, nie stawiał ich na punkcie, z którego-by poznane dotąd zjawiska i fakta mogli zbiorowo, w rozleglej-szyrn obrazie, z oałą rozmaitością stosunków i związków zachodzących pomiędzy niemi, ogarnąć. Dzielny nauczyoiel, znający przedmiot gruntownie, a obok tego władający wszystkiemi środkami dy-daktycznemi, jakich mu nauka i doświadczenie dostarczają, jest pośród uczniów jakby słońcem o-toczonem planetami, które je rozjaśnia, zapładnia i ku sobie siłą attrakcyjną wykładu pociąga, słowem: jest niepospolitem zjawiskiem, wobec którego niepowołane indywidua, zadające „stąd dotąd*, a wymagające więcej nad to, co z siebie dają, są poprostu parodyą nauczycielstwa i nauki. Przecież samo nauczanie, aczkolwiek jest głównem każdego nauczyciela zadaniem, nie wypełnia jeszcze całej jego działalności, jaką rozwinąć wobec uczniów powinien. Szkoła zastępuje dom rodzicielski; na nauczyciela społeczeństwo niejako władzę ojca przelewa; obowiązkiem jego zatem—nie-tylko wykładać, ale i wychowywać, słowem: przez własny charakter i przymioty urabiać charakter młodzieży. Pierwszem też jego prawem jest sumienne wykonywanie obowiązków, bo inaczej, jakże może wymagać od uczniów ich spełnienia, nie dając z siebie przykładu? drugiem, — to bezwzględna sprawiedliwość, zarówno w dawaniu stopni, jak i w obejściu się z wszystkimi. Faworyzowanie jednych przed drugimi demoralizuje o-gół, bo nasuwa domysł, że nauczycielem kierują niezbyt czyste pobudki. Nie mniej ważnym przymiotem nauczyciela jest równość i jednostajność usposobienia, oraz moc panowania nad sobą, nawet w razie, gdy uczeń dopuści się względem niego ubliżającego postępku. Uniesienie się gniewem, użycie poniżających epitetów ozuchwaliło-by śmiałka i zjednało mu współczucie klasy. Tymczasem spokojne, lecz surowe spojrzenie, zwrócone w stronę winnego, zapytanie: komu chciał ubliżyć? — i oświadczenie, że ubliżył jedynie samemu sobie, dając dowód złego serca i wychowania, oraz klasie, do której nie dorósł moralnie, — zupełnie postać rzeczy odmieni. Wówczas ogół młodzieży z pewnością potępi w duszy czyn butnego kolegi, a nawet nieraz się zdarza, iż cała klasa powstanie gromadnie i za ten jego postępek nauczyciela przeprosi. Takie zsolidaryzowa-nie się klasy z nauczycielem jest najdotkliwszem dla winnego upokorzeniem. Wreszcie przemówienie po ojcowsku do niego na osobności daleko więcej na jego umoralnienie oddziała, niż przedstawienie go do kary, której doniosłość w skutkach sam najlepiej wtedy oceni. Gdyby taki wybryk młodzieńczy nauczyciel uważał za swą osobistą obrazę, a do tego prześladował winnego, dałby dowód małości ducha i nazawsze-by szacunek uczniów utracił. Taki stosunek nauozyciela do uczniów, nawet przy stawianiu z jego strony surowych co do nauki wymagań, jedna mu wśród nich uznanie i stanowi ważny czynnik moralny. Jak ojciec był dla nich pierwszym ideałem w rodzinie, tak on jest drugim w szkole; tylko wpływ jego inny. Nauczyciel reprezentuje wiedzę, oraz człowieka, stojącego na widowni publicznej, a więc na wyżynie, nie dopuszczającej poufalszego zbliżenia; a jednak, pomimo tej zapory, jeżeli wzajemny stosunek opiera się na zaufaniu z jednej strony, a ojcowskiej życzliwości z drugiej, pomiędzy nauczycielem a uczniem wytwarza się łącznik, na miłości i poszanowaniu oparty, którego nawet

Encykl. Pottsz. i lustr Zesz 136. T. 17-ty.

opuszczenie szkoły nie zrywa. Ten urok, jaki go otacza, ta rola ojca, którą zastępczo względem młodzieży przybiera, pozwalają mu na jej urabianie wpływ szeroki wywierać i wglądać w najdrobniejsze szczegóły jej życia. Nietylko więc naukowo ją kształci, lecz czuwa i nad jej prowadzeniem się po za szkołą i w szkole, a obok tego, mając stronę estetyczną na względzie, daje baczenie na jej powierzchowność, na mniej przyzwoite siedzenie, opieranie się na łokciu, lub rozpieranie się w ławce, na czystość rąk i paznokci; gdy z drugiej karci i ośmiesza przesadną dbałość o strój i zbytecsne zajmowanie się sobą. Nie wynika stąd, by sam miał lekceważyć dbałość o te zewnętrzne zalety; owszem, pod tym względem pierwszy winien jej dawać przykład ze siebie i wiedzieć, że nauczyciel „niechluj“, przychodzący do klasy z rozczochranym, włosem i brodą, w brudnej, pogniecionej koszuli, w poplamionej i zabłoconej odzieży, ma raczej wygląd straszydła, niż nauczyciela, i pod względem obyczajowym najgorszy wpływ na młodzież wywiera. Tylko, dbając o staranność we własnym ubiorze, ma obowiązek karcić w niej wszelkie objawy próżności, przesady i chęci zwracania na Biebie uwagi. Przecież nauczyciel nietylko w szkole przykład z siebie dawać powinien. On nie może powiedzieć, że j8go życie prywatne wyłącznie do niego należy. Młodzież bowiem i tu ma nań bystre oko zwrócone i przez wrodzoną sobie ciekawość zawsze gotowa śledzić, jak ten pan profesor, gdy zstąpi z piedestału powagi szkolnej, w domowem otoczeniu wyglądą, z kim żyje, czem się zajmuje, a nawet jak swój czas poza domem przepędza? Stąd łatwy wniosek, iż życie jego prywatne powinno być bez zarzutu i skazy. Jeżeli stworzył rodzinę, z domu swego z konieczności uczynić musi świątynię dobrego obyczaju, by nie tylko własnym dzieciom, lecz i całemu zastępowi młodzieży przyświecał cnót rodzinnych przykładem; kształcąc zaś i wychowując obce potomstwo, tem więcej dbać powinien o dobry kierunek własnego, bo inaczej, jakże dowiedzie swych wychowawczych zdolności i przekona o prawdzie wygłaszanych przez siebie zasad? Wreszcie, jako przedstawiciel nauki, na jej uprawie główny cel życia zasadzać winien, jeżeli dla niej w młodzież wpoić chce poszanowanie rzetelne i obowiązkom swym w całej pełni zadość uczynić. Nauczyciel, spędzający czas swobodny w knajpie, przy kuflu, trawiący noce przy zielonym stoliku, uganiający się za rozrywkami, dozwolonemi innym, ale nie licującemi z jego powołaniem i charakterem, a co gorsza, utrzymujący brudne, podejrzane stosunki, pozbawia się nazawsze wpływu na młodzież i, gorsząc ją, ściąga na siebie jej lekceważenie i wzgardę. Powie kto, że i nauczyciel jest człowiekiem i, jak inni, podlega ułomnościom i wadom. To prawda. Ale nauczycielstwo jest kapłaństwem: kto więc do spełnienia przywiązanych do niego obowiązków nie czuje w sobie dość siły, niech raczej inny zawód obierze, który mniej zaparcia się i poświęcenia wymaga. — Szkoła jest nietylko miejscem, w którem młodzież różny stopień wiedzy

58

rze

za-

zdobywa, ale, co jej wysokie, a nie dość oceniane nadaje znaczenie, jeszcze i społeczeństwem w miniaturze. Domowe wychowanie i nauka, choćby najstaranniej, pod kierunkiem najzawołańszych mistrzów prowadzone, nie wydadzą takich owoców, jakie zwykle dają się w szkoła osiągać. Przedewszystkiem nie rozwiną i nia wykształcą charakteru w tym stopniu, w jakim się go zdobywa w zetknięciu bez-pośredniem z tak różnorodnemi żywiołami, jakie Bzkoła w sobie gromadzi. W niej ścierają się zarówno indywidualne, jak i stanowe różnice; tracą moc uprzedzenia i kastowe przesądy; samowola, egoizm i wygórowana miłość własna znajdują na siebie hamulec, wygładzają się kończaste, szorst kie strony temperamentu,—słowem: ogół sprowadza się do jednego mianownika, lubo o różnej indywidualnej wartości, i stapia w harmonijną całość, do której się każde zdrowe społeczeństwo dostraja. Społeczeństwo jednak ma swoje prawa, swą władzę wykonawczą i ochronną (policyę): uaa je więc szkoła każda w ustawie, w instrukoyi, w regulaminie, w swych przewodnikach, tworzących różne instancye, z różnym stopniem attrybucyi i władzy. Stąd porządek i równy wymiar sprawiedliwości jest nieodzownym warunkiem prawidłowego funk-cyonowania szkoły. Bez nich w jednej chwili-by się rozprzęgła. Porządek polega na wykonywaniu przepisów, regulaminem objętych; wymiar sprawiedliwości—na nagrodach i karach. Pierwsze zasadzają się na udzielaniu stypendyów, uwalnianiu od wpisu szkolnego, pochwale udzielonej ustnie przez nauczyciela, gospodarza klasowego, dyrektora, lub protokulamie przez radę pedagogiczną; dalej przez posunięcie z niższego do wyższego rzędu na liście uczniów według stopni kwartalnych, uwolnienie od zdawania z jednego lub wszystkich przedmiotów przy egzaminach przejściowych, wreszcie udzielanie uczniom, odznaczającym się pilnością i sprawowaniem wzorowem: listów pochwalnych, książek i medalów złotych i srebrnych. Jeżeli jednak wyznaczanie nagród ścisłego oceniania zasług wymaga, to przy wymiarze kar jeszcze większa oględność zachowana być powinna. Skala też w ich zastosowywaniu jest nader rozmaita i rozległa. Najniższy jej stopień — to nagana ustna nauczyciela, pozbawienie ucznia miejsca w ławce podczas lekcyi, zapisanie do księgi kar-nej; wyższy: nagana ze strony gospodarza klasy, pozostawienie w areszcie na jedną lub więcej godzin, zawiadomienie rodziców o sprawowaniu się ucznia z zagrożeniem ostrzejszych następstw. Do rzędu takich zaś należą: nagana dyrektora na osobności lub wobec klasy, skazanie na areszt kilkogodziuny z wyznaczeniem robót piśmiennych, z nadzorem lub bez nadzoru, wressoie nagana lub areszt z postanowienia rady pedagogicznej, z zapisaniem do protokółu posiedzeń, usunięcie z zakładu z możnością wstąpienia do innej szkoły i nakoniec relega-cya zupełna, odejmująca prawo pobierania gdzie-kolwiekbądż nauki. Ostatni ten środek, rzeczywiście stras my, bo karzący zarówno rodziców, jak ucznia i nazawsze łamiący mu życie, daje się jedynie usprawiedliwić koniecznością, gdy prowadzenia

się młodzieńca zagraża moralności całej szkoły: dla zachowania więc od zepsucia ogółu młodzieży pozostaje jedynie usunąć zgangrenowaną jednostkę. — Pojęcie szkoły w najogólniej 3 zem znaczeniu obejmuje zarówno zakłady wychowawcze, jak i naukowe w najrozmaitszych kierunkach. Najniższy stopień zajmują Ochronki i Ogródki dziecięce. Pierwsze są filantropijnej, drugie kształcącej natury. Rodzice biedni, niezdolni wychowywać swych dzieci, od 4-go do 7-go roku życia powierzają je, na czas pozadomowych zajęć, opiece Ochron, gdzie obok pożywienia, zabawy, znajdują i moralny kierunek, któregoby sami dać im nie mogli. Pod okiem więc przewodniczki świeckiej Jub zakonnej dzieci uczą się pacierza, wykonywają różae robótki, zajmują się nauką o czach, śpiewem chóralnym, słuchają budującyoh opowiadań, wierszyków, które w nie wpajają dobre zasady, wreszcie przyuczają się do porządku, czystości i nabywają wiele innych pożytecznych nawyknień, O wiele jednak wyższe znaczenie, ze względu na rozwój umysłowy dziecka, mają Ogródki dziecięce, prowadzone według metody Froebla i oddawna upowszechnione na Zachodzie. Gdy jednak tam stanowią one podstawę wychowania ludowego, u nas nie przyjęły się w ochronkach, lubo w jednej z nich, przy ulicy Piwnej, do świetnych przed 27-iu laty dochodzono wyników. Natomiast w ostatnich czasach namnożyło się w Warszawie wiele zakładów Froeblowskich, lecz dla dzieci zamożniejszych rodziców, a więc zupełnie na opak temu, co gdzie indziej widzimy. A jednak ogródki dziecięce wraz z metodą Froebla, zaprowadzone w ochronach, mogłyby stanowić wyborne przygotowanie do późniejszej nauki w szkole początkowej. Rozwijają bowiem fizycznie i umysłowo, wdrażają systematycznie di porządku i karności. Przedewszystkiem, przez Podarek drugi, zaznajamiamy dziecko z własnościami sześcianu, kuli i walca, dajemy pojęcie linii, płaszczyzny i bryły z odpowiedniemu im wymiarami, zatem podstawę do określania wszystkich form w otaczających je przedmiotach. Dając mu nadto do ręki sześcianki i cegiełki (podarek III i IV), i zachęcając do wytwarzania różnych z nich kształtów, budzimy w niem rozmysł, uwagę, a w pewnym stopniu nawet samodzielność. Wydzielając wreszcie kawałek ziemi w ogródku i pobudzając do jej uprawy i hodowania roślin, stawiamy je bezpośrednio w zetknięciu z Daturą. Inue znowu zajęcia, jak wiązanie w różne figury liuiek, układanie z sześcianów, cegiełek i trój -kącików form estetycznych, wreszcie tkactwo, wycinanie, wykałanie i rysunek, wprowadzają wielką do zajęć dziecka rozmaitość, kształcą rękę i oko. Nadto nauka śpiewu, towarzysząca każdej zabawie, wprowadza nowy czynnik estetyczny i, kształcąc ucho, oddziaływa na uszlachetnienie natury dziecka. Zarzut, jakoby metoda Froebla materyalizm szczepiła, poprostu jast niedorzeczny: wszystko bowiem od sposobu jej prowadzenia leży. Jeżeli dając dziecku, do ręki Podarek IV i zazuajamiając je z własaośoiami cegiełki, możemy

R. Pl-cz.

ze sposobem wyrabiania cegły budowlanej zapoznać; to cóż przeszkadza, gdy dziecko z sze-ścianków buduje krzyż Inb kościół, mówić mu o najwznioślejszych prawdach wiary i tym sposobem rozwijać w niem religijne uczucia? Bądź co bądź, ochronka, czy tak pojmowana, jak u nas, czy w połączeniu z ogródkiem i metodą Froebla, spełnia względem dzieci klas ubogich to samo zadanie, co w sferach zamożnych wychowanie, na kształceniu wyobrażeń i pojęć oparte. Jak zaś tu, po Bkończonym 7-ym roku, dziecko przechodziło do nauk formalnych; tak z niej, w tej Bamej epoce, wstępuje do Szkoły początkowej, (jedno lub dwuklasowej), która ma je zaopatrzyć w naj-pierwsze wiadomości z nauk potrzebnych mu a o życia. Wiedza, jaką stąd wynosi, przygotowywa je do słuchania w dalszym ciągu w Szkole rzemieślniczej niedzielnej, jeżeli po ukończeniu Szkoły początkowej rozpocznie t. zw. terminowanie. Najwyższym typem niższego nauczania jest Szkoła miejska, trzyklasowa, z kursem 6-cio-letnim, która w Prusiech swym programatem obejmuje nawet języki obce: francuski (godzin 40), angielski (godz. 13). Z typem szkół tego rodzaju łączą się Szkoły rzemiosł, lub Zakłady techniczne, uzdolniające do zajęć praktycznych np. przy kolejach żelaznych. Do innych Bzkół zawodowych średnich należą: górnicze (u nas sztygarów), rolnicze, ogrodnicze, przemysłowe i handlowe. Przygotowaniem do wielu z nich są S z k o ły realne, uważane przez ogól za praktyczniejsze, niż gimnazya klasyczne. Tymczasem trudno się zgodzić, by przeznaczanie dziecka z góry i nieodwołalnie do jakiegoś na całe życie kierunku, gdy ono samo jeszcze nie może swych skłonności . i uzdolnień wykazać, było rozumne i praktyczne. Prawda, gimnazya klasyczne przeciążają nauką starożytnych języków, usuwając z przed oczu ucznia cały obszar przyrody i wtajemniczając go jedynie w jej zjawiska fizyczne; ale jeżeli już idzie o wzgląd praktyczny, to przynajmniej otwierają przed młodzieżą drogę do wszystkich bez wyjątku zakładów naukowych wyższych, nietylko w Cesarstwie, lecz i za granicą, byle patent poświadczony był przez konsulat tego państwa, w którego obrębie uczeń zamierza dalsze studya odbywać. Tymczasem patent szkoły realnej tych prerogatyw nie daje, bez dopełniających egzaminów, a nawet po ich przebyciu jedynie ułatwia wstęp do zakładów technicznych. Ten rozdział nauk na klasyczne i realne, któremu Niemcy dali głównie początek, zrywając w nauczaniu jedność kierunków, wytworzył dwa nieprzyjazne sobie obozy w sferze, w której właśnie największa panować-by winna harmonia. Wszystkie bowiem nauki i wszystkie kierunki są równie ważne w rozwijaniu uzdolnień człowieka; a ponieważ trudno oznaczyć z góry, do którego z nich dziecko poczuje w sobie skłonności: słuszna przeto, by wykształcenie dawało mu ogólną do nich podstawę. To też wobec walki, poniżającej jeden z t/eh kierunków dla wywyższenia drugiego, występowały i wyŁtępują głosy, które oba, niby rozbiegło promienie, chcą ująć w jedno ognisko i zje-

dnoczyć w t. zw. Szkole jednorodnej (Ein-heitsschule), uwzględniającej narówni klasyczne, jak i przyrodnicze nauki. W takim duchu przemawiał w r. 1864 J. S. Mili przy otwarciu uniwersytetu w St. Andrews; dalej Dubois-Reymond przy obejmowaniu rektoratu w uniwersytecie berlińskim; przed nimi zaś Al. mrgr. Wielopolski urzeczywistnił typ tak jednolitego gimnazyum w Ustawie, wyjednanej w r. 1862. W bliższych nam czasach popierali ten kierunek: Meinardus „Das deutsche Gymna-sium“ (1887); Hornemann „Die Zukunft unserer boheren Schulen* (1888) i Steinmayer „Betrach-tungen iiber unser klassisches Schulwesen“ (1888). JeBt też to najracyonalniejszy, najlepiej odpowiadający wszechstronnemu rozwojowi uzdolnień ludzkich kierunek, i należy pocieszać się nadzieją, że w przyszłości położy kres tej rozterce i niepewności, jaka dziś pod względem wyboru kierunku szkoły w społeczeństwie panuje. Nastąpi to jednak nie wcześniej, aż gorączka utylitaryzmu opadnie i ludzkość przekona się, że człowiek nie samym żyje Chlebem, ale ma także potrzeby ducha, których zaspokojenie nie przynosi wprawdzie na razie materyalnych korzyści, ale w summie zbiorowej pracy stanowi ważny dorobek, który i w praktyce życia da się zastosować z pożytkiem.

Dydaskali© (AtSaaxaXla, od di§&ax,et.v = pouczać) Są to pomniki publiczne, tablice albo nawet zwyczajne skrypta, zdające sprawę z przedstawień teatralnych, komedyj, zarówno jak tragedyj, w Atenach, mieszczące nazwisko poety, miejsce i czas przedstawienia sztuki, stopień jej powodzenia, nazwiska autorów współzawodniczących w konkursie, wiadomości pod czyim archontatem odbył się konkurs, kto był choregiem (ob.) kto protagonistą, jakie ówcześnie powtórzono też sztuki z poprzednie* go repertuaru—słowem: wszystkie szczegóły, które gdyby się były dochowały dotąd, przedstawiłyby niesłychanie ciekawy materyał do historyi teatru Ateńskiego; były to bowiem krytyczne repertuary sztuk odegranych, treściwe dramaturgie, skąd też i nazwa ich: pouczających (o teatrze). Nie odrazu Dydaskalia te zaprowadzono w Atenach i pierwiastkowo były one krótkie, ograniczały się do samych nazw, tytułów, dat, ryte na tablicach marmurowych, w teatrze przechowywanych, z których okruchy pozostały dotąd (Corp. inscr. attio. II; 977, a. &.). Plutarch (Temist. 5) wspomina jeden z tych napisów, dotyczący sztuki Fryni-cha, granej w roku 477; a najdawniejsza D. na marmurze wzmiankuje o konkursie, odbytym około połowy V wieku przed nową erą. Później dopiero z tych pomników publicznych porobiono odpisy z uwagami i uobszernieniami, poczynionemi przez zbieraczy, i te także przybrały nazwę D-ij, a pierwszeństwo w tej pracy przyznają Arystotele sowi. Za nim poszli uczeni Aleksandryjscy, jak: Dycearch, Kallimach i Arystofones z Bizancyum, Arystarch i inni, z których znowu prac, dziś zaginionych, wypływały kommentarze i wskazówki grammatyków i soholiastów, w bardzo szczupłych szczątkach dla nas przechowane.—Podobneż wiadomości, jako to: zbierane przez Attiusa lub Yarrona,

Tl

słać mogła; chwyciła się; jednakże chytrego sposobu: skórę na wązkie paski pociąwszy, znaczny obszar ziemi na własność dla siebie niemi objęła. Nowa osada, do której lud z całej okolioy tłumnie się garnął, rozwinęła się niebawem tak pomyślnie, że Dydona u podnóża warowni założyć mogła zaraz i miasto, zwane pierwotnie „Tyr* (fenickie Sur), później Kart - Chadaszt synowe miasto, (greckie Karchedon, łacińskie Carthago). Wzrastająca potęga obcej osady, a głównie wdzięki D -y skłoniły wówczas Hiarbala do zażądania jej ręki; zakochany, w razie odmowy zagroził wojną. Aby uniknąć związków ze wstrętnym sobie barbarzyńskim sąsiadem, wymówiła sobie D. trzy miesiące czasu do namysłu, a po upływie tego terminu, pod pozorem, że winna wprzódy cieniom zamordowanego męża ofiarę pośmiertną złożyć, kazała ustawić stos i na nim zadała sobie mieczem cios śmiertelny. Póki Kartagina była stolicą niezależnego państwa, zażywała D. czci boskiej.—Powyższa, romantycznie zabarwiona, opowieść o założeniu Kartaginy i poświęceniu się pierwszej jej królowej w drobnej tylko mierze ma wartość historyczną, albowiem tego jedynie można dociec, źe miasto owo założyli istotnie Tyryjczycy, w IX w., zanim jeszcze OBady greckie w gęstym szeregu na zachodnich wybrzeżach M. Śródziemnego powstawać zaczęły. Wszystko inne jest mglistem podaniem, w którem rzeczywiste zarysy dziejowe umysł z trudnością rozpoznaje. Historya istotnie stwierdza taki przewrót w Tyrze, wskutek którego D. na zawsze gród ojczysty porzuciła; wątpliwem przecież jest to wszystko, czem Timaios, a za nim inni wypełniają puste ramy faktu. R. Pietschmann („Geschichte der Phonizier", Berlin 1889, str. 299) mówi o wrzekomym bracie Elissary, a królu Tyru: „Ten król Pygmalion z bratem mitycznej założycielki Kartaginy, Elissy - D-y, nie miał nic więcej wspólnego prócz imienia i miejsca pobytu*. — II Pochop do wytworzenia obszernej legendy o D-e dała niezawodnie bogini opiekuńcza najstarszej o-sady kartagińskiej, przedstawiana często na tamtejszych monetach, a uchodząca zarazem za założycielkę grodu stołecznego. Odbierała ona niezawodnie cześć w Tyrze, stolicą jej jednak religijną był Sydon. Przydomki jej u pisarzów greckich: . „Dziewicza —Czysta — Błąkająca się — Wesoła — Ukochana — Łaskawa”,—jakoby przełożone z nazw swoistych, wskazują zgodnie, źe D. była jedną z odmian Astarty (Asztort); z innemi trudno jest ją rozgraniczyć, trudno wyódrębnić od towarzyszek Baala i Melkarta. W charakterze Astarty jest D. dwuposta-ciową: A) jako niewieścia potęga niebios, wpływająca na księżyc, gwiazdy, rozporządzająca piorunem i nawałnicą, osobliwie bogini księżyca, przestworu nocnego, czczona głęboko przez wszystkie ludy semickie, a przez syryjskie zwłaszcza, w parze z bogiem Muth, egipskiego początku, uważana za jedno z* bóstw chtonicznych, podziemnych, przypominające Persefonę. Starożytni nazywali tę D-ę TCXav7juę, („błą-

znajdowały się i w Rzymie, ale były to tylko krótkie zdarta skóra wołowa) przemienili. Dopiero z przemiany notatki o czasie wystawienia sztuki, o twórcach śpię- tej urosło głośne podanie, źe D. kupiła od Hiar-wów (cantica). Najzupełniej obejmują one Teren- bała tylko tyle ziemi, ileby jej skórą wołową za-cyusza, bo wszystkie jego sztuki, z wyjątkiem „An-dria“, Notatki te, prócz statystyki, nie zawierają żadnych uwag krytycznych. Najważniejsze źródło wiadomości o D - ach stanowi rozprawa Bergka, w „Rbeinisch. Mus.“ z r. 18791$(tom 34, str 263 do 325); tudzież P. Ritschla „Parerga Plautina*,

K. K.

(LipBk 1845; t. I str. 247 sq.).

Dydnia, wieś kościelna, położona w Sanockiem, w dyecezyi Przemyskiej, skąd wywodzą swój ród Dydyńscy, herbu Gozdawa. Według świadectwa akt grodzkich i ziemskich, wydanych staraniem Galicyjskiego wydziału krajowego, N. N., clenodio Gozdawa, pierwszy Gozdawita, który się przeniósł z Mazowsza (gniazdo Gozdawitów) w Sanockie, założył wieś Dydnia; uczynił to, jak twierdzi wydawca aktów prof. LiBke, za rządów Kazimierza Wielkiego po zajęciu Rusi (około 1365 r.). Syn tegoż Gozdawity, Mikołaj, pisze się już z Dydni (de Dednya) i jest protoplastą Dydyńskich (f przed 1430). Miał zaś dwóch synów: Mikołaj a, dziedzica Dydni i Palkówki, którą otrzymał w spadku po Zygmuncie Srogowskim, i Pawła na Krzemiennie i Temeszowie (wsie graniczące z Dydnią).

T. D.

Por. Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej, z archiwum, tak zwanego Bernardyńskiego, we Lwowie wydane, tom IX, 1886, obejmujący najdawniejsze zapiski sądów Sanockich 1423—1462, str. 161 n. 1251, str 333, n. 2666).

Dydona, po grecku Ai§d>, właściwego, swoistego miana, Elissar, grec. Elissa, królewna fe-nicka i wrzekoma założycielka Kartaginy, postać mytów historycznych, poetyckich i religijnych starożytności. I, Według historyka grecko-sycylijskiego, Timaiosa (Tymeusz), miała ona być córką ty-ryjskiego króla Mattana (niewł. Mutto albo Mutgo, zgreczony Mettenos historyka Menan-dra) a siostrą Pygmaliona; według innych znowu źródeł, córką Belosa albo Agenora, nomenklatury greckiej. Za mąż wyszła za wuja swego, Sycharbala, przez Justyna Akerbesem, a przez Wergiliusza w Enei-dzie Sicheuszem nazwanego, który, jako wielki kapłan Heraklesa-Melkarta, zajmował pierwsze po królu stanowisko w państwie. Z chciwości na ogromue skarby, ukryte w świątyni tego boga,

zwa-

Pygmalion, wówczas już król, Tyru, zabił swego dziewierza, lecz pożądanego celu nie osiągnął; natomiast wywołał wielki zamęt w państwie. Obrażona w najdroższych uczuciach Elissar, podstępem zagarnąwszy znaczną część floty tyiyjskiej, wraz z ocalonemi skarbami i świętościami Melkarta, tudzież licznym pocztem arystokratów, niezadowolonych z rządów młodego króla, opuściła ojczyznę, aby na zachodzie nową siedzibę dla siebie wyszukać. Wylądowawszy w afrykańskiej Libyfenicyi, w Zeugitanie, w pobliżu Ityke, późniejszej Utyki, wybudowała na gruncie nabytym od numidyjskie-go króla Hiarbala („Iarbas“ Werg.), w miejscowości niegdyś sydońBkiej osady Kamtó—warownię, ną Bos(z)ra,j^ którą to nazwę później Grecy na przystępniejsze dla swej mowy miano Byrsa ((3ópoa=

kającasię"), rozumiejąc pod tą nazwą księżyc, odpowiadający Persefonie. Chtoniczny jej kult w Kartaginie opisał Silius Italicu3 i zdaje się, on pierwszy pomieszał ją z założycielką Kartaginy Elissa-rą. W wiele wieków po nim Servius Grammati-cus, w komentarzu większym, nazywa ją infer-na coelestis, w odróżnieniu od bona coelestis, którą miała być jej siostra Anna. Według Eustathiu-sa (u Moversa 1. infra c. „ad Dion." 195 p. 121) Anna jeBt tylko drągiem imieniem samej D-y. Po fenicku wyraz ten znaczy „dobra*. Samo przez się nasuwa się tu porównanie z babilońską nazwą jednego z gospodarzy niebieskich An, A nu, a przy kypotezie wpływu, jaki wywarła prastara, silnie w ludzi wrosła, cywilizecya i religia babilońska na cały Wschód azyatycki starożytnego świata, jedność nazwy posłużyć może za nić przewodnią do jedności samego pochodzenia. Na listach bóstw fenickich, wyjętych z Sanchoniatona przez Filona z By bios, D. występuje w szeregu 22 bóstw pierwszorzędnych pod wodzą odwiecznego boga Semi-tów El’a S(Il, Ilu), Ołtarz tej fenicko - kartagiń-skiej Persefony otaczał zwykle mroczny gaj z sosen i cisów. Tutaj składano ofiary obojgu małżonkom, D-ie i Mutowi, którego Silius „Erebem” nazywa. Rozlegały się magiczne nawoływania i zaklęcia, odbywały się przerażające obrzędy (Movers 1. infra c. p. 407 sub fine), podczas których matki wstrząsał dreszcz o synów (Movers, przyp. 84) W samej Kartaginie świętości D-y stały w środku grodu. Na dalekim Gadirze (Kadyks) taka sama była liturgia czci D-y. Eustathius nie darmo też nazywa D-ę av§pó(povoę, jakby „przelewającą krew męską*. W Kartaginie utożsamiła się D.-Astarte z Tanit-Pe-ne-Baal i na równi z Baalem i Melkartem (trywialnym Molochem) żyła ofiarami z ludzi. Przetrwały one w świecie po-fenickim, wśród przeżytków semickich Azyi, bardzo długo. Jeszcze za Ju3tyniana w kulcie Afrodyty na Libanie składano żywe o-fiary. W Laodicei nie znano czci Astarty - Tanit bez rzezi. B) W drugiem swem upostaciowaniu, które skrystalizowało się dopiero po licznych zoze-pianiach i przeobrażeniach, D. Btaje się ostatecznie boginią miłości, albo rozpustnej i płodnej, albo czystej, dziewiczej. Przedtem jednak idea jej etyczno - mitologiczna przebyła liczne koleje. Po zhel-lenizowaniu się Wschodu fenicka D-Astarte spłynęła we Frygii w postać miejscowej Cybeli; po nad morzem łączyła się z grecką Persefoną, to znowu nabierała podobieństwa do Hery (Juaony), Dyany, Izydy, do podrzędnych nawet awanturnic, jak Jo, Europa. W jednym z mytów syryjsko-helleńskich D. słania się po niebie, jak grecka omdlewająca Salene, to się z chmur wynurza, to niknie, to się wśród słabnącego blasku rozpływa, dopóki jej który z bogów, chtonicznych jeszcze, nie porwie. Nie odrazu zatem traci D. swój charakter Persefony syryjskiej. W przeobrażeniu najważniejszym może stopniem do przejścia w nową postać była Cybela. Plutarch („De Iaide et Osiride*) posągom jej daje głowę byczą. Najbardziej przyczynili się do przemiany Rzymianie. Posprowadzawszy do siebie bogi ludów podbitych, aby im we własnych swych krainach nie

szkodziły, wytworzywszy pandemonium, przez samo skupienie różnych bóstw pomieszali już ich charaktery, a źe miłość zmysłowa była dla panów świata najdostępniejszym ze wszystkich idealizmów religijnych, bóstwa niewieście przeto zamieniali w uosobienia popędów zmysłowych. Przed pierwszą jeszcze wojną Punicką składali ofiary bóstwom kartagiń-skim, aby je niejako przekupić; podczas walk z Hannibalem mieli kartagińską Yirgo oaelestis w czci wielkiej, a po zburzeniu Kartaginy dla bezpieczeństwa kazali ją zabrać do Rzymu. Scipio Africanus młodszy sam ją tam wysłał, ale zdaje się, że podstawioną, nie prawdziwą, od założenia miasta czczoną. Myśl rzymska, dostawszy symbol, znieprawiła tę Herę i Persefonę fenicką; pod jej to działaniem D. z Virgo, z ^apfi-v)voę D. stała się ladacznicą niebieską, Venus caelestis, i w Kartaginie samej już dawnej surowej swej czystości nie odzyskała. Z czasem zlała się zupełnie z Afrodytą erycyńską (z góry Eryx), z We-nerą czczoną w Lavinium —O’ rozwiązłych śpiewach, pląsach, uściskach w koło jej ołtarzy pisze jeBzcze Augustyn w „Daciv. Dei* (II, 4, 26 u Prel-lera). Utrzymywały się jeszcze wprawdzie nawijane na dawną Virgo kartagińską wyobrażenia, a raczej nazwy: Juno, Diana, Venus i Bona Dea Caelestis, Invicta Cael. Urania i t. d.; ale wszystkie te przypomnienia wobec Wenery niebieskiej blakły: ona jedna tylko żyła, przemawiała mową zrozumiałą dla wszystkich. Naraz we wskrzeszonej Kartaginie, za cesarzów, z tajemniczego ukrycia wyszła starodawna bogini i jęła odbierać cześć już od wszystkich pospołu, i tubylców, i Rzymian. Gdy się o niej Eiagabal (Heliogabal) dowiedział, postanowił boga, swego homo-nyma, z nią ożenić; żeby zaś wesele i dla niego samego prawdziwie wesołem być mogło, nakazał zabrać starożytny posąg z odrodzonej Kartaginy wraz ze wszystkiemi skarbami świątyni. I tak zakończyła dni swoje D, jako bóstwo starożytności fe-niokiej.—III. Za przewodem najdawniejszego poety rzymskiego, Newiusza, traktuje Wergiliusz w E-neidzie (ks. I 838—68, 446—449, 494—508, 561 —578 i cała księga IV), podanie polit-historyczne o D-e z poetyczną licencyą, którą powściągało tylko zapatrzenie się na Apoloniusza z Rhodoau i jegople-deę w Argonautykach. W epopei D. opuszcza rodzinne miasto Tyr, razem ze swą siostrą Anną, i ze skarbami zabranemi chciwemu a na zbrodnie wydanemu Pygmalionowi („Aen.! 1 347—52); podczas budowy nowego miasta podejmuje u siebie gościnnie Eneasza, którego nawałnice morskie zapędziły były aż na wybrzeże libijskie. Gdy serce gorącą rozgorzało ku bohaterowi miłością, a poślubiony już, nagle, na rozkaz Jowisza, potajemnie ją opuścił, nieszczęśliwa z rozpaczy każe ustawić stos, wchodzi i przebija się na nim. Eneasz tymczasem płynie ku Italii, aby na latyńskiem wybrzeżu położyć podwaliny Romy, która całym światem starożytnym zawładnie, a sama dostanie się pod błogie berło szlachetnej odrośli Jaliów, a Eneaszowe-go potomka, Augusta. Odmienna wersya Iobów D-sy ma symboliczne znaczenie: nadali ją poeci

K. K.

T. D.

rzymscy najstarszemu podaniu, głównie z tego powodu, aby na prastarem tle mitycznem poróżnienia się i rozdwojenia Kartaginy uosobnió nieprzejednaną nienawiść, jaka wrzała zawsze pomiędzy obu potężnemi państwami w czasach historycznych („Aeneis⁴⁴ IV 615—29). — O D-e dziejów politycznych ob. Elissar. — Do niniejszej wzmianki: Movers „D. Phonizier“ t. I, oraz streszczenie całkowitego dz eła w Encyklopedyi Ersha i Grubera, sekeya III, t. XXIV, stąd przytoczenia: Meltzer Otto „Gesch. d. Karthager* (Berlin 1879); Preller „Romische Mythologie*; Pietscbmann 1. c; Livius; Val. Max. Por. Kartagina, Tyr.

Dydym Ślepy, uczeń Orygenesa (* około roku 308 w Aleksandryi—f 395 tamże), mimo, że w le-ciech młodocianych ociemniał, nabył niepowszedniego wykształcenia i przez pół wieku był nauczycielem egzegezy i filozofii chrześciańskiej w szkole katechetycznej aleksandryjskiej i jednym z najsławniejszych jej przywódzców. Dzielnie walczył z Aryanami, a jednak na soborze nicejskim potępiono go za dzieło jego „De principiis“, jako Orygenistę, zwolennika nanki o preegzystencyi i przeciwnika wiekuistości kary piekielnej. Z pism jego doszło do nas nie wiele i to tylko w tłumaczeniu łacińskiem: „Liber de Spiritu Sancto* (1531 w Kolouii, 1614 w Helmstecie), „Breves enarra-tiones in epicatholicas* (Lion 1677); „Adversus Manichaeos“ (Ingolstadt 1604). Wydanie zbiorowe pism D-a ogłosił Mingąrelli w Bolonii 1769, potem Liicke w Getyndze 1829—30. Pisali o nim:. Mingąrelli „Veterum testimonia de D-o Alex. caecou (Rzym 1764); Guericke „De Schola quae Alexandriae floruit cathechetica* (Halla 1824 — 25).

Dydym Gabryel, ob. Di dym u s.

Dydym, chrześcianin, [przebrał się za żołnierza, ażeby uratować świętą Teodorę, pannę aleksandryjską, która skazana była na zhańbienie w domu nierządu. D., dowiedziawszy się o tem, wszedł pierwszy do tego domu i oddał swój ubiór żołnierski św. Teodorze, która tym sposobem ocaliła się, nie będąc poznaną. D-a za ten podstęp skazano na gardło, a św. Teodora, powziąwszy o tem wiadomość, sama przyszła, aby pospołu z nim ponieść męczeństwo.

Dydym (Didymos) z Aleksandryi, znakomity gramatyk starogrecki ku końcowi rzeczypospolitej rzymskiej i za panowsnia Augusta, który naukowość aleksandryjską rozkrzewiał między Rzymianami. Słynnym był ze swojej produkcyjności pisarskiej, za którą przezwano go Chalkenteros (XaXxEVcspoę=spiżowy) i Bibliolathaa ((3i(3Xio-Xafi-aę = zapominacz ksiąg), ponieważ tyle dzieł napisał (wrzekomo 3 500), że później sam ich nie poznawał. Płodności tej jednakże nie zawsze dorównywała wartość naukowa pism jego. Był to bardzo pilny i pracowity zbieracz, ale nie krytyczny i nie samodzielny. Wszelakoź prace jego były bardzo przydatne dla pisarzy późniejszych, a poniekąd i dzisiaj jeszcze mają nankowe znaczenie. Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że większa część kommentarzy do Homera, Pindara, So-

foklesa, Eurypidesa, Arystofanesa, jakie doszły do naszych czasów, oparta jest na scholiach D-a. Jedne m z najcelniejszych pism jego jest wielkie dzieło leksykograficzne „Xe£się tpocjfittat, xo[uxa£, ‘I;r7ro%pdTooęu, obok tego zaś literacko- historyczne „jcspl Xoptxwv 7toi7]T(S5v Ei>(i7Coata%d* (czyli Sóp-[uxTa), wreszcie „rcepl 7uapoi[iia>v,‘ i k£śvy] tatopia”. Ułamki ocalałe z ksiąg D-a wydał M. Schmidt (Lipsk 1854), Ludwick zaś ogłosił *Aristarch’s Homerische Textkritik nach den Pragmenten des D.“ (Lipsk 1885). Oprócz tego cennym jest traktat Dydyma muzyczny (o harmonii), który doszedł do nas tylko w urywkach.    *

Dydyma (At§op.a). 1). Miasto w Azyi Mn., o 80 stad. na płd.. od Miletu, słynne starą, od założenia grodu istniejącą, świątynią Apollina Dydy-mejskiego z wyrocznią, której zawiadywanie przypadło dziedzicznie kapłańskiemu rodowi Branchi-dów. Wzbogacona przez Krezusa, świątynia ta, przez Kserksesa zburzona, znów potem wspaniale odbudowaną została, tak, że szczątki jej istnieją dotychczas w pobliżu m. Joranu (Plin. V. 31; Strab. XIV 634.; Herod. V 56, VI 19.—2). Stare, przez Homera jeszcze (II. II, 647) wspominane miasto na zachodnio - północnem wybrzeżu Krety; już za czasów Strabona było w ruinie (Strab. X 479). Nazwa przeniesiona ze sławnej, poprzedniej miejscowości Jońakiej.

Dydyński Jerzy, herbu Gozdawa (f około 1590), najprzód stolnik a potem kasztelan Sanocki, człowiek wysokiej nauki i biegłości w prawie, ożeniony z Elżbietą Wysocką, herbu Odrowąż. Miał syna, Jerzego, ożenionego z Teofilą Lubieniecką, h. Rola, który był podczaszym Halickim, sędzią Kamienieckim, a w końcu podkomorzym Podolskim; posłował z województwa Podolskiego na trybunał Radomski d. 20 lutego 1630; jako poseł i sędzia województwa Podolskiego podpisał się na akcie przy elekcyi Władysława 1632 r.; 1633, na sejmie konwokacyjnym naznaczony do zrewidowania fortecy, przez Gruszeckiego w© wsi Hołoskowie w wojew. Podols. zbudowanej; ofiarowanej Bobie kasztelanii Kamienieckiej przyjąć nie-chciał. Dobra swe Borszczów i Hrebenna administrował wzorowo, kościoł fundował i zamek wymurował, utrzymywał składy win i miodów wołoskich. Według Niesieckiego był to mąż gładkiej wymowy i jasnego umysłu. Miał jedną córkę, która wyszła za Stanisława Rawicz Wołuckiego, kasztelana Halickiego, podkomorzego koronnego, starostę Rawskiego a brata Pawła, biskupa Kujawskiego. Cały majątek Jerzego Dydyńskiego, podkomorzego, przeszedł drogą zapisu na Jerzego D-go, wojskiego Podolskiego, ożenionego z Krystyną Korwin Kossakowską, córką Wojciecha (1669).— Por. Niesiecki t. III str. 334. Bartoszewicz w „Encykl. Orgelbr". VII. 739. Akta Lubelskie, Obiaty Grodzkie z r 1633, libr. 62, p. 62. Zapisy Lub. Grodzkie i Horod. z r. 1699. lib. 22, p. 243, „Monog. hist. geneal.“ Stanisława hr. Kossakowskiego, I p. 184.

Dydyński Marcin (Marcyan), herbu Gozdawa, łowczy Chełmski, kasztelan Lubaczowski za Stanisława Augusta. Kasztelanem został r. 1761.

T. D

T. D.

fSpp

mmmf

T. D.

Na sejmie konwokacyjnym w roku 1764, komisarz do zamiany dóbr królewskich Bunowa za Różów, wojewody Bełskiego Cetnera, Ignacego Aleksandra, i do rozgraniczenia starostwa Niechorow-skiego („Volum. leg“. VII 91, 107). Ledwie został królem Poniatowski, 24 stycznia 1765 roku mianowany kasztelanem Lubaczowskim Kiljan Wisłocki, stolnik trębowelski (Sygillaty ks. 30 fol. 27). Była to pomyłka jawna kancellaryi koronnej, bo żył Marcin Dydyński, a na wyższe krzesło nie postąpił. Ożeniony był z Katarzyną Nitosławską; z niej miał synów Franciszka i Michała, szambela-nów Stanisława Augusta. Dobra Borszczow z przy-ległościami sprzedaje kasztelan r. 1774 Sadowskiemu, staroście Rzeczyckiemu („Starożytna Polska* Balińskiego, II, 991). Roku 1781 był przedstawiony królowi z rady nieustającej do wyższego krzesła, t. j. do kasztelanii bełskiej, ale się nie utrzymał (Metryka, kor. ks. 415). Umarł r. 1784. Kasztelanię Lubaczowską wziął po nim Józef Komorowski, starosta ochocki.—(Bartoszewicz w „Enc. Orgelbr.u VII str. 739; Akta Lubelskie i Horod. (prot ). Niesiecki, III etr. 335.).

Dydyński. Antoni {*    1732—f 1808), syn

Michała (f 1751), herbu Gozdawa, ożeniony z Ros-nowską, chorążanką Czerwonogrodzką, z ziemi Przemyskiej, dziedzic Godowy z przyległościami Żyznów, Przylaski, Piraszówka i Łajkówka, w obwodzie Jasielskim w Galicyi, gruntownie wykształcony w naukach ścisłych, wzorowy gospodarz, znaczny swój i żony majątek, ruchomy i nieruchomy, poświęcił na fundacyą wieczystą dla ubogiej kształcącej się młodzieży. Zarząd fundacyą i jej majątkiem przysługuje Wydziałowi krajowemu we Lwowie. Statut fundaeyi imienia Antoniego Dydyńskiego przechowywany w Namiestnictwie we Lwowie.

Dydyński Józef, herbu Gozdawa (* 1819 r. w Bydgoszczy), kanonik przy kościele metropolitalnym w Poznaniu, dziekan i proboszcz w Kłecku w W. Ks.

§•/

§1

Mk

|Pii

KUM

_JH1

fcig. 133. Ks. Dydyński Józef.

Poznańskiem, członek czynny Towarzystwa przyjaciół nauk w Poznaniu, towarzystwa numizmaty-czno-archeologicznego w Krakowie, archeolog i badacz starożytności. Do celniejszych praw zaliczyć wypada: „Wiadomości historyczne o mieście Kłecku* 1858; praca archeologiczna o urnach z Krzyżami (w X tomie „Roczników Tow. Przyj, Nauk*, 1878 r.); rozprawa o kamieniach ze znakiem stopy ludzkiej („Wiadomości numizmatyczno-archeolog.” 1893, tom II, str. 7); praca o statucie „de anno gratiaeu i prace treści teologicznej.

Dydyński Teodor, h. Gozdawa (* 31 marca, J 836 r. w Bydgoszczy, w w. ks. Poznańskiem), kształcił się pierwotnie w Bydgoszczy, a następnie w gimnazyum w Trzemesznie. Po ukończeniu tej szkoły w 1856 roku udał Bię na uniwersytet wrocławski, gdzie wstąpił na wydział historyczno-filozoficzny, korzystając z wykładów prof. Roepel-la, historyka dziejów polskich, filologa Rossbacha, romanisty Huschkiego i Wojciecha Cybulskiego, którego wykłady o Mickiewiczu i Słowackim ściągały wówczas liczne zastępy słuchaczów różnorodnej narodowości. Po dwuletniej pracy w kierunku filo-logiczno-historycznym nad językiem łacińskim, literaturą i historyą rzymską D. poświęcił Bię wyłącznie studyom prawnym i dla tego przeszedł na wydział prawny, najprzód w Berlinie, a następnie w Heidelbergu, gdzie pozostawał pod kierunkiem znakomitych romanistów, Vangerowa i Vehringa. Uzyskawszy w 1864 r. stopień doktora praw, D. wstąpił do służby rządowej pruskiej we Wrocławiu, złożywBzy poprzednio egzamin na referendaryusza tamtejszego sądu apellacyjnego. Pomimo zajęć praktycznych, D. zajmował się nadal prawem rzym-skiem naukowo. Owocem tego było wydanie Insty-tucyj Gaja z przekładem na język polski i obszernym komentarzem, które wydrukował w Warszawie w 1865 i 1867 r. (2 części). W pracy tej autor nie poprzestał na prostem tłómaczeniu, ale ocenił w przedmowie stanowisko i zasługi rzymskiego prawnika, jego kierunek naukowy, przytoczył następnie wszystkie wydania Instytucyj Gaja, a obok tłómaczenia umieścił właściwy tekst oryginalny, z przytoczeniem literatury i ważniejszych odmian w pisowni. Opuściwszy służbę rządową w Prusach w 1866 r. D. udał się do Warszawy, gdzie po obronieniu w b. Szk. Głównej rozprawy p. t. „Rzecz o różnicy między zastawem a hypotftką według prawa rzymskiego*, został zamianowany docentem do wykładu prawa rzymskiego. W skutek tego 12 paźdz. 1866 rozpoczął wykład historyi prawa rzymskiego z objaśnieniem źródeł tegoż przedmiotu. W rok później b. komissya rządowa oświecenia publicznego zamianowała D-go adjunktem, a potem profesorem nadzwyczajnym prawa rzymskiego. Kiedy w 1869 r. Szkoła Główna została zamieniona na uniwersytet, D. objął katedrę prawa rzymskiego z warunkiem uzyskania stopnia doktora praw w jednym z uniwersytetów cesarstwa. Wymagany stopień otrzymał w Petersburgu w 1872 r. po obronieniu rozprawy p. t. „Sajorb no paMCKOMy npanyu (zastaw podług prawa rzymskiego). Zamianowany w 1885 r. profesorem zwyczajnym, D. prowadzi dotychczas w uniwersytecie warszawskim wykład prawa rzymskiego, pełniąc zarazem obowiązki członka komissyi emerytalnej królestwa

cnaro npaBa“ T. I. 1872, b) „MHCTHTyn,m Taa ci» nepeno.noMb, tckctomu h oótacHeHiaMH* (1891).

C) „ JlaTHHCKO - pyCCKiS CaOBapi. KT> HCTOUHHKaMT>

pHMCKaro npaBa”. wyd. I-sze. 1892, wyd. 2-ie 1896, „HMDepaTopb A^piaHb, HcTopano - lopa^auecKoe H3Cjrb,a,OBaHie<< (1896). W tej ostatniej pracy D. ocenia krytycznie państwową działalność cesarza Ha-dryana, rozbierając także jego zasługi na polu prawa rzymskiego, których nie ocenili należycie w swo-

A. O.

Polskiego, jako delegat okręgu naukowego warszawskiego. Z innych prac naukowych D-go należy jeszcze wymienić: „Rzecz o prawie agrarnem starożytnego Rzymu* (Warszawa 1884), w której przedstawił obraz stosunków agrarnych od najdawniejszych czasów aż do cesarstwa, zajmując się w szczególności wielkiemi posiadłościami ziem-skiemi, tak zwanemi latifundiami; „Łacińsko polski słownik do źródeł prawa rzymskiego* (Warszawa 1883). Ułożeniem tego słownika D. wyświadczył wielką przysługę miłośnikom prawa rzymskiego i młodzieży akademickiej. Podczas długoletniego swego wykładu przekonał się mianowicie, przy objaśnianiu rzymskich autorów, iż młodzi prawnicy, zajmujący się prawem rzymskiem, spotykają trudności w studyowaniu tego przedmiotu, w języku źródeł do niego się odnoszących. Trudności te zdoła po części UBunąć dobrze ułożony słownik, opisujący różne znaczenia wyrazów źródłowych i tłó-maczący termina łacińskie. Z dzieł napisanych

■lit

••

w*⁹

w-

Fig. 134. Dydyński Teodor.

w języku niemieckim przez D-go zasługuje na uwagę „Die romische Servitutenlehre“ (Wrocław 1865), w której traktował o służebnościach według zasad prawa rzymskiego. Do tejże kategoryi należą: „Beitrage zur handschriftlichen Ueberlie-ferung der Justinianischen Rechtsąuellen” I. In-stitutionen (Berlin 1891), obejmujące krytyczne zestawienie rękopisów ksiąg prawa Justyniańskiego. W pierwszej części tej pracy D. zebrał cały znany nam materyał rękopiśmienny Instytucyi Justyniana, stanowiący przygotowanie do dalszych badań nad ustaleniem samego tekstu, wymagającego jeszcze niejednej poprawy, dającej się uskutecznić na podstawie nowo odkrytych rękopisów. W pracy tej autor szczegółowo opisuje rękopisy Petersburskie, Krakowskie i Warszawskie, między któremi rękopis z XII w. w bibliotece uniwersytetu Warszawskiego uważa za rzadki i wysokiej wartości. Oprócz powyższych dzieł D. ogłosił drukiem, nakła- • dem uniwersytetu Warszawskiego: a) „Hauaaa pmi-ich pracach Rankę, Gregorovius i Morawski.

Dydyński Jan (* 1838 r. we wsi Godowie, w obwodzie jasielskim [w Galicyi] — f 29 grudn. 1859 r.); w dzieciństwie już okazywał zdolności do nauk ścisłych i rysunków; początkowe nauki pobierał w domu rodzicielskim i gimnazyum ja-sielskiem. W r. 1850 wszedł do szkoły wyższej realnej w Krakowie, którą wzorowo ukończywszy, przeszedł do instytutu technicznego tamże 1858 r. Następnie, w celu gruntowniej siego wykształcenia się w budowniotwie, udał się na akademię politechniczną w Wiedniu, gdzie znany profesor budownictwa, Stummer, znakomitą rokując mu przyszłość, bardzo go cenił. Po zawcześnie zmarłym pozostały tylko z artystycznyoh prac drzeworyty w „Podróży do Włochu Kromera i kilkadziesiąt starannie i umiejętnie wykonanyoh planów i projektów budowniczych na lądzie i wodzie.

Dyecezya. Kościół w samych początkach zastał cesarstwo Rzynnkie podzielone na prowincye (provinciae), które obejmowały miasta (dvitates) pewnej krainy. Każde takie miasto miało swój osobny pewnego rodzaju senat ((3ooXyj ordo, curia); na czele senatu tego, albo rady miejskiej, był dic-tator, lub defensor civitatis. Władza senatu miejskiego rozciągała się nietylko do miasta samego, ale też do przedmieść (suburbia) i mniejszych miasteczek (oppida), dokoła tegoż miasta leżących. Okrąg taki, albo powiat, nazywał się rcpodcoTSia, rcapoittia (paroeda). Podobnie urządziła się i he-rarchia kościelna, ponieważ Apostołowie i ich następcy szerzenie wiary zaczynali od miast większych. W mieście (dvitas) ustanowiony bywał biskup, mający duchowną władzę w całej paroeda (parafia); duchowny zaś senat, złożony z kapłanów (seniores, presbyteri), był mu do pomocy w wypełnianiu różnych obowiązków i do rady w rządzeniu wiernymi. Od w. IV takowe okręgi (paroeciae) duchowne nazywać poczęto dyecezyami. Nazwa ta wziętą był* z administracyi cywilnej cesarstwa, gdzie kilka prowincyj, pod jednym zwierzchnikiem połączonych, nazywało się dioecesis, z greckiego Sioónrjaię (właściwie zarząd). Stąd różne było tego wyrazu znaczenie w kościelnem użyciu. Na wsoho-dzie dyecezyami długo nazywano okrąg patryarcha-tu, złożony z wielu metropolij (ircap^ta, na zachodzie promnda), gdy biskupstwa zatrzymały jeszcze dawną nazwę Trapoata; na zachodzie tymczasem dyecezyą ^nazywał się okrąg biskupi, a wyraz rcapowcfa oznaczał tylko parafię.— Dla porządku w zarządzie kościelnym nieodzowną było rzeczą, ażeby biskupi mieli określone terrytoryum dla swojej działalności. Wcześnie też terrytorya te określać poczęto, stanowiąc, iż kościelne życie dyecezyi koncentrować się winno w biskupie, który znów obowiązany był tylko w dyecezyi władzę swą sprawować, a potem stale w niej zamieszkiwać. Rzadko zdarzali się biskupi bez dyecezyi, a dyecezya bez biskupa bywała tylko wówczas, kiedy była bardzo mała. Nowe dyecezye na wsohodzie organizowali metropolici i synody prowincyonalne, żądając nadto zgody biskupa, z którego terrytoryum miała nowa być odcięta dyecezya. Podział dyecezyj jest sprawą tak ważną dla Kościoła, iż z natury rzeczy ich ustanawianie, zmienianie i znoszenie należeć musi do głowy Kościoła, t. j. do Papieża. W pierwszych też już pięciu wiekach na zachodzie Papież lub metropolici stanowią biskupstwa. W VI, VII i VIII wieku ustanowienie nowych dyecezyj zależy od zgody metropolity, synodu prowincyonalnego, Papieża. Wreszcie władza ta wyłącznie do Papieża wróciła. Jeżeli tedy gdzie czytamy, jak np. u Hinkmara remeńskiego, że biskupi nawet w o-wych czasach stanowili biskupstwa, rozumieć należy, że czynili to z upoważnienia papieskiego. W powszechnie bowiem uznaną przeszło zasadę, że tylko Stolica Apostolska może nowe stanowić dyecezye. Bulla, jaką Papież stanowi, rozgranicza, d sieli, łączy i znosi dyecezye, nazywa się bulla circumscripłionis. Thomassinus wykazuje, że w pierwszych pięciu wiekach Kościoła niema żadnego śladu, aby władza świecka brała jaki udział w Stanowieniu dyecezyj. W VI, VII i VIII w. na zachodzie wymagana była do tego zgoda władzy świeckiej; na wschodzie zaś władzę stanowienia dyecezyj wzięli sobie całkowicie cesarze, Na zachodzie utrzymał się aż do naszych czasów współudział władzy świeckiej, dającej swoje przyzwolenie na organizacyę dyecezyj. Gdy w kronikach średniowiecznych czytamy, że książęta świeccy zakładali biskupstwa, rozumieć należy, że się to działo z wiedzą i zezwoleniem Stolicy Apostolskiej.— („Enoykl. Kościelna⁴*).

Dyelektryczny, Dyelektryczne ciała, Dy-elektryczna polaryzacya, Dyelektryczna stała, ob. Dyelektryk.

Dyelektryk, ciało dyelektryczne, jest to nazwa nadana przez Faradaya ciałom, które się pospolicie nazywać zwykło nieprzewodnikami albo izolatorami. Do ciał zatem dyelekrycznych należą: siarka, szkło, parafina, ebonit, kauczuk, sól kamienna; dalej alkohol, olej skalny, woda, olejki organiczne, powietrze i inne gazy. W dawniejszych badaniach elektrostatycznych przyjmowano, że rozkład elektryczności między przewodnikami, jak w kondensatorach zwłaszcza, zależy li tylko od wielkości, postaci i oddalenia działających nawzajem na siebie przewodników, ale że natura oddzielającego je izolatora wpływu nie ma żadnego: że jest zatem rzeczą obojętną, ozy między przewodnikami temi znajduje się powietrze, czy jakikolwiek inny izolator, stały lub ciekły. Już wprawdzie w r. 1775 poznał Cayendish, że rodzaj izolatora mieć może wpływ znaczny na stan elektryczny przewodników; badania jednak jego uwagi na siebie nie wróciły, a własnością tą izolatrrów zajmować się zaczęto dopiero, gdy Faraday w r. 1837

En cykl FowgZ Iluitr Ze»z 186 T 17 ty

do rzeczy tej wrócił. Wprowadzona przez Faradaya nazwa dyelektryków stąd pochodzi, że ciała te działania elektryczne przez siebie przepuszczają, jak ciała dyatermiozne przepuszczają promienie ciepła.—Według poglądów dawniejszych są nieprzewodniki czyli ciała dyelektryczne jedynie tylko nader złemi przewodnikami, ale istotnie nie wyróżniają się jakościowo od przewodników dobrych: tylko gdy w tych ostatnich rozkład elektryczności przez wpływ dokonywa się w sposób natychmiastowy, w nieprzewodnikach zachodzi nader powolnie i zatrzymuje się rychło, skoro opór stawia tamę dalszemu rozchodzenin się elektryczności. Według poglądu Faradaya, natomiast, ciała dyelektryczne zachowują się zgoła inaczej, aniżeli przewodniki. Elektryczność w nich przechodzić nie może od jednych cząsteczek do innych: przewodnictwo możliwe jest jedjnie w obrębie każdej oddzielnej cząsteczki. Pod wpływem przewodnika ualektryzowanego w każdej cząsteczce zachodzi rozkład elektryczny; każda staje się dodatnio i ujemnie elektryczną, czyli otrzymuje biegun dodatni i ujemny, następuje w nich zatem biegunowy albo polarny rozkład elektryczny. Stan taki izolatora nazywa się polaryzacyą dyelektry-czną. Siły elektrostatyczne nie są to siły działające z odległości: działanie ich przenosi się stopniowo pomiędzy cząsteczkami. Pogląd ten został teoretycznie razwinięty przez Ciausiusa. Można wszakże też przyjąć,że cząstki izolatora są już same przez się biegunowo elektryczne, a pod wpływem sił elekrycznych przyjmują jedynie kierunki oznaczone. Według tego zatem poglądu, który jest podstawą wywodów Helmholtza, ciała dyelektryczne zachowują się względem przewodników naelektryzowanych, jak żelazo względem magnesów.—Inaczej jeszcze rozpatruje własności dyelektryczne izolatorów Maxwell, obejmująo je z rozleglejszego punktu widzenia. Przyjmuje on, że nie przewodniki są siedliskiem objawów elektryeznyoh, ale że objawy te pochodzą od otaczającego je środka, od płynu sprężystego i nieściśliwego, wypełniającego przestrzeń całą i wszystkie odstępy między cząstkami ciał. W każdym izolatorze posiada płyn ten sprężystość odmienną, a ładunek elektryczny ciał polega na tern, że istniejący w nich płyn ulega przesunięciu. Wskutek wszakże sił elektrycznych usunięte cząstki płynu usiłują wrócić do swych położeń normalnych, a stąd środek dyelektryczny przechodzi w pewien stan wysilenia czyli napięcia. Przewodniki różnią się od dyelektryków tem, że takiego stanu napięcia nigdy nie przyjmują. W poglądzie tym tedy znajdują wyjaśnienie siły działające między ciałami naelektryzowa-nemi i wyprowadzać się dają z niego własności dyelektryczne. Objawy elektryczne sprowadzają się do działań mechanicznych, a Fitzgerald, Lodge i inni starali się odpowiedniemi konstrukcyami mechanicznemu uzmysłowić przeobrażenia, jakim w teoryi tej ciała dyelektryczne ulegają. Wszystkie te zresztą, przytoczone tu, teorye zjawisk dyelektrycznych prowadzą do tegoż samego związku m ędzy ładunkiem a potencyałem w dyelektrykach, co stąd

59

pochodzi, ze w każdym razie zachodzące w nich przeobrażenia, jak polaryzacye albo napięcia elastyczne, przyjmuje się jako wielkości proporcyo-nalne do sił działających.— Ponieważ zaś przeobrażenia te rozchodzą się kolejno od jednych cząstek do sąsiednich, natura zatem dyelektryka wywierać musi wpływ na stan elektryczny przewodnika, który dyelektrykiem tym jest otoczony, a różnice te ciał dyelektrycznych dają się wyrazić liczebnie. Wyobraźmy sobie butelkę lejdejską, albo w ogólności jakikolwiek kondensator, którego jedna zbroja czyli płyta metalowa połączona jest ze statecznem źródłem elektryczności, druga zaś pozostaje w komunikacyi z ziemią. W takim razie pierwsza z tych płyt naładuje się pewną ilością elektryczności E'. Jeżeli zaś miejsce płyty szklanej między obu zbrojami metalowemi zajmować będzie warstwa powietrza tejże samej grubości, w takim razie taż sama płyta przyjmie inną, mniejszą ilość elektryczności E. Stosunek tych dwu ilości elektryczności

mania światła n winien istnieć związek prosty D = w³,

co w ogólności okazało się słusznem, jak to widzi-ny z następnej tablicy, zawierającej te liczby dla kilku ciał:

CIAŁO

Parafina

Szkło

Benzol

2.2

5.38

2.198

w²

2.04

5.42

2.196

E'

Olej skalny.....

Olejek terpentynowy .    .

Wodór......

Kwas węglany .    .    .

1.97

1.922

2.258

2.157

1.000264

1.000690

1.000276

1.000692

nazwał Faraday specyficzną, t.j. właściwą zdolnością indukcyjną danego ciała. Obecnie zaś liczba ta nazywa się zwykle stałą dyelek-tryczną. Za jedność przyjmuje się tu stałą dy-elektryczną powietrza; oznaczenie wszakże stałych dyelektrycznych dla różnych substancyj połączone jest ze znacznemi trudnościami. Oprócz Faradaya dochodzeniem liczb tych dla ciał stałych zajmowali się Siemens, Gibson i Barklay, Hopkinson, Schiller, Winkelmann, Klemencic, Wiillner, Rossetti, Rcmich i Nowak; dla cieczy zaś Ziłów, Quincke Tomaszewski, Cohn i Arons, Palos i inni. W kryształach, jak to wykazał najpierw Knoblaucb, a następnie Root, Boltsjmann i inni, stała dyelektry-czna w kierunku różnych osi jest różna. Co się tyczy gazów, to Faraday na podstawie doświadczeń swych sądził, że dla wszystkich stała dyelektry-czna jest takaż sama, jak dla powietrza; Boltzmaun dopiero w 1874 r. wykazał, że zachodzą tu znaczne różnice, a dalsze doświadczenia w tym przedmiocie prowadzili Ayrton i Perry, oraz Klemencic. Dokładne oznaczenie stałych dyelektrycznych ma ważne dla fizyki znaczenie, stąd zwłaszcza, że daje podstawę do uzasadnionych wzniosków o ścisłej łączności między elektrycznością a światłem. Ponieważ, jak powszechne spostrzeżenia uczą, przestrzeń światowa jest nieprzewodnikiem, należy więc przyjąć, że wypełniona jest środkiem do napięcia dyelektrycznego zdolnym. Maxwell tedy przyjął, że środkiem tym być może ten sam eter, który jest pośrednikiem w rozchodzeniu się światła; w takim zaś razie powinny istnieć blizkie związki między zjawiskami eiektrycznemi i świetlnemi. Tak, w szczególności, szybkość, z jaką się rozchodzą zmiany w napięciu dyelektrycznem, czyli prościej, z jaką się działania elektryczne rozprzestrzeniają, winna wyrównywać szybkości światła, a domysł ten potwierdziły istotnie późniejsze doświadczenia Hertza. Z teoryi Maxwella wypływa nadto, że między stałą dyelektryczną D. a spółczynnikiem zała-

Domysł, że w ciałach dyelektrycznych pod wpływem przewodników naelektryzowanych zachodzą zmiany napięcia, potwierdza się tern, ie w ciałach takich dostrzedz się dają zmiany postaci i objętości, a objawy te objęto nazwą elektrostrykcyi. Duter okazał, że ciecz w rurce termometrycznej, otoczonej cynfolią, opada przy elektryzowaniu rurki, co wskazuje, że ołjętośó kulki teimome-trycznej ulega powiększeniu. Quincke oznaczył wydłużenie nici szklanych, wewnątrz i zewnątrz posrebrzonych, a Rontgen przekonał się, że wydłużenie kauczuku wulkanizowanego łatwo przy elektryzowaniu występuje. Podobną zmianę objętości dostrzeżono i na wielu cieczach.    s- K

Dyer Jan (* 1699 w Aberglasney w Walii — f 1758 w Kirby on Bane), poeta angielski. Nauki pobierał w Westminsterze, poczem zajmował się malarstwem, ale nie stworzył nic godnego uwagi. Jednocześnie oddawał się i poezyi. Ze wspomnień podróżniczych po południowej Walii napisał poemat „Grongar Hill* (1727), nacechowany prostotą i źywem przedstawieniem rzeczy. Później, odbywszy podróż do Włoch, ogłosił bardziej pre-tensyonalny, ale słabszy poemat „The ruins of Romę* (1740). Po powrocie do kraju wstąpił do stanu duohownego i został wreszcie rektorem w Coningsby. Na krótki czas przed śmiercią napisał „The fleece“ (1757), większy poemat dydaktyczny, utworzony na wzór Ziemiaństwa Wergi-liusza. Utwory D-a zebrane wyszły p. t. „Poems* (Lond. 1761); w nowszych czasach wydali je Will-mott (1853) i Gilfillan (1858). Życiorys D-a znajduje się w Johnsona „Lives of the most eminent English poetsK (Lond 1779 — 81; nowe wyd. Ox-ford 1864 — 65).

Dyer Tomasz Henryk (* 1804 w Londynie — f 1888 w Bath), historyk angielski. Początkowo trudnił się kupiectwem; później zwrócił się do piśmiennictwa i w celach naukowych po-

Dr J. P.

m.

K. K.

dróżował po Włoszech i Grecyi. Napisał: „Life of Calvin“ (1850), „History of modern Europa“ (4 tomy 1861; wyd. 2-e, 5 tomów, 1877). „Ancient Romę, its yicissitudes and monuments⁻ (1864), „History of the city of Rome“ (1865; wyd. 2-e, 1883), „Pompeji, its history, buildings and antiąuities* (1867; wyd. 3-e 1875); „History of the kings of Romę⁻ (1868); „Roma regalia⁻ (1872), „Ancient Athens, its history, topography and remains⁻(1873) i t. d. Pomniejsze prace swoje drukował D. w „Classical museum” i w Smitha słownikach biograficznych i geograficznych.

Dyer Karol Giffard, malarz amerykański (* 1846 r. w Chicago), był najpierw marynarzem, potem się poświęcił malarstwu krajobrazowemu i architektonicznemu; kształcił się w Paryżu i Monachium; spędził lat kilka w Rzymie i Wenecyi, podróżował po Egipcie i Syryi. Najcelniejsze jego obrazy są: Kościół św. Marka w Wenecyi, We-necya zrana; Poranek na Rivie weneckiej; Pod kopułą św. Marka i t. p.    *

Dyeta, (gr. ^ Starca, łc. diaeta), w znaczeniu rozlegiejszem jest stosowaniem rozumnem i me-todycznem wszystkiego tego, co do utrzymania życia i zdrowia należy (=łc. regimen); zwykle jednakże rozumiemy pod wyrazem tym, pożywienie zastosowane do zasad dyetetyki (ob.), szczególniej podczas choroby. D. jest więc używaniem pewnych pokarmów i napojów, których ilość i jakość zostaje w ścisłym związku ze stanem chorego i ma wpływać korzystnie na przebieg choroby jego; dla tego też w lecznictwie znaczenie jej jest bardzo wielkie, a w wielu razach możemy nią zastąpić wszelkie inne środki lekarskie. Postępowanie takie, za pomocą umiarkowania pokarmów i napojów, nazywamy leczeniem dyetetycznem, stosując je czasem wyłącznie, a czasem w połączeniu ze środkami aptecznemi. — Nieraz stan chorego wymaga powstrzymania się zupełnego, na czas pewien, od wszelkich pokarmów stałych i płynnych, zowiemy to głodzeniem albo D. absolutną (Diaeta absoluta). Podawanie pokarmów w ilościach bardzo ograniczonych, rozumie się z uwzględnieniem ich jakości, nazywamy D. ścisłą (D. restricta). Gdy stan chorego pozwala na to, powracamy do D. zwykłej, albo też stosujemy D-ę wzmacniającą (D. roborans), podając ustrojowi więcej, niżeli w stosunkach zwykłych utrzymanie jego wymaga. — Pod względem jakości D. może być bardzo rozmaita, jednakie rozmaitość ta daje się sprowadzić do dwu rodzajów podstawowych, mianowicie: roślinnego i zwierzęcego, w miarę tego jaki pokarm w niej przeważa. Jeżeli stosunek pokarmów zwierzęcych (mięBO, mleko, jaja, ryby i t. p.) do roślinnych jest zachowany w pożywieniu, podług wskazówek udzielonych przez dye-tetykę (ob.), otrzymujemy wtedy D. mieszaną, dla ustroju ludzkiego zdrowego jedynie prawidłową i odpowiednią. Zdarzyć się jednak może, iż czasem odpowiedniej będzie żywić się przez czas pewien wyłącznie, albo częściej przeważnie, tylko jednym rodzajem pokarmów wymienionych, jak np. samem mlekiem; na stałe jednakże ustrój ludzki nie znosi bez szkody pożywienia, ani wyłącznie zwierzęcego, ani też jedynie roślinnego. — Por. Odżywianie.

Dyeta (łac. diaeta, gr. diajta). 1). Nazwa nadawana pewnemu oddziałowi domów starożytnych, niewiadomego dotąd przeznaczenia. Wiadomo tylko, iż oddział ten składa się z kilku eiu-pek przyległych sobie, stanowiących dalszy ciąg jadalni tudzież sypialni (Plin. Młod. Listy II, 17; VI, 21; VII, 5, 1).—2) Kabina lub namiot (gr. ske-ne), wzniesiony na pokładzie z tyłu okrętu, jak na załączonej tu figurze, zdjętej z rękopisu Wer-lii

m/m

rig. 135. Dyeta.

giliusza w Watykanie. Przeznaczony on był dla. dowódzcy naczelne go okrętu, lub kapitana statku kupieckiego (Petron. „Sat.⁻ 115).— Zob. Rich „Diet. of Antiq.“

Dyetetyka jest nauką o odżywianiu i stanowi jeden z ważniejszych działów hygieny. Celem odżywiania jest zachowanie w całości tkanek ustroju oraz wytworzenie siły, potrzebnej ustrojowi do pracy. Ustrój nasz bezustannie traci pewne ciała, i te w postaci pokarmów muszą mu być na nowo dostarczone, bez czego nastąpi wyniszczenie Ogólne, będące wyrazem utraty części składowych ustroju. Ciało nasze składa się z 63% wody, 16% biaL ka, 16% tłuszczów, 0.5% węglowodanów oraz 5% soli, skutkiem tego pokarm nasz z tych właśnie substancyj składać Bię musi, aby mógł wynagrodzić straty, jakie ustrój w ciągu życia ponosi. Oprócz tych niezbędnych ustrojowi subBtancyj spożywamy pewne substaneye pożywkami zwane, mające za zadanie polepszać smak przyjmowanych pokarmów, oraz działać pobudzająco. Białko, tłuszcze, węglowodany i sole w D-e zwą się e 1 e-mentami pokarmowemi; mięso, mleko, zboże i wszelkie rośliny, zawierające te elementy, ale jeszcze do bezpośredniego użytku, jako pokarmy, nieużywane, nazywamy substaneyami pokarmowemi, przyrządzone zaś substaneye pokarmowe, gotowe już do użytku — pokarmami. Takie określenie daje nam D. — Ale D. nie tylko rozpatruje pojedyncze pokarmy, substaneye i elementy pokarmowe, lecz zajmuje się określeniem ich dobroci, wykrywaniem zafałszowań, wreszcie badaniem, w jakiej postaci są najbardziej dla ustroju potrzebne. Po za tern ma za zadanie ściBłe obliczenie: jakich ilości pokarmów ustrój potrzebuje na

Białko

Tłuszcze

O 00

uj w

71

CO 05 to

<M CO O

lO o o

wyrównanie strat, oraz wytworzenie siły. Ile i jakich substaneyj potrzebuje ustrój dla wyrównania strat ciągłych, możemy się przekonać w sposób następujący: 1) Badamy wszystkie wydzieliny ustroju, więc mocz i kał przedewszystkiem, 2) badamy ilość wdychanego i wydychanego powietrza, i na zasadzie tych danych obliczamy, ile ustrój w danych warunkach traci azotu, głównej części składowej białka oraz węgla, który zarówno w białku, jak i węglowodanach, i tłuszczach się mieści, wreszcie ilość wody i soli. Z liczb, tą drogą otrzymanych, z pewnem prawdopodobieństwem, obliczyć można ilość strat.—Różni autorowie na zasadzie tych obliczeń dochodzą do rozmaitych wniosków, przeciętnie jednak liczby nie bardzo się różnią od podanych przez Voita, mianowicie, iż człowiek dorosły na dobę zużywa 105 grm. białka, 56 tłuszczu i 500 węglowodanów; przy obliczaniu wszakże tych ilości należy mieć na uwadze warunki, zarówno samego ustroju, jak i otoczenia: a) waga i wielkość ciała nie małą odgrywają rolę; samo się przez się rozumie, że im ustrój jest większy, tern więcej strat ponosi i tern więcej zużywać musi pokarmów; b) charakter osobni-k a nie jest też bez znaczenia: im U3trój jest z charakteru ruchliwszy, pobudliwszy, tern większej ilości pokarmów wymaga; c) również i rodzaj pracy nie pozostaje bez wpływu, innych bowiem substaneyj pokarmowych i w innym stosunku potrzebuje pracujący umysłowo, innych pracujący fizycznie, ten ostatni np. musi zużywać duże ilości białka na odnowienie tkanek; d) płeć osobnika również w tych obliczeniach nie jest baz znaczenia: kobieta wogóle mniej zużywa pokarmów: wyjątek stanowią ciężarne i karmiące; e) wiek wpływa znacznie na ilość i jakość spożywanych substaneyj pokarmowych. Dzieci np. zużywają stosunkowo do swej wagi więcej pokarmów niż dorośli, oi zaś znacznie więcej niż staroy, którzy wogóle małych do utrzymania życia potrzebują ilości, f) stosunki klimatyczne odbijają się na rodzaju i ilości pożywienia. Inaczej żywi się południowiec, inaczej mieszkaniec stref zimnych; inaczej żywimy się latem, inaczej zimą; wpływa na to w strefach zimnych, i u nas zimą, wzmożony wyrób ciepła; latem ciepła mniej wytwarzać potrzebujemy, skutkiem czego i ilość pokarmów się zmniejsza, g) na wybór i ilość elementów pokarmowych wpływa stan

Węglo

wodany

w gramach

Człowiek (zdrowy) w stanie spoczynku Człowiek słaby „ Starzec

Człowiek pracujący lekko

*    * ciężko

Kobieta karmiąca

narządów trawienia danego osobnika, h) wreszcie stan ogólny ustroju: inaczej zdrowych żywić należy, inaczej chorych; chory na serce innych wymaga pokarmów, innych cierpiący na ostrą chorobę zakaźną. Jeżeli weźmiemy liczby ryczałtowe, możemy na zasadach wyżej podanych ułożyć umieszczoną u doła szpalty 1-ej tabelkę. Z tabelki tej już pewne wnioski wyciągnąć łatwo. Jeżeli porównamy liczby dla człowieka w stanie spoczynku i pracy, to zauważymy, że człowiek ciężko pracujący zużywa białka więcej o 18 gm., tłuszczów o 50 gm., węglowodanów ilość tęź samą lub nieco większą. Ten nadmiar idzie na pokrycie strat tkanek, zużywających się szybciej skutkiem pracy, a więc idzie na wytworzenie siły. Aby obliczenia powyższe miały znaczenie praktyczne, musimy znać dokładnie skład poszczególnych substaneyj pokarmowych i pokarmów, co stanowi jeden z ważnych działów Di. Ale proste takie zestawienie]nie doprowadziło - by naB do celu, gdyż nie możemy sądzić o pożywności pokarmu z jego składu chemicznego. Ważną rolę odgrywa tu jeszcze strawność pokarmów. Badania nad po-żywnością i strawnością dowiodły, iż ustrój nie cały przyjęty pokarm, a więc nie całą ilość zawartych w nim elementów pokarmowych, zużywa, ale część zaledwo, i to niekiedy małą: pozostała zaś, czy to z tej przyczyny, że zawarta jest w nieprzeni-kliwej dla soków trawiących otoczce, czy też skutkiem zbyt szybkiego opuszczenia przewodu pokarmowego, staje się dla ustroju straconą. Ważną więc jest rzeczą znać dobrze strawność pojedyńczych pokarmów u człowieka zdrowego i u chorego. Przy każdym pokarmie nieodzowną jest rzeczą wykazanie, ile zawiera substaneyj do wessania przydatnych, innemi słowy, ile substaneyj z danego pokarmu ustrój może strawić i wessać. Pożywnością pokarmu nazywamy podatność substaneyj pokarmowych na wessanie, strawnością — łatwe poddawanie się działauiu soków trawiennych. Pokarm lekko strawny, nawet w dużej ilości przyjęty, nie drażni przewodu pokarmowego. Różnicę między strawnością a pożywnością najlepiej okazać na przykładach: ser np,, zawierający dużą ilość białka, jest pożywny, ale może być ciężko strawnym; mączka jest, również jak i cukier gronowy, pożywną, ale trudniej od niego strawną eto. Nie tylko jednak sama substaneya pokarmowa, ale i ilość jej odgrywa w strawności i pożywnośoi rolę: chleb np. wogóle jest strawny i pożywny; większe jedaak jego ilości, drażniąc przewód pokarmowy, wywołują szybsze wydalenie nieatrawione-go pokarmu, przez co pożywność chleba się zmniejszy. Nie mniejszy wpływ ma przyrządzanie pokarmów: przez mielenie np. pozbawiamy pokarmy roślinne błonnika, który jest niestrawny i niepo-żywny, a przez to podnosimy wartość mąki; przez ugotowanie mąki lub pieczenie chleba zawartą w niej mączkę przygotowujemy do łatwiejszego strawienia, przez co i pożywność jest większa; przez rozdrobnienie wreszcie każdy pokarm staje się łatwiej strawnym, gdyż łatwiej go przenikają soki trawienne. Na strawność wreszoie i pożywność

Dr J. Z.

A. O.

Dyffamacya, od łacińsk. diffamare =znie-sławiać, szkodzić czyjejś dobrej sławie. Prawnicy rzymscy mówili: diffamatio est in mała fama ponere. Prawo rzymskie, poczynając od „Dwunastu tablic⁴*, dawało możność akcyi publicznej o obronę czci, wychodząc z założenia, iż cześć, jako idealne prawo ozłowieka, nie może być bezkarnie przez inną osobę obrażana. Nowoczesne prawodawstwa, pomieszczając w swych kodeksach kary za obrazę czci, rozróżniają różne formy obraz: czynną, słowną, a zaliczają do nich i potwarz, jako rozmyślne rozsiewanie wieści, uwłaczających czyjejś czci. Równolegle z potwarzą karzą surowo i D-ę. jako zniesławienie w druku. W tym względzie przoduje innym prawo francuskie, które, z jednej strony pragnąc, aby czyny natury społecznej lub państwowej mogły ulegać swobodnej krytyce prasy, a z drugiej strony dbając o to, aby życie prywatne jednostki nie było wystawiane na

ma wpływ objętość pokarmu: pokarm zawierający w małej* objętości dużą ilość pożywnych substan-cyj jest wogóle strawniejszy od pokarmów z dużą objętością. Pewną rolę w strawności pokarmów odgrywa też ich ciepłota.—Człowiek nie może wyłącznie karmić się ani białkiem, ani tłuszczami, ani węglowodanami; przy wyłączności takiej na pewnym punkcie głód cierpieć będzie; czerpać też musi z każdego elementu pokarmowego odpowiednie ilości. Pokarmy nasze czerpiemy z trzech państw przyrody: państwo minerałów dostarcza nam wody i soli; rośliny—węglowodanów, tłuszczów, białka, soli i pożywek; zwierzęta—białka, tłuszczów, soli. Ze wszystkich państw przyrody Czerpać musimy substancye pokarmowe, i to w odpowiednim stosunku; zarówno dyeta wyłącznie roślinna (wegeta-ryanizm) jest szkodliwą, gdyż daje objętość pokarmów potrzebnych zbyt wielką dla naszych narządów trawienia, jak i wyłącznie pokarm zwierzęcy, gdyż ustrój wtedy spożywa nadmiar białka, a cierpi głód przy braku węglowodanów. Pokarmy więc roślinne należy mieszać ze zwierzęcemi. Ze względu na narządy trawienia człowiek nie może spożywać odrazu potrzebnej mu ilości pokarmów, ale musi rozłożyć je na kilka części, tak, aby między jednem a drugiem spożyciem byłj czas na dokładne strawienie. Jemy zazwyczaj trzy razy dziennie i możemy rozdzielić sobie pokarm w następujący sposób: śniadanie 100.7 gm. węglowodanów, 12.7 gm. białka, 3.6 grm. tłuszczów; obiad 206.7 gm. węglowodanów, 49 gm. białka, 31.7 gm. tłuszczów; wieczerza 22 gm. węglowodanów, 41.4 gm. białka, 20.7 gm. tłuszczów. — Oto główne zasady D-i. Rozpatrywaniem pokarmów poszczególe zajmować się będziemy pod właściwemi wyrazami. — Na zakończenie słów kilka o t. z. pożywkach. Należą do ich liczby napoje wyskokowe: wódka, piwo, wino; napoje zawierające alkaloidy: kawa, herbata, kakao; wreszcie zaliczają tu też i tytoń. — Wogóle o nich powiedzieć można, iż zawierają bardzo mało substancyj pokarmowych, natomiast dużo ciał pobudzających i z tego względu są używane. Wogóle mówiąc, są szkodliwe raczej, niż pożyteczne; ale tak weszły w przyzwyczajenie, że powstawać raczej należy przeciw ich nadużywaniu, niż przemawiać za zupełnem ich usunięciem.

Dyety. Urzędnik w czasie pozostawania na służbie może pobierać trojakiego rodzaju, za swoją pracę, wynagrodzenie. Pierwszem jest płaca e-tatowa, przywiązana do posady, której wysokość stale oznaczaną bywa na etacie właściwej władzy. Drugiem są dodatki osobiste, które znów mogą być dwojakie, mianowicie: albo udzielane pewnemu urzędnikowi z tytułu jego zasług osobistych, jako wynagrodzenie ad personam, albo też wynagrodzenie dodatkowe dla pewnych urzędników, do którego mają prawo po wysłużeniu oznaczonej ilości lat, np. archiwiści. Trzeciem wreszcie jest wynagrodzenie dyetalne, które może być udzielane z różnych tytułów. Tak np. władza do wykonania czynności, wymagających szczególnego pośpiechu, lub nie wchodzących w zakres attrybu-cyj urzędników etatowych, może przybierać dye-taryuszów, za osobnem wynagrodzeniem z funduszu w etacie tej władzy przeznaczonego lub w szczególnem upoważnieniu jej do tego wydzielonego. Następnie urzędnicy, wysyłani przez pewną władzę w obowiązkach służbowych w obrębie kraju lub nawet za granicę, mogą mieć, oprócz zwykłej pensyi, wyznaczone wynagrodzenie tytułem dyet i kosztów podróży. Wypłata tego wynagrodzenia liczy się w stosunku do ilości dni, przepędzonych przez urzędnika z polecenia władzy po za miejscem zwykłego urzędowania, ustaje zaś po powrocie urzędnika. Wreszcie urzędnicy, przenoszeni z rozporządzenia władzy w inne miejsce bez awansu, mogą otrzymywać zasiłek na koszta podróży, które można zaliczyć także do wynagrodzeń dyetalnych. Co się tyczy dyetaryuszów, pobierających wynagrodzenie nieetatowe, w wysokości oznaczonej przez samą władzę, nie korzystają oni, według art. 41 ust. o służbie cywilnej z 1859 r., obowiązującej w królestwie, z praw i przywilejów, służących urzędnikom, pozostającym na posadach etatowych. Jeżeliby jednak dostali się następnie na posadę etatową, sprawowanie o-bowiązków dyetalnych winno się im liczyć za służbę rzeczywistą. W cesarstwie wynagrodzenie dyetaryuszów naznacza się na mocy dobrowolnej z nimi umowy (no BOJibHOMy HafiMy), jeżeli jednak pozostają na tern samem miejscu z zadowoleniem władzy, powinni mieć wynagrodzenie to powiększane co 5, 10 i 15 lat o x/a część (art. 551 ust. o służbie cyw. „Zb. Pr.” T. III, wyd. 1876 roku). Dyety urzędników w król. PolBk., wysyłanych z polecenia władzy, były oznaczone w przepisach z 20 czerwca (2 lipca) 1850 r. Przepisy te wszakże zostały uchylone na mocy postanowień komitetu urządz. z 6 (18) września 1868 r. i 12 (24) czerwca 1870 r., w skutek których zyskały moc o-bowiązującą przepisy, istniejące w cesarstwie (art. 607 — 659 ust. o służbie cyw. „Zb. Pr.“, T. III, wyd. 1876 r. i art. 560—658 ust. o służbie cyw. „Zb. Pr.⁴⁴ T. III, wyd. 1890 r.). Fundusz ten u-dzielany jest, wogóle mówiąc, stosownie do klasy urzędu.

pośmiewisko za pomocą druku (Royer-Collard „la vie privće doit ćtre mtiróe"), obok kary zwykłej za potwarz ustanowiło kary za D-ę. Wybitną cechą tego przepisu karnego jest to, że oskarżony o D-ę, to jest o zniesławienie za pośrednictwem druku, nie ma na swoją obronę t. z w. exceptio veritatis, to jest nie ma prawa dowodzić, że twierdzenia inkryminowane w druku są prawdziwe. W razie skargi o potwarz dowiedzenie prawdy uwłaczającej wieści uwalnia od kary rozgłaszającego tę wieść; kara dotyka tylko wte-dy, gdy potwarca rozgłasza świadomie okoliczności fałszywe. Przy skardze o D-ę prawo francuskie, a za niem inne europejskie, zdają się mówić dyffamatorowi: „przez sam fakt publicznego szkalowania w druku dopuściłeś się przestępstwa; nie chcemy wchodzić w to, czy prawdą są twoje twierdzenia". Prawodawca w tym razie ma na widoku, że dopuszczenie dowodu prawdy, podczas prowadzenia sprawy o D-ę, przyczyniłoby więcej moralnej przykrości skarżącemu, aniżeli jej już przyczyniła sama D. I dlatego zezwala na dowód prawdy wtedy, kiedy D. tyczyła się sprawowania publicznego urzędu lub działalności społecznej; lecz i wtedy ów „dowód prawdy" dopuszczany bywa w formie ograniczonej. Prawo francuskie (z dnia [29 Lipca 1881 roku) „o wolności druku", na którem wzorowały się we względzie D-yi inne prawodawstwa, stanowi: „Wszelakie wskazanie (allegation) lub przypisywanie (imputation) okoliczności, uwłaczającej honorowi albo czci (con-sidćration) osoby lub instytucyi (corps) jest zniesławieniem (diffamation). Wszelkie wyrażenie ubliżające, słowo pogardliwe albo wymysł stanowi obelgę (iojure)". W związku z tym przepisem artykułu 29-go, stoi postanowienie art. 36-go tegoż prawa, co do warunków możności dowodzenia prawdy przez oskarżonego o D-ę. Dowodzenie prawdziwości okoliczności zniesławiających lub obelżywych (diffamatoires et injurieuses) dopuszcza się, gdy okoliczności te dotyczą instytucyj państwowych, społecznych lub ich przedstawicieli; W tym ostatnim razie, jeśli zarzucane w druku okoliczności okazują się prawdziwemi, ogłaszający takowe nie ulega karze. Polityka kryminalna, ochraniając skarżącego o D-ę od publicznego konstatowania prawdziwości zarzutu, wywołała w prawodawstwie francuskiem jeden jeszcze specyalny przepis prawa (art. 39): że w tych sprawach o D-ę, w których niedopuszczalny jest dowód prawdy, przebieg sprawy w sądzie nie może być ogłoszonym przez gazety. Na wzór tych przepisów francuskich utrzymana jest procedura skargi o D-ę w innych prawoda-wstwach. Kodeks zresztą niemiecki dawniejszy dopuszcza dowodzenia prawdy ze strony oskarżonego we wszystkich przypadkach, z tern .nadmienieniem jednak, że jeśli zarzut dotyczył czynu przez prawo karne przewidzianego (art. 190 „Strafgesetz-buch fur das Deutsche Reich"), to dowodem prawdy może służyć tylko prawomocny wyrok sądowy, zapadły względem skarżącego o D ę i, że jeśli nawet prawda co do zarzutu, ogłoszonego drukiem, została dowiedzioną, to autor artykułu inkryminowanego odpowiada przecież za obelgę w druku, gdy forma sama inkryminowanego artykułu miała na celu widoozną chęć wyrządzenia publicznej zniewagi.—Austryacki projekt nowego kodeksu karnego rozszerza graaice karalnej U-yi zgodnie z nowoczesnemi potrzebami społecznemu Projekt karze narówni z obrazą czci „utrzymywanie lub rozpowszechnianie faktów, które zdolne są zagrażać niebezpieczeństwem lub sprawić uszczerbek zarobkowi, kredytowi innej osoby, lub potrzebnemu jej do wykonywania zawodu zaufaniu publiczności". Autorzy, zajmujący się kwestyą D-yi, raczej z filozoficznego, aniżeli z prawnego punktu widzenia, zarzucają prawodawstwom, że niesłusznie tamują dowód prawdy ze strony piszących, którzy mają przecież obowiązek piętnować zło wśród społeczeństwa, kładącego nieraz wieńce na czoła niezasłużonych. Twierdzą oni, że jest naprzy-klad oburzającem, aby skazany dawniej za bankructwo podstępne mógł pociągać do sądu redaktora gazety, który przypomniał taki epizod z życia społecznego działaoza i który nie uniknie kary przez dowiedzenie prawdy, gdyż dowodzenie takie przy akcyi o D-ę jest wzbronione. Należy jednak zauważyć, że prawodawca często zrzeka się swojego prawa na korzyść interesu rodzinnego ogniska lub spokoju społecznego. Tak się dziQje z odjęciem ex;cep-tio veritatis przy D-yi. Zresztą są prawodawstwa, które pozostawiają dotkniętemu publicznem zniesławieniem w druku wybór takiego wystąpienia na drodze sądowej, przy którem możność dowodzenia prawdy zależy od samej osoby dotkniętej D-ą. Do prawodawstw takich należy obowiązujące u nas prawo karne rossyjskie w kwe-styi obrazy i potwarzy w druku. Prawo u nas obowiązujące zna trojakiego rodzaju formy obrazy honoru w druku: 1) Zbezczeszczenie (art. 1040), gdy kto dotyka w słowie drukowauem kogo bądź przez wymysły i obelgi uwłaczające honorowi; 2) Potwarz w druku (art. 1535), polegająca na tern, że zarzuca się świadomie komuś czyn, ubliżający honorowi, a w istocie swej fałszywy; 3) D-ę (art. 1039), gdy kto rozgłasza za pośrednictwem drukowanego słowa hańbiącą okoliczność, która może szkodzić honorowi, dobremu imieniu lub godności osoby prywatnej, urzędnika lub instytucyi. Dochodzenie rozpoczyna się tylko w skutek skargi poszkodowanego i może być przecięte przez pogodzenie się stron. Kardynalna różnica pomiędzy potwarzą w druku a D-ą tkwi w możności dowodzenia podczas rozpoczętej akcyi o potwarz prawdy twierdzenia, w druku ogłoszonego, i wzbronienia dowodzenia prawdziwości (exceptio veritatis), jeśli wniesiona została skarga o D-ę. Od samej osoby zatem dotkniętej przez elaborat drukowany zależy wystąpienie przeciw autorowi ze skargą o potwarz lub o D-ę. W pierwszym razie oskarżony autor lub redaktor gazety ma prawo środkami zwykłej procedury dowieść, że twierdzenie w inkryminowanym artykule było prawdą i wtedy od odpowiedzialności zostaje uwolnionym; w drugim—prawo skazuje go zawsze, nie pozwalając na bronienie się prawdą ogłasza-

L.

D.

nych w druku twierdzeń. Należy dodać, iż według prawa obowiązującego w razie skargi o D-ę przeciw urzędnikowi lub przedstawicielowi insty-tucyi społecznej, prawo dopuszcza dowód prawdziwości, ale tylko Bpecyalny, wyłącznie oparty na dokumentach piśmiennych. Jednocześnie postanowiono, iź w tych sprawach o Dę, w których niedopuszczalnym jest dowód prawdziwości, rozprawa sądowa stron w procesie, choćby ten odbywał się publicznie, nie może być ogłoszoną w gazetach (1213¹⁵ artykuł Ust. proced. kar.). Jeśli D. spełniona w piśmie peryodycznem, kto odpowiada: redaktor, autor, czy wydawca pisma? Kwe-styę tę rozstrzygają przepisy artykułów 1041 i 1044 kod. kar. Odpowiedzialnymi mogą być: autor, jeśli nie dowiedzie, że ogłoszenie stało się bez jego woli i wiadomości; wydawca — jeśli imię i miejsce zamieszkania autora są mu niewiadome; drukarz—jeśli niewiadomymi są ani autor, ani wydawca. Co się zaś tyczy redaktora odpowiedzialnego wydawnictwa peryodycznego, to „w każdym razie" odpowiada^on jako główny winowajca. Kara kryminalna jest inną przy pot warzy, inną przy D-i. W pierwszym razie grozi kara wieży na czas od 2—8 miesięcy; przy D-i — winny ulega karze pieniężnej nie wyżej nad 500 rubli i zamknięciu w wieży na czas od 2 miesięcy do 1 roku i 4 miesięcy lub jednej z tych kar według uznania sądu. Kara zatem przy D-i może albo być bardzo dotkliwą, albo też skończyć się małą grzywną. Departament kassacyjny Rządz. Senatu (wyr. w spr. Krylowa, 1871 r,; Watsona i Suwori-na, 1875 r.) wyjaśnił i orzekł, że redaktor odpowiada zawsze, ilekroć z okoliczności, przy których artykuł dyffamujący był ogłoszony, redaktor mógł dojść do wniosku, że ogłaszane w piśmie uwłaczające dla kogoś wieści są fałszywe. Trzeba wspomnieć jeszcze o kwestyi, związanej z kwestyą D-i według obowiązującego prawa. Wprawdzie nie obowiązujące prawo karne, ale Ustawa o cenzurze wymaga, aby redaktor wydawnictwa peryodycznego wydrukował, wskutek żądania dotkniętego D-ą, sprostowanie fałszywych wieści, nadesłane w tym celu przez osobę dotkniętą D ą. Rozporządzenie to Ustawy cenzuralnej nie ma dotąd sankcyi karnej i skutkiem tego rzadko z przepisu tego skorzystać można. Nowy projekt kodeksu karnego (dotąd nie uchwalony przez władze prawodawcze) stanowi (art. 325), iż wydawca pisma peryodycznego za niepomieazczeaie natychmiastowe przysłanego przez osobę prywatną sprostowania wieści jej ubliżającej skazany będzie po 25 rubli (co do wydawnictw codziennych) lub 100 rubli (co do innych pism peryodyczuych) za każdy numer pisma, w którem sprostowanie nie ukazało się do chwili jego wydrukowania.

Dyffrakcya, Ob. Uginanie się światła.

Dyffuzya. Pod nazwą dyffuzyi rozumiemy wzajemne przenikanie się różnych ciał—stałych, ciekłych lub lotayeh,—gdy przenikanie to dokonywa się bez udziału sił zewnętrznych. D. kończy się dopiero, gdy w przestrzeni przez mieszaninę zajętej oba ciała wszędzie w jednaki sposób są rozłożone. Objawy D-i wywoływane są przez siły molekularne czyli międzycząsteczkowe, jakie cząstki obu ciał na siebie nawząj8m wywierają. Dokładniej zbadana jest dotąd tylko D. cieczy i gazów.

Dyffuzya cieczy (hydro - dyffuzya) jest swobodną, gdy ciecze stykają się bezpośrednio; gdy zaś oddzielone są przegrodą dziurkowatą, otrzymuje swoistą nazwę osmozy (ob.). — Objawy D-yi swobodnej występują w sposób najprostszy, gdy dwie ciecze pozostają ze sobą w zetknięciu tak, że ciecz lżejsza znajduje się ponad cięższą. Jeżeli ciecze te mogą się ze sobą mieszać, co dzieje się wtedy, gdy wzajemne przyciąganie cząstek różnych cieczy silniejsze jest aniżeli przyciąganie cząstek każdej oddzielnie cieczy między sobą: w takim razie, wbrew działaniu ciężkości, ciecz lżejsza opadćt w ciężką, a ciecz cięższa wznosi się w górę; obie więc przenikają się wzajemnie czyli dyfundują, dopóki ostatecznie nie utworzą mieszaniny jednorodnej. Postęp D-yi daje się łatwo śledzić wzrokiem, gdy jedna z cieczy posiada wyraźni zabarwienie, gdy np. woda jest w zetknięciu z roztworem siarczauu miedzi. Pięknie zwłaszcza występuje to zjawisko, gdy rurkę szklaną napełnimy w połowie dolnej niebieskim roztworem siarczanu miedzi, w górnej zaś czerwonym roztworem dwuchromianu potasu; w tedy na granicy tych dwu różnobarwnych słupów cieczy pawstaje cienka najpierw warstwa zielona, która coraz się dalej w obie strony rozpościera, w miarę jak ciecze coraz się dalej przenikają. Gdy ciecze są bezbarwne, postęp D-yi uwidocznić można metodą Thomsona, przez wprowadzenie pewnej liozby pereł szklanych różnego ciężaru właściwego: z początku unoszą się one w płaszczyźnie rozgraniczającej obie ciecze, ale następniś, w miarę jak D. postępuje, rozbiegają się między sobą i położeniem swojem wskazują ciężar właściwy mieszaniny w różnych głębokościach. Mieszanie cieczy wiąże się też pospolicie ze zmianą objętości, przy czem następuje bądź zmniejszenie summy objętości obu miessających się cieczy, kontrakcya czyli ściągnięcie, bądź też powiększenie; pierwszy przypadek zachodzi zwłaszcza przy mieszaniu alkoholu z wodą.—Objawy D-yi swobodnej obserwowali Priestley, Dalton, Berthol-let, a nazwę D-yi, przyjętą od podobnych zjawisk zachodzących w gazach, wprowadził Prankenheim (1835). Badania dokładniejsze przeprowadził dopiero Graham (1850), który oceuiał szybkość D-yi z ciężaru właściwego różnych warstw mieszających się między sobą cieczy. Piekl (1855) starał się rozwinąć teoryę tych zjawisk w przypuszczeniu, że D. swobodna cieczy jednej w drugą dokonywa się według tychże samych praw, co rozchodzenie się ciepła w przewodnikach. Jak w przewodniku bowiem ciepło rozchodzi się stopniowo od końca cieplejszego do zimaiejszego, tak też i ciecz posuwa się od miejsca, gdzie jest najgęstsza, do miejsca, gdzie zagęszczenie jej jest najsłabsze. Teorya ta daje możność obliczenia ilości cieczy, jakie w danym czasie wskutek D-yi uległy zmieszaniu, a do-

0.14231

0.55585

0.72167.

kładność teoryi ocenia się ze zgodności rezultatów tych obliczeń z doświadczeniami, które różni badacze różnemi prowadzili metodami. Simmler i Wild (1857), a następnie Hoppe - Seyler, Voit, Johan-niejanz używali metod optycznych, oznaczając spół-czynnik załamania światła, który jest różny, gdy promienie przechodzą przez warstwy różnego zagęszczenia czyli różnej koncentracyi mieszających się między sobą cieczy. H. F. Weber do tegoż samego celu zastosował metodę elektryczną na tej zasadzie, że siła elektrowzbudzająca, powstająca przy zetknięciu płyt cynkowych z cieczą, zależy od stopnia jej koncentracyi. Wróblewski (1881) posługiwał się metodą fotometryczną, oznaczając pochłanianie, jakiemu ulega promień światła w przejściu przez różne warstwy cieczy. Z licznych tych badań okazuje się, że szybkość D-yi zależy przedewszystkiem od natury cieczy. Tak np. kwas solny dyffunduje w wodzie 2.33 razy prędzej aniżeli roztwór soli kuchennej, 7 razy prędzej niż roztwór cukru, 49 razy niż białko, a 99 razy niż karmel. Szybkość D-yi zależy od różnicy zagęszczeń cieczy dyffundujących, od wielkości powierzchni zetknięcia, od czasu i od właściwego dla każdej cieczy spół-czynnika D-yi, czyli stałej D-yi. Spółczyn-nik D-yi jest to ilość soli, która w ciągu jednostki czasu przechodzi przez przecięcie 1 centymetra kwadratowego, jeżeli różnica koncentracyi wynosi 1 gram w odstępie 1 centymetra. Tak np. liczba ta wynosi dla cukru 0.00000398 grama, dla soli kuchennej 0.00001078 g., dla kwasu solnego

0.00002016 g., dla karmelu 0.00000054 g. — Pod względem szybkości D-yi uderzająca zwłaszcza zachodzi różnica między ciałami, które wydzielać się mogą z roztworów w postaci krystalicznej, a ciałami niekrystalizującemi. Pierwsze dyffundują szybko, a w wodzie rozpuszczają się w oznaczonych stosunkach, jak roztwory soli, kwasów i t. d.; drugie dyffundują nader powolnie, a z wodą mieszają się we wszelkich stosunkach, jak karmel, klej, wo-dan glinki, białko. Dwie te kategorye ciał zostały przez Grahama nazwane krystaloidami i kol-loidami, a tak znaczna różnica szybkości ich dyffuzyi pozwala oddzielać krystaloidy *od kolloidów (ob. Dializa). Krystaloidy przenikają do kolloidów jak do wody, kolloidy natomiast między sobą nie dyffundują. Zależnością D-yi od natury ciał dyffundujących zajmowali się w ostatnich czasach Long, Lenz, Schiefler, Schuhmeister i in.; kwestya ta wszakże dokładnie jeszcze nie jest zbadaną. Szybkość D-yi wzrasta szybko z temperaturą, tak np. dla soli kuchennej jest ona przy 50° przeszło 2¹/2 raza znaczniejszą, aniżeli przy 15°. W ogólności, jak to widzimy z przytoczonychtu liczb, D. dokonywa Bię bardzo powolnie. Na podstawie doświadczeń Grahama obliczył Stefan, że 1 miligram soli kuchennej potrzebuje 319 dni, aby z roztworu 10 procentowego przeszedł w czystej wodzie drogę 1 metra; 1 mg. cukru potrzebowałby na to 2 lat i 7 miesięcy; 1 mg. białka 14 lat. Mieszanie cieczy przyśpiesza się przez wstrząsanie i podobne działania mechaniczne: wtedy bowiem powiększa się znacznie powierzchnię zetknięcia, w której dokonywa się D. Zachodzi zresztą zależność D-yi i do innych własności cieczy, jak od ich przewodnictwa elektrycznego, od tarcia wewnętrznego, a związki te dały możność opracowania molekularnej teoryi D-yi, którą rozwinął Nernst (1887) na podstawie wprowadzonej przez Van’t Hoffa zasady ciśnienia osmotycznego (ob. Osmoza).

Dyffuzya gazów. Gdy dwa gazy, niewywiera-jące na siebie działania chemicznego, znajdują się w jednej przestrzeni, w takim razie przenikają się wzajemnie, dopóki nie wytworzy się jednorodna mieszanina, w której gaz każdy własności swe zachowuje. Gaz jeden w przestrzeni zajętej przez gaz drugi rozchodzi się jak w próżni; dokonywa się to tylko powolniej z powodu napotykanego oporu. Gazy mieszać się ze sobą mogą w każdym stosunku. Pierwsze w tym przedmiocie obserwacye prowadził Priestley (1777); a Dalton (1802) wykazał, że ciśnienie mieszaniny gazowej jest summą ciśnień gazów oddzielnych po zredukowaniu do danej objętości, prawo to zaś potwierdził doświadczalnie Berthollet (1803). Podobnież zachodzi D. par z gazami, jako też par między sobą. D. gazów dokonywa się daleko prędzej, aniżeli D. cieczy, a szybkość jej oznaczał po raz pierwszy Graham 1829 r. D. gazów, d8je się również, podobnie jak cieczy, zestawić z rozchodzeniem się ciepła. Gdy gazy zaczynają się przenikać, ciśnienie każdego z nich maleje, w miarę jak się rozprzestrzenia; im większa zaś jest różnica tego ciśnienia w miejscach oddalonych o jednostkę długości, tern prędzej gaz dyffunduje. Stałą więc D-yi czyli spółczy nnikiem nazywa się objętość gazu w centymetrach sześciennych, sprowadzona do ciśnienia 1 atmosfery, która przechodzi przez przecięcie 1 centymetra kwadratowego, gdy różnica ciśnienia na odległośoi 1 centymetra wynosi 1 atmosferę. Tak np, według Loschmidta spółczynniki te są:

Kwas węglany — tlenek azotu 0.09831

Kwas węglany — powietrze

Kwas węglany — wodór

Tlen — wodór

Teorya D - yi gazów, opracowana przez Maxwel-la, Stefana, O. E, Meyera, Boltzmanna, Loschmidta, wiąże się bezpośrednio z ogólną teoryą dynamiczną gazów. Według teoryi tej cząstki gazów pozostają w ustawicznym ruchu postępowym, a ruch ten jest też przyczyną wzajemnego przenikania się różnych gazów. Szybkość D-yi każdego gazu zależy więc od szybkości jego cząstek; opór wszakże, przez tarcie wewnętrzne gazów powodowany, sprowadza zakłócenie (ob. Gazy). Szybkość D-yi gazów wzrasta wraz z temperaturą; według Loschmidta jest spółczynnik D-yi proporcyonalny do drugiej potęgi z temperatury bezwzględnej, a odwrotnie proporcyonalny do ciśnienia, pod jakiem gaz pozostaje. Doświadczenia Obermayera, Waitza, Winkeimanna i in. w znacznej części potwierdziły rezultaty badań teoretycznych. D. gazów ma ważne znaczenie w przyrodzie; ona-to bowiem utrzymuje jednostajny wszędzie skład atmosfery, jakkolwiek skutkiem procesów palenia, oddychania,

1896).

ctwo.

gnicia i t. p. Bkład jej w różnych miejscach wciąż ulega naruszeniu.

Dyffuzya gazów wskroś przegród dziurkowaiycb. przechodzenie gazów przez ciała dziurkowate, jak np. przez rury gliniane, dostrzegł Priestley, ale dokładniej zbadał to zjawisko dopiero Graham (1833), który wykrył, źe szybkość D-yi gazów jest odwrotnie proporcyonalna do pierwiastku kwadratowego z ich gęstości. Wodór przeto, który jest 16 razy lżejszy aniżeli tlen, przenika przez przegrody 4 razy prędzej, a szybkość ta D-yi wodoru stanowi często przeszkodę w użyciu go do napełnienia balonów. Gdy po obu stronach przegrody panuje ciśnienie różne, szybkość D-yi jest proporcyonalna do różnicy tych ciśnień. D. gazów zachodzi nietylko przez ciała pospolicie uważane za dziurkowate, jak gips, grafit, hydrofan, ale dokonywa się nawet wskroś metali, gdy te są do wysokiej temperatury ogrzane. Dostrzegli to najpierw St. Claire Deville i Tro8t. Przez metr kwadratowy powierzchni rozżarzonej do czerwoności rury platynowej, mająoej grubość 1.1 milimetra, w doświadczeniach Grahama przeszło w ciągu minuty 489 centymetrów sześ. wodoru, gdy po drugiej stronie ściany rury utrzymywano próżnię działaniem pompy powietrznej; inne gazy przechodzą w ilościach daleko mniejszych. Tak znaczna różnica w szybkości przechodzenia różnych gazów przez przegrody daje możność wydobycia oddzielnych gazów z ich mieszaniny, a metoda ta rozbioru gazów nazywa się atmolizą. D-ę gazów przez kauczuk badał najdokładniej Wróblewski. Graham p;zyjął, źe w D. przez takie ciała kolloidalne, a nawet i przez metale, dokonywa się w sposób taki, że gazy w ciałach tych ulegają pochłonięciu i przechodzą w stan ciekły, a wydobywając się z nich po drugiej stronie, znów się ulatniają; według Wróblewskiego wszakże pogląd ten utrzymać się nie może. Podobnie wreszcie jak przez ciała stałe, gazy dyffundują i przez ciecze; gdy idzie o cienkie warstwy cieczy, do doświadczeń tych nadają się dobrze bańki mydlane. Według Wróblewskiego D. gazów przez przegrody ciekłe dokonywa się w sposób taki sam, jak D. swobodna, t. j, analogicznie do podanych przez Fouriera praw rozchodzenia się ciepła w przewodnikach.

0 dyffuzyi ciał stałych i ciekłych wreszcie posiadamy wiadomości dotąd bardzo niedostateczne. Daniel okazał, źe rtęć dyfunduje przez ołów, cynę, cynk, złoto i srebro, a Henry doświadczenie to wykonał w ten sposób, że zgiąwszy pręt ołowiany w postać lewaru czyli syfonu, zanurzył ramię krótsze w rtęć; wtedy z ramienia dłuszego metal kroplami wyciekł. Nietylko rtęć wszakże, ale i metale stałe mogą między sobą dyffundować. Jeżeli płytę miedzianą, srebrem platerowaną, ogrzewamy do temperatury dostatecznie wysokiej, to srebro niknie z jej powierzchni i dostaje się w głąb miedzi. Colson okazał, że żelazo i węgiel dyffundują nawzajem, gdy są ogrzane do 250°. Obserwowano również przenikanie węgla do porcelany i retort glinianych, a Roberts śledził szybkość wzajemnego przenikania metali stopionych; ruchliwość złota

EnovMop Powti. I lu«tr Ze*z. 136. T lT-ty.

i srebra w ołowiu i bizmucie okazała się znaczną, gdy antymon i miedź poruszały się daleko powol-niej. Najnowsze wreszcie badania w tym przedmiocie ogłosił Roberta ■ Austen (1896): poznał on, źe złoto, srebro, platyna, rod dyffundują w znacznych ilościach w ołowiu i cynie przy 500°, złoto zaś w znacznej nawet ilości przenika do ołowiu stałego. Spółczyunik dyffuzyi złota do ołowiu przy 500° wynosi 3.19, przy 200° 0.007, przy 100° 0,00002; maleje zatem szybko przy zniżaniu się temperatury, ale nawet i w temperaturze zwykłej daje się wykazać.

Literatura. Rozprawy o dyffuzyi rozrzucone są w mnóstwie czsopism naukowych, a dokładną bibliografię tego przedmiotu podał Waitz w Win-kelmana „Handbuch der Physik” (1891—

S. K.

Dyffuzya światła, toż samo co Rozpraszanie się światła (ob.).

Dyffuzya w fabrykaoyi cukru, ob. Cukrowni-

Dyfteryt por. Błonica. Podajemy tu sposób leczenia surowicą, nieznany jeszcze, gdyśmy art. Błonica drukowali. Leczenie błonicy polegało dotąd na użyciu pędzlowań i wdychań ze środków antyseptycznych (kw. karbolowy, sublimat i t. p.), pod których wpływem błony powoli się oddzielały a owrzodzenia goiły. Do wewnątrz używano środków wzmacniających (Chinina) lub antyseptycznych (chlorek żelaza, ferr. sesąuichlorat. olejek terpentynowy i t. p.). Przy tych jednak metodach leczniczych odsetka śmiertelności była bardzo wysoką i dochodziła, zależnie od charakteru epidemii, do 75°/o- Przed kilku laty zaczęto szczepić jady różnych chorób zwierzętom i badać następnie własności, których nabiera krew tych zwierząt pod wpływem zaszczepionych jadów. Rezultatem szczepienia jadu błoniczego było odkrycie, zrobione w Paryżu przez Roux, a w Berlinie przez Behringa 1893 r., że surowica krwi koni, które poddane były szczepieniom jadu błoniczego, zastrzyknięta człowiekowi choremu na błonicę, niszczy działanie zarazków błoniczych, usuwa wytworzone w gardle błony, wogóle wywołuje w ustroju człowieka odporność na działanie zarazka błoniczego. Surowicę przeciw błoniczą zaczęto odtąd Bzczepić w szpitalach na wielkiej liczbie chorych, a wyniki okazały się nadzwyczaj pomy&lnemi. Śmiertelność zmniejszyła się do 25°/₀» 15°/o a nawe* 10°/o* Na zjeździe lekarskim w Rzymie Heubner pierwszy wygłosił odczyt o szczepieniu surowicy, 1894 r. w marcu, a potem w Peszcie na zjeździe hygie-nicznym we września t. roku. Odtąd leczenie surowicą stosowane jest na całym świecie, w miejscach, gdzie surowicy przeciwbłoniczej dostać można, tak w szpitalach epeeyalnyeh, jak i w prywatnej praktyce.

Sposób przyrządzania surowicy przeciwbłoniczej jest następujący. Wiadomo, źe przyczyną błonicy jest lasecznik, odkryty przez Lcefflera. Wziąwszy błonę od chorego na błonicę, w której znajduje się niewątpliwie ten lasecznik, szczepimy go dla otrzymania czystych hodowli, poczem hodowle la-

60

seezników szczepimy na l-o procentowym bulionie. Bulion taki znajdować się winien w dużych kolbach szklanych, których zajmuje tylko połowę; druga połowa wypełnioną winna być powietrzem. Kolby te stoją przez 3 — 4 tygodni w termostacie przy temperaturze 37°C. Po upływie tego czasu dodajemy do płynu fenolu licząc 0.5 na 100 części płynu, a to w celu zabicia wszystkich paso-rzytów, które opadają na dno naczynia. Pozostały bulion jest przezroczysty i zawiera czysiy jad błoniczy, nie zawiera jednak laseczników Loefflera. Teraz należy określić siłę tego bulionu, t. j. siłę jego jadowitości, czego dokonywamy na Świn* kacb morskich, najbardziej na jad błoniczy wrażliwych. W tym celu bierzemy 6 świnek, z których każda waży średnio 500 gramów, i szczepimy każdej z nich od 0.1 ctm. sz. do 2.0 ctm. sz. jadu. Im większa ilość jadu została zaszczepioną, tern prędzej zwierzę zdycha, co następuje po u-pływie 1—7 dni. Ilość jadu, która zabija świnkę morską po upływie 2—3 dni, Behring i Ehrlich nazywają „dziesięcionormalną"; Odpowiada ona 0.2 —

0.3 cim. sz. hodowli bulionowej. Zależnie od siły bulionu, większej lub mniejszej, zmienia się objętość dawki dziesięcionormalnej. Tak oznaczywszy siłę jadu błoniczego, używamy go teraz do uodpornienia koni, które najbardziej się do tego nadają, ponieważ surowica ich krwi nie ma żadnych własności toksycznych.

Uodpornianie zaczynamy, wstrzykując koniowi w okolicę łopatki 0.001 jadu błoniczego, t, j. 1 ctm. sześć, roztworu jadu w wodzie wyjałowionej w stosunku 1 część jadu na 1 000 części wody.

Po zaszczepieniu koń dostaje gorączki, która po 1 — 3 dniach ustępuje. Szczepienia takie powtarzamy co parę dni, zwiększając stopniowo ilość jadu do 0.01. Po kilku miesiącach koń przyzwyczaja się tak do jadu, że już 50 ctm. sz. nie wywołuje u niego gorączki. Wtedy uważamy krew jego za dostatecznie uodpornioną, a wypuściwszy jej z żyły szyjowej 1—4 litrów, zostawiamy w naczyniu ezklanem w chłodnym pokoju przez 24 godziny. Po upływie tego czasu zlewamy cstystą surowicę i określamy jej siłę ochronną na świnkach morskich, szczepiąc jednocześnie pewną ilość surowicy z pewną ilością jadu błoniczego (bulionu). Im mniejsza ilość surowicy neutralizuje dziesięcio-normalną dawkę jadu błoniczego, tern większą ma siłę ochronną sama surowica. ,

Ehrlich przyjmuje, ie gdy jeden ctm. sz. neutralizuje działanie dawki dziesięcionormalnej jadu, surowica jest normalna; gdy 0.01 ctm. sz. surowicy neutralizuje działanie dawki dziesięcionormalnej jadu, surowica taka będzie 100 razy silniejszą, t. j. jeden ctm. sz. surowicy będzie neutralizował sto razy więcej jadu, t. j. będzie posiadał siłę ochronną sto razy większą. Obecnie wszystkie wytwórnie, a w ich liczbie pracownia warszawska, wyrabiają surowicę, która w 1-ym ctm. sz. posiada 100 jednostek ochronnych, t. j. neutralizuje działanie jadu błoniczego, którego ilość jest 100 razy większą od dziesięcionormalnej. Surowica przeeiwbłonicza wypuszcza się z pracowni we fla-8zeczkaoh, zawierających zwykle 10 ctm. sz. płynu, którego Biła ochronna równa jest 1000 jednostkom ochronnym. Siła swoista ochronna surowicy jest zawsze, w stosunku odwrotnym do objętości płynu, znajdującego się w niej, gdyż wo-góle wartość ochronna jednej flaszki jest zawsze stałą i równa się 1 000 jednostkom. Odnosi się to do surowicy Roux, Behringa N. 2, krakowskiej, warszawskiej i petersburskiej. Silniejszą jest surowica Behringa N. III (1 500 jednostek), słabszą N. I (600 j.). Surowica, przechowywana przez kilka miesięcy w piwnicy w ciemuem chłodnem miejscu, nie traci wcale swych własności leczniczych. Dla zapobieżenia rozwojowi bakteryj w surowicy dodają do niej małą ilość fenolu, kamfory, lub chloroformu. Surowice powyżej wymienione przedstawiają płyn przezroczysty, żółtawy, lepki* tylko surowica Aronsona jest białawo mętna.

Przy leczeniu chorych na błonicę wstrzykuje się za pomocą szprycki surowicę choremu pod skórę, zwykle w okolicę boczną tułowia, pod żebrami, łub w okolicę boczną klatki piersiowej. Należy przytem skórę obmyć płynem antyseptyoz-nym, szpryckę z igłą gotować w wodzie przez kilkanaście minut, a po zastrzyknięciu surowioy miejsce ukłócia pokryć watą hygroskopijną, zmaczaną w l°/₀₀ roztworze sublimatu lub 2°/₀ roztworze kwasu karbolowego. Zachowując te ostrożności, unikamy utworzenia się ropni podskórnych.

W jaki sposób działa surowica u ozłowieka chorego na błonicę, dotąd stanowczo jeszcze trudno rozstrzygnąć. Jedni twierdzą, że wywołaj e ona we krwi i tkankach odporność na jad błoniczy. Inni, że neutralizuje jego działanie przez wytworzenie ciała obojętnego; inni nareszcie, że wywołuje zwiększenie się ilości ciałek białych we krwi, które mają własności niszczenia zarazka i jadu błoniczego. Faktem jest tylko, że surowica działanie lecznicze na przebieg błonicy wywiera bardzo szybko i bardzo pomyślnie. Błony dy-fterytyozne po upływie 4 — 24 godzin po zastrzy-knięjiu surowicy, w ilości 1 000 jednostek ochronnych, twardnieją, a po 2 — 3 dniach odpadają, owrzodzenie zaś pozostałe zabliźnia się szybko. Jednocześnie temperatura ciała opada do granicy normalnej i stan ogólny chorego poprawia się. Toż samo widzieć można przy krupie; lecz tu polepszenie idzie daleko wolniej i wymaga większej ilości surowioy.

Działanie surowicy jest tern szybsze i tern skuteczniejsze, im wcześniej będzie użytą, chociaż nawet użyta 7 —10 dnia choroby może ona ocalić życie w najcięższej formie błonicy iub krupu. Wogóle surowicę należy wstrzykiwać w początku choroby, gdyż wtedy najlepszy otrzymujemy rezultat. Surowicy używać należy tak u dorosłych, jak i u dzieci. Ilość surowicy, której u żyć należy u danego chorego, zależy od wieku csobuika, od okresu, i od natężenia choroby. Zwykle u dzieci w pierwszych dniach choroby wstrzykuje się 1 000 do 2 000 jednostek ochronnych jednorazowo, u starszych podwójną ilość. Wstrzykiwanie powtarza się zależnie od dalszego przebiegu choroby.

Przy leczeniu surowicą nie potrzeba używać przed Chr. — W łacinie dyftongi bardzo wcześnie żadnych pędzlowań, gdyż błony po zmiękczeniu zredukowały się do pojedynczych samogłosek: oddzielają się same. .Wystarcza płukanie obojętne Clodius obok Claadius, Lucius z Leucius; dawniej-lub z dodatkiem- kw. bornego. Przy krupach bło- sze ai genet. i dat. sg. tabulai przeszło w ae (ta-nicowych używać należy wdychań pary wodnej, bulae), które niozym nie różniło się od e; dyftong W xazie potrzeby wykonaną być winna tracheo- oi za pośrednictwem oe przeszedł w dźwięk po-tomia lub Ińtubaeya, po czem leczenie surowicą średni o (niem.; francus. eu); moinia=moenia i t. d. idzie swoim torem. Leczenie wewnętrzne, wogóle We wszystkich tych wypadkach mamy więo podniecające, przy powikłaniach i chorobach na- właściwie do czynienia z dyflongami w piśmie, stępczych, zależy od tych ostatnich i opiera się na dla oka, nie w wymawianiu. Są to tak zw. ogólnych zasadach. Dr. Malinowski używał z dobrym dyftongi graficzne. Podobnyż stosunek zacho-- skutkiem surowicy przy błonicy części płciowych dzi np. w jęz. francuskim, gdzie rzekome dyftongi u dziewczynek, w warsz. szpitalu dla dzieci; przy ai, ei, eu, ou wymawiają się jak pojedyncze samo-dyfterycie szkarłaty nowym nie widział jednak po- głoski: jak l (e), 6, u, jakkolwiek były one niegdyś myślnego wpływu na przebieg choroby. Stwier- istotnie dwugłoskami, co między inneml widoczne jest dził także, iż surowica działa doskonale w tych z asonansów średniowiecznej poezyi francuskiej, formach błonicy, z których nie można w hodo- Natomiast prawdziwą dwugłoskę mamy np. wlach otrzymać laseczników Loefflera.—O leczeniu w francus. oi=w wymawianiu na (roi, soi). W po-surowicą pisali po polsku: Janowski „Obecny łączeniu oin — oi brzmi jak nę, przyozym noso-stan leczenia błonicy za pomocą surowicy krwi w o wymawia się tylko ostatnia samogł. Prawdzi-w Berlinie i w Paryżu“ (odczyty kliniczne wyd. we dyftongi nosowe można słyszeć wszakże przez „Gaz. Lek.* Serya VI, N. 12 1895). Spra- w jęz. portugalskim, w takich np. formach jak wozdanie z oddziału przy szpit. Dz. Jezus, druko- amao (amant), nao (non), pćLos (panes) i t. p. wane w „Pam. Warsz. Towarz. Lek." Zeszyt III Wymawianie tych dźwięków („diphthongosnasaes⁴⁴) 1895; A. Malinowski „Leczenie błonicy Buro- da się w przybliżeniu porównać z francus. połą-wicą" w „Gazecie Lek.“, w numerach z kwietnia czeniami „an ou annee⁴⁴, „mam innocente", wy-maja i lipca, zawiera około stu przypadków 1895 głoszonemi jednym ciągiem. Oprócz Dyftongów Wł. Sawicki „Leczenie błonicy Burowicą⁴⁴ („Medy- istnieją również jednozgłoskowe połączenia trzech cyna* 1895; spostrzeżenia z oddziału d-ra Malinow- samogłosek czyli tryftongi; obfitują w nie języki skiego) Fidler, Weitblat, Koral i inni. Dr romańskie, mianowicie hiszpański, gdzie połąoze-

K. A.

Dyftong, czyli dwu głoska (z grec. diphton- nia uńi; uói, iai, iói do zwykłych należą, gos), jest to połączenie dwóch samogłosek, Dygasiński Adolf (* 1839), pedagog, publi-wymówionych w jednej sylabie. Jedna z tych sa- cysta, powieściopisarz, urodził się we wsi Niego-mogłosek, już to poprzednia, już też następna, za- sławicach (pow. miechowskim), ukończył szkołę chowuje całkowicie swoją odrębność samogłosko- wyższą realną w Kielcach, a potem przez lat sześć, wą, gdy druga natomiast zanika nieco w wyma- z przerwami, uczęszczał do Szkoły Głównej w War-wianiu, zbliżając się mniej lub więcej do spółgłos- szawie. Przeniósłszy się do Krakowa, założył tam ki, jak to ma miejsce np. w połączeniach: au — księgarnię i pensyonat pedagogiczny, brał udział ua, ai — ia (prawie jak aj — ja). Ten dźwięk w ruchu literackim, wydawał czasopismo p. t. pośredni między samo- i spółgłoską, Btanowi „Szkice społeczne i literackie⁴⁴ (1875, 1870). Zwi-właśnie t, z w. element półsamogłoskowy nąwszy następnie księgarnię i pensyonat, powrócił dyftongu. Dawniejsi gramatycy uważali za rze- do Warszawy, gdzie zaczął pracować w zawodzie czywisty dyftong tylko połączenia w rodzaju: ai, pedagogicznym (od roku 1879 do 1888), za-au, ei, eu..., w zgłoskach zaś ia, ua... upatrywali słynąwsay szczególniej rozwinięciem na pensyach t. zw. hiatus, rozziew. Jest to przesąd, którego żeńskich nauki o rzeczach. Od r. 1889 porzueiw-nie podziela współczesna fonetyka (nauka o szy lekcye w Warszawie, był kierownikiem wydźwiękach mowy ludzlyej). Teoretycznie możliwą chowania domowego na prowincyi. Zawód lite-jest bardzo wielka ilość dyftongów; faktycznie racko-naukowy rozpoczął w r. 1873, ogłaszając jednak w języku ma zastosowanie zwykle ograni- w Krakowie przekład dzieła Maksa Mullera p. t. czona ich liczba. W polszczyźnie np. dyftongi „Religia jako przedmiot umiejętności porównaw-znajdujemy tylko w wyrazach cudzoziemskich; ze czej“. W „Szkicach społecznych* umieścił w roku swojskich jedynie naśladownicze słowo „miauczeć" 1875 parę drobnych artykułów: „Z pola języko-ma dwugłoskę. Dyftongi języków klasycznych znawstwa", „Listy o naszem wychowaniu*. Za są powszechnie znane; greckie: ai oto si eo ot — przyjazdem do Warszawy, jako wyznawoa zasad z krótką samogłoską, oraz ao tjo wo z długą, „pozytywistycznych*, został stałym współpracowni-Półsamogłoskowe i po długich samogłoskach w daw- kiem „Przeglądu Tygodniowego*, gdzie, prócz po-niejszych napisach i kodeksach, wypisywano obok mniejszych rzeczy, drukował także artykuły publi-samogłoski (t. zw. ióta prosgegrammćnon), w póź- cystyczne i pedagogiczne, jak: „Nowożytne prze-niejszyćh dopiero rękopisach — pod samogłoską: ą chadzki po Erebie", „Wychowanie uczni⁶*, „W nie-(p (iota subscriptum), co przeszło i do naszych woli u człowieka⁴⁴, „Wychowanie nowoczesne⁴⁴, wydań autorów greckich. Zanik tego i w wyma- „Społeczeństwo nasze w dramacie współozesuym*, wianiu sięga epoki macedońskiej. Połączenie oo „Narzeczeni, małżonkowie, rodzice i dzieci", „Chce-wymawiano jak u już od początku IV-go wieku nia, cele, zasady i czyny w wychowaniu*, „Co to

skiej D-go. Obserwacye, porobione w ciągu życia dziećmi, wieśniakami,/zwierzętami, zajęcie się umiejętnościami przyrodtficzemi, które w nauczaniu poglądowem (w nauce o rzeczach) pierwszorzędne zastosowanie znajdowały, a przy tern owa lotność myśli nasunęły D-u zamiar beletrystycznego spożytkowania swoich nabytków umysłowych, a zamiar ten wcielony w nowelle powiódł się wybor-Głosie⁴⁴, „Tygodniku ilustrowanym⁴⁴, nie i zapewnił autorowi wybitne miejsce w gronie Niwie* („Obcowanie z dziećmi w do- naszych powieściopisarzów. Najpierwsze obrazki,

jest dusza„Profesor Baudouin de Courtenay* i inne. Obok współpracownictwa w „Przeglądzie Tygodniowym⁴⁴ pomieszczał D. artykuły swoje w „Przeglądzie Pedagogicznym⁴⁴ (przez lat 5; czasowo był jego redaktorem), w „Ateneum* („Układ elementarza i jego zasady*, „Nowe myśli o wychowaniu H. Spencera⁴⁴, „Językoznawstwo⁴⁴), w „Wędrowcu* („Luźne myśli o postępie i konserwaty-źmie⁴⁴),

„Świecie*

mu i szkole", „Nauczanie poglądowe i muzeum pedagogiczne*), „Kuryerze Codziennym" i „Warszawskim⁴⁴, w „Encyklopedyi wychowawczej* („Atlasy⁴⁴, „Bajka"). W związku ścisłym z tą działalnością publicystyczną zostają prace ogłoszone w osobnych książkach: „Nauczanie bez książki* (1880), „Pierwsze nauczanie w domu i w szkole*, „Obraz psychicznych zjawisk w organizmie ludzkim* (1885), „Podręcznik do nauki stylu*, „Krytyczny katalog książek dla dzieci*, „Wypisy polskie* (2 części),

nad

» *»

fw

K,

mm.

gig

w

ippy

■;>>v

Fig. 136. Dygasiński Adoh.

„Jak się uczyć i jak uczyć innych" (1891), „Nauka czytania i pisania⁴⁴ (1892), „Przygody młodzieńca czyli Robinson polski* (tegoż roku), „Wskazówki do ćwiczeń stylistycznych polskich* (1893), „Lekcye o rzeczach*, „HiBtorya naturalna w obrazach". We wszystkich tych pracach znać człowieka dobrze obeznanego z kwestyami psycho-logicznemi i wychowawczemi, umiejącego obserwować i wyciągać z obserwacyj wnioski krytyczne, więcej atoli skłonnego do rzucania pewnych pomysłów, aniżeli do ich metodycznego rozwijania. Lotność myśli każe mu częstokroć bez przejść odpowiednich przerzucać się z jednego zakresu myśli do drugiego, ze szkodą jaśności i ścisłości naukowej wykładu. Rozrzucił on dużo trafnych i żywotnych pomysłów, ale książki, w którejby spójnie się trzymały wszystkie wywody i tworzyły całość jednolitą i wykończoną, nie napisał. Natomiast krótkie jego artykuły, gdzie jeden pomysł jest rozwinięty, są pełne zalet. Podobna uwaga da się zastosować i do twórczości powieściopisar-

oryginalne pod względem pomysłu i wykonania, drukowane w „Przeglądzie tygodniowym*, a zebrane najpierw r. 1884 w książce p. t. „Nowelle*, poświęcone były przedewszystkiem rozpatrzeniu i artystycznemu odtworzeniu życia zwierząt w ich stosunku z ludźmi. O inteligencyi psów, kotów, o ich zwyczajach i obyczajach, można się wprawdzie doczytać w wielu powieściach dawniejszych i nowszych; Syrokomla napisał nawet obszerną biografię konia Kosacza; ale żeby ktoś u nas nie tylko wziął za wyłączny przedmiot opowiadanie życia tych lub owych zwierząt, żeby nie tylko poświęcał im więcej uwagi, niż ludziom, lecz nadto, żeby traktował to życie całkiem poważnie, samo dla siebie, bez tej intencyi, żeby pobudzić czytelnika do śmiechu lub uśmiechu; tego, o ile mi wiadomo, nikt przed D-im nie próbował. Wilki, psy, zające, lisy, bociany, gołębie, słowiki, wróble: oto właściwi bohaterowie jego obrazków. W przedstawieniu ich myśli, zwyczajów i obyczajów, uczuć i postępków stara się autor zająć stanowisko, dalekie zarówno od sentymentalizmu, jak i od powszedniego samolubstwa człowieka, zapatrującego się na zwierzęta ze względu na pożytek lub szkodę, jakie mu przynoszą. Patrzy więc na to życie, jako na jeden z wielu objawów ogólnego życia przyrody, roztrząsa przyczyny fizyczne i moralne, jakie na ukształtowanie natury danego osobnika wpływały i, nie usprawiedliwiając postępków takich, któremi zwierzęta szkodę ludziom wyrządzają, wyjaśnia je tylko i tłómaczy, pozwalając sobie niekiedy jedynie na porównawcze zestawienie czynów ludzkich ze zwierzęcemi. Obrazek p^ t._„Wilk, psy i ludzie", będący najpierwszym w tym szeregu, obudził też zajęcie ogromne. Znać w nim było dużo obserwacyi, a jeszcze więcej rozmyślań nad psychologią porównawczą. Ten drugi czynnik służy jako niezbędne wyjaśnienie wyników pierwszego i nadaje właściwe znaczenie obrazom z życia zwierząt. Jeżeli w przedstawieniu objawów bytu ludzkiego artysta może zupełnie zaniechać własnych refleksyj i pozostawić czytelnikowi możność sądzenia samych faktów, to dlatego, że ludzie wyrażają swoje uczucia i pojęcia dosyć dobitnie za pośrednictwem mowy. Ale w objawach życia zwierząt, które nie mówią, tak zrobić niepodobna; autor musi być tłómaczem postępków, niedających się zrozumieć z samego zestawienia i zgrupowania faktów. Ta konieczność wtrącania się autora do spraw przez siebie opowiadanych, konieczność ząwarunkowana samą naturą tematu, usprawiedliwia dygressye, mogące się przyczynić do rozjaśnienia tego czy owego rysu w obyczajach zwierząt

w gniazdach*, ci a*

W puszczy"

„Z psiarni, pola i kniei*, wnocześnie prawie z obrazkiem „Wilk, psy i ludzie" wydrukował D. powiastkę z życia ludowego: „Za krowę*. Występuje w niej złodziej wiejski, którego sprawiedliwość dosięgnąć nie mogła. Ukradł on biednemu komornikowi jedyny skarb jego, krowę, a ukradł tak zręcznie, że poszlaki żadnej nie pozostawił. Domagała, niegdyś posiadacz krowy, udał przyjaźń dla wiejskiego złodzieja i, gdy się nadarzyła sposobność, gdy mógł być pewnym, że nikt śladu zbrodni nie odkryje, zemścił się „za krowę* powieszeniem łotra. Treść ta mówi sama za siebie; niema w niej barwy idealnej, niema ten-dencyi oddziaływania w sferach inteligentnych na rzecz chłopa; jest tylko rozwinięcie popędów żywiołowych, działających jak siły przyrody. D.jest jednym z twórców powieści realistycznej z życia chłopskiego, przedstawiającej stosunki ustroju nowego w dziejach wsi po uwłaszczeniu. Zna on język chłopski, posługuje się nim bardzo wprawnie, lecz dość jednostajnie, t. j. bez uwydatniania różnic indywidualnych, jakie i w mowie chłopów zauważyć można. Zrobił nawet próbę napisania

lub w ich stosunku do ludzi. Miara jednak artystyczna i tu byó zachowaną powinna. Obrazek czy nowella nie ma -się zamieniać na rozprawę. Skłonność ku rozprawianiu zauważyć właśnie można u D-go; daje się ona łatwo zrozumieć, jako u pedagoga i publicysty, ale nie zawsze bywa na miejscu u powieściopisarza. Zestawienie np. losu wilka oswojonego z losem dzikich ludów, wytępianych w imię cywilizacyi, ma niewątpliwie wiele punktów stycznych; lecz kiedy autor równocześnie zahacza o los nowej idei wśród społeczeństw ludzkich, już czujemy widoczne naciąganie, wynikające stąd, iż ciosy, jakich doznaje ta nowa idea, wzięte zostały za główny punkt porównania, gdy tymczasem dobrze trzebaby rozważyć, czy należałoby wilka z nową ideą zestawiać. Lecz w tym szczególe możemy widzieć niewłaściwe pono zastosowanie metody porównawczej; kiedy wszakże w dalszym ciągu tego samego ustępu czytamy takie refleksye, że „człowiek ma tylko mały i jedynie swój własny świat, nieprzezoaczony bynajmniej na siedlisko prawdy", że „nie w poczuciu dumy czerpie istota ludzka najwyższe duchowe siły, ale w skromnem i cichem poczuciu swej małości* i t. p., to nie możemy zdań takich poczytywać za rozjaśnienie kwestyi, dlaczego trudno oswoić wilka, lub nawet dlaczego nowa idea niełatwo się przyjmuje w społeczeństwie, lecz za dygressyą, wywołaną nieuję-tem w kluby kojarzeniem się pojęć. Ta skłonność do dygressyj przez lat kilka wciąż wzrastała, lecz potem znacznie się zmniejszyła. Opowiadania D-go okraszone bywają humorem i dowcipem, odznaczającym się zazwyczaj dobrym smakiem; niekiedy tylko daje się uczuć pewna w nim niewłaściwość lub nieodpowiedniośó względem sfery, która jest w obrazku odmalowana. Zalety, a częściowo i wady, znamionujące pierwszy obrazek z ź)C?a zwierzęcego, odnajdujemy w dalszych: „Co się dzieje „Targaj*, „Na zwłokach zwierzę-Biały wróbelek”, „Kwiatek*, „As* (1896) i in. Ró-

oałej powiastki językiem chłopskim, próbę wogóle udatną; p. t „Beldonek* (1888), Inne opowiadania z życia ludowego są: „Jarmark na św. Onufry*, „Na pańskim dworze", „Niezdara", „Von Molken", „Ze stajni*, „Wojtusiowe nieszczęśoie”, „Zerty chłop*, „Złodziej leśny*, „Wałkowe zaloty* i t. d. Maluje D., naturalnie, obrazy z życia i innych warstw ludności, doświadczenie jego bowiem bardzo jest rozległe: spostrzedz atoli można, iż po za sferą wieśniaczą najlepiej mu się uoają sceny, w których wchodzą literaci, artyści, uczeni; czuć zaś pewną przesadę, gdy kreśli nam obywateli wiejskich, arystokratów, przemysłowców. Na dowód można przytoczyć niektóre bardzo szczęśliwie nakreślone ustępy w „Tajemnicach Warszawy", w „Gorzałce", w „Piórze* (1896), pomieszane ze słabemi. Sferę szlachecką chciał typowo przedstawić w „Panu Jędrzeju Piszczalskim* (1890); stworzył tam istotnie oryginała, jakby z wieków odległych cudem przeniesionego w czasy nowe, których zrozumieć nie może i nie chce; lecz oryginał ten w niektórych jeno sytuacyach wygląda naturalnie i je3t psychologicznie zrozumiały; jako całość charakteru musi być uważany za chybiony. Taż sama powieść może posłużyć za przykład łamania, się kompo-zycyi u D-go przy dłuższej pracy: pierwsza część obrobiona jest starannie i dobrze wysnuta, druga natomiast jakby tylko z poczucia obowiązku kreślona. Gdy emigracya chłopska do Ameryki tłumnie się u nas rozwinęła, D. jeździł do Brazylii celem zbadania położenia, w jakiem wieśniacy nasi tam się znaleźli; ze spostrzeżeń wtedy poczynionych, oprócz „Listów" sprawozdawczych, nakreślił opowiadanie „Na złamanie karku" (1893). Nie wszystkie drobne obrazki D-go wyszły dotychczas w zbiorowem wydaniu; znaczna ich część jednak już je osiągnęła p. t. „Z zagonu i bruku*, „Garstka", „Krańcowy*, „Bracia Tatary", „Wywczasy młynowskie*. Dużo dał też D. cennych tłóma-czeń: Milla, Lewesa, M. Mullera, Śeignobosa, Berta.    p- Chm-

DygeStąp, toż, co Kociołek Papina (ob.),

Dygnitarz, urzędnik wyższy w hierarchii rządowej; w dawnej Polsce dygnitarzami byli senatorowie, wojewodowie, kasztelani i t. p. (ob. U-rzędy w Polsce).

Dygressya (od łać. digredior = rozejść się, zboczyć), w stylistyce oznacza oddalenie się od głównej osnowy opowiadania dla wtrącenia jakiegoś ubocznego zdarzenia albo ubocznej uwagi. Od epizodu (ob.) tern Bię różni, że do wyświetlenia wypadków albo charakterów, grających najważniejszą rolę w opowieści, wcale się nie przyczynia i może być bez szkody dla wątku (lubo nie bez szkody dla całego utworu jako wyrazu duszy autora) usuniętą. Dygressya bywa przedmiotową i podmiotową. Dygressya jest przedmiotową (objektywną, rzeczową) wówczas, gdy mieści w sobie przedstawienie jakiegoś zdarzenia lub charakteru, który w ciągu pisania nasunął się autorowi na myśl, lubo organicznie w skład zasadniczego pomysłu nie wchodzi. Pierwszy przykład takiej D-yi w naszej literaturze mamy w poema-

F. Chm.

Dyherrn Jerzy von (* 1848 w Głogowie — f 1878 w Rothenburgu), poeta niemiecki. Stu-dyował we Wrocławiu teologię i prawo, ale, dotknięty cierpieniem piersiowem, żył później jako ozłowiek prywatny; w r. 1875 przeszecł do kościoła katolickiego. Ogłosił drukiem zbiory poezyj: „In Stiller Stund* (Berlin 1870), „Miniaturen” (Wrocław 1873) i inne. Po jego śmierci wyszły jeszcze: „Auf hoher Fiut* (Wroił. 1880) i „Aus

klarem Bom* (Freiburg 1882). Oprócz tego jest on autorem noweli i szkiców, które wyszły p. t. „Tang und Algen* (Lipsk 1876), „Dohlenau" (Binsiedeln 1880), „Hoohlandsnovellen“ (Wrocł. 1880), „Aus der Gesellschaft * (t-źe 1880) i inne. Wszystkie utwory jego pióra wyszły razem p. t. „Gesammelte Werke" (6 tomów Freib. 1879 — 82).

And. S.

cie Jana z Wiślicy, p. t. * Wojna pruska “ (z początków XVI wieku). Główną osnową poematu miał być opis bitwy pod Grunwaldem, ale ponieważ w bitwie tej starła się potęga Polski z Krzyżakami, poeta nie chciał pominąć przeszłości wo-góle i przerzucił się myślą z jednej strony do początków państwa polskiego, długi ustęp poświęcając Wandzie, co nie chciała Niemca, a z drugiej do początków sprowadzenia Krzyżaków na ziemię polską, w końcu zaś op;ewał zaślubiny Jagiełły z księżniczką ruską Zofią. Z trzech pieśni, które stapowią całość „Wojny pruskiej", tylko druga właściwemu przedmiotowi jest poświęcona. Z późniejszych zabytków literackich bardzo znamienne przykłady D-yi przedstawia pięć pierwszych pieśni „Wojny Chocimskiej" Wacława Potockiego, jego „Wirginia, panna rzymska*, a po części i inne jego poemata. W naszem stuleciu Wincenty Pol w gawędach swoich uczynił D-ę charakterystyczną cechą tego kształtu poetyckiego, tak, że tu wątek główny schodzi niemal do znaczenia a-negdoty (np. Sejmik w Sądowej Wiszni).—D. podmiotowa przedstawia się jako wylew uczuć lub myśli poety, który w zdarzeniach przez siebie opowiadanych znajduje tylko pochop do malowania własnego nastroju, tak, że zdarzenia owe odgrywają zupełnie podrzędną rolę w utworze. Typowym przedstawicielem takiej D-yi jest Byron w swoich „Wędrówkach Childe-Harolda* i w „Don JuanieM, chociaż już i dawniej u Aryosta napotykały się tego rodzaju odstąpienia od wątku. U nzs Juliusz Stowacki po mistrzowsku D-ye podmiotowe rozwijał w „Podróży do Ziemi Świętej* i w „Beniowskim*. D. może być nieświadomą lub świadomą. W pierwszym razie autor ulega tylko swobodnemu kojarzeniu się wyobrażeń i pojęć, które się nasuwają same przez się jego umysłowi według praw rządzących tern zjawiskiem duchowem (tak było niewątpliwie u Jana z Wiślicy, u Wacława Potockiego); w drugim zaś wypadku poeta korzysta jeno z takiego kojarzenia się, ażeby wypowiedzieć to, co mu w danej chwi li najbardziej na sercu leży, lub co chciałby w duszach czytelników koniecznie zaszczepić (tak było u Byrona, u Słowackiego). Może być naturalnie i połączenie obu rodzajów D-yi: świadomej i nieświadomej, jak to bywało u Pola i u Syrokomli. D. przedmiotowa, zwłaszcza nieświadoma, musi być uważana za wadę, psuje bowiem układ utworu; D. podmiotowa pod względem znaczenia swego artystycznego zależy od talentu poety, t. j. od sposobu, w jaki myśli swe i uczucia maluje, a więc może się stać ozdobą albo skazą poematu.

Dyja, czes. Dy je, niem, Thaya, prawy dopływ Morawy Morawskiej w Austryi, — powstaje z połączenia D-i Niemieckiej z D-ją Morawską. Pierwsza ma źródła w Austryi Niższej na północo-zacbód od m. Swetle (Zwettl), druga na Morawach, na południe od Iglawy; obie łączą się pod m. Niższo - austryackiem Raabs. — Odtąd D. płynie w dolinie wązkiej, krętej, stromemi zboczami obstawionej, aż do m. Znajmu, gdzie dolina nieco się rozszerz^, poczem rzeka, dla obejścia wyniosłości Polawskiej, zatacza potężny łuk, wylewa się na żyzną równinę Morawy i łąozy się z rzeką główną kilkoma ramionami, tworząc z nią plątaninę wysp. — Z dopływów najważniejszym jest syste-mat Iglawy z Osławą, Szwarcawą i Świtawą; zasila on D-ę z lewej strony pod Muszowem; inne dopływy małoznaczne. — Ogólna długość rzeki 287 hm., głębokość miejscami do 3 m., zapas wody niestały: na wiosnę zdarzają się dotkliwe powodzie, latem zaś rzeka wysycha prawie do dna; stąd spław ograniczony, a żegluga niemożliwa, tak dla niestałośoi wód, jak dla bystrego miejscami spadku i kamieni podwodnych.

Dykas Tomasz, rzeźbiarz współczesny (* r. 1853 w Gumniskach w Tarnowskiem). Syn ludu, od dzieciństwa już okazywał wielką zdolność do rzeźbiarstwa, przez co ściągnął na siebie uwagę właściciela Gumnisk, który oddał go na naukę do Lwowa. Tam kształcąc się w szkole realnej, nie przestawał rzeźbić z wielkiem zamiłowaniem i tak znaczne w tym zakresie czynił postępy, iż ludzie dobrej woli, wyjednawszy mu stypendyum wydziału krajowego, wysłali go do szkoły sztuk pięknych w Krakowie, gdzie znalazł doskonałego przewodnika w Gadomskim. Po skończeniu studyów w Krakowie udał się do Akademii wiedeńskiej, gdzie pracował pod kierunkiem Zumbuscha. Imię jego po raz pierwszy głośnem się stało w r. 1882, gdy na „przygotowawczym* konkursie na pomnik Mickiewicza w Krakowie, do którego stanęli najcelniejsi rzeźbiarze polscy, pierwszą nagrodę przyznano modelowi pod godłem „spłoszonej kraski", którego twórcą, jak się okazało, był Dykas. Wyrok ten jury krakowskiego wywołał wśród konkurujących artystów wielkie niezadowolenie, które się i w dziennikach odbiło w sposób uwłaczający i laureatowi i sędziom. Niczem to wszakże było w porównaniu z tą burzą, jaka się rozsroźy-ła po konkursie r. 1885, na którym z liczby 30 nadesłanych modeli pierwszą nagrodą znowu u-wieńczono model D-a. W smutnych dziejach pomnika Mickiewicza sprawa ta zaprawdę stanowi kartę najsmutniejszą: rożnamiętnienie wśród artystów, dziennikarzy i publiczności doszło do tego stopnia, iż nie szczędzono, już nie tylko protestów i naj-

zjadliwszych] krytyk, ale nawet potwarzy, paszkwili, niecnych żartów i karykatur. Naturalnie, że wobec tego, wypłacono wprawdzie nagrodę D-owi, lecz o wykonaniu pomnika według jego modelu

;4,

Fig. 127. Dykas Tomasz.

ani mowy już być nie mogło. Drugi ten projekt, którego reprodukcyę podajemy, bez zarzutu pod względem artystycznym, grzeszył tern głównie, że nie dorastał do wielkości zadania: najpierw bowiem pomyślany był jako fontanna, powtóre miał oha-

‘i

Wk

PM t

4sf

SF

■Żo.

Tr ri

.ir"-

jiiSM

; Jcas-.

Fig. 1:38. Model pomnika Adama Mickiewicza, według, pomysłu Dykasa, premiowany na konkursie w Krakowie r. 1885.

rakter kosmopolityczny i mógł być równie dobrze użytym na pomnik dla poety jakiej bądź narodowości. Przedstawiał posąg Mickiewicza na kolumnie, przy której umieszczone po bokach dwie postacie niewieście miały wyobrażać przeszłość i przyszłość, z przodu nad basenem dzieci czerpiące wodę symbolizowały młode pokolenie, pojące się ze zdroju ideałów wieszcza; z tyłu orzeł, umieszczony na brzegu basenu, strzegł czystości owego zdroju. Wszystkie one napaści i szykany, których stał się ofiarą D., chyba za to jedynie, że się ośmielił stanąć do konkursu, nie rozgoryczyły go, nie zraziły do społeczeństwa i nie wytrąciły mu dłóta z ręki. Brał udział i w konkursie z r. 1888, na którym wszakże już mu żadnej nagrody nie przyznano, choć wystawił aż dwa modele, ładnie wykonane, ale znów całkiem pozbawione odpowiedniego charakteru. Doczekał się wszelakoż tej pociechy, że według jego projektu premiowanego wystawiono pomnik Mickiewiczowi w Przemyślu. Po ostatnim konkursie przez czas pewien gościł w Warszawie, gdzie dla hr. Aleksandrowej Przez-dzieckiej modelował pomnik podskarbiego Tyzen-hauza. Obecnie mieszka we Lwowie, gdzie oprócz wielu biustów portretowych, wykonał także kilka większych pomników, między innemi dla Krzeczu-nowicza, i Chrystusa niosącego krzyż (w dziedzińou kościoła Ormiańskiego). Główną cechą dzieł jego jest wielka, szczera prostota i skromność. Nic w nich w oczy nie bije, żadnych effektów, żadnych ostrzejszych zaoięć: wszędzie spokój, pogoda i wzorowe, sumienne wykończenie. (Życiorys i portret D. podało m. in.: „Echo muz. i teatralne* r. 1892).    Wł,Pr-

Dykasterya. Pod wyrazem tym, wziętym z greckiego, rozumiemy, w potocznym języku, wszelką władzę rządową, bądź sądową, bądź administracyjną.    Al    °‘

Dykatopter, przyrząd ułatwiający mechaniczne odrysowywanie obrazów danych przedmiotów. D. działa w sposób podobny, jak widnia optyczna czyli camera lucida (ob.), ale zamiast pryzmatów posiada dwa zwierciadła, pochylone względem siebie pod kątem 45°. D. wynaleziony został przez Hagenova.    s'    K‘

Dykcya (od łac. d i c t i o = wyrzeczenie, wypowiedzenie), jako wyraz techniczny, używany bywa w dwojakiem zastosowaniu: odnosi się bowiem albo do głosu, albo do połączenia wyrazów. W pierwszym wypadku oznacza sposób, w jaki pewne wyrazy czy zdania były, mogą, lub powinny być wypowiedziane, stosownie do zasad deklamacyi (ob.), i wówczas można słowo to zastąpić wyrazem: w y-głoszenie. W drugim zaś razie oznacza sposób, w jaki były, mogą lub powinny być użyte połączenia wyrazów, lub zdań, dla wypowiedzenia pewnej myśli, a wówczas słowo to równoznacznem jest prawie ze słowem: styl (ob.), o ile przez nie rozumiemy samo wysłowienie. Niektórzy chcieli wprawdzie tern wyróżnić D-ę od stylu, że pierwszą odnosili do całkiem zewnętrznej szaty myśli, a więc do użycia wyrazów i zwrotów, gdy przez drugi chciano rozumieć także wewnętrzną

P. Chm

T. D.

k O.

(logiczną) budowę pomysłów, przejawiającą się za pośrednictwem następstwa zdań po sobie. Zdaje się jednak, źe takie odróżnienie nie może być należycie uzasadnionem; o ile bowiem my śl autora wyraża się słowami, to połączenie szaty zewnętrznej z budową wewnętrzną pomysłu jest najściślejsze, tak, źe te dwa czynniki w oderwaniu tylko rozdzielić się dadzą. Rzeczywiście, czy mówimy, źe styl czyjś jest prosty lub wyszukany, suchy lub obrazowy, ciężki lub lekki, potoczysty lub grudo-waty, czy też te i tym podobne przymiotniki zastosujemy do wyrazu dykcya, zawsze będziemy mieli na widoku to samo, mianowicie: sposób ujęcia w formy językowe pomysłów, stosując oba wyrażenia, zarówno do użycia wyrazów poszczególnych, jak do łączenia ich w zdania, a zdań w okresy. Że Cyceron wyrazu dictio używał w odmiennem znaczeniu, rozumiejąc przezeń pewien tylko rodzaj wymowy, to nie może jeszcze być dostatecznym dla nas obecnie powodem podtrzymywania sztucznej różnicy pomiędzy dwoma terminami, mają-cemi zasadnicze cechy wspólne. Dlatego o rodzajach dykcyi mówić tu nie będziemy, odsyłając do artykułu o Stylu w prozie i poezyi.

Dykcyonarz, ob. Słownik.

DykearcŁ, ob. D i c e a r c h.

Dyktator, najwyższy urzędnik państwa, którego w Rzymie obierano w nadzwyczajnych wypadkach, kiedy wielkie niebezpieczeństwo zagrażało Rzeczypospolitej i należało ześrodkować władzę nieograniczoną w jednych ręku: Wybór dyktatora nie odbywał się trybem zwyczajnym. Senat, uznawszy potrzebę mianowania go, polecał na mocy 1 e x de diotatore creando wybranie konsulowi. Urząd D-a należał do nadzwyczajnych (magistra-tus extraofdinarius), a jakkolwiek nie był on wybierany przez lud (creatio), był zupełnie prawny. Naród, przyjmując ustawę dedictatore creando, zrzekał się wyboru tego najwyższego urzędnika. Również tak zwanego i n t e r r e x nie wybierał p o p u-lus romanus w sejmie narodowym, aie mianował senat. Szczególniej w czasach rzeczypospolitej, podczas walki stronnictw, D., nieograniczony prawem Waleryusza, mając w ręku najwyższe impe-ryum, moc życia i śmierci, trzymał rodowych (pa-tricii) w obrębach powinności, lud w posłuszeństwie, nieprzyjaciół w postrachu. Dwudziestu czterech liktorów poprzedzało jednowładzcę, niosąc to-pory i pęki rózg, oznakę władzy nieograniczonej, której celem było przywieść naród do jedności, a w razie oporu zmusić do wspólnego działania dla dobra i bezpieczeństwa ojczyzny. Ale Rzym, uchyliwszy rządy jednowładztwa (potestas regia), nadał władzy D-a zaraz w początkach zakres o-graniczony. Ograniczenie polegało na czasie, skar-bowości, obrębie działania i przepisach religijnych. Nie dłużej nad sześć miesięcy D. sprawował władzę (hunc magistratum non erat fas ultra sextum mensem retinere. Dig. 1, 2, 2, 18), rozporządzał skarbem państwa (aerarium) tylko za wolą senatu, działalność jego rozciągała się z początku wyłącznie do Rzymu i agerromanus, później, w miarę rozszerzania granic, do całej Italii. Dyktatura była stanowioną zwykle dla jakiegoś celu np. powstrzymania nieprzyjaciela, poskromienia wewnętrznych nieprzyjaciół (rei gerendae aut seditionis se-dandae causa), a D., nadużywający swej władzy, bywał sądzony za zbrodnię stanu, aa zamiar przywrócenia tronu (crimen affectati regni). W tych ograniczeniach dyktatury leżała rękojmia wolności narodu. Podczas ustanowionej władzy dyktatora, wszystkie wyższe urzędy (magistratus majores) były zawieszone i rozkazy jego były nieodwołalne (sine provocatione ad populum; Appian. b. c. 2. 23. Dionys. 5, 70. 7, 56. Zon. 7, 13). Z początku urząd ten sprawowali tylko patrycyusze, od r. 356 dopuszczeni byli do niego i plebejusze. Po zniesieniu w Rzymie władzy dziesięciu mężów (decem-viri) zapadło prawo: nie ma być obierana władza bez odzewu (sine provocatione). Ustawa ta podkopała pośrednio samowładztwo dyktatora, a Silniej jeszcze zachwiały je rozwijające się pojęcia i wyobrażenia wieku, zwłaszcza odkąd nastąpiło polityczne zrównanie dwóch stanów, patrycyuszów i plebejuszów. Z postępem czasu naród (popu-lus romanus), zaczął należeć do wyboru dyktatora, który dawniej był narzędziem senatu i konsulów-W końcu VI wieku załóż. Rz. nie wybierano już więcej dyktatorów; ostatnim był C. Servilius Ge-minus. Sylla i Cezar nadali sobie tytuł nieustannego dyktatora (dictator perpetuus); było to zapowiedzią zmiany formy rządu na jedy no władztwo.

Dyktatura. W państwie cywilizowanem, jakkolwiek władza państwowa może być silna, i jakkolwiek przedstawiciel jej, naczelnik państwa, może mieć obszerne prawa, zawsze jednak ten naczelnik władzę swoją ma ograniczoną przez prawo. Ograniczenia takie są niezbędne, bo zabezpieczają obywateli od samowoli. Tak jest w czasach zwykłych, normalnego rozwoju państwa. Są jednak chwile, w których taka ograniczona władza nie wystarcza dla utrzymania całości, lub bezpieczeństwa państwa, np. kiedy nieprzyjaciel zewnętrzny zalał kraj i zagraża jego istnieniu, lub kiedy wewnętrzne niezgody, wojny domowe lub bunty gróźą państwu upadkiem. W takich okolicznościach potrzeba wytężenia całej siły i energii państwa do zabezpieczenia jego egzysten-cyi, potrzeba wyjątkowych środków, do których należy powierzenie władzy państwowej jednej o-sobie, która-by posiadała ją bez żadnego ograniczenia, czyli—utworzenia D-y. Osobą posiadającą taką absolutną władzę w państwie jeBt dyktator. Ma się rozumieć, iż po przejściu niebezpieczeństwa D. powinna ustać, a władza państwowa zacząć swe prawidłowe, przez prawo ograniczone, funkcyonowanie. D. była instytuoyą przez prawo nawet przewidzianą w Rzymie. I w nowszych czasach jednak spotykamy D-ę, pojawiającą się od czasu do czasu: np. Kościuszki (1794 r.), Boli wara w Ameryce południowej w wojnie o niepodległość przeciwko Hiszpanom w początkach bieżącego stulecia, generała Gari-baldego w Sycylii i Neapolu (1.860 r.).

Dykteryjka (od łac. dictum=zwrot mowy zwięzły lub dowcipny), spokrewniona jest pojęcio-

wo z wyrazami: apoftegmat (ob.) i anegdota (ob.), to jest zasadza się, jak tamte, na opowiedzeniu zwięzłem jakiegoś zdarzenia znamiennego, wraz z towarzyszącemi mu, mniej lub więcej do-wcipnemi czy zręcznemi, wyrażeniami. Obok podobieństwa są atoli i różnice, zarówno co do treści, jak co do formy. Co do treści bowiem, D. zazwyczaj brana bywa ze sfery życia powszedniego, mianowicie żołnierskiego i myśliwskiego, gdy apoftegmat i anegdota obracają się w bardzo rozległej przykłady, dziedzinie, od sfer najwyższych (umysłowo czy społecznie) aż do najniższych; powtóre D. pospolicie ma na widoku samą zabawę, samo rozweselenie słuchacza lub czytelnika, rzadko mieszcząc w sobie morał istotnyr gdy apoftegmat (rzadziej anegdota), lubo estetycznego pierwiastku nie jest pozbawiony, ma na względzie głównie stronę intelektualną lub etyczną. Pod względem formy zaś D. ma specyalne zastosowanie do naszych obyczajów, zwłaszcza dawniejszych, staropolskich; stąd w stylu panują wyrażenia jowialne, kontuszowe, rubaszne, czasami z wykwintniejszym smakiem niezgodne. D-i były ulubioną okrasą rozmów u na-j^JPor. S. Kośmiński „Słownik lek. pols.* str. szych przodków; kilkanaście ich, jako przykład 104, kol. 2 ga.    Df J- p-

wstrzymanie sprawy dla wojskowych zwało się egzempcyą (V. L. VII, f, 13, egzempty). — Do r. 1876 Prokuratorya generalna królestwa Polskiego używała tego przywileju, że obrońcy jej mieli prawo w każdej sprawie, wprowadzonej przed kratki sądowe, żądać dylacyi, czyli odwłoki do sześciu miesięcy, z powodu nieprzygotowania się rzeczonego obrońcy, lub też skompletowania potrzebnych dowodów, i to po trzykroć, czego liczne były

Dylatometr, rodzaj alkoholometru (ob.).

Dyl^gowski Bartłomiej (f w r. 1653), lekarz polski. Pochodził ze wsi Dyiągowa w Sa-nockiem, na lekarza kształcił się w Krakowie i tam w r. 1614. pierwszy stopień filozoficzny o-trzymał. Był przez czas pewien lekarzem nadwornym króla Zygmunta III, następnie wstąpił do stanu duchownego. Dla dziejów medycyny w Polsce ma wartość pewną praca jego p. n. „Chronologia medica cum titulis honorificis, majo-ribus suis a grata posteritate delatis⁴⁴ (Kraków 1635, u A. Dymowskiego, w 4-ce, str. 32). —

Alf.;

„trefnowania*, umieścił Łukasz Górnicki w swojej Dylczyński Cypryan, malarz spółczesny, ur. przeróbce dzieła Castiglionego p. t. „Dworzanir w Warszawie 26 września 1835 r.; w tymże mie-polBki"; wiele też „facecyj* i „fraszek⁴⁴ Reja, Ko- ście ukończył gimnazjum klasyczne (zwane guber-chanowskiego, Wacława Potockiego do działu D-ek nialnym), następnie wstąpił do Szkoły sztuk pięk-odnieść wypadnie. W „Silvach rerum", tak obfi- nych, która podówczas była pod zarządem dyre-tych w XVII wieku, mieści się ich sporo. Niektóre która gimnazjum realnego, Sztendera. W szkole opowiadania Paska w „Pamiętnikach¹⁴ jako D-i charakteryzować potrzeba. W XIX wieku, w powieściach i powiastkach swoich, obrazujących wiek XVIII, dali dużo D-ek Henryk Rzewuski i Zygmunt Kaczkowski; a Gaszyński w swoich „Kontuszowych pogadankach⁴⁴ (1851) dośó szczęśliwie ton staropolski w D-ch naśladował. — W r. 1894 wydał Zygmunt Gloger „ze starych szpargałów ś. p.

P. Chm,

Karola Żery⁴⁴, zbiór żartów i D-ek p. t, „Fraszki i opowiadania⁴⁴ (Warsz.); a w 1896 Konrad Mach-czyński: „Mozajkę wilczą* (Kraków — Warsz.), zawierającą niejedną D-ę myśliwską.

''fili

Dyl, Dylina, nazwa grubej deski, używanej na pokrycie pomostowe, zwykle od 8 — 13 cm. grubości. W Prusach dylami nazywają bale 5 cm.

grube.

Ed. W.

Dylacye, były odwłoki w sprawie, czyli inaczej

big. 138, Dylczyński Cypryan.

tej pozostawał lat 4 na wydziale malarstwa, gdzie profesorami byli: Hadziewiez i Kaniewski — rysunku i malowania figur, Zaleski — perspektywy, Bre-slauer—krajobrazów, W ciągu tych lat Szkoła dostała nową organizację i osobnego dyrektora w osobie Wolkowa; przyczym wprowadzono wykłady: ana-tomji, historji świętej, starożytności rzymskich, egipskich i ogólnej historji sztuki. Po ukończeniu tej szkoły D. kosztem skarbu Królestwa wyjechał w 1859 r. za granicę, naprzód do Drezna, na stępnie do Monachjum, gdzie uczęszczał do Aka-demji sztuk pięknych przez lat dwa, pracując tam pod kierunkiem prof. Auschiitza, a potym Scbwin-

transpositio termini; zwano je także beneficia juris; były różne: dilatio propter minorennitatem, dla ma-łoletnośoi; propter rerum infirmitatem, dla słabości; dilatio pro majori, kiedy pozwany w tym czasie w innym sądzie ważniejszą ma sprawę; dilatio ad munimenta, dla ściągnienia czyli wydobycia dokumentów; dilatio ad emctorem, dla pociągnienia rękojmi, która ma zastąpić pozwanego; dilatio ad vi-sionem, dla obejrzenia szkody na gruncie. Mogło być odłożenie sprawy na żądanie obu stron, i to się nazywało termini scriptio. skrypcya. Wstrzymanie sprawy przez najwyższą władzę królewską nazywało się inhi bicy ą (V. L. I, f. 158); w Litwie listami zapowiedni emi; takich D-j się zrzekli królowie, zostały tylko suspensy: wstrzymanie sprawy dla senatorów i posłów z powodu ich urzędowania;

61

EncykU Powsz Illutr. Zesz 136 T. 17-ty,    _

da; lekcje wieczorne rysunków z modelu odbywa- j czanycb, godniejsze uwagi są: .Michał Korybut ły się tu pod kierunkiem wszystkich z kolei pro- j i prymas Olszowski", portret historyczny; „Stefan fesorów malarstwa, których było sześciu. Z Mo< | Batory i Heidenstein”, .Zygmunt III, piszący te-nachjum D. udał się do Paryża i tam pozostawał j stament*, „Juljusz Słowacki wEgipcie“; „W górach”, lat sześć, oddany studjom znakomitych mistrzów, „Faust i Małgorzata" ,„0 Chlebie i wodzie" i inne. uczęszczał także na lekcje zbiorowe prof. Cogne-ta, malarza historycznego, i próbował sił wła- na wschód od m. Niyelles, płynie na Louvain Bnych. W r. 1804 wystawił w Paryżu w dorocz- i Malines; poniżej tego miasta łączy się z rz. Ne-nym Salonie obraz „Jan Kazimierz mnichem w o- the, dając początek rzece Rupel, która z prawej pactwie ś-go Germana*, gdzie zatopionemu w mo< strony wpada do Skaldy. — Długość 85 km., spła-

Dyle, rzeka w Belgii, ma źródła w Brabancyi

■i

---

rrg

mm

[<

sgy ;

r'

»«•*•#*«-i

'■‘war >**

am>.

i;

■*

Fig. 139. Stefan Batory i Heidenstein. Kopia obrazu Cypryana Dylczyńskiego.

szy Demer, z lewych Senne. — Za pierwszego Cesarstwa, gdy Belgia należała do Francyi, rzeka D. dała nazwę departamentowi, którego stolicą była Bruksella. — Nad brzegami dolnego biegu rzeki cesarz Arnulf odniósł zwycięstwo nad Normannami

And. S.

Dylemmat, Się    sąd podwójny. Argu

ment zwykle używany, gdy kto chce wskazać po-

dlitwie królowi klucznik podaje list z wieścią | wność 23 km.; ź prawych dopływów najwaźniej-o wzięciu Kamieńca przez Turków (1672). Z Paryża D. corocznie posyłał obrazy do Krakowa i Pesztu. Tamże ofiarował Maksymiljanowi, jadącemu do Meksyku, 12 rysunków, przedstawiających epizody z życia Karola V. W r. 1867 powrócił do rodzinnego miasta i stale w nim zamieszkuje, 891 r. pracując w każdym rodzaju. Z liczby obrazów, różnemi czasy na wystawie warszawskiej umiesz-

K. K.

łożenie bez wyjścia, bez wyboru między dwiema ostateoznościami; argunjent mający w Bobie coś desperackiego (Anglicy nazywają go destructive dilemma). Taki D. destruktywny doskonale wydatniej e np. w rozumowaniu Rodryga, w tragiedyi Corneille’a „Cyd*. Ojciec jego, stary, bezwładny bidalgo, doznaje krwawej obelgi od ojca jego uko-ohanej Xymeny. Syn winien tę obelgę pomścić w imię honoru i rozumuje tak:—.Pomszczę rodzica mieczem, utracę Xymenę, jako morderca jej ojca; nie pomszczę, utracę jako szlachcic bez czci, zatem ręki jej niegodny; w każdym więc razie u-tracę". Rozbierając to rozumowanie, widzimy w niem dwa zdania (przypuszczalnie już udowodnione), wprost, biegunowo sobie przeciwne (zabić, nie zabić), a jednak dające ten sam wynik (niemożliwość małżeństwa). D. jest to zatem rodzaj syllo-gizmu, ale rodzaj osobliwy, w którym niema przesłanki większej, któraby za pośrednictwem mniejszej była połączona z wynikiem czyli wnioskiem; ale w którym to syllogizmie przesłanki są równe, niezależne, tylko mocą wewnętrznego znaczenia połączone tak, że lubo sprzeczne, wydają rezultat ten sam, jedna, jak druga. I dla tego nawet argument taki nazywa się podwójnym, że nie dość mu jednego zdania, lecz popiera go i drugie zdanie, lubo na przeciwieństwie z pierwszem oparte. Albowiem rozumowanie powyższe rozłożyć można na dwa syllogizmy osobne, które wyglądałyby tak: a) Morderca ojca narzeczonej traci prawo do ręki córki zamordowanego; R. zamordował ojca narzeczonej; więc R. traci-prawo do ręki jego córki, b) Syn obojętny na obelgę wymierzoną rodzonemu ojcu traci prawo do ręki szlachcianki; R. okazał się obojętnym na obelgę ojca; więc R. traci prawo do ręki szlaohoianki (jaką jest X). Z tych dwóch eyllogizmów wynika trzeci: c) Tak morderca ojca narzeczonej, jak i syn obojętny na obelgę ojca, tracą prawo do ręki narzeczonej; R. znajduje się w obu tych wypadkach; więo R.... i t. d. Przez takie tedy potrójne rozumowanie D. przychodzi do pogodzenia dwóoh zdań przeciwnych (pomścić, nie pomśoić) w jednym i tym samym wyniku. I znowu musimy powtórzyć to samo, co powiedziane było w artyk. Dis-junctio (ob.), że trafność ostatecznego wniosku źależy od prawdziwości zasad, z których z taką żelazną koniecznością pod względem formalnym wypływa. D. przedstawia wogóle alternatywę, położenie o dwóch wyjściach odwrotnych, ale prowadzących do jednego i tego samego punktn. Owoź, umysł badawczy winien przedewszystkiem obejrzeć się i przekonać, azali niema wyjścia trzeciego, czwartego, i dalej, któreby, nie naruszając prawdziwości dwóch podstaw D-tu, obeszły je i wyprowadziły do punktu innego. Na dylemma-cie opierało się w Wiekach Średnich pławienie kobiet podejrzanych o czarownictwo. „Jeżeli pod-sądna nie utonie, jest czarownicą, i powinna być spaloną; jeżeli nie jest czarownicą, powinna utonąć": zatem, przy odwrotności stosunków, skutek zachodzi jeden, czyli śmierć. Był to D. fałszywy, gdyż można nie utonąć bez pomocy czarów, lecz

przez prostą umiejętność pływania, czego przy budowie D-tu nie uwzględniano. Ażeby zatem D. mógł być prawidłowym, potrzeba, iżby pomiędzy jego dwoma wyrazami wyłączanie (eliminaeya) wszystkich innych okolicznośoi dokonanem było ściśle i zasadniczo. Formalnym zaś warunkiem D-tu jest to, ażeby tworzące go zdania były wprost treścią sobie przeciwne; inaczej nie byłby to D., lecz prosty rozłącznik. Argument ten wreszcie, w nauce małej wartości i zastosowania, główni© przejawia się w sytuaoyach, dostarczających autorom źarzewia dramatycznego.

Dyletant, dyletantyzm (z włoskiego d i 1 e 11 a-re, lubować się, rozkoszować się). Wyrazy te pierwotnie stosowano do zwolenników muzyki, poświęcających się jej z amatorstwa; następni© uogólniono pojęcie, przez nie oznaczone, odnosząc je do amatorów sztuk pięknych wogóle; a jeszcze później do wszelkiego lubownictwa w rzeczach nauki i sztuki, o ile zajmowanie się temi przedmiotami nie stanowi specyalnego, zawodowego zatrudnienia i znawstwa. W dziejach óświaty zaznaczyło się wielce dodatnio jedno angielskie „towarzystwo dyletantów" (S o cięty of Dilettanti), zawiązane w roku 1754, celem dokładnego zbadania zabytków klasycznej sztuki greckiej. Pobudką do zawiązania towarzystwa były artystyczno - archeologiczne podróże budowniczych angielskich, Stuarta i Revetta. Towarzystwo prawie corocznie wysyłało umiejętnych badaczów-artystów do Grecy i i Azyi Mniejszej dla poszukiwania i badania tamecznych starożytności; mieli je oni odkopywać, zdejmować plany i dawać objaśnienia zabytków dla użytku powszechnego. „Starożytności jońskie" (Ionian antiąuities), wydane w r. 1769, są wspaniałem świadectwem tych poszukiwań. „Słusznie mogło się chlubić Towarzystwo Dyletantów, — powiada Hettner, — że dla podniesienia sztuk pięknych zdziałało więcej, niż rząd którykolwiek" (Herman Hettner „Historya literatury angielskiej", przekład polski, 1879, str. 312). W najnowszych czasach nazwę dyletantów przybrali niektórzy pisarze francuscy, wyznający zasady epikureizmu życiowego, lubiący rozprawiać o najważniejszych zagadnieniach z delikatnym uśmiechem powątpiewania, ponieważ nigdzie i w niczem niewzruszonej pewności znaleźć nie mogą, wytworni w swoich zamiłowaniach i w urządzeniu życia. Lubią się przechadzać po szczytach wiedzy i sztuki, ale nie cierpią mozolnej pracy, erudycyi i surowego na świat poglądu. Za ojca swego duchowego podają Ernesta Renana, z o-statniej doby jego działalności, kiedy pisał swoje Dyalogi filozoficzne i dramata fantastyczne. p- Ghm-

Dylewski Edmund (* ok. 1860), wychowa-nieć uniwersytetu warszawskiego, jako Btudent jeszcze napisał rozprawę na konkurs o Fryczu Modrzewskim; wyszła ona w języku rossyjskim r. 1884 (w Warszawie); część jej po polsku ogłosił autor poprzednio 1881. W latach następnych oddał się dalszemu badaniu dziejów prawa polskiego, i z tej dziedziny pomieścił parę rozpraw w „Gazecie Sądowejw.

K. K.

Dyliżans, nazwa francuska dużego czterokołowego powozu, podzielonego na kilka oddziałów i przeznaczonego do przewożenia pasażerów w pewnym określonym kierunku i oznaczonym czasie. Nazwa pochodzi od pośpiechu, t. j. prędkości, z jaką D. drogę swoję odbywał, od końca bowiem XVI do połowy XIX wieku, t. j. do czasu otwarcia dróg żelaznych (ob.), był to najszybszy i najdogodniejszy sposób komunikacyi lądowej osobowej. Od czasu rozwoju dróg żelaznych znaczenie D-u, jako środka komunikacyjnego, coraz bardziej malało, obecnie zaś jest on w użyciu tylko w tych miejscowościach i na takich drogach, na których warunki techniczne lub finansowe nie pozwoliły jeszcze na przeprowadzenie sieci kolejowej. Typ D-u francuskiego, który kursował po szosach (ob.) królewskich, a który bardzo był zbliżony do typu angielskiego, hiszpańskiego, niemieckiego i włoskiego, przedstawiał powóz kryty w zupełności w części środkowej, a pół kryty w części przedniej i tylnej. Pomieszczał on, oprócz woźnicy i konduktora, 13 pasażerów, z których trzech w przednim, najdogodniejszym przedziale, sześciu w środkowym i czterech w tylnym. Na pokryciu powozowem, otoczonem galeryjką, pomieszozano bagaże i tłumoki pasażerów i osłaniano takowe płachtą skórzaną dla zabezpieczenia od deszczu. Ilość koni zaprzęgowych zależała od drogi i prędkości, z jaką D. kursował, zwykle jednak nie zaprzęgano mniej jak cztery konie,’ które zmieniano na stacyach, specyalnie w tym celu we wsiach i miasteczkach co pewną odległość utrzymywanych. Picard, który w dziele „Traitó des chemins de fer“ (Paryż 1887) zamieszcza porównawcze dane prędkości ruchu kołowego zwyczajnego z kolejami źelasmemi, utrzymuje, że prędkość biegu D-u w XVII i XVIII wieku nie przenosiła od 2 — 3 kilometrów na godzinę, jakkolwiek zaznacza, że jednocześnie z rozwojem handlu i przemysłu w Anglii i we Fran-cyi D-y jeszcze przed budową dróg żelaznych kursowały od 9—15 kilometrów na godzinę. W Niemczech około r. 1830—1848 D-y kursowały prze-cięciowo po 7^2 kilometra na godzinę. Ceny zależne były od zajmowanego miejsca i dogodności drogi; w ostatnich jednak latach istnienia D-ów przed budową dróg żelaznych, koszt przejazdu mili w Anglii wynosił przecięciowo od 3 — 5 pensów, a w Niemczech od fi — 7 groszy srebrnych. Pomiędzy r. 1800 a 1840 w wielu państwach oprócz D-ów prywatnych istniały całe siecie komunikacyjne D-ów, pozostających pod zarządem władz państwowych (ob. Poczta), służących do przewożenia zarówno pasażerów, jak i przesyłek wartościowych; a jakkolwiek w tym okreśie czasu zmniejszyła się znacznie, tak sama objętość D-u, jak i jego siła pociągowa, wzrosła natomiast ich liczba i utrwaliła się organizacya prawidłowej komunikacyi. Dawna nomenklatura zastąpioną została nową: D-u pocztowego, omnibusu, karetki pocztowej i t. p., a w miarę budowy dróg bitych znacznie wzrosła i prędkość kursowania D ów. W dzisiejszych czasach, pomimo rozwoju dróg żelaznych, D-y, jakkolwiek w odmiennej nieco formie zewnę-

trznej. ważne oddają usługi w miejscowościach górzystych. Na drogach wązkich i stromych starano się zabezpieczyć je od wywrotności, i z tego względu obciążano spód D-u, pomieszczając pod siedzeniem pasażerów ich bagaż, siłę zaś pociągową wzmacniając odpowiednią ilością koni, zaprzężonych, stosownie do szerokości samej drogi. D-y kursujące po drogach Simplon i St. Gotard w Szwaj caryi, po stromy oh i wązkich górzystych drogach Hiszpanii, pomimo trudnych warunków samego terrenu, odbywają jednak od 10 — 15 kilometrów na godzinę. U nas w kraju inicyato-rem D-ów był znany przemysłowiec Sztajnke-ler (ob.), od którego nazwiska pierwsze D-y kursujące w kraju zwano „Sztajnkelerkami“. E D Dym, oznacza wznoszące się w powietrze gazy, zawierające cząsteczki opału nie spalonego, lub spalonego częściowo tylko. Głównie drobne cząsteczki węgla nadają kłębom D-u szare lub ciemne zabarwienie. Objaw wydobywania się mniejszej lub większej ilości D-u jest w ścisłym związku z u-rządzeniem paleniska. Przy zbyt dużym dopływie powietrza do paleniska, spalanie odbywa się zbyt gwałtownie i niedokładnie; z drugiej strony, przy zbyt małym dopływie lub przez nieracyonalne doprowadzenie prądu powietrza, spalanie pozostawia również bardzo wiele do życzenia; następstwem tak jednej, jak i drugiej ewentualności jest wydobywanie się znacznych ilości D-u, — szczególnie dokuczliwa w dzielnicach fab ycznych miast. Przekonano się przy odpowiednich badaniach, że ilość wydobywającego się D-u pozostaje wszędzie w prostej zależności od wadliwych urządzeń paleniska. Racyonalne dążenie przy budowie rusztów i kominów zmniejsza znakomicie tę wielką niedogodność, poprawia stosunki zdrowotne i pozwala na lepsze spożytkowanie materyału opałowego. W tym kierunku poczyniono już w spe-cyalnej technice znaczne postępy, — aczkolwiek dotąd sprawa bezdymnego spalania ostatecznie rozwiązaną nie została.    Em s*

Dyma, tkanina, ob. Tkaniny.

Dymacherowie (łac. dimachaeri, gr. d i machaj roj), oddział gladyatorów, którzy, jak z nazwy wnosić można, walczyli każdy dwoma mieczami (Orelli ,Inser. lat.“ 2584).

Dymachowie (łac. dimachae, gr. dima-ohaj), pułki w armii Macedońskiej, wyćwiczone do bitwy zarówno konnej, jak pieszej, nakształt dzisiejszych dragonów; stąd nazwa (dwojako walczący). Wspomina o nich Kurcyusz V, 13. K Dymanowie Jedno z plemion doryjskich, pochodzące od Dymasa, syna Egimiusa, mitycznego króla Doryjskiego. Król ten, za pomoc, otrzymaną przeoiw Lapitom od Heraklesa, wydzielił mu trzscią część swego kraju, która następnie przeszła na własność syna jego Hyllosa; że zaś Egimios miał sam dwóch synów: Dymasa i Pamfila, przeto po jego śmierci cały kraj Dorów podzielił się na trzy sfery, których ludność, od imion władzców, rozpadła Bię na trzy plemiona: Hyllów, Dymanów i Pamfilów. Odtąd, gdziekolwiek znajdują się Dorowie, wszędzie ten podział istnieje, i on też na-

dał nazwę późniejszym trzem fylom doryjskiin.

K. K.

K. K,

P. Chm.

Em. S.

And. S.

(„Apollod," II, 7, 7).

Dymas: 1) Król Frygijski, ojciec Hekaby, żony kr. Trojańskiego, Pryama. — 2) ob. Dy mano-w i e.

Dymbcwioa, ob. Dimbowica.

Dyrne, miasto starogreckie, najdalej na zachód wysunięte z 12 miaBt acbajskioh, na brzegu morskim, w pobliżu granicy z Elidą. Powstało w w. VII przed Chr. z połączenia 8 miast mniejszych. Około r. 314 wyzwoliło się z pod władzy macedońskiej; w r. 281 wznowiło związek achajski i odznaczyło się w walkach z Etolczykami i Rzymianami. W pierwszej wojnie macedońskiej stało po stronie Filipa, a w r. 208 zdobyli je Rzymianie i mieszkańców zaprzedali w niewolę. Filip część ich wykupił i napowrót osadził w mieście, które wszakże nie odzyskało dawniejszego znaczenia. Roku 66 przed Chr. Pompejusz osiedlił tam część pokonanych piratów z Cylicyi.—Pauzaniasz (w II w. po Chr.) wspomina o grobach bohaterów i o świątyniach, które tam znalazł. Dzisiaj po D-e pozostały jedynie nieznaczne zwaliska, w lesiBtej i bagnistej krainie pod fermą Karavastasis.    *

. Dymidowieżowa z Wrońskich Teresa, pseudonim: Matka Drogosława (f 1865), autorka, pisząca dla młodzieży, rodem z Krakowa, ogłosiła drukiem: „Wspomnienia z lat dziecinnych zebrane dla swojej córki" (2 tomy, Petersburg 1854); „Słowo do ludzi dobrej woli" (Paryż 1860, Lipsk 1862); „Czytania wieczorne. Książeczka 7-ma. Listy moralne, poświęcone młodszemu pokoleniu Polek” (Warszawa 1863). Interesowała się spirytyzmem i przełożyła wspólnie z dr. Ebersem rozprawę Allana Kardeca (właściwie: Leona Rivail) p. t. „Co jest duchownictwo" (Kraków 1862, później dwa jeszcze wydania). Ona też prawdopodobnie przełożyła ze Smitha „Czytania wieczorne. Książeczka 1 do 6-ej“.

Dymienlca, nazwa polska gruczołu pachwinowego w stanie zapalenia ropnego, ob. B u b o n.

Dymienie, czyli przenikanie D-u do wnętrza naszych mieszkań, bądź skutkiem niedostatecznego dopływu świeżego powietrza do paleniska, bądź też przez zatkanie przewodów, służących do prawidłowego odprowadzania produktów Bpalania, bądź na-koniec przez nieszczelność w samych piecach i kuchniach.

Dymin, to samo, co Demmin (ob.).

Dymiona, nazwa polska, dziś mało używana, mająca znaczenie to samo co, pachwiny (ob.).

Dymir, ross. Dymer, miasteczko rządowe w guberuii i powiecie Kijowskim, na północ od Kijowa, niedaleko prawego brzegu Dniepru, założone pod koniec XVI w., należało pierwotnie do książąt Ostrogskich; w epoce buatów kozackich uległo zupełnemu niemal zniszczeniu, — później wszakże zostało obwarowane, miało dość silny zameczek i w nim załogę polską, którą dowodził pułkownik Piwo. Starostwo tutejsze, według lu-stracyi z r. 1789, przynosiło intraty złp. 14 715 gr. 15. — W r. 1796 D. był wyniesiony do rzędu miast powiatowych, lecz powiat wkrótce skasowano. — Biedna ta dziś osada ma dwie cerkwie-niegdyś unickie, około 1 200 m-ców, szkółkę parafialną. — Porówn. obszerny artykuł Edw. Kulikowskiego w „Słów. geograf."

Dymirskie starostwo, w województwie Kijow-skiem. Za Stanisława Augusta było w posiadaniu Kajetana Potockiego, starosty urzędowskiego; płaciło kwarty złp. 1 949 gr. 25.

Dymissya. Z łacińskiego dimittere, puścić* uwolnić, znaczy—uwolnienie ze służby urzędnika* pozostającego w służbie rządowej lub prywatnej. Co do urzędników państwowych, dymissya jest jednym ze sposobów ustania stosunku między urzędnikiem i państwem, który może też ustać wskutek śmierci urzędnika lub spadnięcia z etatu. D., czyli uwolnienie urzędnika, według ustawy o służbie cywilnej z 10/22 marca 1859 r. (Dzień. Praw., T. LIII, 69), obowiązującej w król. Pols, może nastąpić w dwojaki sposób: na własne żądanie urzędnika, albo wskutek rozporządzenia władzy. U-rzędnicy wogóle mogą żądać w każdym czasie,, według swego uznania, uwolnienia ze służby; wyjątek od tego przepisu stanowią ci, którzy z powodu odbytych przez nich nauk, np. otrzymania sty-pendyum w wyższych zakładach naukowych, lub zobowiązania się do służby w ciągu pewnej liczby lat, nie mogą prosić o uwolnienie przed upływem pewnego terminu. I w tym jednak wypadku mogą być oni uwolnieni z powodu choroby udowodnionej, czyniącej ich niezdolnymi do dalszej służby, lub wskutek deoyzyi władzy wyższej. W każdym razie urzędnik nie może opuścić urzędowania i zaprzestać pełnienia swych obowiązków, dopóki nie otrzyma legalnego uwolnienia. Urzędnik, wychodzący ze służby na własne żądanie, winien zdać służbę swemu następcy lub osobie do> tego wyznaczonej. Ten, któremu była powierzona kassa lub inna własność skarbowa, winien przed otrzymaniem uwolnienia złożyć w przepisany sposób rachunek, wskutek czego w przedstawieniu samem do uwolnienia winno być wyrażone, że rachunek powyższy został złożony i że skarb nie ma z tytułu rachunków żadnej pretensyi. Urzędnicy, którzy otrzymali D-ę na własne żądanie, zachowują prawo do pensyi emerytalnej, jeżeli wysłużyli przepisaną liczbę lat, na zasadzie oddzielnych o pensyach emerytalnych przepisów, tudzież do innych prawi przywilejów, np. prawa używania tytułów, orderów i innych, jakie nabyli w czasie urzędowania. Uwolnienie na własne żądanie zależy od tej władzy, która mianowała, wskutek zaś rozporządzenia'władzy może, według ustawy o służbie cyw. (art. 49 i 53), nastąpić w każdej chwili, jeżeli władza ta uzna go za niezdolnego do pełnienia powierzonych mu obowiązków, bez wskazania nawet przyczyn uwolnienia. Od tej ogólnej zasady ustanowiony jest wyjątek względem niektórych urzędników wydziału sądowego, jak np. prezesów, towarzyszów preze-bów i członków sądów, którzy na mocy art. 243 organ. ins. sąd. z L864 roku nie mogą być u-walniani bez prośby, z wyjątkiem wypadków, wskazanych w art. 227, 229, 230, 295 i 296 tegoż prawa. Urządnicy administracyjni i sądowi

W Niemczech uwolnienie urzędnika ze służby może nastąpić albo z prawem do pensyi emerytalnej, albo bez tego prawa. To drugie ma miejsce w razie skazania urzędnika za przestępstwo, pociągające za Bobą utratę praw obywatelskich wogóle, w razie złożenia go z urzędu na mocy procesu dyscyplinarnego, a nawet wskutek uznania władzy przełożonej. To ostataie jednak może mieć miejsce tylko względem urzędników, którzy zamianowani zostali na pewien czas, albo tytułem próby, albo tymczasowo. Takie samo uwolnienie może nastąpić wskutek prośby, urzędnika. Uwolnienie od obowiązków (Versetzung in den Ruhestand) z prawem do pensyi emerytalnej może nastąpić, albo z powodu niezdolności do służby urzędnika, albo z powodu dojśoia dla niego przez prawo oznaczonego wieku, wskutek prośby urzędnika lub rozporządzenia władzy. Urzędnik, któryby uważał, że został bezzasadnie uwolniony, mocen jest wytoczyć przeciwko rozporządzeniu władzy spór, w którym może się powołać na badanie świadków lub opinię biegłych. Spór taki może drogą apellacyi być przeniesiony do najwyższych organów administracyjnych, które go ostatecznie rozstrzygają. W żadnym jednak wypadku urzędnik nie może dochodzić swoich pretensyi w drodze sądowej (Loening „Lehrbuch

A 0.

mogą być uwolnieni ze służby wskutek wyroku sądowego, skazującego ich na karę, pociągającą za sobą utratę prawa być urzędnikiem. Do rzędu kar takich należą kary, pociągające za sobą pozbawienie wszelkich praw stanu (art. 22 kod. Kar. z r. 1866) tudzież niektórych praw i przywilejów (art. 30 tegoż pr.). Uwolnienie ze służby urzędnika może też nastąpić w drodze postępowania dyscyplinarnego. Zresztą w uwolnieniu .urzędnika ze służby zachowane jest pewne stopniowanie, mianowicie: wykluczenie ze służby, złożenie z urzędu i oddalenie ze służby. Różnica polega na tern, iż wykluczony ze służby utrącą prawo wejścia na-powrót do jakiejkolwiek służby rządowej lub społecznej (art. 66 Kod. Kar.); złożony z urzędu nie może wstąpić napowrót do służby w ciągu trzech lat od złożenia (art. 67, K. K.): a oddalony ze służby, prawa wstąpienia do niej napowrót nie utrącą.—W Cesarstwie przepisy do uwolnienia ze służby urzędników zawierają się w ustawie o służbie cywilnej (Sw. Zak., Tom III. wyd. 1876, art., 748—764) i wogóle są takie same, jak wyżej przytoczone z ustawy o służbie cy w. w kr. Pol. Niektórzy urzędnicy uwalniani są ze służby po dojściu przez nich przez prawo oznaczonego wieku. Tak np. na mocy Najwyższego Rozkazu z 19 stycznia 1887 r. (art. 748 ustawy o służbie cyw., Sw. Zak., T. III, wyd. 1890 r.), urzędnicy służby lekarskiej i farmaceutycznej, zarządu marynarki, winni być uwolnieni po ukończeniu przez nich 50, 55, 60, 62, i 65 lat, stosownie do zajmowanego przez nich urzędu. Uwolnienie z zasady wieku następuje mocą samego prawa.

Podobne zasady uwalniania urzędników przepro-dzone są i w innych prawodawstwach. Podług prawa francuskiego, urzędnik w każdym czasie może podać się do dymissyi, nie może jednak opuścić stanowiska, dopóki nie będzie miał następcy. Art. 126 Kod. Kar. stanowi też, iż jeżeliby pewna ilość urzędników wskutek zmowy podała się do D-i, w zamiarze przeszkodzenia wymiarowi sprawiedliwości lub wstrzymania działalności pewnej gałęzi administracyi publicznej, urzędnicy ci podlegają karze pozbawienia praw obywatelskich (forfaiture et degradation dviąue). W niektórych wydziałach oznaczony jest wiek, po dojściu do którego urzędnicy ipso jurę uważają się za uwolnionych od obowiązków. Tak np. w wydziale sądowym członkowie sądu kassacyjnego z u-kończeniem 75 lat, a członkowie sądów apellacyj-nych i trybunałów z ukończeniem 70 lat wychodzą ze ze służby. Dla członków prokuratury ograniczenia te nie istnieją. Podobne ograniczenia ustanowione są dla członków Izby obrachunkowej, inżynierów dróg i mostów, oficerów wojska lądowego* i marynarki. Profesorowie i nauczyciele mogą być uwolnieni, albo na własne żądanie, albo przez rozporządzenie ministra, które jednak winno zapaść po zasiągnięciu opinii Conseii supórieur de 1’instr. publ., jeżeli idzie o wykładających w wyższych zakładach naukowych; lub Comitć consultatif de 1’instr. publ., jeżeli idzie o wykładających w średnich zakładach naukowych (Błock „Diet. de l’adm. fr.“ str. 114).

des deutsch. Verwaltungsrechts* str. 133).

Dymitr Aleksandrowicz, syn Aleksandra Newskiego, książę perejasławski, później wielki książę włodzimierski (1250 — 1294). Za życia ojoa sprawował rządy w Nowogrodzie, skąd w r. 1262 przedsiębrał pomyśluą wyprawę na Jurjew. Po śmierci Aleksandra Newskiego, Nowogrodzianie wypędzili go, „jako był jeszcze mały”. Brał udział w bitwie pod Rakoworem (1268). __ W r. 1276 zasiadł, prawem starszeństwa, na tronid wielkoksiążęcym i jednocześnie odzyskał Nowogród. Dążąo do ograniczenia niezawisłości udzielnych książąt, miewał z nimi często zatargi. R. 1281 brat D-a, ambitny Andrzej horodecki, zapewniwszy sobie pomoc w Hordzie, zebrał pod swoje chorągwie wielu książąt i zmusił go do ucieczki. D. chciał u-sadowić się w Koporzu, ale, napotkawszy opór zbrojny Nowogrodzian, wrócił do BWego Pereja-sławia. Gdy Andrzej pojechał znowu do Hordy ze skargami na brata, tenże udał się do bana Czarnomorskich Tatarów, Nogaja, który był w kłótni ze Złotą Hordą, i wyjednał u niego „jarłyk“, zatwierdzający D-a w godności wielkoksiążęcej. Andrzej pojednał się z wielkim księciem, jednak nieszczerze, gdyż w r. 1293 przyprowadził ponownie przeciwko niemu Tatarów. D. uciekł z początku do Wołoku, następnie do Pskowa, ścigany przez Andrzeja i Tatarów, którzy pustoszyli wszystko po drodze, dopóki dary Nowogrodziau nie powstrzymały ich dalszego pochodu. Opuszczony przez wszystkich, D. pogodził się z bratem, któremu odstąpił wielkie księstwo, sam zaś zadowolaił się Perejasławiem. Niebawem atoli umarł. — E k-zemplarskij: „BeJi. h y.ufcji. khh3mi“. — „9hu;hkji. CjiOBap,&u p. red. [Araenjewa.

Dymitr Michałowicz z przydomkiem: „Groźne OczyM, wielki Książę twerski (* r. 1299, — f 1325).

Hml.

Hml.

Al. Cz.

Wstąpiwszy w r. 1319 na tron, postarał się prze-dewszystkiem pogodzić z dziedzicznym swym wrogiem, Jerzym Daniłowiczem moskiewskim, i uwolnić z rąk jego zwłoki zabitego w Hordzie ojca, ks. Michała. W roku następnym pojął za żonę Maryę, córkę wielk. księcia litewskiego Gedymina. Książę Michał narobił, zdaje się, w Hordzie wiele długów, albowiem egzekwować je przychodził do Kaszyna w r. 1321 Tatar Tajanczar z Żydem wierzycielem. W tymże roku przedsięwziął wyprawę na Kaszyn Jerzy (Juryj) moskiewski, atoli książęta twerscy zawarli z nim pokój, na mocy którego D. zapłacił mu 2 tysiące rubli pieniędzy „tatarskich⁴* i zobowiązał się nie dobijać o wielkie księstwo włodzimierskie. Jerzy nie oddał tyoh pieniędzy posłowi tatarskiemu, o czem D. doniósł do Hordy, która go wynagrodziła „jarłykiem* na W. księstwo Włodzimierskie (1322). Jerzego pozwano do Hordy, dokąd pojechał i D. Tam, nie doczekawszy się chańskiego sądu, zabił wroga (1324), czem ściągnął na siebie gniew hana i wyrok śmierci.—„Dhuhki. CjiOBapt* p. red. Arsenjewa.

Dymitr Konstantynowicz, książę suzdalski i niższo-nowogrodzki (* r. 1323 — f 1383). W latach 1360 — 1363 dwukrotnie sięgał po tron wielkoksiążęcy, którego następnie zrzekł się na rzecz D-a Dońskiego (1364). W r. 1365 przy pomocy wojsk moskiewskich wygnał z Niższego-Nowogrodu młodszego brata, Borysa. Prowadził zwycięską wojnę z władzcą Bulgaryi kazańskiej, Ąsanem (1370). W r. 1374 Tatarzy, mszcząc się za zamordowanie posłów i ich licznej świty, spustoszyli ogniem i mieczem włości D-a, a w roku następnym splądrował dzielnicę jego Mamaj. R. 1376 D., wyjednawszy pomoc u swego zięcia, D-a Dońskiego, przedsięwziął nową wyprawę na Bułgarów i pobiwszy ich, zmusił do płacenia daniny. Wkrótce potem w granice księstwa wtargnął niespodziewanie Arab-szach z Sinej Hordy, i otoczywszy ze wszystkich stron wojsko D-a, urządził straszną rzeź (1377). D. schronił się do Suzdalu, Niższy-Nowogród został splądrowany i spalony. Dzieła zniszczenia dokońozyła Mordwa, która w tymże roku najechała ziemię niższo-nowogrodzką. Pobił ją jednak Borys, brat D-a. W r. 1378 Tatarzy zbliżyli się znowu do N. Nowogrodu, wzięli od D-a okup i uprowadzili dużo ludu do niewoli. Blizkie sąsiedztwo z Tatarami i innemi obcoplemienuemi ludami, a stąd ich ciągłe najazdy były zapewne powodem, że D. zaczął szukać względów u hanów tatarskich. W bitwie Kulikowskiej nie bierze u-działu, a dowiedziawszy się o zbliżaniu Tochtaray-sza do Moskwy, wysyła na spotkanie jego swych synów: Wasyla i Siemiona, później zaś ugaszcza u siebie szwagra Tochtamysza, Schachmata. — D. K. posiadał najstarszy odpis kroniki Nestora; odpis ten, sporządzony z jego rozkazu, przechował się do naszych czasów i znany jest pod nazwą: „JlaBpen-TBeBCKaa jrhTorracB⁴⁴. — „Dhijhkji. CjiOBapt" p. red. Arsenjewa.

Dymitr Dętko (Daszko). Głośny bojar czer-wono-ruski z czasów Jerzego II., ostatniego księcia halickiego, i Kazimierza W-go. W dyplomie z 1335 r. Jerzy II nazywa go Demetrius det-co no ster, co widocznie oznacza tytuł wysokiego urzędnika, dyaka, członka rady kstążęcej. Jako taki należał D. do układów Jerzego II z Krzyżakami, a Janko z Czarnkowa i Długosz podają, że posiadał gród Przemyśl. Po zajęciu Rusi halickiej przez Kazimierza W-go (1340) stanął na czele pewnej części bojarów, przeciwnych polskiemu panowaniu, i w ich imieuiu wezwał na pomoo Uz-beka, hana tatarskiej ordy Kipczaku. której Ruś dotąd płaciła haracz. Tatarzy w istocie wtargnęli aż do Wisły, leoz odparoi z klęską, cofnęli się z niczem w swe stepy. Gdy pomoc z tej strony zawiodła, bojarstwo, z Dymitrem na czele, dobrowolnie uznało zwierzchnictwo Kazimierza i zawarło z nim ugodę, Przezorny Kazimierz zadowolnił się nominalnem na razie panowaniem na Rusi, pozostawił ją pod zarządem Dymitra, jako swego namiestnika, a nadto zawarował jej przysięgą, że wiara, obyczaje, zwyczaje i prawo ruskie w całości zachowane będą (Theiner „Mon. Pol.‘ I. nr. 566). Fakt ten potwierdza sam Dymitr w liście (bez daty) do kupców toruńskich (Voigt. „Cod. dipl. Prus.*

III. str. 83), w którym donosi, że ou, provisor seu Capi taneus terrae Russiae, pogodził się z królem Kazimierzem i że pokój powrócił do kraju, prosi zatem o odnowienie stosunków handlowych z Rusią i Lwowem, gdzie znowu obowiązują prawa jego „poprzedników⁴*. Widoczna więc, że butny bojar, w którym niektórzy z historyków ruskich upatrują bohatera narodowego, uważał siebie za właściwego władzcę kraju i następcę kniaziów. O udzielnej jego prawie władzy świadczy też list Ludwika węgierskiego z 1344 (Fejer „Cod. dipl. Hung.“ IX. 1. str. 95), który, chcąo kupcom koszyckim otworzyć drogę na Ruś, pisze w tej sprawie, nie do Kazimierza, lecz wprost do D-a Dętka. Jest to ostatnia o nim wzmianka. Sądząc zaś z faktu, że w 1346 r. Kazimiera W-ki przybiera tytuł „pana i dziedzica ziemi ruskiej**, należy przypuszczać, że w tym czasie Dymitr już nią nie władał. Czy umarł lub w skutek nowych wichrzeń siłą został usunięty i uszedł do Tatarów — niewiadomo. Źródła jednak wspominają o jakimś Dymitrze, księciu tatarskim, pod r. 1368 (Fejer „Cod. dipl. Hung.“ IX 4, str. 129).

Dymitr Michałowicz, zwany Bobrokiem v. Bobrokowem, tudzież W ołyńcem, znakomity wojownik moskiewski XIV wieku. Był synem Koryata Michała Gedyminowieża, księcia litewskiego na Wołyniu. Kiedy przybył do Moskwy—niewiadomo. Wiemy tyiko, że około roku 1370 był już wojewodą. Kiedy pomiędzy D em moskiewskim (Dońskim), a Olegiem rjazańskim wybuchł zatarg (1371), D. — Bobrok na czele wojsk moskiewskich pobił Rjazańczyków na głowę pod Skorniszczewem i opanował całą dzielnicę O- . lega, którą Moskwa oddała następnie Włodzimierzowi Prońskiemu. Również pod jego wodzą wojska moskiewskie i niższo • nowogrodzkie chodziły w r. 1376 na Bułgarów kazańskich i zmusiły ich do zapłacenia znacznej daniny. W roku następnym książę moskiewski, korzystając z zamieszek,

Hml.

jakie wynikły na Litwie po śmierci Olgierda, posłał tam D-a Bobroka z wojskiem. Towarzyszyli mu w tej wyprawie: brat stryjeczny W. księcia, Włodzimierz Chrobry, oraz syn Olgierda, Andrzej, były książę połocki. Książęta zdobyli Trubczewsk i Starodub. Ale najważniejszą przysługę D. z Wołynia wjświadozył W. księciu moskiewskiemu i całej Rusi Północnej w r. 1380, w bitwie na polu Kulikowem, albowiem wespół z Włodzimierzem Chrobrym znajdował się w zasadzce, skąd wypadłszy we właściwej chwili, rozstrzygnął losy boju. Dalsze koleje tego księcia są nieznane. Był on ożeniony z sioBtrą D-a Dońskiego, Anną, lecz potomstwa nie zostawił. — „9hb,hkji. GnoBapt* p. red. Arsenjewa.

Dymitr Doński, wielki książę moskiewski, syn W. ks. Iwana Iwanowicza (* r. 1350 — f r. 1389). Miał lat dziewięć, gdy odumaił go ojciec. Skorzystał z tego książę suzdalski, Dymitr Konstan-tynowicz (ob.), i wyjednał dla siebie w Hordzie „jarłyk* na godność wielkoksiążęcą. Atoli bojarowie moskiewscy, występujący w imieniu małoletniego księcia, zdobyli Perejasław, gdzie się zamknął był książę suzdalski, i wprowadzili na tron włodzimierski D-a (1362), którego prawa uznała niebawem i Horda. W roku następnym D. Konstanty no wicz usiłował powtórnie opanować Włodzimierz, nie miał jednak powodzenia. Podczas tej walki książę rostowski oświadczył swą uległość Moskwie, zaś książęta galioki i starodubowski utracili swe włości. Wkrótce potem i książę suzdal-ski nie tylko, że się pojednał z D-em, który mu dopomógł wypędzić z Niższego-Nowogrodu jego brata Borysa (1364), ale nawet wydał za niego swą córkę, Eudoksyę. W owym czasie Moskwa została opasana murem (Kreml). Dążąc do zwierzchnictwa nad wszystkimi książętami Rusi, D. wmieszał się w spór domowy książąt twerskich i, pozwawszy W. księcia Michała na sąd do Moskwy, zamknął go wraz z bojarami w więzieniu (1369). Uwolniony dzięki interwencji posła tatarskiego, Michał zwrócił się z prośbą o pomoc do W. ks. litewskiego Olgierda, który przyszedł z wojskiem i, rozbiwszy pułki moskiewskie w pobliżu Trosteńskiego jeziora, podstąpił pod samą Moskwę. Zawarty został traktat, korzystny dla Michała. Pomimo to w r. 1370 D. najechał zie mie twerskie. Michał napróźno dochodził swych praw w Hordzie, próżno też wzywał Olgierda: książę moskiewski posła tatarskiego potrafił prze-oiągnąć na swoją stronę, z Olgierdem zaś, który poniósł porażkę pod Lubutskiem, zawarł pokój (1372), poczem, uderzywszy na Twer, zmusił Michała zrzec się raz na zawsze praw do wielkiego księstwa. W tymże roku D. zwyciężył Olega rja-zańskiego i wygnał go z jego stolicy; wszakże ten niebawem wrócił i pogodził się z D-em. Ukorzywszy sąsiednich książąt, wielki książę moskiewski mógł rozpocząć kroki wojenne przeciwko Tatarom. Pora była przyjazna, albowiem Horda, szarpana wewnętrznemi niesnaskami, utraciła dużo z dawnej potęgi. W r. 1377 najechał ziemię su-zdalską książę tatarski Arabszach („Arapsza*¹),

z Sinej Hordy, która koczowała między morzem Kaspijskiem a Aralskiem. D. posłał wojsko na pomoc swemu teściowi, atoli poniosło ono klęskę, poczem Tatarzy spustoszyli dzielnice niższo-nowogrodzką i rjazańską. Arab-szach obwołał się hanem Złotej Hordy, zginął jednak wkrótce. W r. 1378 D-owi udało się pobić, posłanego przez hana Mamaja, murzę Biegicza. Aby pomścić tę porażkę, Mamaj zgromadził wielkie wojsko (1380). D., o-trzymawszy błogosławieństwo św. Sergiusza, spotkał zastępy Mamaja na Polu Kulikowem, między rzekami Nieprjadwą a Donem (w dzisiejszej gub. Tulskiej). W szeregach jego znajdowało się wielu książąt ruskich tudzież dwóch synów Olgierda, Andrzej i D. Tylko Oleg rjazański oświadczył swą uległość Mamajowi. Wielki ks. litewski Jagiełło, z którym Mamaj zawarł był przymierze, nie zdążył w czas przybyć; 8 września stoczoną została sławna bitwa, która się zakończyła zupełnym pogromem Tatarów. Jakkolwiek do tryumfu oręża ruskiego przyczyniło się najwięcej wystąpienie we właściwej chwili z zasadzki oddziału, dowodzonego przez Dymitra Michałowicz a'Woły ńskiego (ob.) i Włodzimierza Chrobrego (stryjecznego brata W. księcia), niemniej głównym bohaterem bitwy był D., który nie tylko ułożył plan jej zawczasu, ale i wykazał osobistą waleczność. Mamaj zginął podczas odwrotu; następcą jego w Hordzie został Tochtamysz, kreatura Tamerlana. Niespodziewane wtargnięcie jego w granice W. księstwa zmusiło D-a szukać schronienia w Kostromie (1382); Moskwa została zdobytą i Ruś ponownie ujarzmioną przez Tatarów, atoli duch narodowy ocknął się już z wiekowego letargu. Ul'egając Tatarom, D. wymagał posłuszeństwa od innych książąt i dawał im nieraz uczuć moc swego oręża. Również trzymał w ryzie i bojarów, karząc surowo malkontentów. Pod tym względem jest godnym poprzednikiem W. księcia Iwana III Wasyljewiozą. U-mierając, nie tylko, że rozporządził dziedzicznemi włościami, ale i zamianował wielkim księciem starszego syna swojego, Wasyla. — Potomność zachowała o D-rze pamięć jako o zwycięsoy Tatarów; wszelako jego polityka wewnętrzna zasługuje, być może, jeszcze bardziej na uwagę. — Ekzem-plarskij „Bejmnie u y^hjibHHe khhslu CkBep-hoh Pycu" (St. Petersburg 1889). — Arsenjew *9hij;hkji. CuoBapi>u.    Hml-

Dymitr^ Olgierdowicz, drugi z pięciu synów Olgierda, wielkiego księcia Litewskiego, z pierwszej żony, Maryi, córki Jarosława, ostatniego księcia witebskiego, książę litewsko-ruski, miał sobie wyznaczony przez ojca udział na Siewier-szczyźnie, mianowicie Brjańsk z Trubczewskiem i Czernihowem, od którego tytułował się księciem Brjańskim; raz jednak nazwany kniaziem Trubczewskim i raz Czernihowskim. Gdy w roku 1379 wielki książę Dymitr Doński wysłał był wyprawę na Litwę i wojska moskiewskie zajęły Trub-czewsk, Starodub i inne włości.* D., który był wrogiem Jagiełły, nie stawił im żadnego oporu, ale wystąpiwszy z miasta z żoną, dziećmi i bojarami, udał się do Moskwy, gdzie wielki książę przyjął

żne prawa i swobody; drugi postanawia dotacyę dla biskupstwa katolickiego w Wilnie, trzeci, najważniejszy, ogłasza wiarę katolicką jako panującą na Litwie. Ale odkąd Skirgełło objął wielkie rządy Litwy, niechęć Witolda z powodu ominięcia jego i ambitne zamiary coraz więcej na jaw występowały. Szukał punktu oparcia u krewnych udzielnych książąt, a ze swojej strony podejrzliwy Jagiełło, przeczuwając blizką burzę, starał się tych książąt utrzymać przy ślubowanej mu wierności. Korybut-Dymitr, jeden z najdrobniejszych książąt, musiał się stawić w Krakowie w r. 1388, i ponowić oświadczenie, przed dwoma laty uczynione, dotrwania w związku z królem i Koroną, a niedość na tern: i od bojarów siewierskiej ziemi żądano pisemnego zaręczenia, iż książę ich słowa dotrzyma. W r. 1390, gdy już blizkim był wybuch wojny między królem a Witoldem, nowe układy z Ko-rybutem. Król waruje mu posiadłości jego, a Dymitr nawzajem przyrzeka posiłki przeciw wszystkim, wyjąwszy własnych braci, których atoli nie chce wspierać przeciw królowi. Dotrzymał słowa: gdy w tym roku król oblegał Grodno, przyszedł mu w pomoc. Król mu potem poruczył twierdzę Lida. Z początkiem r. 1392 najechał go tam Wi tołd z wojskiem posiłkówem Krzyżaków i band zaciężnych obcych, które stały natenczas na ich żołdzie.

go łaskawie i nadał mu gród Perejasławl-Zaleski. Powróciwszy do ojczyzny, D. złożył ponownie hołd królowi. Dalsze losy Dymitra Olgierdowicza są nieznane. Z żony Anny pozostawił synów Michała i Iwana, którym z posiadłości ojcowskich dostał się tylko Trubczewsk. Iwan zmarł bezpotomnie. Michał uważany jest za protoplastę kniaziów Trubeckich.—Wolff „Kniaziowie litews.-ruscy*.

Dymitr Korybut Olgierdowicz, czwarty z pięciu synów Olgierda z pierwszej żony, Maryi. Udziałem jego w spuściźnie ojcowskiej był tak zwany Siewierz, czyli powiaty Brjański i Nowogródek Siewierski. W kronikach ruskich nazywany bywa kniaziem brjańskim, w tranzakcyach podpisywał się jako książę nowogrodzki, dux No-vogrodensis. Podczas słynnej bitwy w. księcia Moskwy z Tatarami nad Donem na polach Kulikowa r. 1380 stawił on się z bratem Andrzejem pod chorągwią w. kniazia Moskwy. Ale na tym kresie rozstali się dwaj bracia. Kiedy Andrzej przetrwał w oporze przeciw w. księciu Litwy, Jagielle, który trzymał się przymierza z Tatarami, Korybut-Dymitr przeszedł niebawem na stronę Jagiełły. Już w roku 1381 w zastępstwie jego był przytomnym oblężeniu twierdzy krzyżackiej Bayerburg. ♦Gdy Kiejstut powstał na synowca, Jagiełłę, uwięził go i zmusił do przyznania sobie zwierzchnictwa, udał się natychmiast do Nowogródka siewierskiego, aby i Kory buta-Dymitra do hołdu nagiąć, oraz śmiercią ukarać Wojdyłę, szwagra Jagiełły, którego miał za najzaciętszego swego wroga. Ko-ryout-Dymitr wzmocnił wojsko swoje kilku pułkami Tatarów. Kiejstut musiał do oblężenia zamku przystąpić i wezwał Jagiełłę, by mu przyszedł w pomoc, mniemając w prostaczej swej dobrej ' wierze, że ten się stawi na rozkaz, Jagiełło zaś nie stawił s:ę, ale, korzystając z okazyi, udał się do Wilna, które opanował za pomocą rycerzy mieczowych, a potem na Żmudź. Kiejstut, uwiadomiony o tern przez Witolda, zaniechał oblężenia Nowogródka siewierskiego i pośpieszył do Grodna, aby raz jeszcze szczęścia spróbować. Podstęp, którego padł ofiarą, tragiczna śmierć jego, przekonała Korybuta, że Jagiełło nie przebacza krewnym, którzy nie Chcą mu ulegać. Ścisłym też węzłem skojarzył się z panującym bratem. W r. 1382 podpisał dwie tranzakcye, zawarte przez Jagiełłę z Krzyżakami na wyspie rzeki Dubissa (Lubissa) na zmudzi, a w r. 1385 w mieście Krewe list Jagiełły do królowej Polski i Węgier Elżbiety, w którym wielki książę potwierdza wszystkie obietnice, uczynione przez jego pełnomocników, gdy w jego imieniu prosili o rękę królewny Jadwigi. Czy był obecny ich zaślubinom, z pewnością twierdzić nie można, ale w marcu r. 1386 z rozkazu króla poszedł na odsiecz Mścisławia, oblężonego przez księ ca SmoleńBkego. Z końcem r. 1386 przybywa do Łucka, gdzie król się znajdował, i wydaje zapis na wierność królowi, królowej i Koronie. W tym samym roku położył imię swoje na trzech królewskich przywilejach, w WilDie wystawionych, z których pierwszy nadaje bojarom litewskim, co pizyjęli wiarę katolicką i dokąd wierni iej pozostaną, ró-

Encykl. Powsz. )lustr. Zesz. 136. T. 17-ty.

Bój był krwawy: Korybut - Dymitr, o mało co nie wzięty w niewolę, utracił w zamiesz-ce chorągiew swoją. Po tej klęsce nastąpiła chwila zawodu krwawego, którego doznaje zawsze słaby, postawiony między dwoma możnymi przeciwnika mi, gdy ci do zgody przystępują. Król Władysław zdał w tym roku na Witolda nietylko rządy Litwy, ale i zwierzchność nad braćmi i bratankami, udzielnymi panami na Wołyniu, Podolu, Kijow-szczyźnie i Siewierzu. Uprzątnienie ich było wyłącznym celem nie tylko rady koronnej w Polsce, która kierowała królem, ale i Witolda, zgłodniałego władzy i łupu. Pierwszy Korybut padł onego ofiarą. W zarozumiałości ślepej nie tylko odmówił Witoldowi hołdu, ale ruszył przeciw niemu; spotkał się z wojskiem w. księcia pod Dokudo-wem w powiecie Lidzkim. Pobity na głowę, cofnąć się musiał do Nowogródka litewskiego ze swoją kniahinią i dziećmi, gdzie Witold, zająwszy gród, wziął go w niewolę r. 1393. W tym samym roku, na porękę teścia swego, księcia Rjazańskiego, wolność otrzymał. Utracił zaś ziemię Siewierską, która daną została w zamian za Wołyń Teodorowi Lu-bartowiczowi. O latach ostatnich żywota jego milczy historya. Świadczą tylko jednogłośnie kroniki litewskie i ruskie, że zeszedł się w r. 1399 z bratem Andrzejem pod chorągwią Witolda, który go wszystkiego pozbawił, i padł wraz z nim w bitwie z Tatarami nad rzeką Worskłą. Istnieje ułamek zapisu, uczynionego przez niego monastyrowi ławry-szewskiemu.—Kazimierz Stadnicki „Bracia Władysława Jagiełły**.

Dymitr Szemiaka (1420—1453), książę galicki (Galicza kostrcmskiego), wnuk Dymitra Dońskiego. Był człowiekiem nieokiełznanej energii, który nie przebierał w środkach dla osiągnięcia wytkniętego

62

h y^lłJiBH. kh. C£b. Pyca".—„EemiKjr. CjiOBapn”

Hml

Hml.

celu; upamiętnił się długą, uporczywą walką o tron moskiewski ze swym bratem stryjecznym, w. ks. Wasylem Ociemniałym. Jeszcze za życia ojca, Jerzego, który się dobijał godności wielkoksiążęcej, brał czynny udział we wszystkich wyprawach i wojnach przeciwko wielkiemu księciu. Ambicya kazała mu, po śmierci Jerzego (1434), zdradzić starszego brata, WaByla Zezowatego, który ogłosił Bię był wielkim księciem i wraz z młodszym bratem zawezwał na tron wielkoksiążęcy Wasyla Wasyle-wicza. Wypędziwszy z Moskwy, przy pomocy młodszych Jurjewiczów, starszego, w. książę zawarł z pierwszymi umowę, na mocy której bracia zrzekali się na rzecz jego praw do niektórych włości, natomiast w. książę zatwierdzał im posiadanie grodów, otrzymanych od ojca i od niego samego. Tymczasem, gdy Wasyl Zezowaty zbierał wojsko przeciwko w. księciu, Szemiaka przyjechał do Moskwy, aby prosić tego ostatniego na swoje wesele, atoli podejrzewany, nie bez słuszności, o tajemne współdziałanie ze starszym bratem, został schwytany i w kajdanach wysłany do Kołomny. Po powrocie z wyprawy w. książę uwolnił go, kazawszy powtórnie zaprzyBiądz poprzednią umowę. W roku 1437 posłał Śzemiakę i jego młodszego brata, aby odparli najazd hana Ułu-Maohmeta. Ale obaj Jurjewicze zachowywali się podczas wyprawy raczej sami jako najezdnicy, pustosząc ogniem i mieczem napotykane wsie i miasta, przy spotkaniu zaś z nielicznem stosunkowo wojskiem Ułu-Maohmeta ratowali się ucieczką (1438). Szemiaka nie mógł hamować dłużej swej nienawiści ku w. księciu i odmówił mu pomocy podczas napadu Tatarów na Moskwę w r. 1439. Wzięcie Wasyla Wasylewicza do niewoli przez synów Ułu-Machmeta (1445) nie przyniosło Szemiace żadnej korzyści; następnie zaś zatrzymanie w. księcia w Troickim monasterze, zajęcie Moskwy i wiarołomny postępek z jego dziećmi, tudzież oślepienie Wasyla, zrodziły tylko nienawiść ku Szemiace, a sympatye ku w. księciu, na którego stronę zaczęli przechodzić ludzie wszelkiego Btanu i powołania. Gdy Moskwę zajął bojar Wasyla, Pleszcze-jew, Szemiaka uciekł do Czuchłomy. Traktaty pokoju, które następnie zawarli stryjeczni bracia, Szemiaka przy każdej sposobności zrywał i znowu podnosił oręż przeciwko wielkiemu księciu; wreszcie, kiedy w r. 1452 wojsko moskiewskie otoczyło go prawie ze wszystkich stron nad rzeką Kokszengą, ratował się ucieczką do Nowogrodu. Korespondencya metropolity Jonasza z władyką nowogrodzkim, Eufemiuszem, aby ten namówił Szemiakę do oświadczenia uległości w. księciu, nie odniosła pożądanego skutku. Wówczas chwycono się ostatecznego środka: za pośrednictwem moskiewskiego djika, Stefana Brodatego, Szemiaka został otruty przez własnego kucharza. W. książę był tak rad temu zakończeniu sprawy, iż gońca, który mu przywiózł wiadomość o śmierci D-a, zamianował djabiem. Syn Szemiaki, Iwan, przeniósł się wraz z matką na Litwę, gdzie otrzymał od Kazimierza Jagiellończyka Rylsk i Nowogród Siewierski. — Por.: Ekzemplarskij „Bejmnie

p. red. Arseńjewa.

Dymitr Uglicki carewicz, syn cara Iwana Grożaego i jego siódmej żony, Maryi Nagiej (* 19 paźdz. 1581 r. — f 15 maja 1591). Po śmierci ojca i wstąpieniu na tron Fiedora Iwanowicza, D. wraz z matką i jej krewnymi, przez uchwałę najbliższych doradzców i opiekunów młodego cara, wysłany został na mieszkanie, do Uglioza. Jak się można domyślać, uczynionem to zostało z obawy, ażeby ród Nagich nie skorzystał z imienia i obecności jego w Moskwie dla wywołania rozruchów, skierowanych ku obaleniu słabego na umyśle Fiedora i ogłoszeniu carem D-a. Ale i mieszkając w Ugliczu, D. wydawał się niebezpiecznym, jeśli nie dla Fiedora, to dla Borysa Godunowa (ob.). Krążyły wieści, że małoletni D. odziedziczył okrutny charakter swojego ojca, że rodzina matki wychowywa go w nienawiści ku Godunowowi. Borys więc mógł na seryo lękać się o swą przyszłość. Podanie kronikarskie opowiada, że Godunow, umyśliwszy pozbyć się niebezpiecznego współzawodnika, usiłował D*,» najpierw otroć; gdy zaś to się nie udało, posłał do Uglicza zbirów— Michała i Daniła Bitiagowskich i Nikitę Kaczało-wa. Dwaj ostatni wraz z synem mamki D-a, Osipem Wołochowem, zamordowali carewicza w podwórzu carskiego pałacu i zaraz potem zostali rozszarpani przez nadbiegły tłum luda. Śledztwo, do którego prowadzenia wyznaczeni byli okolniczy Andrzej Klesznin i bojar, książę Wasyl Szujski, przedstawiło fakt śmierci D-a w odmiennem świetle: mianowicie, że D., grając w „tyczkę", dostał ataku epilepsyi i wtedy sam przypadkowo przebił się nożem. Taki wynik śledztwa pociągnął za sobą surowe ukarania Nagich oraz mieszkańców Uglioza, jako winnych rokoszu i samowoli: wielu z nich stracono, a jeszcze więcej zesłano na Sybir. Liczne sprzeczności i widoczna tendencyjność aktów śledczych budzić w nas muszą wielką nieufność. Pomiędzy historykami rossyjskimi panują dotychczas rozmaite poglądy na śmierć D-a. Ka-ramzin, Sołowjew i Kostomarow uznają wiarogodność opowiadania latopisu o zabójstwie carewicza i uważają za sprawcę tego czynu Godunowa. Przeciwnie, Pogodin, Aroybaszew, a w nowszych czasach zwłaszcza B i e ł o w, zaprzeczają winy Godunowa i przyjmują dane, dostarczane przez śledztwo. Gdy ze śmiercią cara Fiedora wygasła dynastya moskiewskich Daniłowicaów, tajemniczość zgonu D a spowodowała wystąpienie kilku fałszywych Dymitrów („Samozwańców”) i dziesięcioletnie walki o tron moskiewski.—„3hu;hkji. CjiOBapB* p. red. Arseńjewa.

Dymitr „Samozwaniec" I, car moskiewski (1605 —1606). W r. 1691, za panowania Fiedora, zakończył życie w sposób zagadkowy 9 czy 10-letni Dymitr, młodszy brat i domniemany następca bezdzietnego cara. Śledztwo urzędowe, niesumiennie przeprowadzone przez komisByę z Wasilem Szujskim na czele, wykazało jakoby, że carewicz zadał sobie śmierć przypadkiem, podczas ataku epilepsyi, ale opinia publiczna uparcie twierdził*,

Ślub odłożono do wstąpienia na tron.

śe sprawcą śmierci był Borys Godunow, który po zgonie Fiedora (roku 1598) na tron wstąpił. Pomimo, szczerej dbałości o dobro państwa, nie umiał on pozyskać miłości narodu: bojarowi© nienawidzili go juź za to jedno, źe potomek murzy tatarskiego zasiadł na tronie, gdy z nich niejeden pochodził w prostej linii od Ruryka; pospólstwo oczekiwało kary na zbrodniarza. W losach carewicza były, bądź co bądź, rzeczy nie dość wyjaśnione; grunt dla wiary, źe zabity został nie carewicz, lecz podstawiony rówieśnik, był przygotowany. Jakoż wkrótce zaczęły się rozchodzić wieści, źe carewicz żyje.- Borys, przypisujący to intrygom bojarów, począł ich prześladować. Spodziewał się jednocześnie wpaść na ślady „Dymitra*. Lecz prześladowanie rozdrażniało jeszcze bardziej bojarów, budziło chęć zemsty, a jej narzędziem mógł być D. prawdziwy, czy samozwaniec. Szpiegostwo przybrało zastraszające rozmiary; de-moralizacya sięgnęła ludu niewolnego, gdyż chłop— denunoyant otrzymywał wolność. Wreszcie ślady „D-a* zaginęły w państwie moskiewskiem. Imię jego rozbrzmiało głośno za granicą polską, kiedy już w Moskwie grunt pod zamieszki był przygotowany. Złożyły się nań także ciężkie warunki e-konomiczne i zamęt w stosunkach społecznych, istniejące nie od wczoraj. W r. 1601 i 1602 nieurodzaj sprowadził straszną klęskę głodu; tłumy włóczęgów i rabusiów napełniły kraj, zasilane chłopami z majątków konfiskowanych, bezpańskimi; zaroiła się nimi zwłaszcza Ukraina Siewierska, pełna już przedtem motłochu kozaczego. Dla Zygmunta III zamęt w Moskwie był na rękę; dla propagandy katolickiej otwierały się dalsze widoki na Wschodzie. Na tle tych wszystkich czynników występuje postać D-a. Przed r. 1602 (data nieustalona) ukazał się w Kijowie młody mnich, przybyły z ziemi moskiewskiej. Był w Ławrze Peczerskiej i w innych klasztorach; potem na dworze ks. Konst. Ostrog-skiego. Stamtąd udał się do Hoszczy (na Wołyniu), do znanego protektora aryanizmu, Gabr. Hoj-skiego; tu zrzucił habit, prawdopodobnie liznął nauki i wyćwiczył się w sztuce rycerskiej. Według niektórych źródeł był następnie (lub może wcześniej) na Zaporoźu. W końcu znalazł się na dworze ks. Adama Wiśniowieckiego w Brahinie. Zapadłszy ciężko na zdrowiu, czy taż zmyśliwszy chorobę, wezwał spowiednika (księdza greckiego) i wyznał, źe jest carewiczem D-em: Borys kazał go zabić, ale ochmistrz (piastun „praeceptor*) podstawił innego chłopca. Wiśniowiecki uwierzył; podobnież i brat jego, Konstanty. Wieść o D-trzo rozeszła się szybko. Pewien Inflantczyk i jakiś człowiek z Moskwy złożyli świadectwo, że w nim poznali carewicza, którego widzieli w Ugliozu. D. zawiązał stosunki z kozakami na Ukrainie i nad Donem. Ks. Wiśniowiecki zawiózł D-a do swego teścia, Jerzego Mniszcha, wwdy sandomiers., do Sambora. Mniszech zajął się gorliwie losami D-a; córka jego, Maryna, zarzuciła sieci zalotności. Zbiegała się szlachta polska i wychodźcy moskiewscy; składano świadectwa na korzyść D-a. D. napisał list do nuncyusza Rangoniego. W marcu

1604    D. zjechał do Krakowa; obiecał zaprowadzić unię z kościołem katolickim; poezem Rangoni przedstawił go królowi. Zygmunt III prywatnie uznał D-a za carewicza, wyznaczył mu 40 000 zł. zapomogi rocznej, ale dla niego zrywać rozejmu z Moskwą nie myślał; pozwolił tylko zbierać wojsko na ochotnika. D. doznał zawodu; ale czuwali nad nim panowie i nuncyusz. Przyjął wiarę katolicką, nawrócony przez Fraueiszkanów; Rangoni wręczył mu list z błogosławieństwem od Klemensa VIII. Powróciwszy do Sambora, oświadczył się Marynie; skwapliwie przyjęty, zobowiązał się piśmiennie (23 maja 1604): po wstąpieniu na tron wypłacić Mniszchowi 100 000 zł., żonie nadać w bezwarunkowe posiadanie, nawet w razie niepłodności, Nowogród i Psków i nie krępować jej w religii. Drugim dokumentem przyrzekał nadać Maiszchowi połowę ziemi Smoleńskiej i Siewierskiej.

Z Sambora wyprawił D. odezwy do narodu moskiewskiego. Wiśniowieccy i Mniszech zbierali o-chotników. Z 1 600 ludźmi wyruszono na wyprawę 15 sierpnia 1604. Pod Kijowem połączyło się z D-em do 2 000 kozaków zaporoskich i niewielki oddział dońskich. W październiku wkroczono na Ukrainę Siewierską. Na wieść o ukazaniu się D-a w Polsce, Borys rozesłał listy do króla, panów i pogranicznych wojewodów z wyjaśnieniem, że D. jest samozwańcem, byłym mnichem, Grzegorzem O trepiewem. Patryarcha i W. Szujski publicznie potwierdzili słowa cara; patryarcha wyklął Otrepiewa; rozesłano odpowiednie odezwy, strzeżono pilnie granicy. Środki te nie pomogły: manifesta D-a przedostawały się coraz gęściej, odzywały się coraz śmielsze głosy za carewiczem. Kilka miast ukraińskich (Morawsk, Czernihów i in.) poddało się bez walki, przez zdradę ludności lub wojewodów. Oparł się Nowogród Siewierski pod wodzą Basmanowa; wypadło go oblegać dłużej (listopad—grudzień). Nadciągnęły główne siły Borysa pod ks. Mścisławskim (50 000); D. śmiało uderzył na nie z 15 000 i pobił na głowę (21 grud.); wojsko mosk. biło się niechętnie * przeciwko prawowitemu monarsze⁴¹. Mimo to, położenie D-a było chwilowo groźne: rycerstwo polskie, nie dostawszy żołdu, poczęło go opuszczać; sam Mniszech odjechał, pod pozorem sejmu, do Polski. Pokrzepiło D-a przybycie kilku tysięcy Zaporoźoów. Odstąpił jednakże od oblężenia Nowogrodu. D. 21 stycz. 1605 nowy wódz naczelny, W. Szujski, zadał mu ciężką klęskę niedaleko Siewska (pod Do-bryniczami), ale nie umiał, czy nie chciał, należycie wyzyskać zwycięstwa. D. zamknął się w Pu-tywlu i juź zamierzał powrócić do Polski; lecz teraz, z obawy o los własny, wstrzymali go stronnicy moskiewscy. Przyszło znów 4 000 kozaków dońskich na pomoc. Wojewodowie carscy działali opieszale, a mszcząc się na ludzie pospolitym za przychylność dla D-a, pogarszali swą sprawę. D. 13 kwiet. umarł nagle Borys. Moskwa złożyła przysięgę wierności synowi jego, Fiedorowi, i wyrzekała się D-a; ale prowincye myślały inaczej. D. 7 maja

1605    cał8 wojsko z nowym wodzem, Basmanowem,

Si

mm

iii

Kw

ze

przeBzło na stronę D-a. Ruszył więc z Putywla ku Moskwit. Odezwy jego pokazały się w stolicy. D. 1 czerw, dwaj bojarowie podburzyli mieszkańców; na żądanie tłumu W. SzujBki oświadczył publicznie, że carewicz D. został uratowany. D. 10 czerw, zamordowano carową-wdowę i młodego Fiedora. D. 20 czerw, wjechał D. uroczyście do Moskwy; płakał nad trumną Groźnego. Mianował nowego patryarchę. Sprowadzona wdowa po Groźnym, mniszka Marta, uznała D-a publicznie za syna. D. 21 lipca odbyła się koronacya; posypały się łaski carskie na krewnych. Jako monarcha, D., według zgodnego zdania współczesnych, odznaczał się niepospolitą energią, zdolnościami, rozległemi planami reformatorskiemi i Wysokiem pojęciem o swej godności monarszej. W organizacyi jego

'■m;. Jtlsl

•fi

HHfi ⁴ la

ISlł V

■"•o

WmmS:

IBM

Fig 139. Dymitr Samozwaniec I.

duchowej widać liczne cechy natur nerwowych. Ujmował serca wspaniałomj ślnością nawet względem wrogów; dobroć jego graniczyła nieraz słabością, hojność —z rozrzutnością. Przekształcił radę carską („dumę bojarską*), wprowadzając do niej duchownych. Zaprowadził urzędy dworskie na wzór polskich. Powiększył żołd wojsku. Starał się polepszyć dolę chłopów niewolnych i wieśniaków. Sądom zakazał brać od stron datki. Przyjął tytuł imperatora czyli cesarza. Cenił o-światę zachodnią i pragnął jej ułatwić przystęp do Rossyi; dla tego otaczał się cudzoziemcami. Popierał handel wewnętrzny i za granicą. Marzył o związku zbrojnym z Niemcami, Polską, Francyą i Wenecyą przeciwko Turcyi; stosunki jego dyplomatyczne z papieżem i Zygmuntem III to głównie miały na celu, tudzież przyznanie mu tytułu cesarskiego. Nie chciał być narzędziem propagandy katolickiej i osobiście zerwał z wiarą zachodnią; ale pozwalał księżom katolickim i pastorom odprawiać nabożeństwa i miewać kazania w samym Kremlinie. Piędzi ziemi Polsce ustąpić nie chciał; zgadzał się tylko na wynagrodzenie pieniężne za pomoc. W trybie życia nie zachowywał starodawnych zwyczajów: zniósł uciążliwą etykietę dworską; jeździł bez świty po ulicach Moskwy; przywdział szaty cudzoziemskie; przyjmował osobiście prośby od interesantów; brał czynny udział w polowaniach i ćwiczeniach wojskowych; podczas obiadu kazał grać i śpiewać; po obiedzie nie mył rąk i nie sypiał; nie chodził do łaźni; jadał „nie miłą Bogu* cielęcinę i nie szanował postów. Tego rodzaju rozbrat z uświęconemi formami i wogóle samodzielność D-a drażniły niektórych zachowawców, ale większość narodu patrzyła na D-a z życzliwością. Mieszkańcy Moskwy sami nieraz mordowali fanatyków, zarzucających D-owi samozwań-stwo. D. padł ofiarą spisku bojarów. Na czele wrogów stanął Szujski. Jeszcze na początku panowania D-a zaczął on szerzyć między ludem pogłoski, że D. jest samozwańcem; D. złożył na mego sąd publiczny; wydano na Szujskiego wyrok śmierci; lecz D. ułaskawił go w zupełności. Nie poprawiło to Szujskiego: knuł dalej intrygi, z większą tylko ostrożnością. Gruntem dla spisku było małżeństwo D-a z Maryną. Jeszcze w listopadzie 1605 odbyły się w Krakowie zaręczyny; D-a zastępował poseł Własjew. Na wiosnę wyruszyła Maryna. D. kładł za warunek, żeby pozornie zachowywała wiarę grecką; niektórzy biskupi żądali, żeby się przechrzciła. Przybył do Moskwy Mniszech, w kilka dni po nim (2 maja) Maryna, o-boje z licznemi orszakami. D. 8 maja odbył się ślub i zaraz po nim koronacya carowej, po raz pierwszy w Moskwie. Buta, niekiedy swawola, przybyłych Polaków drażniły lud stolicy; niezadowolenie rosło; spisek dojrzewał. Ostrzegano cara; D. lekceważył niebezpieczeństwo. Nad ranem 17 maja rozległo się dzwonienie na trwogę; zbiegły się tłumy; spiskowcy puścili pcgłoskę, że Polacy chcą zabić cara; lud rzucił się na kwatery Polaków; Sznjski z bojarami wpadł na zamek. Zaskoczony znienacka, D. próbował się bronić, lecz nie miał przy sobie dość straży. Zabito wiernego Basmanowa. D. wyskoczył przez okno i potłukł się mocno; nadbiegli „strzelcy" i otoczyli go, ale pod naciskiem groźby wydali bojarom. Przestrzelono D-a, porąbano bez miłosierdzia; trupa wyrzucono na dziedziniec. Przed ludem skłamano, że caryca Marta uznała D-a za samozwańca. W parę dni później wydobyto zwłoki z dołu i „dla zapobieżenia czaromu spalono za miastem; popiołami nabito armatę i wystrzelono w stronę zachodu. Kwestya pochodzenia cara D-a nie jest rozstrzygnięta. Rząd Godunowa tak rzecz tłómaczył: mniemany D. był to Jerzy Otrepiew, rodem z Ga-licza, syn Bohdana, z klasy t. zw. „dzieci bojarskich”; służył w Moskwie u Romanowów i ich krewnego, ks. Czetkaskiego; ściągnąwszy na siebie podejrzenie Godunowa, jako sługa jego wrogów, wstąpi* do zakonu pod imieniem Grzegorza; był w różnych klasztorach, w końcu — w Czudowskim w Moskwie; miał zdolności, więc dostał się na pisarza do patryarchy Joba; odgrażał się, że będzie carem; Godunow dowiedział się o tem i kazał go zesłać do odległego klasztoru, ale Otrepiew uciekł; w jakiś czas potem wrócił do Moskwy, lecz ostatecznie uciekł znowu z niejakim Warłaamem do Kijowa. Historyę tę powtarzał później Szujski po zabiciu D-a. Jest ona oparta przeważnie na zeznaniach owego Warłaama. Współcześni cudzoziemcy: Margeret, Peyerle i in. mają D-a za prawdziwego carewicza; inni, jak Bussow, przyjaciel Basmanowa—za samozwańca; inni znów, jak nieznany z nazwiska kupiec holtenderski, autor opowiadania, wydanego w Londynie 1607 r., wyrażają się nie stanowczo. Szlachta polska z pod znaku D-a po większej części uważa go za prawdziwego; przeciwnicy Mniszoha i Wiśniowieckich — za samozwańca. Za prawdziwością D-a obstają ze współczesnych: Towiański, Sam. Maskiewicz, Charlęski;

Zamoyski, prźyganiając polityce Zygmunta III, widział w tej sprawie „komedyę Plauta lub Teren-cyusza“; Stan. Żółkiewski pisze o D-rze z pogardą w swym znakomitym pamiętniku („Początek i progres wojny moskiewskiej*) i zamieszcza wielkiej wagi twierdzenie: „doszło się do tego dowodnie, wiedział i sam pan wojewoda sandomierski, że ten szalbierz nie jest Dymitr". Paweł Piasecki i Stan. Łubieński wątpią; St. Kobierzycki nazywa D-a samozwańcem. Rząd polski widocznie wahał się, komu wierzyć: po liście Godunowa Zygmunt uniwersałami zakazał Polakom przestawać z D-em; posłowie polscy słusznie twierdzili w Moskwie po katastrofie 17 maja, że Zygmunt przestał mieć wątpliwość co do D-a dopiero wówczas, kiedy go bojarowie sami posadzili na tronie i potem także nie głosili nieprawdziwym. Późniejsi pisarze szwedzcy świadczą przeciw D-owi, bo Szwecya była w przymierzu z Szujskim. Niemcewicz („Dzieje panowania Zygmunta 111“ Warszawa 1819) wierzy w carskie pochodzenie D-a, lecz podaje niezbyt przekonywające dowody. Z historyków rossyjskich dawniejsi: Pryd. Muller („Sammlung Russischer Gescbichte* Petersburg 1765), Szczer-batow („Pocc. HcTopiir* Petersburg 1770 — 93 i „KpaTKan uOBficTb o 6NBnraxT> bt> Poccin ca-MOSBamiiaKb* Petersburg 1774), Karamzin („Mcto-pia Tocyj* Pocc.*), Arcybaszew („IIoBfiCTBOBaHia o PocciiC) poczytują D-a i Otrepiewa bezwarunkowo za jedną osobę; z nowszych zgadzają się na to: Serg. Sołowjew („Hct. Poccin* i art. w „Co-BpeMeHHHKT>“ 1848 — 9) i warunkowo P. Kazański j (?HBc^h^OBaHie o jbhuhoctm nepBaro JpKejm-MHTpia* w „Pycc. BfiCTHHKb* r. 1877). Powątpiewanie pod tym względem wyraził pierwszy — metropolita Platon (f 1812 „KpaTKaa ncTopia pycc. n.epKBn“); gruntowniej je uzasadniali: A. Ma-linowskij („Biorpasnu. CBb.a.iJHiff o kh Iloatap-ckomt»* 1817 roku), Pogodin („McTopnKOKpnTHU. otphbkh* Moskwa 1846) i Berednikow (w „jKypH.

Mhh. Hap IIpocB.* 1835); Kostomarow („Kto Ołjjtł nepBbiu JEace^HMUTpiii?* Petersburg 1864 i „CMyTHoe BpeMH mockob rocy^apcTBa” zbija wia-rogodnośó zeznań Warłaama. ale sam nie uzasadnia należycie swego przypuszczenia, że D. pochodził z Rusi zachodniej; mianuje go wszakże nie „Fałszywym D-em“, lecz „Nazwanym carem D-emr; tak samo nie przekonywa D. Iłowajskij (w tomie III „Mcto-pin Poccintt r. 1894), że D. był pochodzenia na pół polskiego. Przeciwko zdaniu o tożsamości D-a z carewiczem Dymitrem przytaczano: niezgodność w opowiadaniach o ocaleniu carewicza i zapisane przez Bussowa świadectwo Basmanowa, że tenże był samozwańcem. Jednakże prof. Ikonnikow („KieBCKia yHHBepcHT. W3BfiCTia* r. 1885 i 1889) uznaje D-a za prawdziwego carewicza (porównaj także artykuły A. Suworina w „HoBoe BpeMH* r. 1894).— Twierdzenie, że choćby D. nie był carewiczem, nie był też świadomym oszustem, opierają na tem, iż w postępowaniu D-a widać jasne dowody przeświadczenia, że jest prawowitym monarchą. Najwięcej zwolenników posiada zdanie: że D. był bezwiednem narzędziem innych. Ale czy-jem? Nie Zygmunta, jak przekonywa chwiejne jego postępowanie z D-em. Nie Lwa Sapiehy, bo żadnych na to niema dowodów. Nie Jezuitów, jak twierdzą Platon i Bicyn - Pawłów („IIpaB^a o JlatejtHMHTpiH" w „Pycc. A.pxnBba 1886 r.), bo ci zbliżyli się do D-a dopiero po nawróceniu go przez Franciszkanów (ob. „Historya domu pro-fessów T. J. św. Barbary w Krakowie* (O. Wie-lewickiego). Domysł (K. Bussowa), że D. był pobocznym synem Batorego, jest fantazyą. Wogó-le, rząd moskiewski za Godunowa, Szujskiego i Michała Romanowa, czyniąc Polsce wyrzuty za popieranie D-a, nigdy nie posądza Polaków o podstawienie rodaka. D. doskonale władał mową wielkoruską, łacinę znał słabo, a zamiłowanie do polskości tłómaczy się łatwo przez paroletni pobyt w Polsce. Zdanie, że D. nie pochodził z Moskwy, znajduje pozorne potwierdzenie w tem, że obok D-a występuje wistocie „Otrepiew"; ale sprawa objaśnia się w ten sposób, iż D., mając już działać jako carewicz, oddał swoje poprzednie nazwisko niejakiemu mnichowi Leonidowi. Stąd oryginalne, lecz nieuzasadnione przypuszczenie Bicyna, że było dwóch samozwańców: Otrepiew, wyprawiony przez bojarów do Polski; drugi z Polski, narzędzie Jezuitów, który odegrał właściwą rolę pretendenta. Najwięcej wyznawców (od Szczerbatowa do Sołowjewa) liczy mniemanie: że D był nie-świadomem narzędziem w ręku bojarów moskiewskich.— Oprócz przytoczonych powyżej, ob. Frano.

K. Nowakowski: „Źródła do dziejów Polski* (Berlin 1841); tenże „De Demetrio I Magno Russiae Duce etc.* (Berlin 1829); Bezimienny (kupiec hol-lenderski) „The report of a bloudie and terrible massacre in tbe Citty of Mosco, with the fearcfull and tragicall end of Demetrius eto.* (Londyn 1607; jeiyny egzemplarz tego wydania w „British Museum"); tegoż dzieła przekład polski p. t. „Wiadomość o krwawej a strasznej rzezi w m. Moskwie i okropny a żałosny koniec Dymitra i t. d.* (Poznań 1858); Ustrjałow „CKasama coBpeMeHHH-kobb o ^HMHTpin CaM03BaHn.fi* (Petersb. 1859);

(T. I, 1. Pamiętnik Marc. Baera, właściwie zaś Konr. Bussowa; 2. Pam. Jerzego Peyerle; 3. Mar-geret’a; 4. De - Thcu. T. II 1. Pamiętnik Sam. Maskiewicza; 2. Dziennik Maryny Mniszchówny; 3. Śledztwo w sprawie śmierci carewicza Dymitra); D. Buturlin „UcTopia cMyraaro BpeMemi bb Poc-cinw; Kulisz .IIoBhcTU o Łopuch ro^yHOBh m ,Hh-MUTpm CaM03BaHn,h“; Lewitskij „1131. kCTopin Jlate^BMUTpia I-    Kor.ąa u kIimb óhjib o6pa-

meHB BB KaTOJUWeCTBO X?*' (w vXpucT. xIt6-Hie* 1883 r.); tenże .Jlace^uMHTpiS I k&kb npo-naraH^HCTB icaTOjmuecTBa bb MockbIi* (Peterab. 1886); Dobrotworskij .Kto ólijib nepBufi JlaceAH-imTpii?” w .BhcTH. 3ana^;. Focciu* (1886 roku); Biełow ,06b ncTopnu. SHauernu pycc. óonpcTBa flo KOHU,a XVII b. “ (Petersburg 1886); Bestużew Riumin „OÓ3opB coÓHTii CMyTflou aiioxn* w „JKypH. Miih. Hap. IIpocs." (1887 r.); Płatonow ,jlpe-BHepyccKia noBhciH u CKa3ama o cmythomb Bpe-mchh" (Petersb. 1888). Pierling wydał w r. 1878 .Romę et Demetrius* a posiada nowe dokumenta, jeszcze nie wydrukowane. Niezadługo zapewne u-kaźe się monografia, wzbogacona materyałami ze szwedzkich archiwów, d-ra Aleks. Hirscbberga. Portret D-a według sztychu współczesnego Łukasza Kilianusa w Augsburgu (r. 1606) i podobizny podpisu D-a w przy toczonem wydaniu Ustr jałowa. Życie D-a dostarczyło treści do paru utworów poetycznych. Fr. Schiller nakreślił plan i niektóre ustępy dramatu „Demetrius"; poeta czeski Mi-kowec spożytkował pomysły Schillera i wydał tragedyę „Dim. Iwanowicz* (Praga 1856 roku). Puszkin w znakomitym poemacie dramatycznym .Borys Godunow", idąc za Karamzinem, nakreślił postać D-a. T. Bułharyn wydał powieść (po ros.) „D. Samozwaniec*, przełożoną na polski. K- Kr* Dymitr „Samozwaniec* II, pretendent do tronu mosk., zwany .Worem* czyli .Złodziejem Tuszyńskim”. Po zamordowaniu D-a Sam. I Moskwa, bez udziału kraju, okrzyknęła carem Wasila Szujskiego. Wybraniec podpisał zobowiązanie, źe będzie przestrzegał sprawiedliwości i nie będzie sądził bez bojarów. Manifestami—bojarowie z ludem Moskwy od siebie, car od siebie — zawiadomiono naród, źe „Otrepiew” opanował był władzę przy pomocy szatana i otumanił wszystkich czarami. Rozesłano odezwę b. caiowej Marty, potwierdzającą samozwańsiwo D-a. Odezwy te sprawiły po za Moskwą dziwne wrażenie: lud, sympatyzujący z zabitym carem, dochodził do wniosku, źe Szujskiemu i Moskwie nie można wierzyć, bo przecie tak niedawno głosili oni wbrew przeciwnie; źe jeśli był czarodziejem, to może potrafił uniknąć śmierci; uważano prżytem obiór Szujskiego za nieważny i obawiano się złych skutków ograniczenia władzy carskiej. Wielu bojarów zazdrościło Szujskiemu, uważając się za równie godnych korony. Dodać należy rozhulanie się w latach poprzedzających koznetwa i innych żywiołów rozkładowych, niechętnie wracających w karby ładu społecznego. Już w parę miesięcy po objęciu tronu przez Szujskiego rozeszły się wieści, że car D. żyje. Głosił tak stronnik zabitego, Mołczanow, który zbiegł do

Polski. W Moskwie przypominano sobie, źe trup cara wystawiony był na widok publiczny w masce na twarzy: może to nie był D.? Nie pomogło u-roczyBte sprowadzenie zwłok carewicza z Uglicza do Moskwy: przecież kiedyś Szujski świadczył, źe carewicz nie był zabity. Kniaź Grzegorz Szachow-skij, także stronnik cara D-a, wojewoda w Puty-wlu, zapewniał, źe zamiast cara zabito Niemca, że D. ukrywa się do czasu. Powstała Siewiersz-czyzna; miasta wypowiadały posłuszeństwo; wyglądano D-a. Poseł Szujskiego, wyprawiony do Polski, odkrył, źe Mołczanow przebywa u Mnisz-chów; ale sam Mołczanow nie wystąpił w roli samozwańca. Ukazały się w Moskwie odezwy Sza-chowskiego: zapowiadano przybycie D-a na nowy rok. Zbrojne powstanie znalazło przywódzcę: Bo-łotnikow, prosty chłop moskiewski, wykupiony z niewoli tureckiej, wracał przez Polskę; porozumiał się z Szachowfckim i zapowiadał na pewno D-a; motłoch wszelkiego gatunku garnął się pod znaki Bołotnikowa. Pobito wojska carskie; powstała Tuła, Kaługa, Orzeł i in.; przyłączyła się szlachta rjazańska z dzielnym Prokopem Lapuno-wem; poruszyły się odległe prowincye wschodnie, Perm, Wiatka, nawet Astrachań. W paźdz. 1606 roku stał już Mołczanow pod Moskwą, rozrzucał odezwy. Ale D-a nie było. Widząc oszustwo, szlachta z Lapunowem opuściła powstanie; młody Skopia Szujski, siostrzeniec cara Wasila, zadał powstańcom klęskę. Bołotnikow zamknął się w Kałudze, pisał na Ukrainę, żądając .jakiegokolwiek D-a“. Szukano. By przewlec sprawę, Szachow-ski sprowadził do Putywla Piotra, samozwańczego syna Peodora Iwanowieża (ob.); zbiegły się tłumy kozaków, .wynalazców* Piotra. W grudniu 1607 r. wojska carskie obiegły Kaługę; po czterech miesiącach oblężenia powstańcy zadali im sro~ motną klęskę. W Tulę zjechali się Bołotnikow i Szachowski z Piotrem; w maju 1607 r. obiegł ich Szujski. Wodzowie buntu blizcy byli zguby; lud natarczywie i groźnie pytał o D-a. Zjawił się nakoniec dawno oczekiwany. Pochodzenie jego jest nieznane. Jedni mienią go jakimś Bohdanem z Litwy; inni — Maciejem Wierowkinem ze Staro-dub8; inni — jakimś Iwanem; jeszcze inni — synem

kn. Kurbskiego, wychodźcy za Iwana IV; według niektórych, miał być przechrztą z Żydów; to znów —synem popa. Umiał dobrze po wielkorusku, mówił po polsku; z postaci ani charakteru niepodobny do pierwszego samozwańca, okrutny, zuchwały, chytry i rozpustnik. Według jednej kroniki ruskiej, był on rodem ze Starodubs; przeniósł się na Białoruś, uczył dzieci w Szkłowie, potem w Mohilewie u popa; następnie udał się do Pro-pojska i tam, podejrzany o szpiegostwo, podał się za bojara Nagiego, wuja carewicza D-a; starosta propojski kazał go odprowadzić za granicę mo -skiewską. Twierdzono, że wyprawiła go Mnisz-chowa przez swego agenta, Miechowieckiego. W Sie-wierszczyźnie rzekomy Nagi zapowiadał przyjazd D-a; w Starodubie, przyciśnięty do muru przez zniecierpliwionych mieszkańców pytaniami co do .siostrzeńca* i zagrożony torturą, przyznał się, źe

K. Kr.

Dymitr „Samozwaniec" III, pretendent do tronu mosk. Jedna z kronik wielko-ruskich zapisała pod r. 1611: „Przyszedł do lwangrodu z Moskwy, z za rzeki Jauzy, dyakon Sidorka (—Izydorek)

1    nazwał się carewiczem Dymitrem (28 marca)*. Kronika pskowska nazywa go „ostatnim złodziejem z Nowogrodu⁴*. Skądkolwiek był, dość, że wystąpił w Pskowie. Moskwę, zajętą przez Polaków, oblegali wówczas kozacy. Część ich zawiązała stosunki z samozwańcem i złożyła przysięgę

2    marca 1612; pod naciskiem strachu uznali go także niektórzy ze szlachty „dzieci bojarskich⁴⁴, strzelcy i bojar, kniaź Trubeckij. W maju tegoż roku uciekł z Pskowa z kniaziem Chowańskim, ale Pleszczejew namówił kniazia, żeby wydał samozwańca; jakoż w lipcu wyprawiono go do Moskwy i tam zapewne stracono.

Dymitr (Daniel) Tuptało, święty, metropolita rostowski (* 1651 r. w miasteczku Makarowie, o wiorst 40 od Kijowa—f 1709 w Rostowie). Bj ł synem kozaka z pułku kijowskiego, który pierwotnie służył w Polsce, a potem Moskwie; mająo lat jedenaście, oddany był do kollegium w Kijowie, w którem przebył tylko trzy lata, od 1662 do 1665; potem osiadł w monasterze Cyrylla pod Kijowem i tam w r. 1668 przyjął suknię zakonną z rąk Igumena Melecyusza Dzika, zmieniwszy imię chrzestne Daniel na Dj mitra. W ciągu lat siedmiu, w tym klasztorze spędzonych, D. wszedł w blizką zażyłość z takimi przedstawicielami duchowieństwa

nie jest wujem D-a, lecz — samym D-em. Mieszkańcy Staroduba uwierzyli; rozesłano manifesta; gromadziły się tłumy; Miechowiecki zaczął wzywać przez listy szlachtę polską do zemsty za rzeź moskiewską i wkrótce zebrał kupę wałęsającego się źołnierstwa. Do najzuchwalszych i najwaleczniejszych należał Litwin, M. Lisowski, awanturnik, obarczony wielu wyrokami sądowemi. Z temi siłami na odsiecz Tulę iść jeszcze nie mógł; w październiku 1607 r. zdobył ją Szujski. Siły Samozwańca rosły; był już pizy nim Zarucki, ataman kozaków dońskich; odniesiono parę zwycięstw. Ale Polacy myśleli głównie o łupach; Samozwaniec poznał swe położenie, próbował uciec — zatrzymano. Przezimował w Orle. Przybył z Polski kniaź Rożyński, objął zamiast Muchowieckiego naczelne dowództwo. Zwycięstwo jego w kwietniu 1608 r. (pod Bołchowem) otworzyło drogę do Moskwy. Samozwaniec odezwami burzył pospólstwo przeciw panom, uprawniał wszelkie bezprawie. D. 1 czerw, zatoczył obóz w Tuszynie o 15 wiorst od stolicy; miał do 7 000 Polaków, około 10 000 kozaków i kilkadziesiąt tys. zbieraniny. Pod samą Moskwą poniósł porażkę, ale Szujski nie śmiał uderzyć, a Polacy nie opuszczali samozwańca. W czerwcu przyjechał głośny starosta uświacki, Jan Piotr Sapieha. Rozejmu, zawartego w tym czasie między Szujskim a Polską, nie uznano w Tuszynie. Prze chwycono Marynę z ojcem, wracających z niewoli moskiewskiej do kraju. Mniszech, olśniony hoj-nemi obietnicami, nakłonił córkę do uznania samozwańca za męża. Dano im ślub potajemnie (przed przybyciem do Tuszyna, czy też później). Stanowisko samozwańca wzmocniło się. Ale partyzanci polscy działali na swoją rękę, dla swoich widoków; pierwszy Sapieha ruszył w celach rabunku na Ławrę Troieką; inne oddziały poszły na Włodzimierz, Rostów, Twer, Jarosław, Kostromę i t. d.; hetman Rożyński trząsł wszystkiem; w Tuszynie nastało rozprzężenie. W styczniu 1609 r. Mniszech pożegnał córkę i udał się do kraju. Łu-piestwo i swawola band, występujących pod hasłem samozwańca, zaczęły odwracać od niego nawet pospólstwo; prowincye północne powstawały. Tymczasem Szujski zawarł przymierze ze Szwe-cyą. Ławra Troicka broniła się mężnie; Skopia -Szujski z posiłkami szwedzkiemi odpędził stamtąd napastników, zagrażał obozowi tuszyńskiemu. Ale partyzanci polscy nie dbali o samozwańca; położenie jego stawało się grcźnem. Uderzył weń cios straszny: przymierze Moskwy ze Szwecyą poruszyło Zygmunta III, który we wrześniu 1609 obiegł Smoleńsk; posłowie królewscy przybyli do Tuszyna z żądaniem, żeby Polacy opuścili Samozwańca. Układano się bez niego. W lutym 1610 uciekł w przebraniu chłopskiem do Kaługi. Tu, bez Polaków, czuł się swobodniejszym, otoczył się wy-stawnością, pił i hulał bez miary. Polacy tuszj ń-scy po większej części przeszli na stronę króla. Chciano zatrzymać Marynę, ale uciekła do Kaługi. W marcu 1610 Rożyński spalił obóz w Tuszynie. Moskwa odetchnęła; Skopin wjechał uroczyście do stolicy, ale w kwietniu zmarł nagle. Zwycięstwo

Żółkiewskiego pod Kłuszynem 4 lipca zachwiało tronem Szujskiego, ożywiło nadzieje samozwańca. D. 17 lipca strącono z tronu Szujskiego. Samozwaniec wyszedł z Kaługi, połączył się z Sapiehą i Btanął pod Moskwą, w Kołomeńskiem: liczył na to, że teraz obiorą go carem. Do Zygmunta wyprawił poselstwo z oświadczeniem przyjaźni i hoj-nemi obietnicami, jeżeli tron otrzyma. Pospólstwo w Moskwie sprzyjało mu, obawiając się Zygmunta; ale bojarowie bali się samozwańca i 27 sierp, uznali królewicza Władysława za cara. Samozwaniec cofnął się do Kaługi. Kiedy polityka Zygmunta i jego stronników w Moskwie wzbudziła obawy i niechęć między ludem, raz jeszcze szala przechylać się zaczęła na Btronę samozwańca: Kazań i Wiatka oświadczyły się po jego stronie, rozesłały odezwy w tym duchu. Ale samozwaniec już nie żył: 11 grud. zamordował go ochrzczony Tatar, UruBOW (ozy Arasłan), przez zemstę za zniewagę osobistą, czy też za to, że samozwaniec skazał był na śmierć cara Kasimowskiego, który myślał przejść do Zygmunta. Pochowany w katedrze w Kałudze. Wkrótce Maryna powiła syna Iwana-, mieszkańcy Kaługi i Zarucki okrzyknęli go carem. — Osobnych o nim monografij niema. Różne szczegóły musi zawierać nie wydany pamiętnik Jana Piotra Sapiehy, przechowujący się w Szwecyi (w Skokloster). Dyaryusz Sapiehy w przekładzie ros. w „Cum* OreueeTBa* r. 1858. Podobizna podpisu samozwańca w Ustrjałowa „CKa3ama C0BpeMeHHHK0BT»“. Dokument oryginalny (nadanie Tarle) z pieczęcią w zbiorach kórnickich.

K Kr.

Białoruskiego, jak metropolita kijowski, Józef Tu-kalski, arcybiskup czernihowski, Łazarz Baranowicz, i Melecyusz Dzik, którzy mocno obstawali za samodzielnością kościoła małoruskiego i niezależnością jego od patryarchy moskiewskiego. W r. 1675 przeniósł się D. do monasteru guatyńskiego pod Przy lukami, a stamtąd do Czernihowa, skąd w roku 1677 udawszy się na Litwę, zaprzyjaźnił się z biskupem białoruskim, Teodozym Bazylewiczem, zwolennikiem Polski. Rok 1678 D. przepędził częścią w Wilnie, a częścią w Słucku, po śmierci zaś Bazylewieża wrócił do Czernihowa. Potem zamieszkał w Baturynie, na dworze hetmana kozackiego Samojłowicza i w r. 1682 zo tał igumenem monasteru baturyńskiego; wkrótce wszakże złożył swój urząd, wyjechał do Kijowa i osiadł tam w Ławrze Peczerskiej, gdzie w r. 1684 rozpoczął wielkie swoje dzieło „Czeti-Minei“ (żywoty świętych), nad którem lat 20 pracował. W r. 1686 przyjął powtórnie przełożeństwo w Baturynie, ale w 1692 znów je opuścił i osiadł w drukarni Ławry kijowskiej, aby spokojnie pisać dalej żywoty świętych. W ostatniem dziesięcioleciu w. XVII był przez czas krótki igumenem, to w Głuchowie, to w monaste-rse Cyrylowskim, to w Jelcu, a w r. 1701 otrzymał nominacyę na metropolitę syberyjskiego; lecz zaniemógłszy w drodze, wyjednał u Piotra W. pozwolenie na pozostanie w Moskwie, w roku zaś 1702 został zamianowany metropolitą rostowskim, i po siedmiu leciech żarliwej a dobroczynnej pracy na tern stanowisku bogobojny żywot zakończył, w r. zaś 1757 zaliczono go w poczet świętych. Pozostały po nim dość liczne pisma kaznodziejskie, polemiczne, historyczne i dramatyczne. Polemiczne wymierzone były głównie przeciwko tak zwanym roskolnikom („Po3hckł o pacKOJitHnuecKofi ÓpflHCKofi Bńpfc); do historycznych, oprócz „Czeti Mineiu, należą: .JlhTomiCb otb Haua.ua MipoÓHTiff £0 P. X.“; i katalog metropolitów kijowskich. Po małorusku napisał „jjiapiyarB* (Pamiętniki codzienne) oraz kilka misteryów wierszem, z których naj-lepszem jest o Bożem Narodzeniu. Największem wszakże powodzeniem cieszyły się Żywoty świętych, które w w. XVIII miały 10 edycyj (najnowsza w r. 1855). Pierwsze wydanie zbiorowe dzieł D-a ukazało się w r. 1786; późniejsze 1838 — 1842 i 1849.—„SEijHKjroii. CnoBapŁ “    *

Dymitrowioz Ludomir Franciszek (* d. 14 sierpnia 1844 roku, w mieście Jędrzejowie, gub. Kieleckiej). Po ukończeniu nauk w Pińczowie w r. 1862, kształcił się w malarstwie pod kierunkiem swego dziada, Antoniego Pyzowskiego, następnie od 1867 u prof. Gersona i Kossaka. W r. 1870 pracował jako rysownik techniczny przy warsztatach kolejowych drogi żelaznej warszawsko-wiedeńskiej, gdzie w zetknięciu z rzemieślnikami zauważył w nich brak znajomości rysunku. To pobudziło go do wytworzenia metody nauki rysunków w zastosowaniu do rzemiosł. Badając różne metody i systemy, oraz szkoły za granicą w tym kierunku, w r. 1876 został powołany do wykładów rysunku w nowo otworzonej szkole technicznej drogi żelaznej warszawsko-wiedeńskiej, następnie zaś w innych zakładach naukowych, nakoniec przy otwarciu Sal kopij przy Muzeum rzemieślniczem w Warszawie, wezwano D-a do współpracownictwa, jako ich artystycznego kierownika. Myślą przewodnią D-a w pracy na polu wychowawczem było uszlache-tnienienie rzemiosła przez Bztukę. W chwilach wolnych od zajęć zawodu nauczycielskiego D. oddaje się malarstwu perspektywicznemu, o ozem świadczą umieszczane na wystawach warszawskich prace tego rodzaju, jako to: Wnętrze kościoła Jędrzejowskiego, katedry św. Jana, salonów pałacu Łazienkowskiego, klasztoru Częstochowskiego, z całym szeregiem widoków zebranych do albumu „ Pamiątka z Jasnej Góry w Częstochowie", wydanego w r. 1896 przez firmę Gebethnera i Wolffa. D. znany

w,

*ig. 141. Dymitrowicz Ludomir.

jest również jako rysownik do pism obrazkowych warszawskich; „Kłosy,, i „Tygodnik illustrowanyu mieszczą w sobie mnóstwo rysunków, wykonanych przez D-a.

Dymka, gatunek drobnej cebuli.

Dymnica (Fumaria Tourn.), — rodzaj roślin z rodziny Dymnico watych (Fumariaceae). Jest to roślina zielna, mniej więcej na 1 stopę wysoka, o łodydze gałęzistej, liściach barwy sinawej, podwójnie pierzasto - szczepnych, z bardzo wązkiemi ostatecznemi łateczkami, wskutek czego z daleka wyglądają jak słupki dymu (stąd nazwa). Kielich 2 działkowy, korona 4-płatkowa, z kształtu przypominająca 2-wargową (górny płatek z o-strogą); pręcików 2, każdy z 3-ma pylnikami, słupek jeden. Owoc — kulista nie pękająca łuszczyn-ka z 1 nasieniem. Rozmaite gatunki D-y rosną

B. D.

Dr J. P.

S. K.

8. K.

S K.

przeważnie po polach, rzadziej w ogrodach, należą do liczby chwastów; zawierają gorzką substancyę (fumarynę); bydło ich nie jada. Użyteczną jest jedynie D. pospolita (F officinalis L.), o kwiatach purpurowych, na końcach czarniowo - czerwonych i owockach w wierzchołku nieco wyszczerbionych. Zawiera więcej fumaryny, niż inne gatunki, i używa się jej (Herba Fumariae), w postaci ziółek lub wyciągu, jako środka leczniczego, przeciwko wysypkom skórnym, hemorroidom, zaparciom stolca itp., a także do barwienia na kolor żółty i zielony.

Dymnicki Józef (* w r. 1826 w Frysztoku [pow. Jasielski]) współczesny lekarz polski. Nauki przygotowawcze odbył w Jaśle, Rzeszowie i Przemyślu, następnie w r. 1850 zapisał się na wydział lekarski w Krakowie, a ukończywszy go jako doktor medycyny w r. 1855, przez rok był asystentem w klinice położniczej. Przesiedliwszy się w r.

1857    do Królestwa Polskiego, przez czas krótki zajmował się wykonawstwem lekarskiem w Izbicy na Kujawach, od r. zaś 1858 jest lekarzem zdrojowym w Busku. Najważniejszą z prac jego jest: .Busko i jego zdroje* (Warszawa 1860); oprócz tego ogłosił jeszcze wiele pomniejszych w różnych wydawnictwach peryodycznych; począwszy od roku

1858    wydaje corocznie Sprawozdania z chorób leczonych w Busku.

Dymnik, otwór W dachu do światła, z nakryciem (daszkiem).

Dymy, w znaczeniu kominów, jako otworów w murach do odprowadzania dymu z budynków mieszkalnych, w terminologii prawa publicznego polskiego oznaczają jednostki zasadnicze do podatku od nieruchomości, zaprowadzonego przez prawo sejmowe z r. 1629.—Ob. Po dymne.

Dymówka, ob. Jaskółka.

Dyna, jednostka Biły w układzie miar bezwzględnym, którego jednostkami zasadniczemi są: centymetr, gram, sekunda, albo krócej, w układzie COS. D. więc jest to siła, która, działając na masę jednego grama, nadaje jej w ciągu sekundy przyśpieszenie czyli przyrost prędkości, równy 1 centymetrowi. W technice i życiu zwyczaj nem za jednostkę sił uważać zwykliśmy kilogram, funt, w ogólności ciężar pewien; ciężar bowiem danej masy przedstawia siłę, z jaką na masę tę działa przyciąganie ziemi. Pod wpływem przyciągania tego (ob. Ciężkość) każda spadająca masa posiada w końcu pierwszej sekundy spadku prędkość 9.81 metra czyli 981 centymetrów. Ciężar zatem czyli siła jednego grama przedstawia siłę 981 dyn, a ponieważ masa jednego kilograma zawiera 1000 gramów, siła przeto kilograma wyraża się przez 981000 dyn w układzie CGS. D. zatem jest jednostką stosunkowo drobną; jednostki wyższe są: kilodyna czyli tysiąc dyn, i megadyna czyli milion dyn. Megadyna więc niewiele tylko przenosi siłę jednego kilograma.

Dynabnrg, Dyneburg, ob. Dźwińsk.

Dynamene, nazwa planetoidy 200, odkrytej przez Petersa w r. 1879. Ob. Planety.

Dynametr, albo A u x o m e t r. przyrząd do o-ceny stopnia powiększania lunet, ob. Luneta.

Encykl Powsi. Uluttr Ze«z 186 T 17-tyi

Dynamida, atom materyi ważkiej wraz z otaczającą go atmosferą eteru. Nazwa ta jest w o-gólności rzadko używana; wprowadził ją Redten-bacher, który na podstawie wzajemnego między takiemi D-mi działania oprzeć chciał cały system fizyki mechanicznej w rozprawie: „Dynamidensystem, Gnindziige einer mechanischen Physik* (1857).

Dynamika (z gr. dynamis=siła), część mechaniki, obejmująca ogólną naukę o ruchu (ob.). Jest to dział ogólniejszy i rozleglejszy od statyki, czyli nauki o równowadze; stan bowiem równowagi ciała uważać można za szczególny przypadek ruchu, gdy przyśpieszenia i prędkości nikną. Pogląd ten usprawiedliwia się nawet ze stanowiska analitycznego; zasadnicze bowiem związki matematyczne D-i, gdy w nich przyśpieszenia zrówna my do zera, przechodzą w równania, wyrażające warunki równowagi. Co do historyi i literatury D-i ob. Mechanika. W dziełach angielskioh nazwy D-i używa się zwykle w przyjętem u nas znaczeniu mechaniki, gdy nasza D. nazywa się tam często cynetyką.

Dynamika W muzyce, oznacza stopniowanie siły tonu. Różnorodność tej siły jest jednym z najgłówniejszych środków, jakiemi posługują się dobrzy wykonawcy, w celu wywarcia wrażenia na słuchaczach. Owa różnorodność siły wytwarza się najczęściej albo przez kontrastujące z sobą zestawienie forte i piano, albo przez stopniowe wzmacnianie lub zmniejszanie siły tonu, t. j. przez crescendo i decresoendo. Wogóle D., zarówno w muzyce instrumentalnej, jak i wokalnej, zasadza się na użyciu kontrastów i siły tonu, większej lub mniejszej energii w akcentowaniu zdań muzycznych, wyraźniejszego bądź delikatniejszego uwydatnienia rytmiki i t. d.    K Po1

Dynamind, Diinamiinde, ob. Dyament.

Dynamit. Siła wybuchowa t. zw. n i t r o g 1 i c e r y-ny (ob.)t przewyższająca wszelkie znane przednią ciała eksplodujące, spowodowała próby zastosowania jej jako środka rozrywającego w górnictwie, w budowach ziemnych i t. p. Ponieważ jednak użycie tego ciała, a nawet samo przechowywanie go w większej ilości grozi strasznem niebezpieczeństwem, wkrótce zatem po pierwszych próbach zostało ono zarzucone, a w kilku państwach — zabronione przez prawo. Daleko mniejszy stopień niebezpieczeństwa przedstawiają mieszaniny nitrogliceryny ciałami obojętnemi; t. np. probowano przechowywać i przenosić nitroglicerynę w roztworach, w rozmaitych cieczach (najlepiej w spirytusie drzewnym), a do użycia—wydzielać z roztworu np. za pomocą dolania wody. W wielu wszakże razach niedogodność użycia nitrogliceryny polega na jej konsystencyi ciekłej. Nobel w r. 1867 usunął tę niedogodność przez wprowadzenie w użycie mieszanin, złożonych z nitrogliceryny i ciał obojętnych sypkich, np. pewnych gatunków glinki, popiołu z węgli kamiennych, a przedewszystkiem ziemi okrzemkowej. Ta ostatnia, przez swoją własność wciągania w siebie znacznej ilości nitrogliceryny bez utraty stałej konsystencyi, nadaje się szczególnie dobrze do celu. Mieszaniny podobne mają tę

s. s,

we-

samą siłę wybuchową, co i zawarta w nich nitrogliceryna: nie eksplodują przecież samowolnie, ale dopiero po wywołaniu w ich masie wstrząśniema za pomocą iskry elektrycznej albo kapiszona. Bywają używane w postaci nabojów i w obecnej chwili są nadzwyczsj ważnym środkiem eksploata-oyi w przemyśle górniczym. Mieszanina, złożona z a/₃ na wagę nitrogliceryny i ¹f₃ ziemi okrzemkowej, jest znana pod nazwą D-u.

Dynamizm (filozofia), od grec. wyrazu dynamie (6óva[uę=siła),oznacza w historyi filozofii teorye lub systemata filozoficzne, oparte na pojęciu siły, akcyi a więo ruohu, jako głównej zasady bytu, lub źródła zjawisk wszechświata. Że zaś pojęoie siły (ob.) różne ma w historyi filozofii znaczenie i że z niem wiążą myśliciele różne fazy objawu tej siły, więc i D. nie zawsze oznacza teorye i systemata identyczne, a nawet wyznawcy D-mu w jednym z zakresów zjawisk świata mogą być głosicielami wręcz przeciwległych teoryj w innym zakresie tych zjawisk. Tak np. Goethe sam się tem chlubił, że był wyznawcą D-u w kosmogonii, a teistą odnośnie do świata moralnego. Nie idzie zatem, aby tacy połowiczni wyznawcy D-u byli konsekwentni, ale jakiż systemat filozoficzny jest nieomylny? Dla tych przyczyn nie da się, ani postawić jednej dokładnej normy dla pojęcia D-u filozoficznego wogóle, ani, co zatem idzie, nakreślić historyi teoryj i systematów D-u filozoficznego, płynącej tak równem korytem chociażby, jak np. historya systematów materyalistycznych.

Dla wytłómaczenia materyi i wszelkich jej przeobrażeń, dwie są hypotezy. Według jednej ma-terya składa się z atomów, a przynajmniej z sub-stancyi jednorodnej, mniej więcej podzielnej, wszystkie zaś doatrzegane w niej zmiany, rozmaitość ciał i zjawisk, pochodzą z rozmaitych ruchów, jakim ulegają drobinki, czy ruch pochodzi od jakiego demiurga, czy też z przyczyn nieznanych. Według drugiej, materya składa się z sił połączonych z substancyą, albo też one-to same stanowią sub-stancyę, a gra tych sił, pod wpływem pewnych praw, wytwarza rozmaitość i całokształt natury. Tym sposobem, pierwsza hypoteza zapatruje się na świat jako na wytwór mechaniki; Bkąd fizyką albo filozofią mechaniczną nazywa się wszelka doktryna, która samym tylko ruchem cząsteczek pierwiastkowych wszystkie zjawiska świata usiłuje tłó-maczyć. Druga, opierająca się na siłach, tkwiących w materyi, niby w swem ognisku, jest hypo-tezą dynamiczną i otrzymuje nazwę D-mu. Wiele Błynnych systematów podchodzi pod jedną lub drugą, począwszy od czasów najdawniejszych. Jakoż: Tales, Ferecydes, Anaksymenes, Dyógenes z Apolonii, Heraklit i wogóle wszyscy przyjmujący jeden tylko żywioł, wodę, powietrze, ogień, musieli oczywiście różność ciał i zjawisk wytłómaczyó wnętrznym żywiołu tego przymiotem. Tymczasem Anaksymander, a zwłaszcsa Auaksagoras, dla utworzenia świata wymyślili swe niezliczone homeome-rye, zostające w nieustannym ruchu. Najdoskonalszym jednak typem filozofii mechanicznej w starożytności jest atomizm Leucyppa, Demokryta i Epikura. Podobnież w czasach nowszych fizyka Dekarta jest zgoła mechaniczną; przeciwnie, filozofia Leibniza stanowi najzupełniejszy D., nie tylko w fizyce, lecz i w psychologii: jego monady siłami są, materya z monad się tylko składa, przestrzeń nawet nie ma nic realnego. Dusze również monadami są czyli siłami, nie zaś, jak u Dekarta, subBtancyami myślącemi. Jako nader wydatny przykład filozofii dynamicznej, wskazać można teo-ryę Boskovicha (attrakcya i repulsya, ob. Bosco-vich). I najnowsi nawet systematycy, prowadzący dalej w krytyczniejszy sposób doktrynę mate-ryalistyczną, przejąwBzy ją od filozofii XVIII wieku (Moleschott, Buchner, Vogt), stoją na gruncie tych dwóch hypotez mechanizmu i dynamizmu; tylko hypoteza atomów służy raczej za środek ekspozycyjny, za postulat, niż za opinię stanowczą, mającą wartość bezwarunkową; tak samo jak siły, dla wielu spółczesuych fizyków, są tylko słowami lub hypotezami dogodnemi dla tłómaczenia i stu-dyowania zjawisk. Najczęściej też obie hypotezy .materya i siła" jednoczą się w wykładach i teo-ryach tak fizyków, jako i filozofów; boć rzeczywiście, D. nie wyklucza mechaniki, a mechanika wywołuje D., niby swe uzupełnienie, czyli, siły materyi objawiają się przez ruch, ten zaś nawzajem domaga się jakiegoś motoru, którego nie wiadomo gdzie szukać — jeśli Boga wyłączymy ze świata— a stąd w teoryach tych, gdy dojść mają do ostatniej w badaniu, a w gruncie naczelnej przyczyny, ukazuje się X, tłómaczące się ograniczeniem umysłu ludzkiego. Mechanistami też przeważnie lub jatro - mechanistami i dynamistami, w przeciwieństwie do witalistów i animistów, nazywają się filozofowie lub fizyologowie, utrzy-mujący, że zjawiska życiowe są tylko wynikiem praw rządzących światem nieorganicznym, tak, iż zjawiska owe tłómaczą oni już to przez samą mechanikę, jak Dekart (automatyzm zwierzęcy), już też, jak F. Hoffmann, przez grę niższych sił natury nieorganicznej. Nareszcie, nazwą podwójnego dynamizmu mianuje się doktryna niektórych fizyologów szkoły Montpellier* Bkiej, według której życie wynika z pierwiastku lub siły swoistej, różnej od duszy czyli żywiołu myślowego.—(Por. art. Witalizm, Zycie). K K*

Jak widać z powyższego pojęcie D-u nie jest jednoznacznem wśród rozmaitych szkół filozoficznych i teoryj naturalistycznyeh. I w czasach obecnych panuje także pod tym względem pewne zamieszanie, a przynajmniej pewna niedokładność przy używaniu tej terminologii. Niedokładność ta wynika z niejasności samego pojęcia siły w filozofii współczesnej. Stąd niejasne często, a czasami nawet wprost sprzeczne określenia terminu D-u, jakie spotykamy w słownikach filozoficznych lub ency-klopedyach. Wogóle przyjętem jest przeciwstawienie D-u mechanizmowi lub atomizmowi, co jednak nie zawsze odpowiada pojęciu D-u w historyi filozofii, i dlatego nie da się stosować do omawianych systematów bez pewnych zastrzeżeń.

I tak naprzykład, zarówno autorowie artykułów o D-ie w Encyklopedyi Brockhausa (wydanie (1895 r.) i Meyera (wydanie 1895), jakiFr. Kirch-ner w „Worterbuch der Philosophischen Grundbe-griffe* (Heidelberg 1890), nie mylą się w zupełności: pierwsi, gdy określają D. jako „teoryę materyi, która, w przeciwstawieniu do atomizmu, nie-działkom (atomom), materyę składającym, nie przyznaje żadnej rozciągłości pierwotnej, ale uważa je jako siły przyciągające i odpychające, wypełniające przestrzeń* (Brockhaus); albo jako „teoryę, która zapatruje się na materyę, jako na uzewnętrznienie się sił, działających we wszechświeoie,w przeciwstawieniu do teoryi mechanicznej, która uważa materyę za masę bezwładną, o tyle tylko czynną, o ile ulega wpływowi ruchu, udzielonego jej z zewnątrz* (Meyer); Fr. Kirchner zaś, gdy powiada: * po dobnie jak mechanizm usiłuje wytłómaczyć wszelkie zjawiska świata komhinacyą położenia i wzajemnej łączności atomów, tak znowu D. kładzie w osnowę zjawisk naturalnych siły jakościowo różniące się, których działanie objawia się jako prawidłowość matematyczna⁴*. Tym sposobem pierwszy z nich przeciwstawia D. atomiz-mo,wi, dwaj drudzy—mechanizmowi. 1) Codo pierwszego, to przeciwstawienie jego o tyle tylko może być cbarakterystycznem, o ile on miałby na widoku jedynie filozofię starożytną, i to wyłącznie pierwiastkową filozofię grecką, w której D. brany jest za jedno z hylozoizmem (ob.). Niema jednak żadnej podstawy do takiego przeciwstawienia D-u i atomizmu w nowszej filozofii, w której pojęcie D-u uzupełnia pojęcie atomistyki, a właściwie pojęcie mechanizmu w zjawiskach świata; od czasu bowiem zachwiania wiary w rzeczywistość przestrzeni (Kant) ruch także traci powoli realną swą rzeczywistość, a pojęcie jego przekształca się w pojęcie siły. D. można przeciwstawiać atomiz-mowi o tyle tylko, o ile D. pojmowany jest jako idealizm w przeciwstawieniu do materyalizmu. Jest to zastąpienie pojęcia atomów materyalnych atomami idealnemi, np. monadami Leibniza lub Her-barta w nowszej filozofii. Tu jednak nie tyle chodzi o centra siły, ile o siłę samą, nie tyle o zma-teryalizowanie lub zidealizowanie atomów, ile o przyczynę ruchu. Nauka współczesna dąży do coraz większego uogólnienia pojęcia materyi lub siły, chciałaby nawet ten dualizm sprowadzić do monizmu; ale przy dążności materyalizowania siły monizm ten ostać się nie może. Bo żeby materyę wyidealizować do najsubtelniejszej nawet formy eteru, zawsze ona będzie substancyą niezależną od

B.ły. Chcąc zaś siłę wynieść do godności absolut u (ob.), potrzebaby wykreślić ze słownictwa filozoficznego pojęcie materyi odrębnej od siły. Takie prawie miałby znaczenie współczesny monizm dynamiczny Herberta Spencera, oparty i poczęści na pojęciu siły jako absolutu, jeśliby go podnieść do wyższej potęgi metafizycznej, to jest jeśliby feno-menalizm zastąpić pandynamizmem. 2) Z powyższego wynika, że przeciwstawienie D-u mechanizmowi jest zrozumialszem, niż przeciwstawienie atomizmowi, chociaż i fu, jak już zauważyliśmy, niema zupełnej antytezy, ale raczej jest uzupełnienie jednej teoryi za pomocą drugiej. Jeżeli Dekarta uważać za ojca mechanicznej teoryi świata w czasach nowszych, to Leibniz będzie dy-namistą par excellence, a jego dynamizm filo-zoficzny będzie właśnie uzupełnieniem mechanizmu Dekarta. Leibniz opierał swoją teoryę D-u na przekonaniu, że nieprzenikliwośó ciał, jako ich własność fizyczna, nie da się uzasadnić samą tylko bezwładnośuią materyi. Szukając bowiem innej, głębszej przyczyny nieprzenikliwości ciał, przychodzi do wniosku, że przyczyną jej jest właśnie siła rzeczywista, czynna, którą obdarzone ciało odpycha od siebie drugie, zbliżające się doń, a nawet sądzi, że jedynie przypuszczeniem istnienia tej siły można wytłómaczyć ruch ciała, spowodowany uderzeniem. Przypuszczenie to Leibniz bardziej je-Bzcze uogólnił, twierdząc, że nietylko w każdej cząsteczce materyi tkwi siła wewnętrzna, ale, że wogóle siła jest istotą samej materyi, a całe istnienie siły tej objawem.

Wszystko to dowodzi, że w pojęciu dynamizmu tkwi zawsze pojęcie siły, a historya D-mu filozoficznego jest właściwie powolnem wyrabianiem i przekształcaniem metafizycznego pojęcia siły. W miarę też jak pojmowanie siły zmienia się w filozofii, i pojęcie D-u filozoficznego ulega też zmianom odpowiednim. Jakkolwiek więc nazwa D-u zastosowaną być może do każdego takiego systematu filozoficznego, w którym pojęcie siły gra pewną rolę, i służyć może za ogólną jego charakterystykę, nie wystarcza jednak do ścisłego określenia jego pojęciowej istoty. I tak dyna mis tą jest zarówno ten, co jako źródło ruchu wszechświata wskazuje jedną siłę (energię) od rzeczy nieodłączną, jak również i ten, co widzi ich kilka i więcej, zarówno więc monista jak i monadysta. Słowem: czy pierwiastkiem bytu jest jedna siła, czy więcej sił, zawsze pojęcie wszechbytu, oparte na pojęciu siły, będzie dynamizmem filozoficznym. Jest jeszcze jedna ogólna cecha, która bliżej nieco charakteryzuje systemata filozoficzne, dające się podciągnąć pod nowoczesne pojęcie dynamizmu filozoficznego. Jest nią mianowicie podkład pan-teistyczny w najogólniejszem, najbardziej metafi-zycznem swem znaczeniu. I tak wszelkie przypisywanie siły jako własności wrodzonej atomom będzie D-em, gdy przeciwnie przypisywanie działania we wszechświeoie sile zewnątrz tych atomów istniejącej, będzie albo atomizmem filozoficznym (grecki atomizm), albo mechanizmem (Descartes), noszącym zawsze w sobie zarodek dualizmu. W miarę jak nauki przyrodnicze starają się oprzeć swoje badania na coraz szerszej podstawie metafizycznej, D. w różnej swej formie cechuje także i nowsze teorye przyrodnicze. Zasadą panującą w nauce współczesnej jest pojęcie materyi jako złożonej z atomów (ob.). Stosując jednak pojęcie siły i iuchu do tych atomów, nauka coraz bardziej idealizuje pojęcie samej materyi i dochodzi nieraz do unicestwienia jej, na miejsce jej stawiając wprost siłę lub ruch. I tak niektórzy badacze-przyroduicy, jak Boscovich, Fech-ner, Faraday, Weber, Zdlluer, pojęcie materyi sprowadzają do pojęcia punktów siły, pewnych jej

s. s.

S. K.

m a -

S. K.

centrów, punktów niemsjących w sobie nio ma-teryalnego, to jest niezależnych od przestrzeni i rozciągłości. Jest to tak zwany skrajny dynamizm, który w nowszych czasach ustępuje powoli miejsca dynamizmowi umiarkowanemu, opartemu także na atomistycznem pojmowaniu ma-teryi, ale zapatrującemu się przytem na materyę jako na masę, obdarzoną, siłą wewnątrz niej tkwiącą. Pogląd ten, który odróżnia materyę od siły, zbliża się tym sposobem nieznacznie do dualizmu. To też nowsi myśliciele z zakresu badań filozoficznych, dla usunięcia dualizmu z pojęcia świata, a jednocześnie w obawie uznania czegobądź za absolut (ob.), mianowali swe poglądy na świat fenomenalizmem (ob). Takim fenomenalizmem jest naprzykład po części systemat Herberta Spencera,— „po części⁻ mówimy, gdyż właściwie jest on dynamizmem m on i styczny m, albo lepiej mo-nizmem dynamicznym: i w jego systemacie bowiem istnieje absolut. Jest nim „Niedoścignione" („The Unknownable"), właściwie „Niepoznawalny", które często występuje też w jego systemaoie jako siła.

Z przyozyny trudności wyżej wyłuszczonych, a napotykanych przy klasyfikowaniu systematów filozoficznych, opartych na pojęciu ruchu i siły, nie mamy też specyplnej historyi D-u filozoficznego. Jeden tylko młody myśliciel, zbyt wcześnie dla nauki zmarły, Ferdynand Papillon, naszkicował zarys historyi pojęć odpowiednich, w pracy, którą śmierć przerwała: „De la Philosopbie moderne dans ses rapports aveo le dóveloppement des Sciences de la Naturę* (Paryż 1875, 2 tomy). Niewy-czerpującym wcale przedmiotu i niesystematycznym, ale pouczającym jest także artykuł Lionela Dauriao, wyrazowi D. poświęcony, w „La Grandę Encyclo-pćdie*.—Co do p o 1 s k i e j literatury w przedmiocie D-u filozoficznego nie możemy pominąć milczeniem dziełka dr. Ludwika Natansona „Teorya jestestw idyodynamicznych" (Warszawa 1883). Natchniony pracą Jędrzeja Śniadeckiego („Teorya jestestw organicznych* T. I, Warszawa 1804), autor zbudował syntezę zjawisk świata, opartą na pojęciu siły jako najnowszego w nauce uogólnienia zjawisk. Jak J. Śniadecki przedstawił w oryginalnem swem dziele obieg materyi poprzez organizmy roślinne i zwierzęce, ciągły jej ruch i przemianę, tak samo zamierzył Natanson dać obraz obiegu i przemiany ruchu. W ostatnim rozdziale wspomnianego dziełka („Wywody transcendentalne* Btr. 108 do 112) autor opuszcza na chwilę specyalnie naukowe stanowisko pracy swojej i kreśli myśli filozoficzne, będące jakby szkieletem nowego poglądu filozoficznego na całość zjawisk wszechświata. Pogląd ten moźnaby nazwać istotnym „D-em filozoficznym", z pojęciem bowiem ciągłej metamorfozy siły, zaznaczonej w zjawiskach świata (mechanizm), łączy autor pojęcie absolutu siły, co, jak zauważyliśmy wyżej, cechuje właśnie D. filozoficzny współczesny i odróżnia go od D-u naukowego, będącego tylko zaznaczeniem zjawisk (fenomenów), samem skonstatowaniem faktu, bez szukania jego źródła czyli przyczyny, to jest bez sięgania dla wyjaśnienia go do samego absolutu. Autor wyraźnie mówi o „prasile*, a potęgę jej porównywa do summy wszystkich Bił, działających we wszechświacie, przyczem skłania się do przypuszczenia, „że wszystkie siły, tak potężne, byłyby emanacyą owej prasiły, której postać pierwotna reprodukowałaby się w stworzeniu rozumnem, w człowieku" (str. J12). Stawiąc siłę psychiczną narówni z in-nemi objawami siły, Natanson przypuszcza, że mogła ona być pierwotnem ogniwem łańcucha zjawisk, owem primurn movens w naturze, a wszelkie inne siły—jej metamorfozą. Ob. art. Dynamizm w nauce, Dynamiczna teorya oraz Kinetyczna teorya, a także Atomizm (filozofia), Energia, Fenomenalizm (filozofia), Mechanizm (filozofia), Ruch, Siła.

Dynamo albo dynamomachina, skrócona nazwa machiny dynamoelektrycznej; skrócenie to wszakże, z innych języków przyjęte, z duchem języka polskiego jest niezgodne.

Dynamoelektryozne machiny, ob. M ag neto-elektryczne i dynamoelektryozne c hiuy.

Dynamometr, ob. Siło mi er z.

Dynarch, ob. D i n a r c h o s.

Dynasta, z grec. Soydonrję = możnowładzca, władzca, mocarz, monarcha dziedziczny (koniecznie). W myśl Arystotelesa oznaczać może tyrana wyrastającego z oligarchii. W czasach nowożytnych wyraz D. używany jest na oznaczenie zarówno założyciela jak i członków dynastyi. Ob. Dyna-steja, Dynastya.

Dynasteja, nazwa grecka (od źródłosłowu siła) jednej z form oligarchii. Cechą tego rodzaju rządu było to, że władza należała do kilku rodów uprzywilejowanych, przekazujących ją dziedzicznie z ojca na syna (co i dziś pozostało ceohą pojęcia, jakie nasuwa wyraz dynastya), następnie, że rody te rządziły bez żadnego oglądania się na jakie bądź prawo, ale wprost osobiście i samowolnie, według formuły: otav apyy], |i7) o vo[xoę, &XV 0^ ap/ovTsę (nie prawo stanowi rząd, ale rządzący). Jest to zatem forma rządu najobszerzlejsza, o której powiedział Arystoteles (Pol. IV, 5), że tak się ma do oligarchii, jak tyrania do monarchii. Do takich rządów należy oligarchia Bachiadów, dwuwieko-wych władzców Koryntu, których strącił Kipselos. Opowiada nam Herodot (V, 92, § 2), że dla uni-knienia wszelkich wpływów obcych, potężny ten ród uprawiał endogamię; t. j. małżeństwo tylko w rodzie własnym (w domu), tak, że bachiada żenić się mógł tylko z bacbiadką i nawzajem. Upadek nawet tego domu historycy przypisują wyłamaniu się zpod owego prawidła: albowiem Kipselos, który wytrącił im władzę, synem był młodej bachiadki ułomnej, której żaden z pokrewnych poślubić nie chciał, tak, iż wyszła za obcego. D-ją też nazwać można rząd w Tebach podczas wojen perskich, rząd, który się zniesławił postępowaniem niepatryotycznem i wprost względem hellenizmu zdradzieckiem. Tebanie, według swego własnego zeznania (Tucyd. III, 62), rządzeni byli won-czas, nie przez arystokracyę poddaną ustawie, ani

przez demokracyę, lecz przez garść oligarchów, którzy w ręce ujęli całą władzę. W pół wieku potem pod rządem takich dynastów pozostawała także Tes-ealia, która podczas wojny peloponeskiej trzymała stronę Sparty przeciw Atenom. — Ob. Grotę: Hist. Grecyi IV, str. 33; Curtius: Hist. Grecyi I, str.

K. K.

322 sq.).

Dynastes. Kirby. Jeden z rodzajów podrodzi-ny Dynastidae, olbrzymich, ohrząszczów, do blaszkor^ogich (Lamellicornia), rzędu owadów tę-gopokrywych czyli ohrząszczowatych (Co-leoptera) należący. Odznacza się on duźemi rozmiarami i osobliwą postacią. Nogi ma długie, o stopkach bardzo długich, silnych. Samiec posiada na głowie róg wydłużony, zwrócony ku przodowi i nieco ku górze, opatrzony na górnej powierzchni tępemi ząbkami, nadto na przedkarczu wznosi się również wyrostek w kształcie bardzo długiego rogu, który zwraca się łukowato ku przodowi i z rogiem na głowie tworzy coś podobnego do szczypców raka. 8am'ca nie ma wcale wyrostków.—Jedyny gatunek D. Hercules, zwany Herkulesem. Zamieszkuje środkową i południową Amerykę. Samiec jest czarny, o pokrywach skrzydłowych, oliwkowo-zielonych, czarno-plamistych; długi na 15 cm.—Samica czarna, brunatnemi włoskami pokryta, długa na 9 cm. Jeden z największych owadów chrząszczo-watych, blisko spokrewniony z naszym nosorożcem czyli Robatyńcem (Oryctes nasicornis), oraz z Goliathem.    A<s-

Dynastya. Monarchia, pod względem sposobu, w jaki tron przechodzi od poprzedzającego monarchę na jego następcę, może być dwojaka, mianowicie: obieralna, czyli elekcyjna, i dziedziczna. W pierwszej panujący monarcha może być w rozmaity Bposób wybierany, np. przez niektóre tylko uprawnione do tego osoby, które mają prawo wyborcze czynne, jak np. przez kurfirstów w dawnem cesarstwie rzymsko-niemieckiem, albo przez wszystkich obywateli, używających praw politycznych, jak np. przez wszystką szlachtę w dawnej Polsce. Tak samo i osoby, które posiadały prawo wyborcze bierne i mogły być obranemi, były rozmaite. W niektórych państwach wybierano je z pośród członków pewnej rodziny, np. w Polsce, w epoce Jagiellonów, z potomków Władysława Jagiełły. W innych ograniczenia takie nie istniały, np. w Niemczech i w Polsce w epoce królów obieralnych. W monarchiach znów dziedzicznych tron przechodził z jednego na drugiego członka pewnej tylko rodziny, według porządku, uświęconego przez zwyczaj lub prawo pozytywne, np. z ojca na syna, z syna na wnuka i t. d. Rodzina, w której tron przechodzi w ten sposób, nazywa się dyna-styą, pierwszy zaś protoplasta, który naprzód władzę objął, bądź wskutek wyboru, bądź w inny sposób, np. uzurpacyi, zawojowania i przekazał ją swoim potomkom, od którego wszyscy jego następcy ród swój wywodzą, nazywany jest założycielem D-i. Obydwa sposoby obejmowania tronu i władzy państwowej istniały od czasu powstania państwa wogóle. Zdaje się nawet, iż dziedziczność tronu w jednej rodzinie czyli D-i

naprzód się wytworzyła z władzy patryarchalne| naczelnika czyli starszego w rodzie, w pokoleniu. Taki charakter przynajmniej noszą najstarsze zna ■ ne H-e w Chinach. Egipcie, Persyi i innych państwach starożytnych. W Średnich Wiekach, kiedy panowało wogóle dążenie do tego, żeby wszystkie publiczne prawa i obowiązki uczynić dziedzicznemi, i władza państwowa stała się dziedziczną u ludów, które się osiedliły na ruinach państwa rzymskiego. W Średnich Wiekach powstało najwięcej D-j obecnie panujących. I w nowszych czasach nawet, które stanowczo oświadczyły się przeciwko dziedziczności urzędów państwowych, przeważa w państwach europejskich zasada dziedziczenia tronu w jednej D-i. Dla tego w wielu państwach po upadku jednych lub wygaśnięciu innych, powoływano na tron nowe D-e. Zdawałoby się, że sposób dziedziczenia tronu tym sposobem mniej zabezpiecza interesy społeczeństwa, aniżeli obejmowanie go "na mocy wyboru. Tym ostatnim bowiem sposobem mogą dojść do władzy ludzie najzdolniejsi, gdy tymczasem w razie obejmowania jej na mocy dziedziczenia często władza przechodzi do nieudolnych zupełnie następców. Tak-by się zdawało ze stanowiska czysto - teoretycznego. Praktyka jednak wykazała, że często i w monarchiach obieralnych byli wybierani niezdolni zupełnie do władzy ludzie, wskutek najrozmaitszych okoliczności. Obieralna monarchia połączona jest z takiemi niebezpieczeństwami lub zgubnemi następstwami, że wobec nich blednie korzyść, mogąca wypłynąć z tego, że od czasu do czasu wybór może paść na zdolnego. W samej rzeczy każdy musi się na to zgodzić, jeżeli wspomni, że walka wyborcza, podniecona namiętnościami stronnictw, lub intrygami państw postronnych, może z łatwością doprowadzić do wojny domowej; że w czasie interre-gnum, bezkrólewia, nic niema pewnego, że nawet potem wybrany król może więcej myśleć o zabezpieczeniu korzyści sobie i swojej rodzinie, aniżeli o dobru państwa. Wybieralność monarchów moź© grozić nawet upadkiem państwa, jak o tern przekonywa święte Rzymsko - niemieckie Cesarstwo i Polska. Przeciwnie D. może być sztandarem,, pod którym zebrać się musi cały naród w chwilach niebezpieczeństwa, w celu np. odparcia nieprzyjacielskiego najazdu. Takim sztandarem była D. Burbonów w Hiszpanii za Napoleona I, chociaż nawet nie zasługiwała na miłość narodu. Ma się rozumieć, że w państwach monarchicznych, w których tron przechodzi dziedzicznie na następców, musi być, w celu usunięcia wszelkich nieporozumień, ustanowiony stały porządek dziedziczenia, wskazujący, który z członków D-i ma prawo do tronu. Porządek ten ustanowiony jest w państwach zachodnio - europejskich w konstytucyach tam obowiązujących. W Rossyi porządek taki u-stanowiony został przez cesarza Pawła I, 5 kwietnia 1797 r. — (Zb. Pr. t. I, wyd. 1827; K. Meyer „O sposobach obejmowania tronu* (Warszawa 1872).    A-⁰

Dynebnrg (Dynaburg), ob. Dź wińsk. Dyngus, ob. Śmigus.

P. Chm.

And. S.

Dynia, ob. Cucurbitaceae.

Dyniewicz Teodor (* we Lwówku 1802 — f 3858), uczył się w gimnazyum poznańskiem i uniwersytecie wrocławskim. Wstąpiwszy 1829 roku do seminaryum w Poznaniu, w rok potem został wyświęcony na kapłana, od r. 1833 był proboszczem w Lubaszu, a od 1851 kanonikiem metropolii gnieźnieńskiej i radzcą konsystorza arcybiskupiego; umarł w Gnieźnie. Zajmował się gromadzeniem dokumentów do dziejów miast, a szczególniej Lubasza, Czarnkowa, Uścia i Wielenia, Wiedzę swoję zuźytkowywał w artykułach pomieszczanych w „Przyjacielu ludu* (1834—1849).p- Chm>

Dyniewicz w., spółczesny ruchliwy księgarz i wydawca, zarówno książek polskich, jak czasopism, mianowicie „Gazety Polskiej “ w Chicago, w Stanach Zjedn. Ameryki Półn.

Dynów, miasto w Galicyi, powiecie Brzozowskim, o 1V₂ km. od lewego brzegu Sanu, śród obszernej doliny rzecznej, otoczonej dość znacznemu wzgórzami, przy gościńcu bitym Przeworsk-Sanok, 263 m. nad p. m. W d. 1 stycznia 1891 r. było tu 416 domów i 2 897 m*oów; w tej liczbie 1 352 męż. i 1 545 kob.; 1 440 katolików rz. obrz., 10Ś unitów, 1351 żydów, 3 innych wyznań; pod względem narodowościowym wszyscy przy spisie podali się za Polaków; obszar gruntów miejskich 10.25 km. Jest tu poczta, telegraf, parafia rz. katolicka, szkoła ludowa, sąd powiatowy. Ludność trudni się rolnictwem i ogrodnictwem, a po-części rzemiosłami. — D. istniał już w XV wieka, zaś w XVI należał do Wapowskich, których grobowce znajdują się w miejscowym kościele. Kościół ten, spalony w czasie wojny szwedzkiej, został odnowiony w 1663 r.

Dyodor Sycylijski, słynny historyk grecki, rodem był z Agyrion, w Sycylii, stąd przydomek S i-keliotes, Siculus. Żył za czasów Cezarai Augusta. Jak sam w przedmowie do historyi swej opowiada, poświęcił 30 lat na opracowanie dzieła, odbywał w tym celu dalekie i niebezpieozne podróże i wyuczył się języka łacińskiego, aby pilnie wyzyskać rzymskie biblioteki i archiwa. Jako wzory, postawił sobie historyków: Eforosa, autora pierwszej historyi powszechnej, i Euhemerosa, który mityczne opowieści tłómaczył w racyonalistyczny sposób i upatrywał w nich historyczne fakta. Głęboko przejęty Szczytnem powołaniem dziejopisarza i wartością historyi powszechnej, w ciągu dzieła nie zdołał dotrzymać przyrzeczenia danego w pięknie napisanym wstępie, Jakoż zbywa mu, wykształconemu w szkołach retorów i w salach bibliotecznych. mianowicie na praktycznem doświadczeniu, na bystrości w pojmowaniu politycznych zatargów i ocenieniu wybitnych osobistości, a wreszcie na krytycznym zmyśle, umiejącym prawdę od fałszu odróżnić. Chybioną jest także analityczna metoda, którą w dziele swem zastosował. Pominąwszy bowiem chwiejne i sprzeczne z sobą znaczenie lat według olimpiad, ateńskich archon-tów i konsulów rzymskich, układ taki nie nadaje się bynajmniej do dzieła, traktującego historyę powszechną, gdyż całość ogólną na drobne cząstki rozrywa, a co parę rozdziałów czytelnika z Grecyi na Sycylię, do Macedonii i do Rzymu przenosi. Stąd też daremnie szukać w D-e jednolitego plann i wewnętrznego związku pomiędzy wydarzeniami historycznemi, jaki w dziełach swych Herodot, Tu-oydydea albo Polibunz po mistrzowsku wykazali. Dzieło D a, noszące słusznie tytuł Biblioteki historycznej, ponieważ najrozmaitsze dzieła historyczne, chociaż tylko w wyimkach, podaje, składało się z 40 ksiąg. Wstęp tworzy t. zw. archeologia, t. j. przedstawienie starodawnych mitycznych czasów w 6 księgaoh. Trzy pierwsze obejmują historyę wstępną barbarzyńskich ludów: Egipcyan (ks. I), Assyryjcsyków, Medów, Persów, Indów, Scytów, Hyperborejów, Arabów (ks, II), Etyopów, Afrów, Atlantów (ks. III). Trzy następne mieszczą mityczne czasy greckie; księga V poświęcona wyłącznie mieszkańcom wysp. Z tych sześciu ksiąg w oałości tylko pięć pierwszych doszło czasów naszych; z szóstej, zawierającej dzieje bogów, objaśnione według historycznego systemu Eubemerosa, dochowały się nieliczne szczątki. Właściwą historyę dzieli dalej D. na dwie główne części, i tak: starsza obejmuje czasy od wojny trojańskiej aż do śmierci Aleksandra (ks. VII — XVII), a nowsza— dzieje powszechne od Aleksandra aż do wojen Ce zara z Gallami (ks. XVIII—XL). Z tych części, właściwie historycznych, dochowała się do naszych czasów zupełnie tylko druga dekada (ks. XI— XX), rozpoczynająca się wyprawą Kserksesa na Grecyę, sięgająca aż do wojny z Antygonom, a więc dzieje starożytne od r. 480—312 przed Chr. Prócz tego pozostały znaczne cząstki Dyodorowpgo dzieła w wyciągach Focyusza, z dziesięciu ostatnich ksiąg, pomiędzy temi bardzo ciekawy, w antysemickim duchu skreślony, rozdział o Żydach (księga XXXIV, 3); dalej w wyciągach Konstantyna Porfirogenety, odkrytych w bibliotece watykańskiej przez kardynała Angelo Mai, a wreszcie w cytatach Euzebiusza i bizantyjskich historyków, jako to Synkellosa, Tratzesa i Eustatyusza. Styl D-a nie ma nio oryginalnego, a chociaż bizantyjscy pisarze chwalą jasność jego i przezroczystość, to pochwałę taką odnieść wypada do Szczególnej predylekcyi ku prototypowi kronikarzy średniowiecznych, jaki stanowiło właśnie D-a dzieło. W istooie styl jego jest monotonnym, nużącym regularnie powtarzającemi się formułkami, przy przejściach z jednego tematu do drugiego, a wprost oszpeconym błędami z powodu nadużywania rzeczowników umysłowych, których poprawny język grecki pilnie się wystrzegał. Natomiast przyznać mu wypada gładkość i przystęp-ność w wysłowieniu. Chociaż jednak D. sztuką swą dziejopisarską wcale nas nie zachwyca, chociaż znajdujemy w nim liczne błędy i niedokładności w podawaniu faktów dziejowych, wynagradza przecież wszystkie owe braki obfita treść dzieła jego. Historya D-a zastępuje naszym czasom zaginione liczne, znakomite dzieła historyczne, z rychlejszej epoki pochodzące. Wielu historycznych pisarzy poznajemy dopiero z wyciągów D-a. W ogólnej historycznej i chronologicznej części trzymał się D. głównie Apollodora i Eforosa

868 i nast.

w geograficznej Agatarchiiesa i Artemidora. W poszczególnych częściach czerpał zarys greckiej mitologii z cyklografa Dyonyzyusza; w histo-ryi egipskiej z Hekateusza z Miletu; w perskiej z Ktezyasza; w greckioh dziejach z Herodota, Efo-rosa i Teopompa; w historyi Aleksandra z Klitar-cha; w dziejach poaleksandrowych z Durysa. Bardzo obfitym materyałam rozporządzał D. w przedstawieniu dziejów rodzinnej swej wyspy, Sycylii, najwięcej jednakże korzystał z historyków Fili-stosa i Tymeusza. Co do źródeł w opisywaniu dziejów rzymskich, oświadczył Mommsen, najkom-petentniejszy sędzia w tej mierze, że D. kreślił historyę rzymską na podstawie najstarszych i naj-wiarogodniejszych zapisków urzędowych. Listy, w liczbie 65, które przez długie lata przypisywano D-wi, są, jak to badania uczonych wykazały, falsyfikatem nowszych czasów. Wydali dzieło D-a: Stephanus Henr. (editio princeps), Paryż 1559; Wes-seling, z doskonałym kommentarzem, w 2 tomach, Amsterdam 1746; Dindorf L., w 5 tomach, Lipsk 1828—1831 i 1867—1868, w 2 tomach, Paryż 1842—44; Bekker J., w 4 tomach, Lipsk 1853— 1854; Vogel F., Lipsk 1888 i nast. Pierwszy raz wyszło pierwszych pięć ksiąg w łacińskiem tłó-macaeniu przez Poggio, Wenecya 1472. W zupełności przetłómaczyli D-a na język niemiecki: Stroth i Kaitwasser w 6 tomach, Frankfurt 1782—1787; Wurm w 19 tomach, Stuttgart, 1826—1842; Wahr-mund, dotychczas w 13 tomach, Stuttgart 1869. Watykańskie fragmenta, odkryte przez Ang. Mai, wydali Dindorf L, w Lipsku 1828, i Muller, w Paryżu 1848.—Por. Hayne „De fantibus et auotoribus historiarum Diodori" 1782; Volquardsen „Ueber die Quellen der griechischen und sicilischen Ge-sohichte bei Diodor* (XI—XVI, 1864); Meyer „Die Quellen Diodors fńr die Diadochengeschichte w „Si-tzungsberiohte der bayr. Academie* z r. 1878, I.

S. Drz.

Dyogenes Z Apolonii (na Krecie), zasłynął jako filozof w Atenach, w połowie V w. przed naszą erą. Lange, w swej „Hist fil. materyalistycznej* (I, 17; przek. polski), mieni go epigonem szkoły Jońskiej, a więc materyalistycznej. I rzeczywiście, system jego przedstawia jakoby kompilacyę wprost przeciwnych sobie systemów Anakayme-nesa i Anaksagorasa (ob.), ale bez ich pogodzenia. Epigonem zaś szkoły Jońskiej słusznie nazwać go można, głównie dla tego, że, jak wiadomo, szkoła ta usiłowała wyprowadzić świat z jedynego pierwiastku, fizycznego. Toż samo czyni D., tylko bierze się do tego nieco inaczej. Chodzi mu przedewszystkiem o to, ażeby zdobyć sobie punkt stały, pewnik, na którymby oprzeć mógł całą swą doktrynę: punktu zaś tego nie szuka w świadomości (jak późniejszy Sokrates lub Kar-tezyusz), lec* w poglądzie na świat zewnętrzny.— „Świat—powiada—jeden może mieć tylko pierwiastek; gdyż pomiędzy pierwiastkami różnemi wszelki wpływ wzajemny, wszelki stosunek pojednawczy i rzeczywisty, niepodobnemi - by były. Skoro zaś świat jest istnością żywą i strojną, wynika stąd, iż od pierwiastków różnych pochodzić nie może⁻. Taki punkt wyjścia nie jest zgoła oryginalnością, boć na nim stoi cała szkoła Jońska; tylko — po przytoczonym ułamku sądzić przynajmniej można, — D. usiłuje dowieść, iż więcej pierwiastków nie może być nad jeden. Pod tym względem prowadzi on tylko dalej rzecz Anaksy-menesa, a staje w przeciwieństwie z atomistą Anaksagorasem (homeomerye). Godzi ich jednak niebawem, rozumie się, tylko pozornie. Jak tu z poglądu na świat wyprowadzić pierwiastek jedyny, skoro w tym ś wiecie wszystko tak widocznie przedstawia się w charakterze dualistycznym? ma-terya i duch, rozciągłość i myśl, konieczność i wolność, ścierają się z sobą, ale stoją zawsze na odrębnych stanowiskaoh, nigdy jedno nie wchłania drugiego. Ale D. ma na to sposób: wszystkie przeciwieństwa, odbierając im własność samoistną, sprowadza on w łono pierwiastku jedynego, od którego pochodzi wszystko, a tym pierwiastkiem jest powietrze. Ależ to dopiero przemawia Ana-ksymenes. Tak, lecz uzupełni go Auaksagoras, który za pierwiastek przyjmuje rozum. Owoż, według D-sa, powietrze jest bezwarunkowo ma-teryą rozumną, zdoluą do czucia, która porusza się siłą swej intelligencyi. Utożsamiwszy więo rządzący światem rozum z materyą pierwotną, czyli powietrzem, D. wytworzył pierwiastek świata jedyny, wolny od sprzeczności.—„Powietrze wielkie jest i silne — powiada — wieczne i nie-zaginione i wie ono wiele rzeczy (7roXXa efSóę £ou). Wytwarza wszystko, przenika wszystko, układa wszystko, istnieje we wszystkiem, i niema nic, coby w jego naturze nie uczestniczyło. Tylko wszystko uczestniczy inaczej; gdyż, jak myśl, tak i powietrze różniczkuje się nieskończenie. Zimne lub ciepłe, suche lub wilgotne, spokojne lub wzburzone, nigdy na zmysły nasze nie wywiera wrażenia jednakiego, nigdy w jednakiej nie przedstawia się nam barwie". Stanowi też ono zasadę życia. Ju4 samo nasienie zwierzęce zawiera w sobie powietrze, albowiem pienistem jest; krew także się pieni. Dusza zwierzęca to tylko trocha powietrza ciepłego, dusza ludzka to również powietrze, tylko nieco cieplejsze jeszcze. Kilka stopni ciepła stanowi całą różnicę między jednym człowiekiem a drugim. Kiedy przedmiot zewnętrzny, zmysły nasze potrącający, wzruszy zawarte w nim powietrze, powstaje stąd wrażenie zmysłowe; a to, co się zowie myślą, jest tylko szybkim przebiegiem powietrza przez krew. Myśl tworzy się w sercu, i ono jest jej siedliskiem.—Doktryna zatem D-sa przedstawia system powszechnego dynamizmu, w którym harmonia świata tłómaczy się jednością żywiołu pierwotnego, a rozmaitość świata wynika rozmaitości stanów tegoż żywiołu. Nasamprzód, cztery (starożytne) elementa świata są niczem in-nem, tylko powietrzem w różnym stopniu zgęstnienia. Ziemia jest to powietrze oziębione, które, gęstniejąc, odepchnęło opodal we wszystkich kierunkach cząsteczki lekkie: niebo, słońce, gwiazdy, tak, iż ziemia pozostała w środku świata.—W tych kilku rysach streszcza się fizyka, fizyologia i psychologia systematu, który, niby to utożsamiając

Rittera.

pierwiastek myślowy z materyalnym, w rzeczywistości w tym synkretyźmie całą przewagę nadaje materyi, powietrzu, myśli zostawiając rolę podrzędną. Twórca więc jego nie posunął się na krok poza prąd usiłujący z jednego pierwiastku wyprowadzić świat; i dla tego Lange, oceniając nową kombinacyę starożytnego materyalizmu, przez D-a wprowadzoną, niezadowolony (1. c.), powiada: — „Gdyby ta materya była tylko czującą, a działania jej czucia przez coraz różnorodniejsze uczłon-kowanie i ruch materyi stawały się myślami, byłby na tej drodze dał się rozwinąć ścisły ma-teryalizm, może nawet posiadający większą trwałość, niż atomistyczny; ale rozumowa materya D-a (z Apolonii) jest wszechwiedną. Tym sposobem ostatnia zagadka świata zjawisk znowu cofnięta została do pierwszego początku". Wyraźny rna-teryalista, D., jako zaprzeczający Boga, doznawał prześladowania od współczesnych mu Ateńczyków. i podobno bardzo krucho było z jego życiem. Mało wreszcie mamy o nim szczegółów biograficznych. Napisał traktat o naturze, z którego pozostało kilku okruchów, i z tych tuśmy skorzystali. Pisali o nim: Arystoteles („Anima* I, 2); Simplicius („In phys. Arist.“ str. 6 i 32); Diogenes LaSrt. (IX, 67); Cycero („Nat. Deoium“ I, 12). Z nowoczesnych najważniejsze, źródłowe, Panzerbier: „De Dio-genis Apolloniatae vita et scriptis" (Meiningen 1823). Szczątki D-a wydał Schorn, p. t. „Diogenis Apolloniatae fragmenta quae supersunt, dispośita et illu-strata" (Bonn 1828). Wreszcie obszerne miejsce zajmuje D. w znanej historyi filozofii powszechnej

K. K.

Dyogenes, cynik, urodzony w Synopie, mieście Pontu, na lat 414 przed naszą erą. Syn weksla-rza i fałszerza pieniędzy, lkezyrsa, trudnił się zrazu rzemiosłami ojca. Odkryty i wygnany, poszukał sobie schronienia w Atenach. Dziś nie mamy wyobrażenia, czem był wygnaniec w niemiłosiernej starożytności, zwłaszcza w Atenach, lekceważących wszystko i wszystkich, prócz własnego obywatelstwa. Błąkał się samotny D., głodny, nędza go żarła: obgryzał pączki u drzew przydrożnych, aby oszukać żołądek. Nędza starła w nim wszelkie uczucia społeczne, zjadliwie przeciw ludziom i prawom nastroiła umysł. Widząc, raz szczura myszkującego za żerem, zawołać miał: „Oto stworzenie obchodzące się bez kuchni Ateńczyków; mam-źeź ja się czuć nieszczęśliwym przez to, że u ich stołu nie jadam!" Wtedy może błysła mu pierwsza myśl życia w stanie natury, na podobieństwo zwierząt. Taką myśl oddawna w Atenach rozwijał Antystenes (ob.), założyciel szkoły, zwanej po nim cynicką, a powstałej z okruchów nauki Sokratesa; do niego też po naukę udał. się D. Ale Antystenes, przez uczniów opuszczony, nie chciał odtąd żadnego przyjmować i laską nawet groził przybyłemu.—„Bij—rzekł mu ten — ale nie znajdziesz tak twardego kija, któryby mnie odstraszył od ciebie, gdy przemawiać będziesz". — Antystenes nie miał serca go odpędzać, i znalazł też w nim ucznia pojętnego i nadzwyczaj przywiązanego. D. dopełniał niejako mistrza w tern, czego jemu samemu brakowało. Wymowę miał gładką, namiętną; dowcip sarkastyczny, ozem ujmował słuchaczy tak dalece, źe znowu napełniła się szkoła. Przybyły jeden młodzieniec z Egmy, tak się zachwycił, źe pozostał nadal w Atenach; przybył brat, ażeby go zabrać, i pozostał również; z kolei ojciec, tak, źe porywający wykład D-sa sprowadził całą rodzinę (Diog. Laer. VI). Była to forma: co zaś wykładał, wiemy z artykułu Cynicka szkoła. Osobiście nie dodał do teoryi Antystenesa nic oryginalnego; z praktyki widać, źe cnotę zasadzał głównie na wstrzemięźliwości, posuwając ją aż do gburowstwa i niechlujstwa. Chodził w łachmanach, sypiał w beczce, praw żadnych ani ustaw społecznych nie uznawał, z wielkości ludzkiej, z talentów nic sobie nie robił; i to, według niego, nazywało się życiem w stanie natury. Oczywiście, życie takie nie mogło mieć żadnego celu, wstrzemięźliwość była maską próżniactwa, pogarda praw—przewodniczką do zwierzęcości. Jakoż, pod pozorem powrotu do Bta-nu natury, usiłował on zagładzić w sobie wszystkie uczucia ludzkie: rad sam nazywać się psem, istotnie żyje jak pies bezpański. Żywności szuka po zaułkach, przymilając Bię do tych, co mu ją dają, warcząc na odmawiających. Łachman z brudu przylega mu do grzbietu, niby druga skóra; bezdomny, mieszka na ulicy, zasypia gdziekolwiek zdejmie go sen, na mokrej ziemi, często na stopniach świątyni, o której odzywa się dowcipnie, źe mu „ wspaniałą siedzibę urządzili Ateńczycy”. Obywanie się, redukowanie potrzeb do jakiegoś minimum, przechodzi u niego w manię. Zaprzestał używać czary do picia, odkąd ujrzał kogoś pijącego z dłoni; zaniechał łyżki, gdy zobaczył dziecko wlewające grochową zupę w wydrążoną Bkórkę od chleba. Niezależność, słowem, od wszystkich potrzeb: oto wyraz jego pojęcia o doskonałości ludzkiej, Nie dziw więc, iż nawet po dniu z latarnią szukając człowieka (w jego mniemaniu zapewne tak doskonałego, jak on sam), znaleźć go nie mógł. Pogardzał też ludźmi w czambuł: dla niego Spartanie są to dzieci, inni Grecy—pomyje (%afi-dp-[lam) i jeszcze co gorszego. Kobieta dlań to gatunek najpodlejszy. Zobaczywszy dwie kobiety, wiszące na gałęziach drzew, wyrzekł: „ Bodaj by wszystkie drzewa w lasach takie wydawały owoce !“. Bacząc na czynności przedstawicieli religii ludowej i obchody wiernych, powiedział, źe człowiek jest najgłupszem ze wszystkich zwierząt. O prawnikach miał takież samo wyobrażenie. Nie mając potrzeb i lekceważąc wszystko, czuł się wolnym. Na ofiarę Aleksandra Macedońskiego odpowiedział gburowato, aby mu nie zabierał słońca, na którem się wygrzewał, ale rzucony płaszcz przez Antypatra przyjął. Porwany przez rozbójników morskich i zapytany, co umie: „Rozkazywać ludziom wolnym"—odpowiedział, i wnet krzyczeć począł: „Kto tu z was chce pana? kto potrzebuje pana?" Kupił go jakiś bogaty Koryntyjczyk, Kse-niades, i powierzył mu wychowanie dwóch synów. Piszą starożytni, źe wykształcił ich świetnie, po męsku; jakie zasady moralne w nich wpoił, nie mówią. Bądź co bądź, podziwiać trzeba, o ile jest

autentycznem, wyrzeczenie jego do jednego z ty- { dojrzanych; ale daje szczegółów moc, bez których ranów greckich, który go zapytywał o najpiękniejszy bronz, jaki zna: „Ten, z którego są odlane posągi Harmodyusza i Arystogitonau — odpowiedział.

wiadomości [nasze o ruohu myśli greckiej byłyby bardzo szczupłe. Krytyk słaby, dostarcza wszakże materyału, który, przy innych pomocaoh należycie roztrząśaięty i uporządkowany, zdolnym był stanowić podstawę do zbudowania prawdziwej historyi filozofii. W obrazie swym, którego treść sam tytuł dostatecznie określa, przegląda D. wszystkich niemal filozofów, począwszy od tak zwanych mędrców aż do Ateneusza. Zajmują go głównie szczegóły i nawet drobiazgi biograficzne, po duchu doktryn przesawa się lekko, o związek i doniosłość szkół nie zaczepiajmy go woale, w obszarze jednak wiadomości ani Cycero, ani Ateneusz, ani żaden inny nie dorównywują mu. Pod tym względem jest to najzasobniejszy Spichlerz filozoficzny. Najbardziej iuteresująoemi są księgi 6 i 7, dzieje Cyników i Stoików. Księga zaś 10, obejmująca żywot Epikura i stoika Posydoniusza, tak od innych odbija dzielnością wykładu, wyższością poglądu i pewnym nastrojem subjektywnym, epikureizmowi przychylnym, iż powstało posądzenie o plagiat z jednej strony, z drugiej o predylekcyę autora dla tej doktryny; niczego jednak na poparcie tych okoliczności, próoz luźnego domysłu, przytoczyć nie można. Ze względu na ważność materyału D. miał dużo wydań. Ale najpożyteczniejszemi są ostatnie jego wydania krytyczne, opatrzone uwagami, wraz z przekładem łacińskim: Hubnera, w Lipsku 1829 r. i Cobet’a w Paryżu 1850 r.

Dyogmici (łac. Dyogmitae), lekkie zastępy zbrojne, używane za cesarstwa Rzymskiego do strzeżenia granic, obrony od napadów, ścigania grabieżców i t. p. (Ammian 27, 9, 6).

Dyoklecyan (Gajus Aurelius V a 1 e-rius Dioclótianus),» cesarz rzymski (* r. 239 albo 245 w mieścinie dalmackiej Doklei v. Dy oklei, nieopodal od Skodry [dziś Skutari],— f r. 313 w Salonie nad morzem Adryatyekiem). Pochodził z najniższej klasy społecznej: ojciec jego był pierwiastkowo niewolnikiem w domu rzymskiego senatora Anulina, następnie, wyzwolony, trudnił się pisarstwem publicznem. Zaciągnąwszy się jako prosty żołnierz do wojska za panowania Galliena, młody Dyokles, — takie bowiem było imię właśoiwe przyszłego cesarza, — szybko, dzięki swym zdolnośoiom, posuwał się na coraz wyższe stopnie, a odbywając przemarsze z jednego kresu cesarstwa na drugi, miał możność dokładnego zaznajomienia się z położeniem spraw w państwie. Stojąc w Gallii ze swym legionem, miał otrzymać od kapłanki miejscowej (druidki) przepowiednię, że zostanie cesarzem, gdy zabije dzika. Za Probusa był już gubernatorem Mezyi, oraz zastępcą konsula. Towarzyszył cesarzowi Karusowi na wyprawę perską, w charakterze naczelnika gwardyi przybocznej („comes domestico-rumw), a kiedy Karus zmarł nagle za Tygrem, znajdujący się zaś przy nim syn jego, Numeryan, padł z ręki morderczej (zabity przypuszczalnie przez własnego teścia, Appiusza Apra, prefekta pretoryanów), wracające do domu wojsko okrzyknęło Dyoklesa cesarzem (na równinach Chalce-

w Królewcu 1727.—

Z takich to anegdot, z takich rysów i wyrzeczeń, przechowanych przez imiennika jego z Laerty, składa się tradycyjna legenda o D-sie cyniku. Oryginał więcej niż filozof, karykatura Sokratesa, albo raczej Sokrates szalejący, jak go nazywa Plato. Na starość latem przebywał w Koryncie, zimę przepędzał w Atenaoh. Pewnego ranka przyjaciele zastali go nieżywym w Kranionie, czyli w gimna-zyum, sąsiaduj ącem z Koryntem: miał wtedy tylko lat 90. Pomimo wszelkich, tu naszkicowanych, dziwactw, i Korynt, i rodzinna Synopa uczciły go posągami, z których jeden stanowiła kolumna z psem u szczytu. Nie pisał, zdaje się nic, gdyż tak przypisywane mu rozmowy, jakoteź listy, okazały się podrobionemi, a przynajmniej bez żadnych wskazówek autentyczności. Źródłem głównem do jego życiorysu, po Cyceronie, jest Diogenes Laer-tius (ks. VI, rozd. 20 i nast.). Nowocześni dużo się też nim zajmowali, zwłaszcza w XVIII wieku; dzieła ważniejsze; Montzius „Dissertatio de fastu philo-sophico" it. d. z r. 1712.—Barthusius „Apologeticum quo Diogenem cynicum“

K. K.

K. K

K. K.

Wieland „Sokrates Majnomenos* w Lipsku 1770 r.—Grimaldi „La vita di Diogene cinico“ w Neapolu 1777. Delaunay „De cinismo, ac praecipue de Antisthene, Diogene et Crateteu Paryż 1831 (wyborne streszczenie cynizmu i trzech jego głównych przedstawicieli). Nareszcie, pełna erudycyi praca niemieckiego filologa, Gottlinga: „Gesam. Ab-handlungen aus dem class. Alterthum", w Halli i Monachium, r. 1851 i 1864, dwa tomy.

Dyogenes, przezwany Babilończykiem, lubo urodzony w Seleucyi, był to nader wzięty filozof szkoły stoickiej i jeden z przewodników Portyku, gdzie mistrzowali mu Chryzyp i Zenon z Tarsu.

Wszedłszy do składu deputacyi ateńskiej, wysłanej do Rzymu w sprawie miasta Oropu, zatrzymał się tam czas jakiś dla wykładu doktryny. Ile po nader szczupłych śladach wnosić można, UBiłował on do doktryny stoickiej, która za jedyne dobro uważać kazała cnotę, wprowadzić pewną modyfikacyę, mianowicie pożytek, jako następstwo dobra, lub jako do nabycia go sposób. Mówi o nim Cycero (de Fin. III, 10), tudzież Dyogenes Laercyusz (VII, 88), który znowu w ks. X, rozd. 26 i 118, wspomina także o innym D-sie, epikurejczyku z Tarsu, przypisując mu napisanie traktatu: Streszczenie nauk

moralnych Epikura.

Dyogenes Laercyusz, z m. Laerty w Cylicyi, żył najprawdopodobniej w drugiej połowie III w. po Chr.; szczegółów o nim biograficznych niema prawie wcale, pomimo, iż pozostawił dzieło, stanowiąoe najważniejsze źródło do dziejów filozofii greckiej, no szące tytuł: Bicov xai 7Vco[JLd>v -rwy ev cpitaiaocpia só§Gixip.ijadvi;(ov (żywoty i nauki znakomitych filozofów) w 10-u księgaoh. Jest to wprawdzie kompila-cya bezładna; autor nie odznacza się ani metodą, ani głębokością umysłu, przedmiotowi odpowiednią, czerpie częstokroć ze źródeł drugorzędnych i po-

K. K.

donu, 17 września 284 r.). Wybór był niezmiernie trafny, albowiem wódz ten, zarówno tęgością umysłu, jak dzielnością charakteru, przerastał o całą głowę swe otoczenie. Nowy cesarz zaczął się odtąd zwać Dyoklecyanem, przybrawszy nadto przydomki Aureliusza Waleryusza. Pierwszą czynnością jego było stracenie Apra, na którym — zapewne podj wpływem przepowiedni druidki, — wykonał własnoręcznie wyrok śmierci („aper” po łacinie znaczy dzik). Następnie zwrócił się przeciwko innemu pretendentowi do tronu, bratu Nu-meryana, Karynusowi, który z silną armią nadciągał ku Illiryi. W bitwie pod Margus, przy uśoiu Morawy do Dunaju, wojsko D-a poniosło klęskę, atoli nazajutrz po zwycięstwie rozwiązły Karynus zginął z ręki jednego ze swych oficerów, któremu uwiódł był żonę. Zostawszy w ten sposób panem całego imperyum, D. wykazał nieprakty-kowaną oddawna w Rzymie łagodność względem tych, co walczyli pod wrogiemi mu znakami: nie tknął ich życia i mienia, a nawet zostawił ich na zajmowanych urzędach. Czekały go inne, ważniejsze zadania, niż dzika zemsta nad pokonanymi wrogami. Granice cesarstwa były zagrożone: od północy — przez Germanów, od wschodu przez Persów; w Gallii wybuchło groźne powstanie chłopskie „Bagaudów"; zasoby materyalne pańBtwa były wyozerpane, skutkiem wojen domowych i rcoraz zuchwalszych najazdów barbarzyńskich. Śród tych trudnych okoliczności D. powziął myśl przybrania sobie współrządzcy: wybór jego padł na Illiryjczyka Maksymiana, prostaka bez wykształcenia, ale doświadczonego wodza i przy-tem ślepo oddanego imperatorowi. Zrazu Maksy-mian otrzymał tytuł „cezara* (1 maroa 285 r.); gdy jednak w ciągu roku stłumił powstanie Bagaudów, został wyniesiony do godności „ Augusta*, przysługującej dotąd samemu D-owi (1 kwietnia 286 r.). Był to fakt wielkiej w swych następstwach doniosłości, albowiem przygotował podział cesarstwa Rzymskiego na dwie połowy. Wysoce religijny D. oddał się pod opiekę Jowisza i na znak tego począł dodawać do swyoh imion: „Jo-vius“, Maksymianowi zaś dał epitet: „Herculius*. Przydomki te dość trafnie określały wzajemny stosunek obu „Augustów", jeżeli nie de jurę, to de facto. Podczas gdy Maksymian, zostawszy w Gallii, odpierał zwycięsko najazdy Alamanów, Burgundów i Herulów, D. udał się na Wschód, do Azyi, i, zawarłszy tam korzystny pokój z królem Persów, Bahramem, osadził na tronie armeńskim Tirydata, który został lennikiem Rzymu i strzegł jego granic z tej strony (r. 287). Stamtąd cesarz zawrócił do Europy, aby bronić linii Dunaju od Sarmatów. Jakoż udało mu się utrzymać dawną granicę wzdłuż tej rzeki (prow. Dacyę), i zabezpieczyć dla Rzymu prowincyę Recyę. W r. 290 bawił w Syryi, skąd wygnał pustoszących ten kraj Arabów, poczem wrócił znowu do Europy, gdzie w roku następnym odbył się zjazd obydwu cesa-rzów w Medyolanie. Powodem do zjazdu była potrzeba powzięcia wspólnych uchwał, któreby skutecznej, niż dotychczas, potrafiły zapewnić ca-łośó i bezpieczeństwo Państwa Rzymskiego. Stan zaś cesarstwa był wówczas gróźniejszym niż kiedykolwiek: na Gallię spadla nowa nawałnica ludów germańskich; w Brytanii ogłosił się cesarzem uzurpator, Karauzyusz; Egipt podniósł rokosz; toż samo Maurowie afrykańscy; Persowie wypowiedzieli na nowo wojnę. Aby podołać temu ogromowi spraw, postanowiono tedy w Medyolanie przybrać dwóch współpracowników i zastępców z tytułem cezarów, a zarazem przeznaczyć ich na przyszłych spadkobierców władzy najwyższej t. j. na „Augustów*. Wybrańcami tymi zostali: Flawiusz Konstancyusz (zwany BI a dym, Chlo-rus), oraz Galeryusz Maksymian, dwaj wodzowie pochodzenia illiryjskiego, podobnież jak i obaj „Augustowie*. Dla ścieśnienia wzajemnych węzłów D. i Maksymian wchodzą z nowymi cezarami w stosunki pokrewieństwa: Konstancyusz, rozwiódłszy się ze swą żoną, Heleną (matką Konstantyna W.), zaślubia pasierbicę Maksymiana, Teodorę, Galeryusz w ten sam sposób żeni się z córką D-a, Waleryą; każdy oprócz tego zostaje adoptowany przez swego „Augusta”. Pierwszy otrzymuje zarząd Gallii i Brytanii, drugi — całej Illiryi, Macedonii, Greoyi tudzież Pannonii. Nadzór ogólny nad całą zachodnią połową cesarstwa powierzony został Maksymianowi, który nadto zatrzymał w swych ręku bezpośrednie rządy w Italii, Afryce i Hiszpanii. Piecza nad prowincyami na wschód od Italii (poszczególnie zaś zarząd Trący i, Azyi i Egiptu) przypadła w udziale samemu D-owi. Uroczyste obleczenie obu cezarów w purpurę odbyło się 1 marca 293 r. Podział prowincyj między czterech imperatorów był nietyle podziałem samego cesarstwa, ile ulżeniem trudu kierowania nawą olbrzymiego państwa, na którego czele,—przynajmniej moralnie — stał, jak dawniej, D. Zresztą, władza prawodawcza, z natury swej niepodzielna, była faktycznie przelana na niego. Pobudki, jakie kierowały nim przy ustanowieniu tej t. zw. „tetrarcbli*, były w gruncie rzeczy następujące: Przypuszczenie do udziału w rządach trzech najwybitniejszych wodzów nie tylko zaspakajało ich ambicyę, ale także było silnym hamulcem przeciwko zuchwałemu pociągowi do ustawicznych rokoszy i cesarzobój-stwa. Teraz już nagła śmierć jednego z tych mężów nie była zdolną wywołać, jak to się działo dotychczas, ogólnego zamętu w całem państwie, albowiem żywioły porządku znajdowały mocne o-parcie w pozostałych imperatorach. Dalej, według planu D-a, obaj „Augustowie* mieli rządzić, nie przez całe życie, lecz po upływie 20 lat złożyć dobrowolnie władzę, by ustąpić swych miejsc cezarom (a więc najpierw Galeryuszowi i Konstan-oyuszowi), którzy wówczas mieli przybrać sobie nowych cezarów, jako swoich następców. W ten sposób D. chciał zabezpieczyć prawidłowe następstwo tronu i zarazem wykorzenić grasującą chronicznie w Rzymie epidemię wojskowych pronuncya-mentów. Zapomniał jednak w swym systemaoie wyznaczyć miejsoe dla synów „Augustów*—może dla tego, że ich sam nie miał. Bądź co bądź, te-trarchia D a, dzięki umiejętnemu wyborowi jej

członków, zażegnała na razie grożące Rzymowi niebezpieczeństwa i podniosła na zewnątrz urok jego potęgi. Konstancyusz odzyskał w krótkim czasie Brytanię (296 r.), gdzie D. i Maksymian musieli przez lat kilka tolerować, jako trzeciego „Augusta**, uzurpatora Karauzyusza. Maksymian oczyścił linię Renu od Germanów (296), a w roku następnym stłumił powstanie Maurów w Afryce. Galeryusz, pod kierunkiem samego D-a, bronił granicy nad dolnym Dunajem, odpierając zwycięsko napady Jazygów, Karpów, Bastarnów i Jutungów. Opuszozone przez mieszkańców pograniczne okręgi nad brzegami Renu i Dunaju zostały znowu zaludnione przez osadników barbarzyńskich. Przywróciwszy spokój na wschodzie Europy, D. udał się do Egiptu, który podówczas znajdował się w ręku uzurpatora, Achilleusza. Po ośmiomieBięcz-nem oblężeniu zdobył Aleksandryę (296), później miasta Koptosi Busiris, i surowo ukarał Egipcyan za zdradę. Jednocześnie przeprowadził reorganizacyę tego kraju, podzieliwszy go na trzy prowincyę: T e-baidę (Tebais), Aegyptus Jovia iAegyptus Herculia, skoncentrował załogi w kilku punktaoh, a dla przyciągnięcia mas ludowych na stronę rzymskiego rządu, urządził rozdawnictwo Chleba ubogim mieszkańcom na koszt publiczny. Do tego czasu odnosi się dość dziwny edykt jego, nakazuj ąoy spalić wszystkie książki z dziedziny magii i alchemii, zwłaszcza traktujące ó wyrabianiu szlachetnych kruszców. Wreszcie umową z Blemmiami i Notatami zabezpieczył południową granicę Egiptu od napadów tych barbarzyńskich plemion, obiecawszy im płacić roczną daninę. Tymczasem król Persów, Narses, przekroczył rzekę Tygrys i wypędził z Armenii Tirydata. Wysłany przeciwko niemu z wojskiem Galeryusz poniósł klęskę na równinie między Kallinikon i Karrhae (w jesieni 296 roku) i uciekł do Antyochii, dokąd, śpiesząc mu z pomocą, przybył D. Rozgniewany „nadcesarz* kazał swemu cezarowi iść pieszo w purpurze całą milę drogi za swoim rydwanem. Druga wyprawa przeciwko Persom, podjęta wspólnie przez obu imperatorów, była pomyślniejszą. Galeryusz, otrzymawszy posiłki z Europy, rozbił Narsesa na głowę w Armenii; jego skarb i harem wpadły w ręce Rzymian, poczem w Nisibis wobeo D a podpisany został pokój, na mocy którego Persya ustąpiła Rzymowi półnooną Mezopotamię i pięć pro-wincyj za Tygrem (297). D. kazał wznieść wzdłuż całej granicy wschodniej liczne zamki warowne; jego polityka utrwaliła na lat czterdzieści spokój w azyatycklch dzielnicach cesarstwa. Obwarowawszy tym sposobem państwo na zewnątrz, D. mógł ukończyć rozpoczęte przez się dzieło przeobrażenia wewnętrznego monarchii rzymskiej. Pod tym względem — niezależnie nawet od podziału cesarstwa na cztery części — panowanie tego męża stanowi epokę w dziejach rzymskich. Dotychczasowy cezaryzm rzymski, czyli prynoypat, ograniczony z prawa samej organizacyi przez senat, jako drugi czynnik rządzący, ustępuje za D-a ostatecznie miejsca monarchii absolutnej, urządzonej na wzór despotyj wsohodnicb. Odtąd cesarz staje

się jedynym panem (,dominuBu) w imperyum, on sam jest źródłem wszelkiej władzy^ jego prawo jest prawem boskiem, a ogół obywateli to jedna czerń poddanych, kupa niewolników „pana". To pojęcie władzy monarszej, wraz z zewnętrzne-mi jej attrybutami, zostało wprawdzie rozwinięte w zupełności dopiero za Konstantyna I; atoli podwaliny tak zw. bizantynizmu położył D., który pierwszy otoczył się dworem wschodnim, zaprowadził surowy ceremoniał (zapożyczony u Persów), włożył dyadem królewski i kazał się nazywać „Dominus", wymagając od podwładnych poniżających form wyrażania uszanowania. Ustanawiając azyatycką etykietę, która czyniła go rzeczywiście tern, czem był w tytule, rodzajem boga, D. powodował się głębszemi pobudkami politycznemi: pragnął on w oczach armii i mas ludowych podnieść urok godnośoi cesarskiej i przez to zapewnić jej większą trwałość. Za niego zniszczona została

Uli

Ę'\

t.-

N.

■7

.,4

1HP

Fig. 143. Dyoklecyan.

resztka wpływu, jaki Rzym swym senatem, swe-mi republikańskiemi trądycyami i swymi pretorya-nami wciąż jeszcze wywierał. Gród Romulusa ' przestał być rezydencyą cesarzy i ogniskiem państwa: D. rezydował w Nikomedyi, Maksymian — w Medyolanie, Galeryusz — w Sirmium, Konstancyusz — w Trewirze albo w Jorku (Eburacum). Senat, lubo formalnie nie został zniesiony, utracił wszelki wpływ na rząd i był po prostu ignorowany przez D-a: z 1 200-u reskryptów tego cesarza, jakie przechowały się w kodeksach, żaden nie był sporządzony przez senat; miejsce jego zajęła tajna rada cesarska („consistorium sacrum*). Urząd konsula stał się tytularnym; pretoryanie zeszli do roli policyi miejskiej, przy boku zaś obu „Augustów” utworzoną została nowa gwardya z dwóch legionów illiryjskioh. Wraz z Rzymem ujrzała się odartą ze swego uprzywilejowanego stanowiska i oała Italia, zdegradowana do rzędu zwykłej pro-winoyi. Prastara, sięgająca jeszcze czasów Emi liusza PauluBa, zwycięscy pod Pydną, wolność ziemi italskiej od podatku—została zniesiona. Podział państwa na cztery części pociągnął za sobą przekształcenie Całego zarządu prowincyonalnego. Mianowicie cesarstwo podzielone zostało na 12 dyecezyj, z których każda obejmowała pewną liczbę prowincyj: najmniejsza Brytania— 1 prowin-cyę, największa, Wschód („Oriens")—16. Wszystkich prowincyj było 101. Na czele dyecezyi stał „vicarius“, na czele prowincyj — prokousulowie (było ich kilku zaledwie), tudzież „consulares”, i „correctores”. Ci ostatni byli podwładni wika-ryuszom, wówczas gdy prokonsulowie zależeli bezpośrednio od cesarza. Nowa organizacya zarządu powołała do życia i nowy czynnik polityczny: liczną, systematycznie rozczłonkowaną biurokracyę. Pomnożenie liczby urzędników zwiększało oiężary ludności, wszakże oskarżanie D-a o nadmierny u-cisk podatkowy jest nieuzasadnione i wywołane zostało głównie zniesieniem wolności podatkowej Italii. Podniesienie stanu ekonomicznego państwa było jedną z głównych trosk tego cesarza. Dzięki jemu, system finasowy zreformowano; ludność miejską uwolniono od uciążliwego podatku po-głównego; podatek gruntowy oparto na bardziej sprawiedliwych zasadach przez ustanowienie jednostki podatkowej („jugum"), której wielkość warunkowała się naturą gruntu i stopniem kultury. D. próbował także unormować ceny na niezbędne artykuły żywności, ustanawiając edyktem „de pre-tiis" (r. 301) ich maximum. Dobrobyt zaczął powoli zakwitać w prowincyach rzymskich, zwłaszcza, że najazdy bjły odparte, pronuneiamenta ustały, pokój został przywrócony, jak wewnątrz, tak i na kresach państwa, czego już dawno nie było w cesarstwie. To też retorowie ówcześni nazywali czasy D-a powrotem złotego wieku. Barn cesarz był łagodny i wspaniałomyślny; występował z nieubłaganą surowością tylko wtedy, gdy widział majestat oesarski poważnie zagrożonym. Brzydził się szpiegami i denuncyantami. Ostatnie dwa lata panowania Dyoklecyana zostały zamącone zaciekłą walką z chrześcijaństwem, znaną w dziejach kościoła pod nazwą dziesiątego prześladowania chrześcian. Z początku D. nie przedsiębrał nic przeciwko chrześoianom; przeciwnie, stosował względem nich szeroką toleran-cyę, powierzając im nawet wysokie stanowiska w administracyi. Atoli odrębność gmin chrześciań-skich, których życie wewnętrzne usuwało się z pod wpływu i kontroli władzy cesarskiej, uchylanie się chrześcian od służby wojskowej, z biegiem czasu usposobiły go względem nich wrogo. Stanowiąo, w oczach jego, państwo w państwie, grozili oni rozprzężeniem z takim trudem przywróconej przez niego karności społecznej i wojskowej. Już sam szybki niezmiernie wzrost chrystyanizmu, który przestał być „religią niewolników", a liczył Bwych wyznawców we wszystkich klasach społecznych, przerażał D-a, przywiązanego niemal fanatycznie do starej wiary pogańskiej i jej obrzędów. Zrazu chciał on tylko zabronić chrześoianom sprawowania urzędów publicznych; wszakże Galeryusz oraz wielko - rządzoa Bitynii, Hierokles, pobudzili go do surowych represalij w tym kierunku. D. 23 lutego 303 r. wydany został edykt. nakazujący kościoły chrześciańskie zburzyć, święte księgi odebrać i spalić, gminy chrześcian rozwiązać; każdego, ktoby się wzbraniał uczestniczyć w składaniu ofiar publicznych bogom, skazać na utratę praw obywatelskich. Prześladowanie rozpoczęto od zburzenia świątyni chrześciańskiej w Nikomedyi. Wkrótce potem wybuchł pożar w pałacu cesarskim. Oskarżono chrześcian o podpalenie; ukazał się drugi edykt, i krew męozeńska polała się na całym prawie obszarze państwa, z wyjątkiem dzielnic, gdzie rządził przychylnie usposobiony dla chrystyanizmu KonstancyuBz Chlorus. W niektórych miejscowościach wynikły poważne rozruchy. D. spostrzegł rychło bezskuteczność krwawego prżed-sięwzięcia, cofnąć się jednak już nie chciał, czy też nie mógł. Zresztą zbliżała się chwila, kiedy on i Maksymian, według uroczystego zobowiązania się na zjeździe medyolańskim, mieli złożyć władzę. W końcu 303 roku wybrał się D. do Rzymu, gdzie dotąd wcale nie był, aby święcić tam jubileusz swych dwudziestoletnich rządów („Sacra vi-cennalia") i zarazem tryumf, przyznany mu przez senat po wojnie perskiej. Przyjęcie, zgotowane cesarzowi przez ludność Rzymu, było Chłodne, gdyż oszczędny D. poskąpił nieco pieniędzy na dostarczenie jej „cireenses"; to też po krótkim pobycie obaj „Augustowie" odjechali do Rawenuy, skąd D. powrócił do Nikomedyi (304). Podróż, przedsięwzięta w złą porę roku, nadwerężyła jego zdrowie—okoliczność ta nakazała mu nie zwlekać długo z abdykacyą. Wybrał dla tej chwili dwudziestą rocznicę dnia, w którym przyoblekł Maksymia-na w purpurę. D. 1 maja 305 r., zgromadziwszy u stóp posągu Jowisza w Nikomedyi dostojników cesarstwa i wodzów, złożył insygnia swej władzy w ręce Galeryusza i ozdobił płaszczem purpurowym Maksymina Daję, nowego cezara; tegoż samego dnia Maksymiau w Medyolanie złożył godność „Augusta" na rzecz Konstancyusza i zamianował cezarem Sewera. D. zaczął się zwać znowu Dyoklesem i usunął się w strony rodzinne, do majętności swojej Salony (Salonae), gdzie istnieją do dziś dnia ruiny jego pałacu. Tam w samotności spędził ostatnie ośm lat swego życia. Niepospolitą postać tego cesarza charakteryzują słowa, w których miał odpisać Maksymianowi na czynione propozycye, aby powrócił do władzy: „Nie żyłem, nie cieszyłem się słońcem, nie używałem rozkoszy powietrza, dópóki byłem cesarzem; teraz rozkoszuję się tern wszystkiem. Przybądź tu, a gdy ujrzysz moje ogrody, prześliczną kapustę, którą sam zasadziłem, pewien jestem, że na zawsze odechce ci się władzy. Ze wszystkich sztuk najtrudniejszą jest sztuka rządzenia państwem. Monarcha, oddzielony od reszty ludzi tłumem dworzan, pochlebców, przedajnych i podłych ministrów, spikniętych jedynie dla oszukiwania go, brnie w fałszach i zbrodni, prześladuje tam, gdzie powinien nagradzać, obsypuje łaskami tych, których powinien karać. Nie chcę cesarstwa, mam

Hm L

S. D.

wstręt do korony*. Z rozkazu D-a zbudowane zostały w Rzymie wspaniałe Termy, których ruiny wzbudzają dziś jeszcze podziw swym ogromem. —

Bernhardt „Geschichte Roma von Valerian bis zu Diocletians Toder (Berlin 1867); Preuss „Kai-ser D. und seine Zeit* (Lipsk 1869); Mason „The Persecutions of D.“ (Londyn 1876); Allard „La persecution de D. et le triomphe de l’Eglise d’a-prós les documents archóologiques“ (Paryż 1890);

Belser „Zur D-ischen Christenverfolgung“ (Tu-binga 1891); Casagrandi „Diocleziano” (Genua 1876); Cohen „L’abdicazione di D.“ (1887).

Dyoklejska kronika słowiańska, problematyczny latopis łaciński średniowieczny o dziejach Słowiańszczyzny południowej. Najpierwszą o - nim wzmiankę podaje Raguzanin Cervarius Tubero, w początkach w. XVI (Docleatis autoris annaleB, scripta vetustissima). Inny Raguzanin, Mauro Or-bini, skorzystał z niego w swojem „Regno degli Slavi* (Pesaro 1801). Tekst ogłosił najpierwej Lucius „Deregno Dalmatiae" (1666), potem Schwand-tner w „Scriptores rerum hung.”, wreszcie Ivan Crncić „Popa Dukljanina ljetopis* (Kralevica 1874, z kroniką chorwacką). Dokładną ocenę napisał Racki, w czasopiśmio „Kniżevniku I (1865) w rozbiorze źródeł historycznych południowo - słowiańskich. Kronikarz ów nieznany, duchowny katolicki, będący już w wieku podeszłym, mówi we wstępie, że pisał na wezwanie kapłanów „sanctae se-dis archiepiscopatus Diocletanae ecclesiae”, oraz starców i młodzi bojowniczej „nostrae civitatisM (niewątpliwie Baru [Antibarum], którego arcybiskup nosił tytuł Dyoklejskiego [Dioclea, po słów. Dukla] ). Epokę powstania kroniki Racki oznaczą na pierwsze lata panowania cesarza Manuela; Koinne-na (1143—1153), czego wszakże na pewno utrzymywać nie można, rękopisowi bowiem braknie końca, nie wiadomo więo do jakiego czasu był doprowadzony. Dzieli się na dwie części: pierwsza, „Libellus Gothorum*, przełożona „ex slayonica littera“, jest dziwną mieszaniną dziejów ostrogoc-kich, wielko - morawskich i chorwaokich do w. X.

Druga część jest już dziełem własnem pisarza, który w niej, według świadectw ojców i dziadów, więcej wszelakoż według podań i pieśni, opisał dzieje Serbów na pomorzu od Neretwy do Bojany z w. X—XII. Część pierwsza znana jest i w o-ryginale słowiańskim, znalezionym w Krainie, przez Dominika Papalicza ze Spletu, który oddał go słynnemu poecie, Markowi Maruliczowi, ten zaś roku 1510 przetłómaczył na język łaciński. Cały „Ljetopis popa Duklanina“, jak go dziś nazywają Słowianie południowi, jest to prawdziwy chaos historyczny i chronologiczny, bardzo ciemny i często sprzeczny ze świadectwami dokumentów współczesnych i historyków bizantyjskich: to też pod względem historycznym nie ma znaczenia; ważne w nim są jedynie wiadomości geograficzne i spisy żup.—

„Ottuv Slovnik Naućny*.    *

Dyokles, przywódca stronnictwa demokratycznego w Syrakuzach, podczas wojny peloponeskiej, sprawca okrutnych uchwał demosu przeciw jeńcom ateńskim w jesieni r. 413 przed Chr. Gdy jego współzawodnik, stojący na czele stronnictwa arystokratycznego, Hermokrates, walczył w Azy i Mniejszej wespół ze Spartanami przeciwko At8ń-czykom, on tymczasem opanował najwyższą władzę w Syrakuzach i zaprowadził w nich rządy demokratyczne. Nowe prawo D-we, obok zapewnienia przewagi demosowi, odznaczało się surowemi ustawami, przestrzegaj ącemi moralności. Gdy wszakże w r. 409, skutkiem opieszałości w wysłaniu odsieczy Himerze, oblężonej przez Kartagińczyków, naraził to miasto na upadek i przyprawił o zgubę opóźnione posiłki, których nawet zwłok nie pogrzebał, skorzystali z tego przyjaciele Hermokratesa i wymogli, że go skazano na wygnanie, na którem, jak wieść niosła, sam się życia pozbawił. Po śmierci D-a Syrakuzanie wznieśli na cześć jego świątynię, którą potem tyran Dyonizyusz zburzyć rozkazał. *

Dyokles, matematyk greoki, późniejszy od Ar-chimedesa, wynalazca linii krzywej, zwanej cis-soidą (ob.), którą zastosował do sławnego zagadnienia o podwojeniu sześcianu. Sposób tworzenia tej krzywej u D-a jest odmienny, od dzisiaj używanego a opisanego w art. „Cissoida”. Sposób D-a jest następujący; W kole prowadzimy dwie średnice prostopadłe a(3, y8; do średnicy yd wystawiamy symetrycznie do a(3 dwie protsopadłe 7]£, %s (od średnicy do przecięcia z półokręgiem), koniec 8 średnicy łączymy z punktem ep, jednej z prostopadłych prostą 8s; punkt 0 przecięcia się tej prostej z drugą prostopadłą leży na cissoidzie.

Dyon z Syrakuz (* r. 409 — f 354 przed Chr.), szwagier Dyonizyusza Starszego, a wuj Dyo-nizyusza Młodszego, posiadał wielkie znaczenie na ich dworze; a będąc uczniem i gorącym wielbicielem Platona, z którym w osobistych pozostawał stosunkaoh, chciał zużytkować swój wpływ, ażeby obedrzeć tyranię z cech despotyzmu \ samo-wolności. Łudził się on, że z Dyonizyusza Młodszego, rozwiązłego okrutnika, uczyni tyrana sprawiedliwego i łagodnego, albo też go obali — w razie gdyby się opierał, — i odda rządy Syrakuzań-czykom. Atoli sam został wygnany, zanim mógł uskutecznić swe plany. Udał się wówczas do Grecyi, gdzie Akademia platońska, zajmująca się rozwiązywaniem także politycznych zagadnień epoki, zgotowała mu wspaniałe przyjęcie. Platończycy, którzy w Dyoniayuszu Młodszym pragnęli widzieć wcielenie swego ideału prawodawcy - filozofa, teraz, zawiódłszy się na nim srodze, sami zachęcali D-a, aby, przy pomocy arystokraoyi Syraku-zańskiej i garstki wojsk najemnych, zdetronizował tyrana. Jakoż D. w r. 357 na czele 800 żołnierzy wylądował w Sycylii i tryumfalnie wkroczył do Syrakuz, witany z uniesieniem przez mieszkańców miasta. Rewoluoya odbyła się pod auspicyami arystokraoyi i przy pomocy rozen-tuzyazmowanego ludu. Wszelako zgoda stronnictw niedługo trwała. D. nie ukrywał swoich sympa-tyj dla arystokraoyi, oraz zamiaru zaprowadzenia rządów oligarchicznych. Na czele stronnictwa ludowego stanął tedy przeciwko niemu wódz wielkich zdolności i wymowy, Heraklides, który niebawem zmusił D-a do opuszczenia miasta, oskar-

Hml.

K. K.

źywszy go o tajemne stosunki z Dyonizyuszem, poczem ujął w swe ręce ster rządów. Kiedy jednak niedługo potem w łonie stronnictwa demokratycznego wybuchły niesnaski, z których skorzystał Dyonizyusz i omal że nie opanował ponownie miasta, Syrakuzanie przyzwali na powrót D-a. D. zdobył Ortygię, będącą jeszcze w posiadaniu tyrana, ufortyfikował miasto, skasował dekrety, wydane przez lud, i ustanowił oligarchię; obawiając się zaś Heraklidesa, który zachował wciąż jeszcze wielki wpływ w Syrakuzach, kazał go zamordować. Krwawy ten czyn powiększył tylko liczbę wrogów D-a, który wkrótce padł z reki Kallipposa, nowego wodza demokracyi. — Życiorys jego zostawili nam Plutarch i Korneliusz Nepos. — Lau „Das Leben des Syrakusa-ners D.“ (Praga 1860).

Dyonea, ob. Dione.

Dyonizy, biskup koryncki, był jednym z najznakomitszych mężów Ii-go w. Wstąpiwszy roku 170, po śmierci biskupa Pryma, na stolicę korync-ką, odznaczył się wymową kaznodziejską i gorliwością o dobro kościoła, wpływając i na odleglejsze krainy przez swe listy pasterskie. Z tych niektóre w wyjątkach zachował Euzebiusz, między niemi zaś jeden do kościoła rzymskiego i papieża Su tera. Kościół katolicki święci jego pamiątkę d. 9 kwietnia, jako wyznawcy, grecki 29 września, jako męczennika.    *

Dyonizy św., biskup paryski, wespół z sześciu innymi głosicielami słowa bożego był przez papieża Fabiana (226 — 250) wyświęcony na biskupa i wysłany do Gallii z poleceniem, aby stare kościoły podtrzymywali i nowe zakładali. D. o-siadł w Paryżu, gdzie za gorliwe szerzenie chrze-ściaństwa razem z kapłanem Rusticusem i dyako-nem Eleuterem, wycierpiawszy mnogie katusze, został mieczem ścięty. Na miejscu męozeństwa jego i grobu postawiono kaplicę, którą w r. 469 św. Genowefa zastąpiła pięknym kościołem. W w. VII szczątki św. D-go i jego dwóch współmę-czenników złożono w srebrnych trumnach i umieszczono w kościele opactwa św. Dyonizego (ob. Saint Denis). Sw. D. należy do pocztu czternastu tak zwanych augzyliatorów (pomocników; ob. św. Barbara). Przedstawiają go z głową ściętą, trzymaną w ręku. Kościół święci jego pamiątkę 8-go kwietnia.    *

Dyonizy św., biskup aleksandryjski, z w. III po Chr., za usługi kościołowi oddane nazwany Wielkim, a przez św. Atanazego — nauczycielem kośoioła katolickiego. Pochodził ze znakomitego rodu pogańskiego i był wyćwiczony w naukach wszelkich, które wszakże nie mogły zaspokoić potrzeb jego duchowych; gdy więc przeczytał Pismo Św., które trafem wpadło mu w ręce, przyjął naukę Chrystusową i w szkole katechetycznej aleksandryjskiej, pod Orygenesem i Heraklesem, tak wysoko w teologii postąpił, iż po objęciu przez Heraklesa biskupstwa Aleksandryjskiego, zoBtał katechetą na jego miejscu, a w r. 247 albo 248 — biskupem. W ciągu lat 17 swych rządów walczył mężnie przeciw wewnętrznym i zewnętrznym nieprzyjaciołom wiary: przeciw poganom, sabelianom, Pawłowi Samosateńskiemu i chiliaśoie Neposowi. Podczas prześladowania Decyuszowego zmuszony był się chronić na pustyni Libijskiej i jedynie przez listy pasterskie owczarnią swą kierował. Pod cesarzem Waleryanem skazany na wygnanie, dopiero po jego zgonie do swej dyecezyi powrócił. Umarł 264 czy też 265 r. W pismach, których ułamki zachowały się do naszych czasów, ogłoszone przez Symona de Magistris, biskupa cyrenej-skiego („Dionysii Alexsndrini, cognomento Majrni, quae supersunt", Rzym 1796), jaśnieją wielkie myśli i wzniosłe uczucia, jędrnie i jasno wysłowione. * Dyofiizy (Diniz) Sprawiedliwy, król portugalski (* 1261 —f 1325). Wstąpił na tron r. 1279 po ojcu swym, Alfonsie III, i znacznie podniósł podupadłą powagę królewskości. Napróżno wprawdzie jjusiłowair wyzwolić kraj z więzów konkordatu; zdołał jednakże przy pomocy stanów przeprowadzić prawo ograniczające dalsze nagromadzanie się dóbr w ręku duchowieństwa. Popierał gospodarstwo rolne, przemysł i handel, opiekował się sztukami pięknemi i naukami; założył uniwersytet w Lizbonie, przeniesiony r. 1308 do Coimbry, zachęcał do podróży zamorskich i zawarł pierwszy układ handlowy z Anglią. Po zniesieniu zakonu templaryuszów, oddał wszystkie ich dobra nowo założonemu zakonowi Chrystusa. W drugiej połowie życia swego miał zatarg z synem swoim, Alfonsem IV, którego chciał ukrzywdzić na korzyść pobocznego potomka. Po zgonie jego, bracia się pogodzili i Alfons IV został królem całego kraju.

Dyonizy Kartuzyanin (* 1403 w Rikkel w Belgii), pochodził z rodu szlacheckiego Lovis, studyo-wał filozofię i teologię w Kolonii, w 21-ym roku życia wstąpił do zakonu Kartuzów w Roeremondzie i odznaczył się taką pobożnością i uczonością, iż stał się doradzcą poufuym monarchów i biskupów. Kardynał Mikołaj de Cusa, postanowiwszy zreformować duchowieństwo świeckie i zakonne w Niemczech, wezwał go do siebie na pomocnika. Po u-padku Konstantynopola r. 1453 D. wystosował gorący list do władzców chrześciańskich, powołując ich do krucyaty przeciw niewiernym, lecz bezskutecznie; ażeby więc przebłagać Boga za znieważenie kościoła św. Zofii, zmienionego przez Turków w meczet, wystawił przy pomocy księcia bur-gundzkiego, Filipa, klasztor kartuzyański w Herto-genbosch i został w nim pierwszym przeorem; wkrótce jednak powrócił do klasztoru w Roere-mond, gdzie d. 12 marca r. 1471 życie zakończył. Pozostało po nim 110 dzieł.    *

Dyonizy. Inni tego imienia pod Dyonizyusz.

Dyonizyades, z Tarsu w Cylicyi, tragedyopi-sarz z czasów po Aleksandrze W., wcielony do tra-gedyowej plejady (Strabo 14, 675). Wspominają o jego notatkach dramatycznych, p. t. charakte-res albo fi lokom o do s; było to coś w rodzaju teatralnego kalendarza.

Dyonizye, uroczystości na cześć Dyonizosa (Bakchosa, ob.), których było mnóstwo po różnych miejscowościach Hellady. Przy toczy my waźniej-

K. K.

sze cztery, obchodzone w Attyce od późnej jesieni do wiosny: 1) D. mniejsze v. wiejskie, w mcu Posejdeonie (grudzień-styczeń), obchodzone na wsi, w czasie, kiedy po winnicach pierwszy raz spuszczano młode wino i kosztowano go. Nie mogła to być uroczystość winobrania, ta bowiem trwała najdalej do początku listopada. Arystofanes (Acharn. 241 i 263) daje pełen życia opis tych uroczystości, których główną część stanowi swobodny pochód członków rodzin dla złożenia obiaty. Uroczystościom towarzyszyły wiejskie pohulanki, ekscentryczne pląsy i uszczypliwe żarty, w których spoczywał zalążek przyszłej poezyi dramatycznej; później wędrowni aktorzy schodzili też na wieś dla przedstawiania sztuk, po większej części grywanych już w mieście. Przy tych uroczystościach, trwających kilka dni, osobliwą wesołość budziły Askolie, podczas których, ku wielkiemu rozśmieszaniu widzów, chłopcy ńa jednej nodze Bkakali po skórzanych mieohach wysmarowanych oliwą (ob. As ko li a). W tym samym czasie obchodzono w Eleuzie i Atenach święto klepisk (’AXtpa), na cześć Dyonizosa, Demetery i Persefony; 2) Le-naje, w mcu Gamelionie (styczeń—luty), obchodzone w samem mieście Atenach, niby dalszy ciąg D-zyj wiejskich; zrazu bowiem były one wiejskie-mi i odbywały się w okręgu Lenajon dla Aten i okolicy, jako święto wina, podczas której to uroczystości rzecz główną stanowiło samo picie młodego soku jagody. Tu należała tedy wielka uczta, do której mięsa dostarczał gród; następnie pochód przez miasto, odbywany w całej jaskrawości cech dyonizyackich; wystawiano przytem na teatrze tra-gedye, a zwłaszcza komedye. 3) W następnym miesiącu, Antesteryon, dnia 11 do 13, przypadały intesterye. Pierwszego dnia obchodzono od-szpuntowywanie już zupełnie wystałego wina (rci&oi-Yia); drugiego dnia było święto dzbrnów (o l⁷ Xosę), *ędzie przy wielkim obiedzie publicznym (ob. Epu-' a) uczestnicy pili nowe wino o zakład: kto pierwszy wychylił swój dzban, w nagrodę otrzymywał miech wina. Najważniejszą część uroczystości tej tanowiła tajemnicza obiata, którą żona Archonta-dasyleusa odprawiała na cześć Dyonizosa w świątyni jego, w Lenajonie, i zawierała ślub z bogiem. Trzeciego dnia odbywał się obrząd zwany XÓTpoi (ob. Chytra), święto garnków; gdyż w dniu tym gotowano w garnkach owoce, na obiatę dla podziemnego Hermesa i dusz zmarłych. 4) D. wielkie v. miejskie trwały od 8 do 13 mca Elafe-bolion (marzec-kwiecień), a zwabiały do miasta tłumy ze wsi i zewsząd. Drugiego dnia tych uroczystości, w wielkim, świetnym pochodzie wyprowadzano stary, z Eleutery do Aten przeniesiony, posąg boga, z jego świątyni w Lenajonie na drogę wiodącą do Akademii, zapewne na miejsce, gdzie był pierwotnie znaleziony, i stamtąd odprowadzano napowrót. W tym tłumie chóry wyśpiewywały dytyramb na cześć Dyonizosa Eleuteryjskiego, hymny przez najcelniejszych poetów umyślnie na tę uroczystość układane. Wtedy też starano się i na teatrze wystawiać nowe sztuki, poddawać je konkursowi, zasłużonych ludzi nagradzać, wieńczyć;

słowem: było to święto, podczas którego rozbudzały się wszystkie żywioły wesołośoi publicznej, z uznaniem wdzięczności dla twórcy jej, Bacha. Por. Boeck „Kleine Schriften" (zeszyt 5, str. 65— 152); Mommsen „Heortologie* (str. 323, 445, 387). (ob. art. Bachu *, w naszej Enoyklopedyi).

Dyonizyusz I Starszy, tyran syrakuzański (* około r. 430 przed Chr., panował 405—367). Za młodu był pomocnikiem pisarza sądowego, wcześnie jednak nauczył się robić bronią i dał Bię poznać ze Bwej odwagi. W owym czasie Syrakuzy, odparłszy zwycięsko najazd Ateńczyków (r. 413), posiadły przewagę w Sycylii, Stronnictwo demokratyczne, kierowane przez Dyoklesa, nadało miastu nową konstytucyę. Przywódzca arystokratów, Hermokrates, usiłował ją obalić. Wygnany, chciał orężem opanować Syrakuzy. D. brał udział w tym zamachu, został raniony i omal że nie poniósł kary śmierci (408). Wkrótce wszakże odzyskał łaskę u ludu. Kiedy mieszkańcy Agrygentu (Akragas) po zburzeniu ich miasta przez Kartagińczyków, przyszli uskarżać się na wodzów syrakuzańskich, przypisując ich opieszałości winę klęski, D. poparł na zgromadzeniu ludowem skargę Agrygent-czyków i domagał się ukarania wodzów. Został skazany na grzywny jako wichrzyciel. Mając jednak bogatego przyjaciela, Filistesa, który płacił za niego kary pieniężne, D. zdobywał sobie popularność, oskarżając najwybitniejszych mężów jako wrogów demokracyi; doradzał ludowi poruczyć ster rządów, nie możnym, lecz ludziom bez majątku i imienia, którzy nie będą dążyli do uszczuplania praw gminu. Jego wymowa była przekonywającą, i propozycye jego przyjęto. Zostawszy jednym z nowoobranych wodzów rzeczypospolitej, Bprytny agitator począł zmierzać do pochwycenia w swe ręce najwyższej władzy. Szkalował więc kolegów, rzucał podejrzenie na znakomitszych obywateli, wyjednał amnestyę dla wygnańców, którzy skutkiem tego zostali jego stronnikami; wysłany do Geli, obalił tam rządy arystokracyi i, skazawszy na śmierć kilku bogatych Gelotów, podzielił ich mienie między swych żołnierzy, których przywiązanie starał się pozyskać również powiększeniem w dwójnasób żołdu. Jednocześnie gromił zabawy publiczne i wszelkie wydatki niepotrzebne wobec niebezpieczeństwa, grożącego ze strony Kartaginy. Uchodził za jedynego męża nieskazitelnego. Niebawem zaczął się uskarżać, że czyhają na jego życie i kazał dać sobie straż z 600 ludzi, którą następnie powiększył do tysiąca. Zaślubił córkę Uermokratesa, co mu zjednało poparcie potężnego rodu. Wreszcie, licząc zaledwie 25 lat życia, dopiął upragnionego celu: został samowładnym panem swej ojczyzny (r. 405). Zamieszkał na wyspie Ortygii, która panuje nad wielkim portem syrakuzańskim i pomieszcza arsenały. W tej cytadeli, mógł czuć się bezpiecznym. Pierwsze miesiące jego panowania nie były pomyślne. Został pobity przez Kartagińczyków, którzy opanowali Gelę i Kumarynę i podyktowali mu pokój. Mieszkańcy miast utraconych zbiegli do Syrakuz i wywołali tam rozruchy. D. Btłumił je

Dyonizyu&z I Starszy,

mf

Kronikon. Traktat pokojowy uszozaplił jednak posiadłości kartagińskie i ustanowił granioę wzdłuż rzeki HalykoB. W r. 369 D. prowadził czwartą wojnę z Kartaginą, z mniej pomyślnym już skutkiem, utracił bowiem swą flotę pod Lilibeon. Śmierć przeszkodziła mu wziąć odwet. Potężny tyran mieszał się także do spraw Hellady; oba-wiająo się nieprzyjaznej jego interwencyi, Ateń-czykowie wyprawili do niego poselstwo i nadali mu honorowe obywatelstwo. Niemniej D. został sprzymierzeńcem Sparty. Ifikrates rozbił jego eskadrę, wysłaną przeciwko Korcyrze. W latach 369 i 368 D. pomagał Spartańczykom przeciwko Tebańczykom, — D. Starszy jest typem tyrana z drugiego okresu tyranii, mianowicie IV stulecia. Potęgę swoją opierał na ludzie, a raczej na proletaryaoie, któremu się narzucił jako obrońca przeciwko bogatym, arystokratom. W ciągłej o-bawie o swe życie, był podejrzliwym, chciwym, bez skrupułów. Cytują o nim na ten temat mnóstwo anegdot, mniej lub więcej wiarogodnych: miał nosić zawsze kirys pod zwierzchniem ubraniem; jego sypialnia otoozona była fossą; przemawiał do ludu nie inaczej, jak z wysokiej wieży; szpiegował więźniów, zamkniętych w kopalniach kamienia (,XaTO[u'ai*); nie dowierzał balwierzowi, nauczywszy żonę i córki opalać sobie brodę za pomocą łupin od orzecha. Słynną była również kroto-chwilna bezbożność tego tyrana: kazał zerwać w Syrakuzach płaszcz złoty, okrywający barki Jo* wiszą, a natomiast zarzucić wełniany, albowiem tamten był latem za oięźki, a zimą za chłodny; Eskulapowi oberwał brodę złotą, ponieważ ojciec tego bożka, Apollo, nie nosił brody; po zrabowaniu świątyń w Italii, gdy wracał do Syrakuz z najpomyślniejszym wiatrem, zrobił uwagę, że bogowie opiekują się bezbożnymi. D. utrzymywał świetny dwór, gdzie miał pretensye literackie; sławnem jest z tego powodu odezwanie się Filo-xenesa, który, wtrącony już raz do więzienia za skrytykowanie wierszy D-a i zapytany później o zdanie

przy pomocy swych wojsk najemnych, posłał podżegaczy na rusztowanie i ufortyfikował Ortygię.

wszelako Ateńczycy uwieńczyli jego tragedyę: „Okup Hektora z niewoli". Uczty, jakiemi D. święcił ten swój tryumf literacki, miały przyprawić go o chorobę, z której zmarł wkrótce potem. Na dworze jego był podejmowany gościnnie Platon, gdy pierwszy raz odwiedził Sycylię; rychło jednak filozof ten, z powodu swoich politycznych poglądów, naraził się tyranowi i omal nie przypłacił tego życiem. D. miał dwie żony: Lokryjkę Dorys, matkę D-a Młodszego, oraz Syrakuzankę Arystoma-chę, siostrę Dy ona (ob.). — Ho lm „Gesohiohte Siciliens“ (Lipsk 1864); Bel och „L'imperio sici-liano di Dionisio“ (w „Atti dell’ Accademia dei Lincei", Rzym 1881); Freeman ,History of Si-cily from the earlest times” (Oksford 1891 — 95,

Hml.

Z kolei zbuntowało się jego wojsko. Wrogowie tyrana, wspierani przez Messyńczyków, obiegli go w cytadeli; atoli przyszli mu na pomoc Kampanij-czyoy; nieprzyjaciele jego rozdzielili się i on otrzymał górę (404). Łagodnością odzyskał miłość ludu; mimo to kazał odebrać broń, jaka znajdowała się w domach, i przystąpił do ogólnego przekształcenia Btosunków własności, do której przypuścił wyzwoleńców i osiedlonych w mieście cudzoziemców. Stanowisko jego było tak moone, iż mógł następnie opuścić Syrakuzy i przedsięwziąć podbój miast sąsiednich: Etny, Katanii i Naxosu, mieszkańców sprzedał do niewoli, a ich grunta podzielił między swych żołnierzy najemnych z Kampanii oraz tubylców sycylijskich (Sikulów). Leon-tyny (Leontinoi) poddały się dobrowolnie, aby uniknąć podobnego losu; Bhegion i Messyna weszły w układy. Będąc u szczytu potęgi, D. postanowił wygnać Kartagińczyków z Sycylii. Ufortyfikował tedy najpierw Syrakuzy od strony lądu; pobudował olbrzymie arsenały, gdzie wyrabiano broń i maszyny wojenne (między innemi, pierwsze kat ap ul ty), wystawił groźaą flotę wojenną, zgromadził wojska najemne i na czele 80 tysięcy ludzi wyruszył przeciwko Kartagińczyków. Miasta greckie prędko poddały się jego władzy i po długiem oblężeniu została zdobyta twierdza fenicka Motya (roku 397). Wszelako w roku następnym wódz kartagiński, Himilkon, przysłany ze 100 - ty-siącznem wojskiem, pobił D-a, zawojował napo-wrót Sycylię i obiegł Syrakuzy. Atoli miasta tego nie był w stanie zdobyć, a gdy wybuchła śród Kartagińczyków zaraza i poczyniła w obozie ich wielkie spustoszenia, D. mógł odnieść nad nimi łatwe zwycięstwo. Himilkon zmuszony był kupić za 300 talentów pozwolenie powrotu do ojczyzny wraz ze swymi ziomkami, porzuciwszy wojska najemne, które Syrakuzanie wzięli do niewoli. Zwycięski D. podarował swym żołnierzom terrytoryum Leontyn, Kartagińozycy zaś zawarli pokój i ustą- co do nowego utworu, rzekł z rezygnacyą: „Pro-pili Tauromenion. W r. 390 D. przedsięwziął pod- szę mię odprowadzić do lochu”. Jego poezye by-bój Italii południowej. Zdobył kolejno Kaulonię, ły wygwizdane na igrzyskach olimpijskich r. 388; Skylakion, Kroton i wreszcie—po 11 - miesięcznem oblężeniu — Rhegion (387). Zostawszy panem morza Jońskiego, przerzucił się na Adryatyk, gdzie na wybrzeżach założył liczne faktorye, a także miasto Lyssos w Uliryi. Później tyran był czynnym na morzu Tyrreńskiem; ścigał korsarzy toskańskich; splądrował świątynię w Agylii, gdzie Bkradł 1000 talentów; zawarł sojusz z Gallami (którzy w owym czasie spalili byli Rzym), przy-jąwszy wielu z nich na służbę i wyprawiwszy jako wojsko posiłkowe Spartańczykom, swym sprzymierzeńcom. Za pieniądze, zrabowane w Agylii, uzbroił wojsko przeciwko Kartagińczykom i zadawszy im zupełną klęskę, domagał się ewakuacyi wyspy (r. 383); wszakże, zwiedziony układami, pozwolił im zreorganizować się i został pobity pod 4 tomy).

Hml.

5) D.

K. K.

Dyonizyusz II Młodszy, tyran syrakuzański (367 — 356 przed Chr.), syn poprzedzającego. Zostawszy po śmierci ojca w posiadaniu jego cytadeli, odziedziczył wraz z nią, i rządy, w 28-ym roku życia. Wychowanie jego było umyślnie zaniedbane przez ojca, który obawiał się ambicyi syna, tak, iż zmysłowe uciechy stanowiły jedyną troskę i główne zajęciem młodego tyrana. Zainaugurował swe panowanie uroczystościami, które trwały dziewięćdziesiąt dni. Z początku zdał rządy na Dy ona (ob.), ale wkrótce wypędził go jako niedogodnego cenzora. Kiedy następnie Dyon opanował Syrakuzy (356), D. uszedł do Lokrów (Lokroi), gdzie w okrutny sposób tyranizował mieszkańców. W r. 346 wrócił do Syrakuz, korzystając z wybuchłej tam walki stronnictw; został jednak niebawem osaczony w Ortygii przez Hiketasa, tyrana leontyńskiego, który zajął miasto swem wojskiem. Syrakuzanie, zrozpaczeni posiadaniem dwóch naraz tyranów, zwrócili się z prośbą o pomoc do Koryntczyków, którzy przysłali im dla przywrócenia porządku Tym o 1 eon a (ob.). Tymoleon wygnał Hiketasa i zmusił D-a do poddania się (344), poczem wysłał go na mieszkanie do Koryntu, pozwoliwszy mu zabrać swój skarb. Dalsze jego losy niewiadome. Podanie mówi, że, roztrwoniwszy pieniądze na zbytki i rozpustę, o-tworzył w Koryncie—szkołę. — O stosunku D-a Młodszego do Platona, który dwukrotnie za panowania jego bawił na dworze syrakuzańskim, ob. Platon.

Dyonizyusz (Atovóacoę).—Pisarze: 1) D. z Mile-tu, jeden z logografów, żyjący około r. 500 przed Chr.; pierwszy, zdaje się, próbował historycznego określenia najbliższej sobie przeszłości w traktacie zatytułowanym Ilśpaitta albo m pi/pi Aapsćoo (do czasu Daryusza). Podobno pisał i traktat geograficzny irspiTjYeatę otxoopivY]ę (opis ziemi zamieszkanej), ale to rzecz niestwierdzona. — Ob. Muller „Frag. hist. Graec.“ II. str. 5.-2) D. z Samos, często z poprzednim mieszany, żyjący w okresie Aleksandryjskim, ułożył prozą podręcznik mitologiczny, a może pisał i inne dzieła mitologiczne oraz historyczne, stanowiące główne źródło dla pierwszej księgi Dyodora Syc.—Ob. Muller, j. w. str. 9.—3) D. z Synopy, poeta komedyi nowej (poł. IV w. przed Chr.); ułamki ob. u Meineckego „Frag. com. gr.* III, str. 543 sq.—4) D. z Traoyi ^@pa£), uczeń Arystarcha (około r. 100 przed Chr.), autor pierwszej umiejętnie ułożonej gramatyki języka greckiego (Tśxvvj Ypap.p.aTarj), która w swoim czasie ogromny zyskała rozgłos, ale w dzisiejszym kształcie zepsuta. Wydanie Uhliga, r. 1884).

Mityleny, z przydomkiem £xoTo(3pa)(tcov (skórzanoręki), mitograf, piszący około r. 100 przed Chr., z którego Dyodor Syc. korzystał w 3 i 4 ks. swej Biblioteki historycznej.—6) D. z Halikarnassu, autor słynnej historyi P(op.atxr] ocp/atoXoYta, przybył do Rzymu po bitwie pod Actium (około 30 r. przed Chr ), zapewne trudnił Bię tam nauczaniem retoryki, i 20 z górą lat pracował nad historyą Rzymu, którą nareszcie wygotował od pierwszych

początków aż do pierwszej wojny Punickiej, t. j. do punktu, od którego zaczął był Polibiusz. Z 20-tu ksiąg tego ogromnego dzieła pozostało nam w ca łości 10, z jedenastej część większa, z reszty ułamki. Osobliwe podjął zadanie D.: — Rzymian spokrewnić z Grekami, prawdopodobnie iżby Grekom mniej dotkliwą uczynić zależność od państwa Rzymskiego; stąd mnóstwo naciągań, besładne pomieszanie bóstw, wierzeń religijnych, instytucyj, obyczajów, od mniej więcej istotnej analogii przechodzenie do prostego naśladownictwa, upatrywanie pódobieństw tam, gdzie zachodzą wyraźne przeciwieństwa. Słowem, dzieje początków Rzymskich są nader wadliwe i wprowadzające w błąd. Oprócz tego D. lubuje się w perorowaniu; stąd opisy jego przepełnione są ponad wszelką miarę gadatliwością, przemowami, które wkłada w usta osób, często najmniej podatnych do wygłaszania przypisywanych im zdań. Niektóre jednak części dzieła opracowuje z przyzwoitą prostotą, zamieszcza fakta ciekawe, i równie jak Liwiusz, nie przestaje być do pewnego stopnia piszarzem źródłowym. Styl jego wogóle wyszukany, obmyślony na effekty re toryczne, czasami jednak miewa chwile naturalności, po których znać pisarza dobrej szkoły. Jakkolwiek wadliwa, historya jego służyła jednak za źródło i pomoc dla Plutarcha, Appiana i Dyona Kassyusza. Miała ona kilka wydań: ostatnie Ja kobiego z r. 1885. Oprócz historyi, pisał D. dzieła z zakresu estetyki i krytyki: a) rcspl awJ-śasoę oyop.draw, o układzie wyrazów (wydanie Gollera, r. 1815); b) tś)(V7] p7]Toptxfy sztuka krasomówcza, w obecnym stanie stanowiąca tylko wyjątek albo falsyfikat; C)    7caXat(bv ^apanrjjpeę, rcspl rów

&p)(oua>v pi]tópcov 6irop.vrjp.auop.oi, oceny Tucydydesa, Demosteneea i in.; d) listy. Zbiorowe wydanie Rei skego z r. 1774. Jeżeli warunków dobrego histo ryka nie spełnia D., niżej jeszcze stoi jako krytyk i estetyk. Jego sądy o krasomówcach dowodzą, że całą doskonałość sztuki widział tylko w kunsztownej dykcyi, a twórczość, pomysłowość, natchnienie, nic go nie obchodziły. Jego też krytyka Tucydydesa sama nie wytrzymuje najmniejszej krytyki. Powierzchownie patrzącemu na zadanie pisarza, nie dziw, że znakomity „Fedr* Platona wydaje się dziełem bez wartości. Przywiązany głównie do frazesu, nie dziw, że D. widzi nierównie więcej doskonałości w sztuce krasomówczej swojego czasu, niż w dawniejszej.—7) D- Periegetes, niepewnego czasu i pochodzenia pisarz (najprawdopodobniej Aleksandryjczyk z czasów Sulli), wypracował geografię (irepn^oia ol/oupiwję), opis ziemi współcześnie zamieszkanej, ujęty w 1187 składnych heksametrów, który służył za źródło i materyał do komentarzy dla wielu późniejszych, zwłaszcza dla Eustatyosa. Rufus Festus Avienus i Pryscyau tłómaczyli go na łacinę. — Ob. Muller „Geogr. Graeo. min.“ (zeszyt 2-gi).—8) D. z Bizancyum, 196 po Chr., opiBał Bosfor tracki, prozą; tej pracy szczątki dochowały się częścią w oryginale, częścią w przekładzie łacińskim.

Dyonizyusz z Kolofonu, malarz z połowy V w. przed Chr., należący do tej grupy, która malar-

K. K.

stwu, służącemu dotąd tylko za ozdobę architektury, usiłowała nadać znaczenie samoistne.

Dyonizyusz Areopagita (święty), biskup i męczennik. Po wysłuchaniu mowy, wygłoszonej przez św. Pawła wobec Areopagu (ob.) ateńskiego o Bogu nieznajomym, kilka osób przyłączyło się do Apostoła, a pomiędzy niemi D., sędzia Areopagu, pewna kobieta, nazwiskiem Damaris, i inni wraz z nimi, którzy uwierzyli (Dzieje Apost. XVII, 34). Utworzyli oni prawdopodobnie małą gminę chrześciańską w Atenach, gdzie D. został pierwszym biskupem. Apologeta Arystydes, który pisał około roku 133, daje D-owi tytuł męczennika. Menolo-gowie greccy twierdzą, iż został spalony żywcem około r. 95 i oznaczają jego święto na 3 października.—D-owi Areopagicie przypisywane są dzieła, które wywarły wielki wpływ na rozwój, nietylko teologii katolickiej, ale także literatury, poezyi i sztuki religijnej, a jeszcze większy—na egzalta-cye mistyki pobożnej. Pisma te, w których neo-platonizm (ob.) jest bardzo zręcznie i bardzo mocno powiązany z doktryną chrześciańską, obejmują cztery traktaty i dziesięć listów. Traktaty:

1)    O hierarchii niebieskiej (15 rozdziałów);

2)    O hierarchii kościelnej (7 rozdziałów);

3)    O imionach Boga (13 rozdziałów); 4) O teologii mistycznej (5 rozdziałów). Autor zwraca się w tych traktatach do osoby, noszącej imię jednego z uczniów św. Pawła: Dyonizyusza Pres-bytera, Aiovóaioę ó^peopótepoę, oraz do jego współ-presbytera, aop.7rpeo[3tkepoę, Tymoteusza. Z pomiędzy dziesięciu listów cztery są adresowane do Ga-jusa, fi-spaTTsoT^c; jeden do Doroteusza, XeiToopYÓę; jeden do Sozipatra, tepsó^; jeden do Polikarpa, Ispapjeden do Demofila, łłepaTisor^ę; jeden do Tytusa, tspapyi\ę, biskupa Krety, jeden do Jana, OsoXoYÓę, t. j. do św.|Jaua Apostoła, wygnanego z Pat-mos. Nazwy tepap^ę, [spsóę, XeitoopYÓęw z naczeniu: biskup, ksiądz, dyakon, nie były do owego czasu używane przez chrześciau. W rozmaitych ustępach swych traktatów autor powołuje się także na inne napisane przez się dzieła i podaje ich tytuły. Dzieła te wszakże nie zostały odszukane. — radnego z pism D-a Ar. nie wymienia Euzebiusz, który przecież z wielką starannością ułożył spis wszystkich znanych w owym czasie dzieł chrześoiań-skich cokolwiek większej wagi. Toż samo opuszczenie u św. Hieronima, który wydał na nowo i uzupełnił katalog Euzebiusza. Pierwsza pewna wzmianka o pismach D-a znajduje się w relacyi o konferencyi, odbytej w r. 532 w Konstantynopolu, na którą Justynian wraz z Hypacym z Efezu zgromadzili biskupów ortodoksyjnych oraz przedstawicieli sekty monofizytów Seweryańskich. Ci ostatni, w toku rozpraw, powoływali się na powagę D-a Ar.; wszelako Hypacy zapytał ich: jak to się stać mogło, że św. Cyryl i inni nic nie wiedzieli o jego pismach (Mansi „Concilia“, t. VIII, 821)? Od tej daty dzieła te nie znikają z oczu. Użytkowane przez pisarzy ortodoksyjnych, którzy, nie troszcząc się o ioh ojcostwo, starali się wyciągnąć z nich wszystko, co mogło służyć ich sprawie, stały się one w Kośoiele Wschodnim przedmiotem mnóstwa oytat i komentarzy. W Kościele Zachodnim naj- -wcześniejszą wzmiankę o nich spotykamy u Grzegorza Wielkiego (590 — 604), który zapożyczył u D-a trzy tryady jego hierarchii niebieskiej i mówi: „Fertur vero Dyonisius Areopagita, antiąuus vide-licet et venerabilis pater, dicere...“ Odpis dzieł D-a został w r. 758 przesłany przez papieża Stefana II Pypinowi Krótkiemu; drugi—przez Adrya-na I (772—795) Fulkradowi, opatowi w St.-DeniB; jeszcze inny—w r. 827 przez cesarza Michała Jąkałę (B alb os) Ludwikowi Pobożnemu; został on złożony w St.-Denis, gdzie opat Hilduin zrobił zeń kompilacyę i utożsamił autora z patronem swego klasztoru. Za panowania Karola Łysego Jan Sco-tus Erygena (ob.) przełożył pisma D-a na język łaciński, jak również zaozerpuął z nich treść do większej części prao własnych, gdzie metafizyka religijna styka się z panteizmem. Drugi przekład został uskuteczniony około r. 1170 przeż Jana Sarracenusa, poczem ukazało się wiele innych. Pierwsza edycya grecka drukowaną była we Flo-rencyi w r. 1516. Zasługuje także na uwagę przekład francuski, dokonany z greckiego przez księdza Darboy, późniejszego arcybiskupa Paryża, i zaopatrzony wstępem i przypiekami („Oeuvres de saint Denys 1’Aróopagite" Paryż 1845).—Bez przesady rzec można, że te pisma wywarły wpływ olbrzymi na religię katolicką; najpierw jednak na kościół grecki, z raoyi swego powinowactwa z dążnościami ludów wschodnich oraz dzięki scholiom Jana ScytopolitańBkiego i Maksyma 4Wyznawcy, tudzież adaptacyom Jana Damasceńskiego, klasycznego pisarza teologicznego tego Kośoioła. Wiadomo, jaką był i jaką jest jeszcze powagą w Kościele katolickim św. Tomasz z Akwinu. Ten „Doctor universalis“, „Doctor angelicus" tak się przejął nauką D-a i tak często cytował jego dzieła, że gdyby — jak powiada ks. Darboy — one zaginęły, można byłoby znaleźć ich wszystkie ustępy w pracach św. Tomasza z Akwinu. Hugo de Saint-Victor, biskup w Grosseteste, i Albert Wielki komen towali D-a. W XV wieku Dyonizy Kartuz nazywa go książęciem teologów. To uwielbienie było podzielane przez Taulera, Savonarolę i Pico de la Mirandula. Pomiędzy licznymi poetami, którzy w Hierarchii niebieskiej szukali natchnienia, zuajdują się: Dante, Spencer, Milton i nawet Szekspir.—Po niedowierzaniu, wyrażonem przez Hypace-go z Efezu na wyż wzmiankowanej konferencyi w Konstantynopolu, pierwsze wątpliwości co do autentyczności dzieł przypisywanych D-owi Areop. wypowiedziane zostały przez Wawrzyńca Vallę; Erazm Rotterdamczyk je powtórzył, Dailló uzasadnił („De Scriptis quae sub Dyonysii Areopagitae et sanoti Ignatii Antiocheni nominibus circumferun-tur“, Genewa 1666). Dzisiaj nieautentyczność wydaje się zupełnie stwierdzoną: wynika ona z milczenia Euzebiusza i św. Hieronima; trudno bowiem objaśnić ów mrok nie wiadomości, jakim w ciągu prawie czterech Btuleci były otoczone dzieła, które zajęły tak poczesne miejsce, odkąd stały się zna-nemi, i wreszcie, z licznyoh wskazówek wewnętrznych. Niemniej jednak wielu pisarzy katolickich,

Hml.

Hml.

S. K.

.nawet bardzo poważanych, nie chce tego przypuścić. We „wstępie* do swego przekładu, ksiądz Darboy usiłuje—z większą gorliwością, niż powodzeniem—zbić zarzuty nieautentyczności. W rzeczy samej jest bolesnem uznać za sfałszowane pisma, które w ciągu tylu stuleci cieszyły się tak wielką powagą w Kościele. Nie umniejsza to wszakże ich wartości wewnętrznej. Zresztą o wiele łatwiej jest udowodnić, iż D. Areop. nie jest autorem dzieł mu przypisywanych, niż odkryć owego autora, albo nawet -wskazać tylko czas i miejsce, gdzie te dzieła powstały. Badacze napisali już dużo i prawdopodobnie napiszą jeszcze więcej na ten temat. Domysły, które się wydają najbardziej po-dobnemi do prawdy, wskazują koniec V-go lub początek VI-go wieku, Aleksandryę lub Edessę.— Mont et „Des Livres du pseudo-Denys* (Paryż 1848).— Hipler „Pionysius der Areopagita* (Ra-tysbona 1851).—X. Darras „9t. Denys 1’Areopa-gite“ (Paryż 1863)—X. Dulac „Oeuvres de Baint Denys* (Paryż 1865).—I. Hirst Lup ton „Diony-sius pseudo-Areopagita* (w „Dictionary of Christian Biography“ Smitha i Wace’a, Londyn 1877— 1887, 4 t.).—E. H. Vollbt w „Grandę Encycl.u Lamirault’ a.

Dyonizyusz (święty), dwudziesty szósty z kolei papież. Z pochodzenia Grek, zasiadał na Stolicy Apostolskiej lat dziesięć (259 — 269 r.). Odznaczył się przedewszystkiem żarliwą walką z herezyą. W dziele, które napisał dla zwalczenia doktryny, przypisywanej Dyonizyuszowi Aleksandryjskiemu (ob.), wystąpił energicznie przeciwko odróżnianiu w Bogu trzech osób, zwłaszcza zaś przeciwko wyrażeniu TcotYj^a too 0soó, — twór Boga, — użytemu przez biskupa aleksandryjskiego dla uwydatnienia różnicy pomiędzy Ojcem a Synem, obcym wrzekomo, co do swej istoty, Ojcu (£evoę zai’ oóaćav zou rcatpóę), a także przeciwko przypuszczeniu, że był czas, kiedy Syn nie istniał. Zdanie biskupa rzymskiego, co do trój osobowości, doznało zaprzeczenia, albowiem pojęcie to stało się później dogmatem kościoła katolickiego; wszelako znalazły potwierdzenie jego zdania, co do wieczności i współ-istotności (ó^ooDoća) Syna z Ojcem. Według większości historyków kościelnych, nauka, wygłoszona w piśmie D-a Rzymskiego, została przyjęta przez koncylium, jakie się miało odbyć w Rzymie w r. 261; niektórzy jednak dowodzą, że samo złożenie owego koncylium Die jest prawdziwem i opiera się na błędnej interpretacyi dokumentów.—D. Rzymski i Dyonizyusz Aleksandryjski występowali zgodnie na koncylium w Antyochii (r. 264) w sprawie potępienia i złożenia z urzędu Pawła z Sa-mosaty. — E. H. Vo 11 et w „Gr. Encycl.* La-miraultfa.

Dyonizyusz Mały (Exiguus), mnich, pochodzenia scytyjskiego. Około r. 530 osiadł w Rzymie, gdzie, jak się zdaje, był opatem i umarł r. 556. Od niego-to pochodzi, nosząca jego imię era, poczynająca się od Narodzenia Chrystusa, jako też sposób oznaozania dnia ZmartwyohwBtania Pańskiego (ob. Wielkanoc). Będąo doskonałym

znawoą greoczyzny, D. ułożył dwa oddzielne zbiory: dawniejszy „Liber canonumu i późniejszy „Liber decretorum* (od r. 385 — 498), w jedną obszerną księgę, sporządzoną według dobrze obmyślonego planu, która się z Włoch rozszerzyła po Hiszpanii, Gallii, Irlandyi i Afryce; nabrała zaś szczególnego znaczenia, gdy rękopis jej, dopełniony późniejsze-mi dekretaliami, papież Hadryan w r. 774 podarował Karolowi W., gdyż sejm w Akwisgranie r. 802 zbiór ten uzupełniony („Codex Dionysio - Ha-drianus*) uznał za prawo obowiązujące w całem państwie.    *

Dyoptra, przeziernik, kierownica, przyrząd mierniczy prostej konstrukcyi, oddawna używany w geodezyi i astronomii, wynaleziony podobno przez Ptolemeusza. Jest to liniał z mosiądzu lub drzewa hebanowego, opatrzony na końcach dwoma celownikami, któremi być mogą bądź pręciki walcowe (fig. 144), bądź też dwie płytki, opatrzone otworkami (fig. 145). Jeden z tych otworków, przeznaczony dla oka, otwór oczny, jest kółkiem bardzo drobnem, o promieniu 0.2 do 0.5 milimetra, drugi zaś, otwór przedmioto-

Fig. 144.

1 'mmmm

Fig. 145.

w y, ma postać czworokątną i opatrzony jest dwiema nitkami w krzyż złożonemi. Punkt przecięcia nitek przypada w jednej linii z otworkiem pierwszego celownika. D-y używa się do oznaozania na stoliku mierniczym kierunku linij, idących od oka obserwatora do różnych punktów gruntu. Według badań Stampfera D. dobrej nawet konstrukcyi nie dozwala w oznaczaniu kierunków osiągnąć błędu mniejszego nad 10", a przyrządy mniej starannej budowy prowadzą do błędów daleko znaczniejszych. Główną wadliwością D-y jest to, że oko obserwatora, spoglądając współcześnie na krzyż w otworze i na cel oddalony, musi się przystosowywać czyli akomodowaó do dwu przedmiotów, znajdujących się w różnem bardzo oddaleniu, a tern samem obu współcześnie widzieć dokładnie nie może. Dla tego też D-y używa się w tych tylko razach, gdy znaczna ścisłość nie jest wymagana, a w ogólności zastępuje ją 1 u n e t a,

Dyoptryczny, dyoptryczny teleskop, ob. Dyoptryka.

Dyoptryka, część optyki, zajmująca się przechodzeniem światła przez środki przezroczyste: zatem nauka o załamywaniu się światła, jak katoptryka

S. K.

S. K.

S. D.

Dyoskor, patryarcha aleksandryjski, ob. Eu ty

jest nauką o odbiciu światła (ob. Optyka). — Przyrządy dyoptryczne są to przyrządy optyczne, polegające na załamywaniu się światła, czyli złożone z soczewek; w szczególności teleskop dyoptryczny,jest toż samo, co luneta czyli refraktor, t. j. przyrząd złożony tylko z soczewek, w odróżnieniu od teleskopu katop-trycznego czyli reflektora, którego część główną stanowi zwierciadło.

Dyorama, malowidło znacznych wymiarów, przedstawiające okolice, wnętrza gmachów, lub inne widoki, a zalecające się złudzeniem optycznem, jakie wywołuje. Złudzenie to wypływa z trzech zasad, a mianowicie: ze stanowiska widza względem obrazu, ze sposobu malowania i z rozkładu światła, oświetlającego obraz. Widz i obraz znajdują się w izbach oddzielnych, a widz spogląda przez otwór znacznych wymiarów, podobny do otworu, jaki w teatrach przypada między sceną a wido wnią, Brzegi tego otworu są szerokie, tak, że prócz obrazu nie dozwalają dostrzegać żadnych innych przedmiotów, znajdujących się w tej izbie. Do izby, gdzie się mieści widz, przedostaje się światło jedynie ód obrazu, a prócz tej ciemności, otaczającej widza, do złudzenia jego przyczynia się też znaczna odległość od obrazu, wynosząca 15 do 20 metrów, sam zaś obraz ma zwykls około 20 metrów długości przy 15 metrach szerokości. Główna wszakże rzecz na tern polega, że tenże sam obraz wymalowany jest po obu stronach tkaniny jak najbardziej przezroczystej, może więc być oświetlony bądź z przodu światłem od obrazu od-bitem, bądź też z tyłu, światłem przezeń przecbo-dzącem. Oba obrazy, przedni i tylny, przedstawiają najczęściej jeden przedmiot; jeżeli zaś są to obrazy różne, jak np. widok sali pustej i zapełnionej ludźmi, winny we wszystkich szczegółach dokładnie sobie odpowiadać. Strona przednia obrazu otrzymuje oświetlenie od sklepienia szklanego, które pozostaje dla widzów niedostrzeżonem; promienie tą drogą przybywające odbijają się od obrazu tak, że po odbiciu dostają się do oczu widza, dla którego wtedy malowidło na tylnej stronie obrazu jest zupełnie niewidzialne. Sklepienie szklane jest nadto opatrzone w system okiennic i transparentów barwnych, które dozwalają w rozległych granicach zmieniać natężenie ś ,viatła i sprowadzają mnóstwo effektów świetlnych, odtwarzających wiernie objawy, w przyrodzie zachodzące. Aby zaś widzowi ukazać malowidło tylne, należy odciąć promienie, padające na obraz z przodu, i rzucić potok światła z tyłu na płótno; wtedy obraz przedni niknie, a zdumionemu obserwatorowi ukazują się przedmioty wyobrażone na tylnej stronie płótna.— Widowisko takie urządził poraź pierwszy malarz francuski Daguerre w r. 1822. Okazywał on np. wnętrze kościoła, najpierw, jak się przedstawia za dnia, następnie ciemniejącego stopniowo, a wreszcie zapełniającego się nabożnymi przy oświetleniu nocnem. Wrażenie, wywołane widowiskami takiemi, podsyca się nadto udziałem różnych szmerów, odpowiadających przedmiotom przedstawianym, jak np. dźwięku dzwonów, huku piorunów, szumu wody i t. p. Na widowiska tego rodzaju nadają się szczególniej niektóre przedmioty, jak np. krajobraz w blasku księżycowym, który zwolna ustępuje brzaskowi rannemu, aż wreszcie okolica ukazuje się w pełnem oświetleniu dzien-nem; krajobraz zimowy, który się następnie przedstawia jako letni; wulkan w spoczynku i wybuchu; albo tym podobne obrazy.

Dyoryzm (Diorismus). Tak nazywano w matematyce greckiej oznaczenie warunków, przy których możliwem jest rozwiązanie zagadnienia.

ch es.

Dyoskorydas Pedanius, ob. D i o s k o r y d e s. Dyoskurowie (Aióaotoopoi = Zeusa synowie). Tą wspólną nazwą oznaczają dwóch półbogów greckich, Kastora i Polydeukesa v. Pollubsa, bliźnich synów Ledy, a braci Heleny i Klitemnestry. Homer zwie ich Tyndarydami, jako synów Tyu-dareosa, małżonka Ledy, Hezyod zaś uważa ich za synów Zeusa. Według ogólnie przyjętej mitycznej genealogii z późniejszych czasów, był Tyn-dareos ojcem śmiertelnego Kastora, a Polvdeuke-sa Spłodził-z Ledą Zeus w postaoi łabędzia, stąd przypadła mu też nieśmiertelność w udziale. Ziemię lakońską i dolinę Eurotasa uważano ogólnie za ich ojczyznę, szczególnie zaś miejscowości Amykle i Terapne chlubiły się wielu pamiątkami i wspomnieniami z ich życia i śmierci. Mityczne dzieje niewyczerpane są w opowiadaniach o dzielnych czynach rycerskich młodzieńców. Stoją oni na czele wyprawy Argonautów; odznaczają się przed innymi w pościgu za Kalidońskim dzikiem, odbijają z warownej Afidny siostrę swą Helenę, którą Tezeusz i Pejritoos porwali, pustoazą całą ziemię attycką, walczą w obronie drugiej siostry, Klitemnestry, z Agamemuonem, który zabił pierwszego jej męża, Tantalosa. Wszakże najbarwniejszą jest mityczna legenda o porwaniu przez D-w córek Leukipposa i o walce ich z Afarydami. Otóż Leukippos, brat Tyndareosa i Afareusa, króla messeńskiego, miał dwie córki, Febe i Hilairę, zaręczone z Idasem i Linkeusem, synami Afareusa. D. rozpaławszy gorącą miłością ku uroczym narzeczonym swych biatanków, wykradli je z domu ojcowskiego razem z bogatemi skarbami i wiel-kiem stadem wołów. Ze szczytu Tajgetu dostrzegł Linkeus zbiegów, którzy w spróchniałym dębie na pościg się zasadzili. W zaciętej walce pada Kastor z ręki Linkeusa, Polideukes zaś mści śmierć brata i zabija Linkeusa. Idas ginie od pioruna, rzuconego przez Zeusa, a ciała obudwóch braci pali na popiół ogień niebieski. Błaga tedy Polideukes ojca swego, Zeusa, aby mu, równie jak bratu nad wszystko umiłowanemu, śmierć zadał. Lecz napróżno, ponibważ syn Zeusa jest nieśmiertelnym, a jako nadzwyczajną łaskę, tyle tylko zyskuje, że razem z bratem swym przebywać może jeden dzień w złocistym pałacu bogów na Bzczy-cie Olimpu, drugi zaś dzień w ciemnym grobie w Terapne. Szlachetny Polideukes chętnie poświęca dla brata swą nieśmiertelność i woli z nim razem zmienne losy znosić, aniżeli sam być w niebie i przez wieczne czasy cześć boską odbierać. Łatwo tem wytłómaczyó, źe epicka poezya, czerpiąc z tych pięknych prastarych podań mitycznych, utworzyła z D-ów idealne postacie powabnej młodośfl, szlachetności rycerskiej, bohaterskiogo poświęcenia, przyjaźai serdecznej, i otoczyła ich tak czarującym urokiem uprzejmości, dobroci, chętnej zawsze pomocy, wesołego i towarzyskiego pożycia, że są oni w tej mierze zapewne naj sympatyczniej szemi osobistościami z całej * mitologii greckiej. Komu sprzyjają, ratują go na lądzie i na morzu, w największej wrzawie bitwy i podczas gwałtownej nawałnicy i w niebezpieczeństwie rozbicia okrętu zjawiają się z pomocą. Chociaż wiarę w skuteczną obronę niebiańskich rycerzy po wszystkich ziemiach greckich widzimy rozpowszechnioną, przedewszystkiem jednakże gorącą ona była w ojczyźnie D-ów, pomiędzy wojowniczymi Spartanami. Wyobrażano ich sobie unoszących się lekko na promienistych, białych rumakach, zwanych Ksan-thos i Ky 11 ar os, które, oczywiście, boskiego musiały byc pochodzenia, wielbionych przez poetów, kowanych przez pierwszych rzeźbiarzy. Wyobrażano ich też sobie tak, że jedeu z braci, to Ka-stor, to Polideukes, jako zbrójnjr rycerz, na koniu albo na rydwanie bojowym ujeżdżał, a drugi, podobny do Herkulesa, w walce na pięści był niepokonanym. Szczególnie byli oni bóstwami opie-kuńczemi młodzi wojennej, z rodów dostojnych, walczącej konno lub w ciężkozbrojnej falandze. Mieli oni ułożyć pierwsze pieśni i tańce wojenne, a w Sparcie i w Olimpii na placach wyścigów, gonitw i zapasów gimnastycznych, obok Hermesa i Heraklesa, czcią nadzwyczajną D-ów otaczano. Słynęli dalej jako rzeźcy łowcy, jeden goniący za zwierzyną na koniu, drugi pieszo, a wyborowe psy gończe wywodzono od sfory, wychowanej przez Kastora. Czysta miłość braterska, przyjaźń serdeczna, uprzejma gościnność, święcą w D-ach wzniosłych przedstawicieli. Polideukes, który dla miłości brata wolał śmierci się poddać, aniżeli bez niego wiekuistą światłość oglądać, Eury-masa jednem uderzeniem pięści powalił o ziemię, gdy ośmielił się w jego obecności brata spo-twarzać. Szerokiego zaś pomiędzy greckiemi ludami rozgłosu nabrał dowód przyjaźni, jaki D. poecie Symonidesowi złożyli. Gdy on bowiem w pieśni ułożonej na cześć władzcy tesalskiej krainy, Skopasa, wielbił także znakomite przymioty D-ów, wypłacił mu urażony król tylko połowę umówionej nagrody, odsyłając go po resztę pieniędzy do D-ów, których cnoty pod niebiosa wynosił. Niebawem wywołano poetę z biesiadnej sali, gdyż dwóch młodych jeźdźców chce z nim koniecznie mówić. Gdy wyszedł, nikogo nie było przed pałacem, lecz tuż za nim zawaliła się sala, zasypując w gruzach bluźnierczego Skopasa ze wszystkimi uczestnikami biesiady. O ile zaś D. niegościnność i sknerstwo surowo karali, o tyle chętnie obcowali w wesołem gronie świątecznem, a według legendy odwiedzali podczas pogodnych dni letnich swych wielbicieli i wyznawców, bogate zaś miasta, jak Cyrene i Agrygentum, podejmowały wtedy D-ów, wraz z uroczą ich siostrą, Heleną, wy-stawnemi ucztami. Stąd odnoszono do D-ów początek te oks en ii, t. j, wspaniałych uroczystości, podczas których i D-ów, i inne bóstwa, jako też wybitniejszych śmiertelnych, na koszt państwa lub też pojadyńczych rodów znakomitych, szczycących się osobliwą opieką D-ów, gościnnie podejmowano. W Atenach czczono D-ów, którym tam nadano przydomek Anakes albo Anakoi, wybawicieli, śpieszących z chętną pomocą każdemu w największej potrzebie. Wszakże najtroskliwszą opieką otaczali D. żeglarzy. Gdy rozszalała się burza morska, tak śpiewa poeta jednego z homerowych hymnów, o-krętern miota jak marną skorupką orzecha i raz go wyniesie na grzbiet spienionej fali, to znowu pogrąży w morskiej czeluści, wtedy strwożony sternik składa D ora białe jagnięta na ofiarę i błaga ich o wybawienie z niebezpieczeństwa. Niebawem pojawiają się bóstwa, na płomienistych skrzydłach powietrze przeszywając, a na ten znak przy-cicha nawałnica i wygładzają się rozhukane bałwany. Takim sposobem ocalał od rozbicia na morzu Czarnem okręt Argonautów, gdy dwa języki płomieniste spuściły się na głowy D-ów, uczestników w pierwszej niebezpiecznej zamorskiej wyprawie greckiej; a jeszcze z historycznych czasów nabrała szerokiego rozgłosu ich pomoc skuteczna w bitwie pod Aigospotamoi, rozstrzygającej o losach wojny peloponeskiej. Gdy bowiem okręt Li-sandra, spartańskiego admirała, z portu wyruszył przeciwko ateńskiej flocie, towarzyszyły mu po obu stronach dwie gwiazdy iskrzące. Wdzięczny wódz ofiarował w Delfach, na pamiątkę zwycięstwa, oprócz innych darów, także dwie złote gwiazdy, jako symbole D-ów, miały zaś one same z siebie zniknąć krótko przed nieszczęśliwą dla Spartan bitwą pod Leuktrami. Czczono zatem takich możnych protektorów we wszystkich prawie miastach nadmorskich greckich, w portach, po wyspach, na wybrzeżach m. Śródziemnego i Czarnego, a liczne monety, zachowane do dzisiaj, z emblematami, które stanowiły dwie czapeczki szyperskie z gwiazdkami u góry, dobitnie dowodzą, jak popularną była wiara w D-ów. Z greckich osad na wybrzeżach Italii południowej dostała się cześć ich także do państwa Rzymskiego. Zwali się oni tutaj Ka-stor i Polluks, a w staroźytniejszej formie w liczbie mnogiej Polluoes, Castores. Bardzo zwyczajne zaklęcia Rzymian: Edepol, Mecastor, świadczą wymownie o wziętości kultu bóstw o-wych. W Lacyum najstarszą siedzibą, gdzie D-om cześć oddawano, było Tusculum. Monety Sulpi-cyuszów, ród s*?ój z tego miasta wywodzących, wykazują na jednej stronie D-ów, na drugiej zaś warownię miejską. Wszakże i do samego Rzymu kult D-ów wcześnie się dostał, gdyż historycy zgodnie podają, źe w bitwie nad jeziorem RegilluB, w okolicy Tusculum, w r. 469 przed Cbr., D. zwycięstwo na stronę Rzymian przechylili. Jako zwiastunowie wygranej pojawić się oni mieli także w bitwie pod Pydną i w straszliwych zapasach Maryusza z Cymbrami pod Weroną. Po bitwie nad jeziorem Regillus wybudowali wdzięczni D-om

S. Dn.

Rzymianie na forum świątynię, zwaną aedes Castoris, gdyż Kastora, jak się zdaje, za potężniejsze bóstwo uważali. Dorocznie zaś święcili dzień ten w połowie lipca wspaniałą paradą całego rycerstwa, tak zwaną transvectio eąuitum. Ponieważ w Rzymie szczególnie stan rycerski D-ów czcią wielką otaczał, stali się oni z biegiem czasów opiekuńczemi bóstwami tamtejszego świata kupieckiego i giełdowego, który z rycerstwa się rozwinął, a tern wytłómaczyć należy, że na najstarszych denarach rzymskich, przeznaczonych do interesów bankowych za granicą, napotykamy typowe postacie D-ów. Najstarszym symbolem boskich bliźniąt u Lacedemończyków, który na każdą wyprawę wojenną z sobą zabierali, były t. zw. Sóxava, t. j. dwie belki pionowe, połączone z sobą dwiema poprzecznicami. Inne ludy greckie wyobrażały sobie D-ów ako gwiazdy, albo też jako dwie amfory, oplecione zwykle wężami, najczęściej jednakże jako dorodnych młodzieńców, o formach wysmukłych, lecz krzepkich, zupełnie nagich, albo tylko lekkim płaszczem okrytyoh. Najzwyczajniejszemi attrybutami D-ów były konie, na których albo siedzą albo też za uzdę je prowadzą; dalej—wysokie kapelusze okrągłe, zwane rciXot, nad któremi gwiazdki się unoszą, a wreszcie wieniec i rózga palmowa, symbolizujące przyczynienie Bię ich do zwycięstwa na igrzyskach. Z licznych pomników starożytnych, przedstawiających D-ów, najsławniejszemu są piękne posągi ich kolosalne, bo na sześć metrów wysokie, razem z końmi z marmuru wykute, zdobiące dzisiaj w Rzymie, przed pałacem kwirynalskim, wspaniałą fontannę di Monte Caval-lo. Inskrypcye wprawdzie, podające one za dzieła Fidyasza i Praksytelesa, z prawdą się mijają; ponieważ najprawdopodobniej posągi owe powstały w czasach poaugustowych, a wykute zostały według oryginalnych greckich wzorów rzeźbiarskiej szkoły pergameńskiej z III wieku przed Chr. Nie mniej znaną, choć mniejszej wartości, jest grupa D-w, umieszczona przy wejściu na Kapitol. Najpiękniejszym jest posąg z bronzu, przedstawiający Polideukesa w chwili, gdy się gotuje do walki na pięści. Znaleziono go w Paramytyi; dzisiaj jest on bardzo cenną ozdobą Muzeum Brytańskiego w Londynie. — Znaczenie mitycznych opowieści o D-ch, chociaż przez epickie legendy bardzo przyćmione, można jeszcze dokładnie wyjaśnić. Imię Kastora wywodzą uczeni zgodnie od źródło-słowu KaS, candere=błyszczeć, płonąć; natomiast Polideukesa imię jest nierozwiązaną do dzisiaj zagadką etymologiczną. Charakterystyczne cechy bliźnięcych braci wskazują w głównej mierze, że są to pierwotnie bogowie światłości. Wszakże nie przedstawiają oni dziennego światła w pełnym blasku, jednostajnego, niezmiennego, lecz raczej uosabiają je jako ruchome, w przejściu z ciemności do jasności i odwrotnie, zmieniające Bię z promienistej jasnośoi dziennej w ponure cienie nocne, ucieleśniają brzask dzienny i zmrok wieczorny. Stąd w przecudownie pięknem i trafnem obrazowaniu widzi w nich grecka fantazya bliźnięta, stwarza jednego z nich śmiertelnym, a drugiemu

nadaje nieśmiertelność, wiąże ioh ścisłym związkiem pokrewieństwa z Heleną, na lakońskiej ziemi również jako bogini światła zawsze wielkiej czci zażywającą; nadaje im wreszcie, prócz rysów natury świetlanej, znamiona, zbliżające ich wielce do bóstw podziemnych. Do właściwej D-ów istoty należą także konie, jako symboliczne zwierzęta, o których blizkim związku z bóstwami niebiańskie-mi i potęgami podziemnemi starożytne dzieje mityczne często opowiadają. Pierwotne D-ów znaczenie, jako bóstw światła, przebija się wyraźnie i w innych szczegółach wszystkich legend. A zatem Idas = jasnowidzący; Linkeus = o bystrym wzroku, Febe = łagodny połysk, Hilaira = promieniste światło, Leukippos = dzień, ciągniony przez rumaki białe; jako też pojawianie się D-ów podczas bitew staczanych na lądzie, a przypadających właśnie na czas najdłuższych dni, kiedy to najwięcej światła rozlewa się po świecie, lecz niebawem go też ubywa i dni stają się krótszemi, a wreszcie nagłe objawienia D-ów przy nawałnicach morskich w postaci gwiazd błyszczących, które nie co innego oznaczają, jeno elektryczne płomyki, znane pod nazwą ogników św. Elima, ukazujące się podczas burz na szczytach masztów — wszystkie te nazwy i zjawiska są barwnem obrazowaniem przeróżnych postaci i przymiotów światła, dobijającego się o zwycięstwo nad ciemnościami. Jeżeli szczegóły takie na myśl naprowadzają, że wiara w D-ów należy do najstarszych tradycyj ludów greckich, to potwierdza domysł podobny niezbicie mitologia porównawcza. I tak już w indyjskich Vedach napotykamy bóstwa, które w najgłówniejszych rysach z D-ami się zgadzają. Zwane one są tutaj divo napńtń, co dosłownie odpowiada 8ioę Koópoi = Zeusa, słońca synowie, ogólniej zaś znane są pod nazwiskiem Aęvina. Jak już sam wyraz aęyin, który oznacza „mający konie*, dowodzi z uderzającą analogią jedności pochodzenia azyatyckich bóstw z D-ami, tak i inne rysy uzupełniają się wzajemnie. Indyjskie bowiem ludy czciły w nich uosobienia brzasku dziennego, walczącego o wygraną od samej północy aż do/ zorzy, wołały ich na pomoo krótko przed wsoho-dem słońca, w południe i na wieczór, w bitwach, w chorobach i w każdej ciężkiej potrzebie; żonę ich zwały Sńryń, a imię to, i co do brzmienia, i co do znaczenia, odpowiada naszemu „zorza". Także zendyjskie bóstwa, zwane w liczbie podwójnej aępinń, jako też w łotyskiej mitologii synowie boskiego pochodzenia, zwani dćva dęli, przedstawiani jako jeźdźcy, ubiegający się o względy bogini księżycowej, oznaczają takie same bóstwa światła. Wzmianki* starożytnych autorów, jakoby Celtowie i inne północne ludy podobne D-om istoty czciły, zbyt krótkie są i ogólnikowe, aby na mocy ioh dojść można do pewniejszych wyników.—Porówn. Albert Maurioe „Le culte de Castor et Pollux en Italie” (Paryż 1883); My-riantheus „Aęvins oder arische Dioskuren* (Monachium 1876); Weber Albrecht w „Jenaer Littera-turzeitung* (z r. 1876, nr. 42).

Dyosmoza, toż co Osmoza (ob.).

, K. J.

S. K.

pera, stale z lunetą połączonym.

Dyplom v. Dyplomat, ob. Dyplomatyka.

Dyplomacya. W miarę rozwoju cywilizacyi między państwami wynikają coraz częściej rozmaite stosunki, które winny być załatwione w sposób pokojowy, na mocy wzajemnego porozumienia się stron. Od pomyślnego załatwienia tych stosunków nieraz zależy pomyślność i dobrobyt państw i narodów. Stosownie znów do zasady podziału pracy wytworzyła się oddzielna kategorya urzędników państwowych, których zadaniem jest załatwianie tych sto-

Dypir Hauy (miner.). Minerał pirenejski, najbliższy skapolitowi, stanowiący mieszaninę, nieco wszakże bogatszą w krzemionkę. Układu kwadratowego, kryształy, zwykle wykształcone niezupełnie, są słupkami na końcach zaokrąglonemi, zwykle na 2 — 3 linii długiemi i wrosłemi obficie w szary łupek lub wapień. Odłam muszlowy lub zadziorowy. — C. wł. 2.62 — 2.68; tw. 6. Barwy białej lub czerwonawej, ze słabym blaskiem, przeświecający na krawędziach. Rozbiór daje: 56.22 krzemionki, 23.05 glinki, 9.44 wapnat 7.68 sody, 0.90 potażu, 2.41 wody. Pod dmuchawką nieprzezroczysty i stapia się ze Błabem wzburzeniem na białą pęcherzykowatą perłę; kwasy bardzo trudno na niego działają. Znajduje się w Maulóon, Castillon, Pouzac i Liborens w Pirenejach.

Dyplanometr, anemometr, zbudowany przez Valza, a mający urządzenie takie, że dozwala najpierw zaobserwować położenie, jakie chorągiewka pod naciskiem danego wiatru przyjmuje, następnie zaś oznaczyć siłę, jaka jest potrzebna do takiegoż samego odcnylenia chorągiewki i do utrzymywania jej w tem położeniu.

Dyplejdoskop, przyrząd astronomiczny, wynaleziony 1844 r. przez Denta w Londynie, a służący /do oznaczania chwili przejścia gwiazdy przez południk. Składa się z trzech prostokątnych płytek szklanych, które złożyć można w graniasto-Błup trójkątny, tak, że jeden z jego kątów dwu-ściennych jest prosty, a dwa drugie wynoszą po 45₀. D. tak się umieszcza przed szkłem przed-miotowem lunety, by ściana przeciwległa kątowi prostemu prostopadłą była do osi lunety; wtedy obrazy przedmiotów, których promienie nie biegną w kierunku do osi lunety ściśle równoległym, widziane będą podwójnie, — wprost i przez odbicie; natomiast zaś, przy promieniach idących równolegle oba te obrazy zlewają się i przedmiot dostrzegamy pojedyńczo. Jeżeli więo luneta ustawiona jest w płaszczyźnie południka, gwiazda obserwowana, dopóki w płaszczyźnie tej się nie znajduje, widzianą jest podwójnie; w chwili zaś, gdy właśnie przez południk przechodzi, ukazuje się pojedyńczo. D. służyć tedy może do oznaczania chwili górowania, czyli przejścia przez południk jakiejkolwiek gwiazdy, zwłaszcza zaś słońca, a w tym ostatnim razie daje chwilę południa prawdziwego. Prosty ten zatem przyrząd zastępuje lunetę południkową i pozwala oznaczać czas z błędem nieprzechodzącym 10 sekund. Steinheil zastąpił płytki szklane gotowym już graniastosłu-

S. K.

sunków, za pomocą prowadzonych przez nich układów i zawieranych umów. Urzędnicy ci nazywają się wogóle dyplomatami, a funkoye przez nich sprawowane D-ą. Nazwa ta jednak powstała w ostatnich prawie czasach, gdyż poprzednio używano wyrazów: polityka, polityk, poseł, pełnomocnik i innych. Jesacie w dziele „GeBandsehafts-recht* z 1777 r. przez barona v. Palassi nie spotykamy wyrazów dyplomacya, dyplomata. Fias-san w swojej „Histoire de la diplomatie franęaise“ z 1809 r. powiada, że wyraz D. wszedł w użycie depuis un certain nombre d’annees, a Politz w swojem *Volkerrecht" z 1824 r. powiada, że wyrazy dyplomata, dyplomacya dopiero w ciągu ostatnich dwudziestu lat zaczęły być używane w obecnem swem znaczeniu. Nazwa ta zresztą widocznie pochodzi od diploma, dokument, szczególniej treści politycznej, gdy polityka w znacznej Części zasadzała się na sztuce odcyfrowywania starych dokumentów, na których można było oprzeć pewne pretensye, lub w sporządzaniu nowych, wieńczących prowadzone układy dyplomatyczne. Obecnie więc pod D-ą rozumiemy działalność polityczną, skierowaną na zewnątrz państwa, w stosunkach jego do innych państw, w przeciwieństwie do wewnętrznej polityki i zarządu wewnętrznemi sprawami państwa. Sztuka dyplomatyczna datuje się od początku powstania państw, ponieważ już wtedy musiały być używane pewne środki, prowadzące do celów praktycznych w stosunkaoh międzynarodowych. Sztuka ta jednak z początku opierała się na zasadach wyrobionych tylko praktycznie. Przeciwnie, w nowszych czasach wyrobiła się nauka D-cyi, która wymaga pewnego teoretycznego przygotowania, nabycia rozmaitych nauk, bez których nie można się obejść w zawodzie dyplomatycznym, lub które należy uważać przynajmniej za pomocnicze. Ponieważ D. należy do rzędu nauk politycznych, to jest zajmujących się państwem, przeto za przygotowanie do zawodu dyplomatycznego służą wogóle wszystkie nauki polityczne. W szczególności zaś zaliczyć do nich należy: prawo międzynarodowe, prawo państwowe państw europejskich i amerykańskich, politykę, statystykę, ekonomię polityczną i politykę handlową, zwłaszcza od czasu, gdy stosunki handlowe między róźnemi krajami doszły do tak niezmiernego, jak obeonie, stopnia rozwoju. Za nauki pomocnicze, ale często niezbędne, należy uważać; znajomość rozmaitych języków, głównie tego kraju, w którym dyplomata przebywa; historyę, zwłaszcza systematu państw europejskich; naukę stylu dyplomatycznego, niezbędnego przy sporządzaniu różnych aktów politycznych; sztukę pisania cyfrowanego i odcyfrowywania takiegoż pisma; znajomość ceremoniału dworskiego i dyplomatykę właściwą, to jest sztukę odozytywania starych dokumentów, chociaż ta ostatnia w obecnym czaBie wchodzi więcej w zakres działalności urzędników, zawiadujących archiwum, aniżeli dyplomatów w właśoiwem tego słowa znaczeniu. Ma się rozumieć, iż D. ma swoją historyę, zostającą we najściślejszym związku z historyą ludzkości wogóle i rozwojem cywilizacyi. W sta-

66

Encyklop. Fow«z. lloitr. Zeac 187. I 18-ty

A. O.

rożytności, kiedy stosunki międzynarodowe nie opierały się na silnej podstawie uznania państw za samodzielne organizmy, mające równe prawo do uiezależnego istnienia, potężniejsze państwa dążyły do zapewnienia sobie uniwersalnego panowania za pomocą podboju państw słabszych. Wszystkie środki, które prowadziły do tego celu, były dobre. Państwa azyatyckie, Filip macedoński, cała polityka zewnętrzna Rzymu są tego przykładem. W Średnich Wiekach papiestwo i cesarze rzymsko-niemieccy dążyli do tego samego celu. Z upadkiem jednak politycznej władzy papiestwa i osłabieniem cesarstwa zaczyna się nowa epoka w stosunkach dyplomatycznych i politycznych państw europejskich. Wprawdzie i wtedy jeszcze potężniejsi monarchowie, jak np. Karol V, dążyli do zapewnienia sobie uniwersalnego panowania, żaden jednak nie był tak silny, żeby mógł złamać opór państw słabszych, które w związkach szukały ocalenia. Jak mało D. ówczesna przebierała w środkach, za dowód może posłużyć Machiavelli, który w swoim ,11 Principe* (1515) polecał bez wahania stosowanie najgorszych środków: oszustwa, kłamstwa, podstępu, obłudy, gwałtu, aby tylko dojść do celu; Machiavelli zaś ujął tylko w przepisy teoretyczne to, co się wówczas stosowało w praktyce. W tym także czasie weszło w zwyczaj, zwłaszcza w większych państwach, utrzymywać stałe poselstwa na obcych dworach w celu załatwienia stosunków dyplomatycznych. W XVII w. D. przybiera lepsze pozory, staje się dworską, pełną ceremoniału i ugrzecznienia. Pod tą jednak maską kryły się intrygi dworskie i przekupstwo. W tym też czasie, wśród zdziczenia trzydziestoletniej wojny, Hugo Grotius w dziele swojem „De jurę belli ac pacis“ (1625) wystawił zasady prawne, któremi państwa wiany się kierować we wzajemnych między sobą stosunkach i które coraz głębiej zaczęły przenikać do D-yi, urządzającej stosunki międzynarodowe. W końcu XVIII w. wynikł systemat równowagi politycznej, eguilibre politigue, balance du pouvoir, systeme de conirepoids, jako obrona przeciwko przewadze Ludwika XIV. Systemat ten był wyjaśniony przez barona Isolę w dziele: ,Bouclier d’Estat et de Justice, contrę le dessein manifestement de-couvert de la Monarchie universelle, sous Ie vain prótexte des piótentions de la Regne de France" (1668). Systemat ten polegał na takim podziale potęgi między pojedyńczemi państwami lub grupami państw, żeby żadne nie mogło osiągnąć stanowczej przewagi nad innemi. I obecnie jeszcze powołują się w polityce na systemat równowagi państw europejskich, chociaż najczęściej ukrywa się pod tern egoizm, dążenie do zapewnienia sobie wyłącznych korzyści, lub zawiść przeciwko powiększeniu potęgi innych państw. D. XVIII w. zaoho-wała w głównyoh zasadach ten sam charakter", co i w poprzedzającem stuleciu. Zasady prawne z trudem tylko zdobywały sobie uznanie w D-yi, wskutek tego, że wówczas, a nawet już od traktatu westfalskiego (1648), zaczął być w praktyce dyplomatycznej stosowany t. zw. Theilungssystem, systeme copartageant. Systemat ten pole

gał na tern, że kilka chciwych zdobyczy państw dzieliło się łupem, zdobytym na innem. Było to negacyą wszelkich zasad prawnych w stosunkach międzynarodowych. Z chorobliwego stanu, w jakim wskutek tego znajdowała się D , usiłował ją wyprowadzić kongres wiedeński (1815 r,), który pragnął zachować przynajmniej pozory prawa w swoich postanowieniach. Urządzenia jego jednak po większej części okazały się niezdolnemi do życia. Tak samo w świętym związku, zawartym w Paryżu (26 września 1815 r.), monarchowie, należący do niego, oświadczyli, że w dyplomatycznych stosunkach odtąd powinny hyć stosowane zasady prawa i wolności, mające na celu nie tylko korzyść dy-nastyi, ale i dobro narodów. Nie ulega jednak wątpliwości, że pomimo to niejednokrotnie zasady te były później najoczywiściej naruszane. W każdym razie nie można zaprzeczyć, że nawet monarchie, które się tego dopuszczały, starały się przynajmniej o zachowanie jakich takich pozorów prawa. Nie ulega też wątpliwości, iż w opinii publicznej coraz więcej zyskuje zwolenników przekonanie, że celem D-yi winno być pilnowanie interesów swego kraju, z należytem wszakże poszanowaniem praw innych krajów i narodów. Wreszcie wspomnieć należy, iż w obecnym czasie pole działalności D-yi nadzwyczaj się rozszerzyło. Jeżeli bowiem wprzód, do XVIII w., D. ograniczała się tylko stosunkami europejskimi, od końca XVIII w. wciągnięte do nich zostały Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, później rozmaite państwa południowej Ameryki, a w ostatnich czasach nawet państwa dalekiego Wschodu, jak Japonia i Chiny. W ten sposób działalność D-yi obejmuje obecnie całą kulę ziemską. — Kaltenborn „Diplomatie* w Bluntschli „Deutschez Staats-Wdrterbuchu (t. III 115); Liechtenstern „Was hat die Diplomatie ais Wissenschaft zu umfassen und der Diplomat zu leisten” (1820); Hiilsemann „Ueber die Bedeutung der Diplomatie fur die neuere Geschichte” (1820); de Garden „Traitó complet de Diplomatie ou The-orie generale des ielations extórieures de puissan-ces de l’Europe“ (1833); Martens „Manuel diploma-tique“ (1822); Calvo „Dictionnaire de droit inter-national public et privś" (1885); Dumont „Corps universel diplomatiąue du droit des gens"; Ghillu-ny „Diplomatisches Handbuch” (1885).

Dyplomatyka (ars diplomatica, res di-plomatica) stanowi odrębną gałąź krytyki historycznej, poświęconą wyrozumieniu źródeł dziejowych pewnego gatunku oraz ocenieniu ich wiaro-godności. Odnoszą się one prawie wyłącznie do Wieków Średnich i znane są pod mianem dyplomatów (diplomata), czyli dokumentów, aktów piśmiennych, dowodów publicznych, przywilejów i t. p. Po za terminem pochodzenia łacińskiego—diplomata—język polski nie posiada żadnej innej powszechniejszej nazwy, któraby określała podobne akta historyczne jako prawne, publiczne lub prywatne pomniki. W języku niemieckim ustaliła się w nowszych czasach nazwa Urkunde, a stąd pochodna nazwaUrkundenlehre, która dokładnie oddaje zna-ozenie łacińskiego terminu D-i. D. początkiem swej

*. •*

fc -■ >

*

t

*2

* .

!•

'

V

. >'V ■

\Af

v

t

i"

"i

*

■s-

i

i

'*

\‘

{&«;v*s

-rA⁰' j

*

V/

Vv>

V V

r-

^ /■

^'VhO’

,*-

*

- ‘

■

t'

<

• *'

l".

i

i

f:=

‘I

V

;

■

V 5

e

■?

\

\

,    ,-c.

d

'

) Z

.1-

!

V'

*:

r

f- .

+.t.

’’*r

i

>

" v*tv-:

\

i ■

‘

.i

>

>-

A

'

i

i

/

;

V

■i

i

rr,SMr-

4

■

■

\

i

rv.

■ :

•:

V.

v

< •

"\

■

i v

• '.

:■ \

V

i

;

}

'i

■

WhHHI

.. >’.✓

\

✓

%

\

c

. <, ■ -

J.

r

;

•v

\

.

r

/

/

V :/■-

*

■ ■>'

i*

■ %

i.

(

.-•

ł

y

.?

r-«

>% .

V

/

»■

fąspa

hi

(Chrismon).

tupf nftuitifiC

Cjuuc ttpę am

«w

<v

noi\tf

iww^tu*

fi

ftym wu npif »cjuaj | IWtf

ai auw

Ifep jtcur.r[ tWCWftflf ir|

t*ufh

//

■r

tw yuum ppiccp cju łom

itumlutjif    W^Tp™"

jG

uf mil

<num

^Opapmitf ^UW^L^ul Actnpnpwfc^

wpm ttjit ^4clp^    ilkf    ipn mcmop 7

6^    ^ jf&C e

\nun

ęiut&pin

S1UUJ1C

chowu

■t

ra^mUK r**^pfa"P

(upctw<rf!/i

Łi-mhti

•t«eWiq\tn\j,VC'

u Aule uuCW

rwttf

vn\&

co

jutu^amp^

r

iiuf twftrtietmp Cjfwi'

(Tirońska Nota)

6t—

Cli

to,

,1

28=

(Chrismon).

(M

fKp> A

VI

ii

<0»J

\ca^

VY> U.t

wt\ n o

Bi-

«A -r» o

^ ><"•)

\ys^ru*$M

'W.

\.vt a%u

X>oć uv\

a^v

--C

yu-m pavtAr| o

—r*

A^fy" U-i«n 2v—

n nomine pa ns et ii et spiritus sancti. Karolus serenissimus augustus a Deo coronatus, magnus pacificus imperator romanum gubernans imperium qui et per misericordiam Dei rex francorum et langobardorum. Omnibus fidelibus nostris praesentibus e u uris notum sit quia asig, qui et Adalricus, fidelis noster, innotuit serenitati nostrae, eo quod pater illius Hiddi, dum ceteri saxones contra nos infideliter egissent praefatus Hiddi mallens fidem suam seryare quam cum ceteris infidelibus perseyerare relinquens patriam rmasse cognoscite. Praecipientes ergo jubemus, ut nullus fidelium nostrorum praesentium scilicet et futurorum prafaetum Asig, qui et Adalnicus, yel heredes illius de boc propriso superius memorato, quod in lingua eorum biyanc dicitur, expoliare aut inquietare ullo quoque tempore praesumat, sed liceat ei, sicut diximus, per boc nostrum praeceptum ipsam terram, quantumcunque pater ejus occupayit et ei in bereditatem dimisit, omni tempore tenere atque possedere. Et ut baec auctoritas firmior habea-tur et per futura tempora melius conseryetur, de anulo nostro subter sigillare jussimus.

Witberus diaconus ad yicem Hieremiae recognoyi et

amen.

Do art. Dyplomatyka (str. 520).

Data Vn id, mai anno Christo propitio imperii nostri XIII regni yero in Francia XLV atque in italia XXXIX indictione YI actum aquisgrani palatio regio in Dei nomine feliciter

„Wielka Encyklopedya Ilustrowana¹¹ tom XVIII-ty.

. •

:

>

-*CTT.

r->

■ •. > ^

—

>

■

•?

/

i

v

*■

.

-

r*.

V

- •>

t* •

T • '»

aCVV.

^CH A// a? . ^0^

*>

n/

\

V

.

•V

X-

l

■

r

.

f

A

\

C f

W.. •

i-

js

« /

.

r-«—i-rj-

i

r

>

■1

• V

•' -«

i -A.

Vc,

I

?

•;

/

'u

U

X.

V

:

i i

C;. V,

>

u:

v

■

«

'•V,

/

>

y..

"J

*- . ■

*

#

•& f f

s-f

\

\

"

\

■j*

'•—

t-

4

i

\

i

#v

>.

t

V

/

!

oa^

I

\

f

*

'i

/

. « '■

>

(

r

i.

3-

#

i.

3

f

:

7

/

u

V

4^

i

o

'4

L°d

' y*

<^o. c

iy* A

r>

*

♦

|    cLfr$kao wuujfcs|

few    h^ytmLfćuja^ts btt&fihznap y arnnul^iffi?anmta

S&ii$rmwcjiipclici&2a^fbTVT&im8pny>wlU$fćilicevtjuu>Lćw<mwa^^

UVtXX3^UXXttt$-

t\&mnerf>zrri$

+1.

utll^ mtw ^a^onfcuib<hcet7<ymil#

{jicyłnii&iyńńl?ttifhctfJl    tuIW ttunahatrr^cc^to imj Wruitło itm&pt# tióurhar£<

<Ą\

umeanis-

Cw    etjtus Jot tut?u&ccis• awlźtzny yaias•    lufe

k&bt c^yrtirhtc ormt^

U&t? hofytrnhfóUtós+amoai*

e^łe'fnjitnuv^uc^\> • tneuffa

Fr

cantu

A. Fornjulae initiales:

l' InvoeatiO. In nomine Patris et filii et Spiritus sancti Amen 2! Inscriptio for. tituli. Ego Kasimirus Dux

3. Inscriptio for. salutationis. Notum facio uniyersis Cbristi fidelibus praesentibus et tutuns:

4*. ExpositiO. Dominom Henricum Ducem fratrem meum Hospitali Sancti Joannis Hierosolymitani, pro animabus patris. mei et matris, atque pro sua ipsius anima dedisse terram quae dicitur Zagost totam integraliter, yillas scilicet quatuor cum omni circuitione, sicuti Comes Petrus Magnus eam circumiuit et signauit, cum omnibus quae in ipsis yillis erant, pastoribus yidelicet omnibus, jumentarijs, uinąarijs, sagenarijs et omnibus rusticis qui in ipsis yillis morabantur, excepto uno Romano Vineario nomine Barbez, et exceptis quatuordecimis bominibus de Ki (sic), quibus ibidem mansio’concessa fuerat ad tempus, donec alibi eis prouideretur, cum omni quoque suppellectili reliqua, equabus scillicet, bubus, yaccis, oyibus atque porcis. Sed et aliam dedit yillam nomine Ulazoa cum omnibus suis pertinentijs, siluis yidelicet agris, pratis atque mellificijs, quotquot in ea erant. Dedit quoque praeter haec omnia Tabernam in Cachou libere a praedicto Hospitali possidendam.

B. (Treść aktu):

5. Ego igitur Casimirus, qui Dei gratia successi baeres et possessor bonorum fratris mei, piae memoriae Ducis Henrici, omnia praedicta, quae contulerat Hospitali S. Joannis, concedo eidem Hospitali jurę perpetuo possidenda, pro anima Patris mei et Matris, et pro anima ejusdem fratris mei, Ducis Henrici, et pro mea ipsius anima. Addens insuper hominibus omnibus S. Johannis libertatem omnium tributorum yel seruitiorium, quae morę ’ Polonico, ab abjs rusticis fieri solent: ne soluant tributum in foro, ne bospites ducant vel pascant, ne falconarios, vel canumductores sus-cipiant, ne in expeditionem yadant, ne ad opus castri seruiant siue soluant, ne post boues soluant.

O. Foraiulae fiu aleś:

6. Mentio et enumeratio testium. Testes hu jus facti: Ego Kazimirus Dux, Dominus Lupus Episcopus Plozensis, per cujus elemosina data est. Dominus Swentozlaus, Radozlaus, Paulus subcamerarius, praeter bos quoque Dominus Saxo et alij Nobiles multi, et

Doart Dyplomatyka (str. 520).

manum

omnes Episcopi.    _    ___

7. Da tum et aetum. qui conuenerant ad colloquium in Milice IV (4) Kalendis Semptembris.

(Wyjęte z „Codex Diplomaticus Poloniae“ T. III str. 8 — 10).

„W ielka Ency klop. Ilustrowana" tom XVIII-ty.

“

:'ż

' 1

lii

:

e

p#; o ■ u

7

i.

f

i

j£

pOL/^

r »\ ■ % vo>*.    x

\% *

; a: r

r

o

/

i

f

A

i

?

•»' U

■

i

I

..

1

*

- c c..::::

%

•A--

> r

j ■

i

x.

#

>

•' ’>

af

nazwy sięga czasów rozbudzonego humanizmu, kiedy w liczbie różnych ważnych aktów nadawczych najdonioślejsze oznaozano nazwą dyplomatów (diplomata). Nazwa ta była znana już za rzym» skich czasów. Pochodziła ona od greckiego słowa SwcXó(o==składaó we dwoje, bo w takiej formie o podwójnym Bkładzie przedstawiały się dokumen-ta publiczne, dawane przez władze urzędnikom, udającym się na prowincyę w rozmaitych zleceniach. Te dokumentu (dyplomata) pozwalały posiadającym je urzędnikom żądać środków przewozowych dla przewiezienia ich od jednej stacyi do drugiej. W początkach cesarstwa Rzymskiego rozszerzyło się nadto znaczenie tego terminu, który oznaczał także rodzaj publicznego dokumentu. W Wiekach Średnich, przy używaniu języka łacińskiego, dopiero z rozbudzeniem się nauk w epoce humanizmu ustaliła się nazwa diplomata, która obejmowała całość piśmiennych dokumentów prawnych, publicznych i prywatnych, które z biegiem czasu stały się przedmiotem badań naukowych wyodrębnionej krytyki historycznej pod nazwą D-i.

ikkolwiek w ciągu Wieków Średnich znane były j nory dyplomatów i korzystano z tych materyałów I rielokrotnie, zwłaszcza przy układaniu historyi równych kościołów, klasztorów i wielu innych insty-lucyj, jednakże słabe wogóle postępy krytyki historycznej z tym nowym a ciekawym materyałem nie zapowiadały pomyślnego rozwoju. Ogólna ła-' twowierność nadawała powagę niezaprzeczonej prawdy wszelkim dokumentom pisanym. „Soriptum . est“, napisane jeBt: w duchu ówczesnych rozumowań takie słowa usuwały wszelką wątpliwość. Choć znano dyplomata i używano ich do różnych dowodzeń historycznych, jednakże nie umiała z nioh nauka ciągnąć należytego pożytku. Nie posiadano dostatecznych wiadomości naukowych dla oceniania znaczenia oddzielnych dokumentów historycznych. Drobne usiłowania, które powstały w XVI wieku celem stworzenia początków naukowych podstaw krytyki historycznej, spełzły na ni-czem i nie doprowadziły do zamierzonego rezultatu. Dopiero na schyłku XVII wieku powstała, jak Jowisz z głowy Mmerwy, nauka D-i w formie skończonej, doskodałej, nie jako początkujące usiłowanie, ale jako rzecz dojrzała, wyrobiona, dzięki nauce i niezwykłym zdolnościom jednego męża uczonego. Tym twórcą nauki był Don Jan Mabil-‘ 1 o n (ob.), mnich z klasztoru Benedyktynów, z kongregacyi św. Maura, w klasztorze paryskim Saint Germain des Prós. Opactwo benedyktyńskie w Saint Germain zajęło w połowie XVII wieku wydatne stanowisko w dziejach nauki historycznej w Europie. Po długich latach moralnego i naukowego upadku kongregacya ożywiła się dążeniami wyź-szemi i zajaśniała we Francyi jako wielkie ognisko ruchu umysłowego. Mianowicie zajęto się żywo studyami historycznemi, stworzono pomnikowe wydawnictwa dzieł ojców świętych, Roczniki zakonu św. Benedykta, Żywoty św. Benedyktynów. Wiekopomne te prace, stworzone w ciągu XVII i XVIII wieku, są do dziś dnia ozdobą literatury w Europie, a prócz wydawnictw zajaśniało opactwo Saint Germain des Prós szeregiem niespożytych prac naukowych w zakresie badań dziejowych. W liczbie tych pożytecznych usiłowań kongregacyi św. Maura wymieniane są nazwiska jak: Achćry, Bouąuet, Durand, Martwię, Montfaucon, Ruinart, Tassiu, Toustain, Vaillant. Do świetnej pltjady tych zasłużonych mężów, jako jeden z najświetniejszych, należał niewątpliwie Don Jan Mabillon (1631 f 1707), którego nauka wielbi jako twórcę krytyki dyplomatycznej czyli nauki dyplomatycznej. Po studyach uniwersyteckich, odbytych w mieście Reims, po wstąpieniu do życia klasztornego w Saint Remy, młody mnich, zwracający uwagę władzy duchownej swemi zdolnościami naukowemi, był powołany w 1664 roku do opactwa Saint Germain des Prós dla wzięcia udziału w pracach naukowych, jakiemi się ożywiła kongregacya św. Maura. Odtąd Mabillon pozostał już stałym uczestnikiem wielkich planów umiejętnych, które przekazały potomności niespożyte zasługi Benedyktynów. Ożywiony myślą zgromadzenia jak najpełniejszego ma-teryału do stworzenia historyi zakonu Benedyktynów, przedsięwziął M. podróż po bibliotekach Fran-cyi, Włoch i Niemiec, wsparty pomooą pieniężną ministra Colberta. Podróż ta wzbogaciła wiedzę Mabillona i usposobiła go do prac naukowych; pierwszą z nich było dzieło pod nap. „Acta sanctorum ordinis s. Benedicti*, którego pierwszy tom ukazał się w r. 1668. Sprawiło ono niesłychanie korzystne wrażenie. Dało powód do powierzenia Mabillonowi drugiej ważnej a drażliwej sprawy. Właśnie w tym czasie uczouy Jezuita, Papebrock, w rozprawia swej dotknął zakonu Benedyktynów, dowodząc, że najdawniejsze jego królewskie nadania z czasów merowińskich na wiarę nie zasługują; opactwo Saint Germain było do żywego dotknięte. Posiadająo całe bogactwo odpowiedniego materyału, uważało ono za stosowne stanąć w o-bronie wiarogodności swoich dokumentów historycznych. Sprawę tej obrony powierzono uczonemu Mabillonowi. W r. 1681'ukazało się dzieło pod nap. „Da re diplomatica libri VI, in ąuibus ąuidąuid ad veterum instrumentorum antiąuitatem, materiam, scripturam et stilum, ąuidąuid ad sigilla, monogram-mata, subscriptiones ac notas chronologicas; ąuidąuid inde ad antiąuariam liistoriam, forensemąue disoiplinam pertinet, explieatur et illustratur... opera et studio J. Mabillonis. Lutetiae PariBiorum". Dodatek ukazał się w r. 1704 p. t. ,Librorum de re diplomatica supplementum*. Drugie wydanie tego pomnikowego dzieła wyszło już w 1709 r., opracowane przez ucznia Mabillona, Ruinart'a. Znanem jest także trzecie wydanie, Adimarego, z r. 1789, sporządzone w Neapolu. Na treść klasycznego dzieła składa się następująca osnowa. Pierwsza księga zawiera rzecz o starych pismach czyli charakterach, o ma-teryałach, na jakich pisano dokumentu czyli dyplomata. W drugiej mieści się rzeoz o podpisaeh, pieczęciach, o danych chronologicznych. Następna roztrząsa sprawę falsyfikatów i dyplomatów oryginalnych. Czwarta poświęcona jest zagadnieniu o pałacach królewskich i zamkach, z którem łączy się rozprawa o facsimiliach, a wreszcie traktat o do-

kumentach i świadectwach historycznych. Dzieło Mabillona sprawiło potężne wrażenie. Było ono istną pracą herkulesową. Nie tylko spełniło pokładane nadzieje, nietylko odparło zarzuty czynione przez Papebrocka, nietylko wykazało wiarogodność dyplomatów merowińskich, odnoszących się do zakonu Benedyktyńskiego, ale, co więcej, stworzyło nową i skończoną niemal naukę. Sam Papebrock w liście do Mabillona przyznał się do zupełnej porażki i czuł się szczęśliwym, że dał swoją skromną elukubracyą powód do wywołania tak znakomitej pracy. Wielka doniosłość jej głównie na tern polega, że z drobnych początków powstało odra-zu wielkie i skończone dzieło, przytem zbudowane na takich szerokich i trwałych podstawach, że wartości swojej nie straciło po dziś dzień, pomimo upływu dwóch wieków. Rzecz o dyplomatach Me-rowingów posiada i w obecnej chwili wielką doniosłość naukową: tak jest wyczerpująca pod wpływem krytyki Mabillona. Trafna defiuicya D-i, jej zadań naukowych, wszechstronne określenie metody badawczej, ustalenie szerokiej drogi historycznych dochodzeń, zapewniły dziełu trwałą wartość na długie lata. Słusznie też M. zjednał sobie nazwę ojca D-i. Język łaciński, będący językiem ogólnej naukowości europejskiej, ułatwiał drogę do I jednak ze swoją świetną tradycyą nie zaniedbała korzystania z tego dzieła, które stało się przystęp- | tak chlubnie rozpoczętego dzieła. Badania nauko-nem dla wszystkich narodów, a które w sposobie we w obrębie bistoryi znalazły gorących popie-traktowania D-ki w ogólniejszym zakresie czyniło raczy. Miejsce dawnych Benedyktynów zajęli ją nietylko zrozumiałą dla badaczy jednej narodo- świeccy badacze, ożywieni równąż, jak ich poprzednicy, miłością wiedzy historycznej. W roku 1821 powstała obok wielu towarzystw oddzielna szkoła pod nazwą „Ecole des Chartesu, między in-nemi poświęcona uprawie D-i. Istnieje ona po dziś dzień i zajmuje poczesne miejsce w dziejach nauki historycznej we Francyi. Zmieniając się z biegiem czasu w swej organizacyi, pod względem zakresu wykładów uniwersyteckich, rozszerzając swoje zadania, doskonaląc metody badania, szkoła dyplomatyczna wcześnie zaczęła zmierzać do doskonałości, mając w osobie ministra oświaty, znakomitego Fr. Guizota, światłego opiekuna i kierownika. Pod wpływem jego zachęty powstała bardzo ożywiona działalność wydawnicza w zakresie pomników historycznych, a nadto ukazało się dzieło, z zachęty samego Guizota napisane i wydane p. n. „Elements de paleographie“ przez Natalis de Wailly (2 vol. in 4° w 1838 r.), który na kilka lat przedtem dał się poznać jako autor dzieła: „Próois du Nouveau Traife de diplomatiqueM. W stosunku do poprzednich prac benedyktyńskich nowe dzieło stanowi niewątpliwy postęp pod względem materyalnym; szczególniej udoskonaliły się metody badań paleo-graficznych, ale grzeszy też w każdym razie niejasnością pomysłu naukowego, niedokładnośią definicyj naukowych, brakiem rozróżnienia paleografii od D-i, brakiem ścisłego oznaczenia zadań i metod dyplomatycznych. Szkoła, dla której dzieło Natalisa de Wailly głównie służyło za rodzaj podręcznika, przyczyniła się niemało do rozwoju krytyki historycznej, dostarczała bowiem rok rocznie potrzebnego kontyngenBu urzędników, którzy obsługiwali biblioteki i archiwa; jednakże, mimo przyjaznych

ją jako „la soience ou l’art de juger sainement des anciens livres“. Obfitość, bogactwo nowoze-branego materyału korzystnie wyróżnia to drugie dzieło benedyktyńskie. Szczególniej uwzględniona jest paleografia (ob.); również zasługuje na uwagę pilność, jaką poświęcono D-ce papieskiej, która przez Mabillona była traktowana po macoszemu. Wogóle można śmiało twierdzić, że nowa praca Toustaina i Tassina nie okazała się zbyteczną i wartość swoją zachowała aż do obecnych czasów. Była epoka, że w dziele tern mieścił się jedyny tak rozległy zbiór przerysów, który ob-znajamiał uczonych i historyków ze średniowieczne-mi rękopisami i z całem bogactwem ówczesnych pism czyli charakterów. Również zasługują na uwagę pilnie i troskliwie opracowane szczegóły, które dotyczą pieczęci woskowych, dat chronologicznych, formuł prawnych i wreszcie samego języka. Obie prace benedyktyńskie wzajemnie się uzupełniają i stanowią niespożyte nabytki. Naukowa działalność benedyktynów, tak obfita w bogate owoce, skończyła się jednak z biegiem czasu. Rewolucya francuska sprowadziła zamknięci i skasowanie zakonu, czego następstwem było przerwanie pracy na polu nauki historycznej. Francya

wośoi francuskiej, ale wogóle dla Włochów, Niemców i Anglików. Pod wpływem tych okoliczności rozpowszechniało się dzieło Mabillona i ożywczy roznosiło wpływ na cały świat badań historycznych. W sąsiednich z Francyą krajach wzmogły się stu-dya dyplomatyczne, zyskały na bystrości, krytyka dziejowa stała się subtelniejszą; ale Francya na długie lata pozostała uprzywilejowaną siedzibą nauki D-i. W tej samej krainie, w tern samem opac-twei benedyktyńskiem, Saint Germain des Prós, zachowywała się żywa tradycya, która pobudzała umysły do uprawiania tego samego pola, tak skutecznie oddanego pod zasiew nowej gałęzi krytyki historycznej. Kiedy gdzieindziej brakło uczonym odwagi do podjęcia nowej pracy, między Benedyktynami kongregacyi św. Maura w Paryżu, już w połowie XVIII wieku, w jakie czterdzieści lat po Ma-billonie, znalazły się świeże zasoby wiadomości do ponowienia tej samej udoskonalonej pracy. Dwaj benedyktyni: Fr. Toustain i Fr. Tassin, w tytule swej pracy mianujący się *Deux róligieux Benedic-tius* wystąpili w r. 1750 z wielkiem pomnikowem dziełem p. t. „Nouveau traitś de diplomatiąue oń l’on examine les fondements de cet art“ etc.

(Paris 1750 — 1765, 6 tom.). Praca ta celuje prze-dewszystkiem niezwykłą pilnością autorów, którzy pod względem erudycyi i rzadkiego oczytania prześcignęli swego poprzednika, ale nie dorównali mu w przenikliwości sądu, w rozległym obszarze kon-strukcyi i bystrości krytyki historycznej. Całe dzieło wspiera się na dawniejszym systemaoie Mabillona, którego definicyę D-i powtórzono w niezmiennym jak poprzednio kształcie, określiwszy

warunków nie widać było poBtępów nauki. Mabil-lon stał niewzruszony na szczytach nie wyprzedzonej przez nikogo umiejętności, nie tylko we Frań-cyi, ale i w innych krajach, jeszcze w początkach XIX stulecia, kiedy ukazały się dzieła poczęte z ducha i myśli Benedyktynów. Wspomnimy tu pracę we Włoszech Fum a gaili: „Delie Istituzioni diplo-matiche⁴¹ (1802, 2 vol., Milano), która z ducha i z sy-stematu przypomina żywcem Mabillona, lecz z wielu cennych szczegółów, dotyczących D i włoskiej, zachowuje uwagi golną samodzielność. W Portugalii ukazały się ciekawe rozprawy Ri-beiry p. t. „Dissertaęces cbronologicas* (Lisbona 1810—1835, 5 vol. in 4-o). Nie mogą tu być pominięte Niemcy, które w ostatnich latach naszego wieku takie wysokie zdobyły sobie stanowisko w świecie naukowym dyplomatyki. Pomimo wpływu Mabillona i uznania jego zasług, owoce naukowe nie uwydatniały się przez długi czas w postępie D-i. Bardzo prędko zamknięto się tu w ciasnych granicach prowincyonalnej historyi; na szersze pole badań nie wydostano się w takich zamiarach, jakie ożywiały Mabillona. Ukazywały się jednak w XVIII wieku różne prace z zakresu teoryi D-i. Mianowicie najżywotniejszym ruchem odznaczały się tam uniwersytety, które odgrywały rolę Benedyktynów, a zczasem zastąpiły wzorową „Eooledes Chartes*. Następujące głośne imiona spotykamy w Niemczech w różnych uniwersytetach: w Jenie prof. Eckhard, w Halli Joachim, w StrasBburgu O ber lin, w Getyndze Gatterer, a następnie Schoenemann. Profesorowie ci w uniwersytetach wprowadzili wykład systematyczny paleografii i D-i, połączywszy je ze studyami na wydziałach prawnych. Zasługuje tu szczególniej na zaznaczenie praca prof. Schoenemauna „Versuch eines vollstandigen Systems der allgemei-nen besonders alteren Diplomatik” .(Hamburg 1801—1802, w Lipsku, 2-e wyd. 1818), która swojego czasu nie była pozbawiona względnej wartości naukowej, gdyż nie poprzestawała na badaniu i zgłębianiu samej tylko strony formalnej, ale do tykała także treści i osnowy dyplomatu. Z ożywieniem się w początkach naszego wieku studyów historycznych w Niemczech i z podniesieniem prac naukowych pizez założone Towarzystwo badań nad starszemi dziejami Niemiec we Frankfurcie nad Menem w 1819 r., badania dyplomatyczne wstąpiły na szerszą drogę naukową i rozwinęły się tak pomyślnie, że dziś niewątpliwie pierwsze w Europie zajmują miejsce. Podnieść trzeba tę okoliczność, że D. wogóle, jako gałąź krytyki historycznej, w ostatnich dziesiątkach lat rozwinęła niepospolitą czynność, zarówno w literaturach dawniejszych, jak i w najmłodszych, nietylko we Francyi i w Niemczech, ale i w Anglii, we Włoszech, w Węgrzech i w Polsce. Zwłaszcza w krajach, gdzie się potężnie rozwinęła historya wieków średnich, tam bez znacznego podniesienia się D-i postęp taki odbyć się nie mógł. We Francyi i w Niemczech gromadzi się najżywotniejszy ruch na tern polu. Zarówno jedna, jak i rdruga literatura, kroczą równocześnie na czele bardzo ożywionej działalności, każda ze swojemi odrębnemi właściwościami, tak, że wielkiej potrzeba bezstronności, żeby jednej lub drugiej oddać pierwszeństwo. Franeya, której na gruncie starej tradycyi oddajemy pierwszeństwo, stara się obecnie powetować utraconą na rzecz nauki niemieckiej hegemonię, i świeci, jak świeciła, swoją wzorową szkołą „Ecole des Chart8s“, która w Paryżu wciąż stanowi zakład wyższy naukowy, zmierzający do wykształcenia specyalnych badaczów w zakresie służby publicznej w bibliotekach i archiwach. Czteroletni kurs wykładów poświęcony jest przygotowaniu wychowańeów po skończeniu liceów w szerokim zakresie paleografii, D-i, chronologii, aroheologii, starożytności i historyi. Spe-cyalizowanie posunięte jest do zaznajomienia się z drobiazgami, są bowiem katedry osobne numizmatyki, historyi kostiumów, wag i miar. W ciągu lat jakich pięćdziesięciu przeszły przez „Ecole des Chartes” szeregi znakomitych badaczów, którzy zjednali sobie sławę głośnych archeologów. Lacatane prowadził wykład paleografii, Bourąuelot zajmował katedrę sygillografii, numizmatyki. Quessard ob-objaśniał dzieje powstawania starofrancuskiego języka. Wielką sławę posiadł znakomity archeolog Qui-cbórat; pamięć w nauce zostawił po sobie de Mas-Latrie, znany ze swoich badań nad chronologią w dziele „Le Trósor de chronologie*; Vallet de Viriville wykładał naukę o archiwach i bibliotekach. Katedrę D-i zajmował uczony historyk Ben-jamin Guśrard (1846—1848), zaany z licznych wydawnictw dyplomatów. Prace jego poświęcone były nietyle interpretacyi tekstów, ile raczej objaśnianiu iustytucyj politycznych, o które one zawadzały. Szczególniej na wzmiankę głośną i wydatną zasłużył wzmiankowany Jules Quicherat(1848—

1870), który w działalności swej naukowej zawrócił do tradycyi Mabillona. Celując niezwykłą przenikliwością umysłu, bystrością sądu—utorował on nowe drogi nauce, wprowadzając subtelną analizę tekstu i przez to trafne wyrozumienie całości. Niemałe zasługi około podniesienia i rozwoju naukowego szkoły położył dawny jej wychowaniec, obecny dyrektor biblioteki narodowej w Paryżu, Leopold Delisle, który wydaniem dwóch wielkich zbiorów reprodukcyj dyplomatycznych przyczynił się znakomicie do powiększenia pomocy naukowych samej szkoły. „Recueil de facsimiles ń 1'usage de 1’ścole nationale des chartes* (1880) oraz „Musóe des archives departamentales* (1879) obfitują we wzory dyplomatów prowincyonalnych, przedstawionych z różnych archiwów, prefektur i in. Są to wielkie ułatwienia przy studyach paleograficzuych dla badań porównawczych. Zaszczytne miejsca w nauce zajmują dość liczni uczniowie OBtatnich czasów, którzy dali się poznać ze swoich studyów krytycznych. Do grona ich należą: Elie Berger, Ch. Grandjean, Maurice Prou, Charles Dogard, Cb. Pfi-ster, niedawno zmarły Julieu Havet, A. Luchaire, A. Giry. Przez długi czas nie celowała literatura francuska, pomimo obfitości środków naukowych, dziełami dyplomatycznemi o szerszym zakresie. Dopiero przed dwoma laty (1894) ukazało się dzieło znakomite, pomaikowe, które czyni zadość wymaganiom współczesnej nauki. Jest to świetne dzieło A. Giry, prof. & 1’ćcole des Chartes: „Manuel de Diplo-matiąue. Diplomes et Cbartes". Po raz pierwszy spe-cyalna literatura francuska w XIX w. staje przed światem naukowym z pracą, która jej zaszczyt przynosi; krytyka niemiecka oddaje słuszne pochwały talentowi i nauce autora. W D-ce tej, szeroko pojętej, znalazła się także chronologia. Gruntowne dzieło, na najnowszych zdobyczach oparte, wyprzedza niewątpliwie ostatnie usiłowania naukowe niemieckie. Można twierdzić, że w obecnej chwili jest to najlepsze, skończone dzieło z zakresu D-i, odpowiadające potrzebom dzisiejszej krytyki historycznej; przyczyni się ono niewątpliwie do ożywienia i podniesienia poziomu naukowego ruchu krytycznego we Francyi, którą w ostatnich dwóch-trzech dziesiątkach lat prześcignęli byli niemieccy uczeni pod względem wszechstronności i samodzielności poglądów w dochodzeniach umiejętnych. Nie można utrzymywać, iżby dyplomatycy francuscy nie stali lub stanąć nie potrafili na wysokości nauki; owszem, celują i ich prace bystrością, przenikliwością zdania; ale są to raczej okazy rzadsze, nie dość powszechne i nie typowe. Niemiecka D. jest powszechniejszą w groDie uczonych, nauka jej sięgnęła szerzej i głębiej, znajomość jej metod ogarnęła szersze koła. Jeżeli i dziś we Francyi ukazują się dzieła, w których znać bardzo powierzchowną znajomość zasad D-i—co więcej, nawet brak wszelkich wiadomości, odnoszących się do umiejętnego badania dokumentów historycznych; to w Niemczech nauka uwolniła się już z pod wpływu dyletantyzmu oraz ignorancyi samouków. Od tego lekkomyślnego nieuctwa ratuje literaturę niemiecką wyższość organizacyi naukowej zakładów takich, jak uniwersytety, które u siebie prawie wszędzie wcieliły wykłady D-i do przedmiotów naukowych; tymczasem we Francyi w niewielkiej po kraju rozrzucone liczbie fakultety i szkoły normalne nie biorą żadnego udziału w uprawianiu tej gałęzi nauki historycznej. Ta centralizacya, która na wielu innych polach umysłowych sprowadziła wiele smutnych następstw, i tu także ujemnie oddziałała. Zamiast wywołać pewną jednostajność w metodzie i prowadzić ją łatwiej do harmonii doskonałej, skończonej, wyrobionej, wywołała ona ograniczenie i osłabienie ruchu z jednej strony, a otworzyła z drugiej szeroką drogę dyletantom i autodydaktom, którzy szukali pomocy w lekkiej i niekontrolowanej nauce. Brak wyrobionej techniki naukowej utrudnia powstanie jednej, ogólnej, poważnej szkoły umiejętnej. Inaczej i korzystniej ma się obecnie rzecz w Niemczech, gdzie deceu-tralizacya naukowa podniosła, ożywiła i stworzyła dzisiejszy ogrom ruchu historycznego. Rozbudzenie życia naukowego łączy się ze wzrastającym postępem wielkiego przedsięwzięcia, jakiem się Btały pod kierunkiem G. H. Pertza „Monumenta Germa-niae historica“, których pierwszy tom w 1826 zagaił pomnikowe, aż do tej chwili ciągnące się, wydawnictwo. W rozległym zakresie zamierzonych pomników historycznych miały się znaleźć także di-p 1 o m a t a, poświęcone piśmiennym dokumentom historycznym z epoki średniowiecznych Niemiec. Po upływie wielu lat, pod redakcyą prof. T. von Si-ckel, ukazał się za naszych dopiero czasów w wydaniu wzorowem pierwszy tom tych Dyplomatów (r. 1879) i zagaił szereg wydawnictw podług metody posuniętej do możliwej doskonałości. Rnch wydawnictw historycznych oddziałał jednak znacznie wcześniej, bo już około roku 1830, na postępy kształtującej się w Niemczech D i: wyrabiała się metoda, udoskonalały się różne formy techniki badawczej, które podnosiły dążenie do ścisłości i dokładności naukowej. W pewnej łączności z zabiegami Pertza około wydawnictwa „Monumenta Germ. historica“, pracował Jan Fryderyk Boh-mer (1795 — 1863), który, nie doprowadziwszy do Bkutku swojego wydawnictwa dyplomatów dla wielkiego przedsiębiorstwa narodowego, poszedł drogą samoistną i stworzył z materyałów przez siebie zebranych odrębną a pożyteczną gałąź wiedzy historycznej w tak zwanych Regestach. Pod tym tytułem Regesta (r. 911—1313) ukazał się pierwszy tom pracowitego a pożytecznego dzieła w 1831 r. Obejmował on chronologiczny wykaz dyplomatów królewskich, w pomienionym okresie czasu, z podaniem miejsca ich wydania, oraz ich treści, tudzież dzieł, bibliotek i archiwów, z których wyjęte były. Stanowił ten zbiór, pomimo niedokładności, pośpiechu, tudzież niedostatecznej krytyki pod względem niezgodności, ważną zdobycz historyczną, skoro historyk otrzymywał obraz zmieniających się miejsc pobytu króla, jego czynności publicznych, zaświadczonych tak doniosłemi dokumentami, jakiemi się stawały dyplomata królewskie lub cesarskie. Ukazały się następnie dyplomata królów karolińskich (1833), burgundzkich, poczem dalszy ciąg pierwszej seryi aż do r. 1347. Przykład Bohmera pobudził do podobnej praoy Chmielą, który opracował pod względem dyplomatyki dzieje za cesarza Fryderyka III (1834, 1840); Huber wykończył materyały Bohmera, dotyczące dziejów za Karola IV. Stworzony oddział Regestów zjednał sobie powszechne uznanie; nauka nie zarzuciła tego praktycznego pomysłu. Jeszcze do obecaej chwili ukazują się wydania z innych zakresów historyi niemieckiej dawniejszej, sięgające czasów Karolingów i późniejszych z epoki końcowej średniowiecznej. Dobrze zapisali się na tern polu K. F. Stampf (r. 919—1198), Jul. Fi-cker (1198—1273) oraz E. Miihlbacher dla historyi okresu Karolingów. — Na grunt D-i polskiej starał się przeszczepić tę metodę porównywania pisma St. Krzyżanowski, prof. paleografii w uniwersytecie w Krakowie, wykształcony w szkole i pod kierunkiem prof. Sickela w Wiedniu. Gdzie taka, jak w Niemczech, panuje rozproszona, zdecentralizowana nauka uniwersytecka, tam na tern korzysta i Bama wiedza historyozna, i odpowiednio wzrasta i kwitnie nauka specyalna D-i, paleografii i chronologii. Pomimo warunków tak korzystnych dla uprawianej tam gałęzi nauki historycznej, nie można twierdzić, żeby już D. dojrzała w kształcie wyrobionych, doskonałych podręczników lub obszernych traktatów naukowych. Można wprawdzie wymienić kilka prób w języku niemieckim, które w ostatnich latach się ukazały, ale nie celują one piętnem naukowego wykończenia. Pod nazwą „Katechismus der Urkundenlehre^ (Lipsk 1882) wydał dr. Friedrich Leist rodzaj podręcznika D-i, paleografli, chronologii i sfragistyki, który, w braku innych, musi czynić zadość naglącej potrzebie, jednak nie sięga wyżej po nad skromne wymagania podręcznika elementarnego, ńe w takim jeszcze stanie niewyrobienia znajduje się literatura niemiecka, wystarczy ta okoliczność, że do pomocy wezwano dziełko włoskiego uczonego, Cezarego Paoli, które w przekładzie niemieckim, dokonanym w r. 1884, zyskało sobie znaczny po-kup i już w drugiem ukazało się wydaniu: „Grund-riss der latinischen Paleographie oder Urkunden-lehre von Cesare Paoli, 8taatsarchivar und pro-fessor zu Florenz, ubers. von dr. Karl Lohmeyer, prof. zu Koenigsberg* (Insbruck). Dziełko to w tre-ściwości swojej doszło do niemożliwych granic: objęło wykład D-i na 30 stronicach niewielkiego formatu. Najnowsze usiłowanie naukowego traktowania D-i podjął prof. Harry Breslau, który w uniwersytecie w Berlinie poświęca się wykładowi tej umiejętności. Jego „Handbuch der Urkunderlehre fur Deutschland und Italien" 2 vol. (Lipsk 1889) obejmuje szczegółową naukę, dotyczącą obu krajów połączonych w W ekach Średnich. Bardzo obszernie jest traktowaną historya organizacyi kanclerzy i urzędów kanclerskich, strona zaś analityczna D-i jest dość zaniedbaną. Ten przegląd działalności naukowej, zarówno w uniwersytetach na katedrach w Niemczech, jak i literacko-naukowej w księgach, daje sposobność poiównania wzajemnych usiłowań w jednym i drugim kraju. W Niemczech specyalizacya posunięta jest do najwyższego stopnia, z nią się łączy poczucie rygoru szkoły naukowej. To wyrobienie, ta dressura, która i na innych polach stanowi wybitną cechę niemieckiej pracy, prowadzi za sobą dobre następstwa, wzmacnia siłę i pewność, jakiej nie posiada nauka francuska, ale pozbawia także tej nieuniknionej giętkości, zręczności, która strzeże od rutyny. Tę samą metodę zestawiania dyplomatów w szeregu ściśle chronologicznym zastosował z wielkim dla nauki ęoźytkibm do dziejów Stolicy papieskiej w Wiekach Średnich Filip Jaffó i obdarował naukę praco-witem dziełem p. t. .Regesta pontificum Romano-rum*. Ten dział studyów historycznych nie znalazł naśladowców w innych literaturach. Francuzi nie poszli za przykładem Niemców, a przynajmniej najnowsze ich usiłowania trzymają się w bardzo o-graniczonych rozmiarach. Również i w innym dziale badań pozostali Niemcy niedoścignionemi wzorami. W tymże okresie czasu powstała gałąź badań historycznych pod tytułem „ Jahrbiicher der deutschen GeschicLte*, rozpoczęta przez L. Rankego, która w szeregu prac poświęcona była monograficznemu obrobieniu historyi oddzielnych panowań królów i cesarzów niemieckich w epoce Wieków Średnich. Ścisłość, dokładność i szczegółowość tych mono-grafij stanowiła i stanowi dziś jeszcze charakterystyczną ich oechę. Wśród panującego takiego prądu naukowego łatwo zrozumieć, jak się podnosiło znaczenie D-i. Z różnych punktów widzenia rozważano doniosłość materyału historycznego, który znajdowano w dyplomatach. Owocną działalność naukową rozwinął w tym kierunku prof. uuiwers. w Insbruku, Juliusz Pic ker, który w znakomitych dziełach swoich z zakresu dziejów prawa publicznego (Vom fieichslurstenstand 1861. Vom Heer-schild 1862. Forschungen zur Reichs- uud Rechts-geschichte Italiens 1868—1873, 4 vol.) wydobył niewyczerpane bogactwa z dyplomatów publicznych i prywatnych i wykazał niepospolite zasoby samodzielnych poglądów przy interpretowaniu źródeł. Wskazał on konieczność indywidualizowania dokumentów i wnikania w ich powstawanie, zalecał dochodzenie ich genezy, potępiał uleganie rutynie i ożywczo oddziaływał na współczesne prądy naukowe. Wdzięcznie wspomina tu autor obecnego zarysu o płodnej działalności, jaką rozwijał w uniwersytecie w Berlinie prof. P. Jaffe, który przez lat kilkanaście zajmował katedrę paleoografii i D-i (do 1870 r., roku swojej śmierci). Był to przed laty trzydziestu kilku w Niemczech jeden z pierwszych i rozgłośnych krzewicieli zasad krytyki historycznej na polu D-i. Obszerne jego audytoryum, wypełnione uczniami, zebranymi z różnych krańców Niemiec, służyło za arenę, skąd rozchodziły się na szeroki świat naukowy zasady głębokiego znawcy paleografli i D-i. Spotykano tam obok rodaków Niemców, specyalistów z Prancyi, Włoch, Węgier, Grecyi i z Polski. Późniejsi, współcześni obecnie, profesorowie na tychże katedrach niemieckich zawdzięczają w znacznej części swoją mistrzowską wiedzę i technikę pedagogicznej, wybornej pracy prof. Jaffego. W literaturze/, prócz dzieł z tegoż zakresu, prócz wzorowych wydawnictw w „Monumentu Germania© historica, Biblioteca rerum ger-manicarumM, nie pozostały żadne ślady teoretycznych około D-i zabiegów. Wrocław zjednał sobie dzielnego specyalistę w osobie prof. Wattenbacha, Lipsk, Bonn, Jena, Monachium, Praga, Wiedeń, Ziirich zajaśniały nazwiskami Th. Lindnera, Schaf-fer-Boichorsta, Breslaua, Meyera von Knonau i t. d. Największy rozgłos zyskał kierownik wiedeńskiej szkoły, Th. von Sickel, który dziś należy niewątpliwie do hegemonów nauki niemieckiej na polu D i. Jest on profesorem uniwersytetu i zarazem dyrektorem instytucyi naukowej, poświęconej badaniom historyi auBtryackiej „Institut fur oesterreichische Geschichte", gdzie odbywają specyalne swoje przygotowania pragnący wykształcić się w gałęzi D-i, paleografli i innych nauk pomocniczych. Jakkolwiek zakład von Sickela, przypominając francuską szkołę „Ecole des Chartes*, nie posiada tak rozległej organizacyi naukowej i nie obfituje w takie bogactwo sił pedagogicznych, jednakże wydaje bardzo dobre owoce. Ma szerokie pomoce naukowe i dostateczny programat do wykształcenia wy-chowańca w sprawie paleografli i D-i. Prócz wielu innych pomocy bibliotecznych, zasługują tu na uwagę liczne zbiory podobizn, reprodukeyj i facsimi-liów, które przyozyniają się do rozszerzenia znajomości autografów ze wszystkich krajów średnio-

wiecznych Europy. Najwspanialszym takim zbiorem są reprodukcye, przygotowane przez samego Sickela łącznie z K. von Sybelem: „Kaiserurkunden in Ab-bildungen* (Berlin 1880—91). Obejmują one dyplomata cesarskie karolińskie i z dynasty i saskiej do 1002 r., Henryka II z dynastyi Balijskiej, Lo-taryusza III i t. d. Nie krępując się formatem, wydawcy w całkowicie odpowiednim, niezmniejszo-nym formacie, oddali swoje pierwowzory. Uczeni * więc badacze mają przed sobą rzadkie oryginały, zwykle mało przystępne. Wydawnictwa Delisla i wiele innych podobnych, choć w mniejszej obfitości, powiększają liczbę zbiorów, tak pożytecznych przy zgłębianiu szczegółów, wiążących się ze znajome ścią D-i. Po za sferą pedagogiczną w zakresie D-i Sickel uwydatnił się bardzo wcześnie jako pisarz naukowy, który wniósł do swoich poszukiwań, obok głębokiej i wszechstronnej nauki, bystrość i przenikliwość sądu, subtelność krytyki. Już w 1861 r., a niebawem i w następnych latach, dał się poznać ze swoich gruntownych prac i swoich wydawnictw, poświęconych publikacyi dyplomatów pierwszych Karlowingów (1867—68). Objął też wskutek takiego zalecenia się publicznego przewodnictwo w wydawnictwie „Monumentu Germauiae hist." działu p. t. Dyplomata, a w r. 1879 ukazał się zbiór dyplomatów X-go wieku: Konrada, Henryka 1 i Ottona I, do którego wydawca dołączył szczegółową rozprawę, poświęconą zakreśleniu warunków, jakim podobne wydawnictwa zadość czynić powinny. Sformułowano w nich z rzadką ścisłością naukową wymagania współczesnej D-i. Dobrze objaśniają uczonych co do programatu naukowego i inne rozprawki Sickela. Między innemi: „Pro-gramm und Instruction der Diplomata-Abtheilung“ (Neues Archiv 1876, T. 1,429—482). Metoda badań Sickela zrobiła pod wpływem tego mistrza tak znaczne postępy, że od czasu Mabillona D. po raz pierwszy tak potężnie się podniosła. Trudno tu wchodzić w szczegóły i wskazywać drobiazgowo ducha ścisłości, który zapanował na polu badań dyplomatycznych. Technika udoskonaliła się pod każdym względem, mianowicie w sprawie oceniania wiarogodności dyplomatów, zwłaszcza wskutek stosowania przez Sickela użytej metody porównywania pisma i charakterów (Schrifivergleichung) oddzielnych dyplomatów — nie w tym jednak sposobie, żeby przez porównywanie pism stwierdzać wiaro-godnośó dyplomatu pewnego wieku, jak to dawniej czyniono, ale w tym sensie, żeby badać indywidualny charakter pisma pewnego danego okresu. Jak uczeni niemieccy głęboko sięgają w swoich pomysłach naukowych, świadczy nowe samodzielne dzieło doktora Ottona P o s s e p. n. „Die Lehre von den Privaturkunden“, w którem szczegółowemu rozpoznaniu poddano cały dział dyplomatów prywatnych, niekrólewskich, niecesarskich, ale tych dokumentów piśmiennych, które wychodziły z kancelaryj biskupich i książęcych. Autor miał na widoku źródła dyplomatyczne książąt ziem saskich i rzucił ciekawe światło na dzieje ich prowincyonalne, traktując je ze stanowiska wielkiej, klasycznej nauki dyplomatycznej, stosując do niej najnowsze metody po-

równawczego badania pism, badania dziejów szkół graficznych, zarówno w biskupstwach jak w opactwach i różnych klasztorach. Czterdzieści dołączonych tablic fotograficznych reprodukują setki wzorów, dających dokładne wyobrażenie o rodzajach różnych charakterów piśmiennych i wystawiających naocznie i dobitnie Sickelowską metodę wniosków, opartych na zestawieniu dyplomatów pod względem ich pisma. Niekiedy badawcza dążność w nauce niemieckiej dochodzi do przesady. Zapomina się o głównym celu, wpada się w subtytulizacyę, w dro-biazgowośó, która zamienia się na pedantyczność scholastyczną. Formalizm w zbieraniu czczych dowodów sprowadza mdłą bezduszność, która tłumi rozwój żywotnej nauki. Po za Francyą i Niemcami niema gdzie szukać bujnego postępu D-i. Chyba jeszcze wspomnieć należy .o nauce włoskiej, która w przeszłych wiekach na polu historyi przodowała w Europie, a i dziś stara się stracony czas powetować. Nietyle w uniwersytetach, ile w archiwach ożywiła się naukowa działalność. Przodują między innemi Weneoya, Florencya i Neapol. Wenecya jeszcze za czasów austryackich posiadała zasobne i dobrze zorganizowane archiwum, w któ-rein założył już w r. 1862 szkołę paleograficzną i kierował nią dyrektor archiwum, Cechetti, twórca programatu naukowego „Programma dell, Imperial-Reale scuola di paleografiaM. Pod jego wskazówkami, korzystając z rozległych zasobów graficznych, przygotowywała się młodzież do zawodu w służbie publicznej archiwaryuszów. Przez długi czas korzystano z podręcznika, szczupłego a dziś już przestarzałego, Pietra Datta „Lezioni di paleogr. e di critica diplomatica eui documenti della monarchia di Savoia“ (Torino 1834). W ostatnich latach zapanował wszechwładnie dr. A n d r e a Gloria, prof. uniw. w Padwie, który wydał dość obszerne dzieło p. n. „Compendio delle lezioni teo-rico - pratiche di paleograpbia e diplomatica" (1870 Padwa) w 2 tomach, z których drugi poświęcony jest stronie praktycznej, zaznajomieniu Bię z pismem oraz z pieczęciami. Naukowa wartość tego dzieła nie jest zbyt doniosłą. Tak samo nie posiada wielkiej wartości, słaby jest nawet, podręcznik Michała Rossi „Paleografia e diplomatica dei documenti delle provincie Napoletane" (Napoli 1883). Najzaszczytniej znany jest Cesare Pa o la, dyrektor archiwum we Florencyi, z dzieła swojego, które w przekładzie dostało się do literatury niemieckiej i od lat dziesięciu zasłużony w niej rozgłos sobie zjednywa. W Hiszpanii D. ma mocny grunt pod nogami, gdyż należy do przedmiotów wykładanych na wydziale prawnym licznych uniwersytetów. Archiwiści w Madrycie, Barcelonie, w Simancas, w Alcala de Henares, w Sewilli i in. posiadają obszerną wiedzę w zakresie specyalności swojej i reprezentują poważnie naukę D-i. Nie brak też podręczników odpowiednich, jak Jesus Mu u o z y Ri-yeiro „Nociones di diplomatica espańola" (Madryt 1881) i in. W Portugalii zawsze jeszcze uchodzi za najlepszą książkę dzieło Ribeiry (1810— 1835) w 5-ciu tomach.—Jakkolwiek Polska nte zaświeciła żadnym głośniejszym utworem z zakresu

D-i, jednakże tak ubogo nie przedstawia się, jak Anglia, która żadnej, choćby najdrobniejszej, rozprawki wykazać nie potrafi. Nie została nauka polska obojętną na ruch dyplomatyczny, który się obudził w Niemczech w początkach naszego stulecia. Według systematu Gatterera odczytał w r. 1814 Wal. Skorochód Majewski na posiedzeniu Towarzystwa król. Warsz. Przyjaciół Nauk .Rzecz o sztuce dyplomatycznej czyli umiejętności rozpoznawania i oceniania dyplomatów i rękopisów⁴⁴. Nierównie głębiej poruszył tę rzecz Lelewel w XI-m tomie Polski dziejów i rzeczy jej w rozprawkach o D-e i sfragistyce, o D-e ruskiej. Po długiej nieobecności katedry D-i i paleografii w Krakowie ukazał się w uniwersytecie jagiellońskim urzędowy jej przedstawiciel, proi. Stanisław Krzyżanowski. Wielką pomoc świadczyli poprzednio nauce swojemi wydawnictwami na polu D-i profesorowie: Liske, Małecki, Smolka, Piekosiński, Ulanowski, Prochaska i dyrektor biblioteki Ossolińskich we Lwowie—Kętrzyński. Podnieść tu należy pracę jego zasadniczą co do początków D-i polskiej „Einige Bemerkungen uber die altesten pol-nischen Urkunden* (w czasopiśmie „Zeitschrift f. Gesch. u. Alterth. Schlesiens", t. XXII, str. 151 — 166) „Przewód, nauk. i liter." 1886 (288—298). Godne uwagi z tego powodu Stanisł. Krzyżanowskiego „Początki D-i polskiej* (Lwów 1892).

Przedmiotem dyplomatyki jest akt piśmienny, zarówno publiczny, jak prywatny, umowa państwowa, traktat pokojowy, nie mniej akt sprzedaży lub nabycia, zarówno rozporządzenie polityczne, jak administracyjne, w sprawach celnych lub handlowych. Ponieważ podobne akta, opierające się na podstawach prawnych, wyrażają pewne ogólne cechy, Dyplomatyka stara się wyrozumieć, jakie części składowe, stanowią dyplomat. Nauka prowadzi do wniosku ogólnego, że doku-m enta wogóle, znane pod nazwą diploma, charta, U r kun de im., składają się z pewnych typowych części, do Biebie mniej lub więcej zbliżonych, powtarzających się w różnych odmianach, cechujących pewien okres czasu, pewną społeczność średniowiecznej epoki. D. ogólna zastanawia się nad formami powszechniejszemi, szczegółowo zatrzymuje się nad formami organicznemi w pewnych granicach czasu i miejscowości. I jeden, i drugi dział D-i poświęca się zbedaniu składu wewnętrznego dyplomatu. Jest to rodzaj systematyki albo anatomii naukowej. Każdy dyplomat składa się z dwóch zasadniczych części: 1) z treści samego aktu, z jego istotnej osnowy, np. kupna, sprzedaży, zamiaDy, nadania i in., które nazywają się tekstem, oraz 2) z całego szeregu różnych formuł, które do uwia-rogodnienia należą, a więc z szeregu formuł, jakie zgodnie z prawnemi wymaganiami niezbędne są dla nadania cechy uprawomocnienia zawartej lub dokonanej ceynności. Formuły te poprzedzają z jednej strony, inne zaś zamykają tekst, stanowiący środek dokumentu. Te formuły noszą nazwę protokółu. Właściwie protokółu nazwa odnosi się do wstępnych formuł, końcowe noszą miano eschatocollon, choć także podciągają się pod nazwę protokółu

EncykL Pows7. llustr. Zeez. 137. T. 18-ty.

(Sickel, Ficker). Nie każdy dokument składa się z szeregu jednakowych formuł; nie wszystkie następują po sobie w jednostajnym szeregu: jednakże przytoczone niżej dają pojęcie o składzie dyplomatu wogóle:

1) Formulae initiales; 2) Tekst, czyli treść; 8) Form. fioales.

Formulae initiales zawierają następujące formuły:

a)    Invocatio verbalis, Chrismon.

b)    InBcriptio: formula nominis.

devotionis.

tituli.

,, salutatio.

c) Arenga (prologus); d) Promulgatio; e) Ex-positio; f) Dispositio; g) Corroboratio.

2)    Treść dokumentu.

3)    Formulae finales: a) Mentio et enume-ratio testium, sigillorum; b) Datum et actum; 3) Ap-precatio.

Invocatio. Uroczyste zagajenie aktu, które występuje jeszcze za czasów rzymskich. Już w roku 395 wyszło postanowienie cesarskie, zalecające używanie Imienia Bożego na początku każdego dokumentu, w kształcie wezwania: In nomine Domini Amen, in nomine sanctae et individuae Trinitatis. Przez długie wieki utrzymała się w użyciu ta forma inwokacyi, obok której weszła w zastosowanie i n-yocatio symbolioa albo monogrammatica, która zastępowała, w kształcie pewnego znaku, inwo-kacyę słowną (inv. yerbalis). Znak tego składał się za czasów merowińskich z prostopadłej, dość długiej linii, która kończyła się w literę kształtu C, albo poprostu przedstawiała literę C. Ta inwokacya otrzymała nazwę Chrismon i stanowiła dla dyplomatyków pierwiastkowo przedmiot zakłopotania, co do znaczenia. Najbliższem prawdy jest tłómacze-nie jako znaku symbolicznego, który wraz z do-datkowemi znakami tyrońskiemi wyraża: antę Omni a Christus, lub inne temu podobne. Za czasów Karola W. obie inwokacye spotykają się w jednym i tym samym dokumencie łącznie, później obie się oddzielają i przeważnie ukazuje się inwokacya słowna. Monogramatyczna forma znika zupełnie pod koniec Wieków Średnich, zwłaszcza w aktach świeckich. Zmieniające się wielostronnie kształty przedstawiają bogactwo typów, które zawsze przypominają zasadniczą myśl, tkwiącą w inwokacyi. Inscriptio oznacza rodzaj adresu w dokumencie lub w liście. Obejmuje ona nazwisko i tytuł osoby, wystawiającej dokument lub dyplomat, tudzież nazwisko i tytuł osoby, do której skierowany jest dokument, a kończy się jeden i drugi zwrot formułą pozdrowienia. Niekiedy wyrażenie nazwiska i tytułu poprzedza zaimek ego albo nos (pluralis majestatis); zwła szcza spotyka się u królów Merowingów i dalszej dynastyi. Ci, idąc za przykładem cesarzów rzymskich, mianują się, dla powagi, Nos Cheldebertus i t. d:, niekiedy podnoszą swą wartość przez poprzedzenie nazwiska swego zaimkiem osobistym Ego. Nie jest to jednak zwyczaj stały i powszechny. Ciż sami królowie mianują się w tym traktacie: „Chlodoveus rex Francorum, vir inluster", (mąż

67

znakomity, świetny. Za Karola W., a nie za Pi- i znakach pieczętnych. Pomocą bezpośrednią staje pina, jak twierdzą liczni dyplomatycy — weszła się nauka o charakterach pism średniowiecznych, w użycie formuła, wyrażająca pokorę, pobożność, która znaną jest pod tytułem formuladevotionis: episcopus gratia Dei, dono Dei Abbas. Używają tej formuły zarówno duchowne, jak i świeckie osoby. Królowie i doBtojuicy koronowani dodają do nazwiska swego: Ludovicus Dei gracia rex Franco-rum. Formuła, której używanie nie było wzbronione,r nabrała takiej powagi już pod koniec Wieków Średnich, że stała się niemal wyłącznie własnością koronowanych OBÓb. Salutatio wyraża pozdrowienie, z którem się zwraca autor dyploma-tu do czytelników: universis, ad quos praesens scriptum pervenerit, salutem in Domino. Arenga czyli praeambulus wyraża w licznych obfitych zwrotach motywa, które posłużyły za podstawę wydania dyplomatu. Składa się z wymienienia różnych pobudek, które sprowadzić można do kilku zasadniczych typów. Albo są w tym wstępie np. obawy z powodu grożącego końca świata: mundi termino appropinąuante, albo przywodzi się rozpamiętywania o śmierci, o konieczności pełnienia dobrych uczynków. Stwierdza się także konieczność dobrych uczynków względem kościoła, klasztorów, ubogich (pro remedio animae meae), lub wskazuje się konieczność piśmiennego stwierdzenia dokonanego czynu (quae geruntur in tempore, ne simul la-bantur cum tempore). Obszerne bardzo pole do ciekawych obserwacyj przedstawia ta formuła w różnych czasach i w różnych krajach. Expositio i dispositio zawiera w sobie wykład treści, wy-łuszczenie i uzasadnienie postanowień, wytwarzających osnowę samego dyplomatu. Formulae epi logi v. finales zamykają szereg formuł, z konieczności wchodzących w skład dyplomatu. Mentio et enumeratio testium sigillorumque zawiera przytoczenie świadków, pieczęci. Corrobo-ratio jest formalnem zakończeniem tekstu dokumentu: et ut haeo auctoritas nostra firma stabilis-que permaneat, chartam hanc conscribi jussimus.

czyli dział odpowiedni paleografii; również ważnym dodatkiem j'ast archeologia, a zwłaszcza dział o pergaminach, o papierach i innych materyałach piśmiennych. Do wewnętrznych cech należy język, w którym pisane są dyplomata. Wiele materyału dostarcza łacina, w której wyłącznie w początku Wieków Średnich pisane są dokumenta, następnie język niemiecki, francuski i wogóle wszelkie inne, w których ukazywały się dyplomata średniowieczne. Język wogóle dzielnie dopomaga do Gkreślenia stopnia wiarogodności badanego aktu czy dokumentu. Dyplomatycy stawiają sobie różne pytania; nie zawsze chodzi wyłącznie o rozstrzy-gnienie pytania, czy dyplomat jest wiarogodny, cay też sfałszowany. Bywają rozmaite w tym względzie odcienie. Są dyplomata całkowicie sfałszowane, albo bywają częściowe fałszerstwa, inter-polacya, przestawianie i dodatki, uzupełnienia. Zależy ich rodzaj od celu i zamiaru podstępnego fałszerstwa. Sposób postępowania krytycznego nie da się ściśle określić i ująć w pewne z góry przewidzieć się dające przepisy. Mogą tu tylko służyć niejakie ogólne wskazówki. Oczywiście już Mabil-lon w swojem dziele dał szereg praktycznych kon-syderacyj, któremi dyplomatyk rządzić się powinien przy rozpatrywaniu każdego dyplomatu. Wogóle jednak nie na wiele się zdadzą receptowe przepisy. Potrzebną jest nauka, uwaga, pilność i bystrość. Do ogólnie zastosować ’się dająoyćh przestróg należy wskazówka, że potrzeba unikać zbytku i nadmiaru krytyki. Trzeba się strzedz przesady w ujemnym sądzie co do wiarogodności dyplomatu. Młodzi, początkujący dyplomatycy skłonni są wydawać surowe wyroki i iść za przykładem Likurga. Wyrok śmierci, odsądzający dyplomat od czci i wiary, powinien się opierać na niezbitych dowodach. Nie każde podejrzenie błahe lub niedowiedzione uprawnia do twierdzenia, że dyplomat jest sfałszowany. Mogą być poszlaki pozorne, powstające w umyśle uprzedzonym, mającym przesadzone wymagania o rygorze jakiejś je-dnostajnośoi formuł, lub innych cech zewnętrznych. Trzeba mieć na uwadze tę okoliczność, że fałszerstwo dokumentu należy uważać za udowodnione wtedy tylko, kiedy wykazany jest fałszerz, czas fałszerstwa i bliższe jego okoliczności. Nie dość rzucić podejrzenie gołosłowne. Można ostrzedz przed używaniem danego dokumentu historycznego, ale nie należy zamykać stanowczo drogi do korzystania (oględnego, stwierdzonego krytycznie) z niego. Przesada krytyki znaną jest w nauce pod nazwą hyperkrytycy zmu, który tak samo niekiedy bywa zgubnym, jak zbytnia łatwowierność i brak wszelkiej krytyki. Pod tym względem ostrzegawozym wzorem u nas| w literaturze polskiej może być wydawnictwo: „Kodeks dyplomatyczny klasztoru Tynieckiego”, Lwów 1875, przez dr. W. Kętrzyńskiego i dr. Stan. Smolkę. Cenne uwagi w zakresie D-i polskiej mieszczą się w pracach prof. Małeckiego „Studyum nad bullą Innocentego II z r. 1136* (Poznań 1894); prof. Piekosiński ego „Jeszoze

Apprecatio mieści się na końcu dokumentu w takim charakterze, jak inwokacya na czele—zamyka akt życzeniem pomyślnego jego końca, feliciter in Domino. — Data loci et temporis wyraża dokładne określenie miejsca i czasu. Następują podpisy lub znaki podpisów króla i jego kanclerza, albo innych osób, działających z upoważnienia w danym akcie. Dokładną znajomość składowych części dyplomatu bierze nauka dyplomatyczna za główną podstawę swoich badań, oraz wystudyowanie, jakie miejsce zajmuje każda formuła w historycznym rozwoju swoim. Nie poprzestaje jednak na jedno-stronnem rozglądaniu się w samych formułach, często nie posiadających dostatecznych cech do rozstrzygnienia powziętych podejrzeń pod względem ich wiarogodności. W interesie prawdy zniewoloną jest powoływać inne jeszcze wskazówki, których może dostarczyć zewnętrzna strona dyplomatu, jak pismo, materyał piśmienny i inne zewnętrzne formy.

Do najpowszechniejszych cech w zastosowaniu do dyplomatu należą: chronologia, abrewiacye (ob.), dane sfragistyki czyli nauki o pieczęciach

A. P.

E. D.

pierzaste.

Dyptam, ob. D i c t a m u u s.

Dyptych (Diptycha). Giętkie tabliczki, składające się z dwóch kart, związanych sznurkiem lub rzemykiem, a zamykane tak, jak okładki od naszej książki. Zewnętrznie, miały one gładką powierzchnię drewnianą,    wewnątrz zaś zaopatrzone były

w ramki    dokoła    wystające, pomiędzy któremi po

wierzchnie tabliczek wyłożone były warstwą wosku: na tej powierzchni piBano narzędziem ostrem (słylus), ramki zaś chroniły od zetknięcia się dwóch powierzchni woskowanych, a tern samem od zatarcia głosek (fig. 146). D. con-sularia, praetoria, aedili-tia, były to podobnychźe kształtów tabliczki, ale wyrabiane z drzewa albo kości słoniowej, ozdobione rzeźbą kunsztowną, złotem, drogie-mi kamieniami i portretami konsulów, pretorów, edylów i innych dygnitarzy, które oni rozdawali przyjaciołom i rozdzielali między lud, w chwili obejmowania władzy. Wiele okazów tego rodzaju znajduje się w gabinetach staro-

słowo o dokumencie legatu Idziego* (Lwów 1889); Dr. Papóe „Najstarzy'dokument polski* (Kraków 1888), oraz liczne uwagi, zwłaszcza w dyplomataryu-szach, wydanych przez Ign. Zjakrze w s ki eg o, jako też przez Fr. Piekosińskiego. D. jako nauka nie poprzestaje jednak na samej tylko spra-wie teoretycznej, co do krytycznego rozbioru dy-plomatu pod względem jego wiarogodności. Do zakresu jej rozważań należą również praktyczne kwestye,nie pozbawione doniosłości, jak np. sprawa reprodukcyi dyplomatów pod względem dyploma-tyczno-paleograficznym, opracowanie ich pod względem formalnym i t. p. W tę dziedzinę bardzo dobrze wtajemnicza nieobytych rozprawa dr. Fryderyka Leista (Stuttgart 1884) p. n. „Die Urkunde, ihre Behandlung u Bearbeitung fur Edison u Interpretation⁴⁴.

Dla bliższego objaśaienia rodzaju pisma, formy, części składowych treści i pewnych osobliwości dawnych dokumentów, załączone są na osobnych tablicach dwie podobizny: Początkowe i końcowe wiersze Dokumentu Karola Wielkiego z r. 813, wydanego w Aachen (Ak-wisgran) d. 9 maja, którym Asigowi v. Adalryko-wi zwrócone zostają miejscowości pomiędzy Werrą i Fuldą, — przechowywanego w Archiwum tajnem w Berlnie, oraz dokumentu Kazimierza Sprawiedliwego, wydanego około r. 1173 na col-loąium w Milce, będącego nadaniem, a właściwie potwierdzeniem nadań Henryka Sandomierskiego, Zagościa dla Joannitów Jerozolimskich, a pozostającego w pośiadaniu prywatnem. Ten ostatni dokument, ze względu na pewne cechy znamienne, jest przedmiotem spornym (porów.: „Cod. diplom. Pol.u III nr 6; W. Kętrzyński „Studya nad dokumentami XII wieku* Kraków 1891; S. Krzyżanowski „Początki dyplomatyki polskiej⁴¹ Lwów 1892) i służyć może jako dowód tej subtelności badań, z jaką przy ocenianiu dokumentów postępować należy, o czem powyżej obszerniej już wzmiankowano. — W dyplomacie Karola W-go na początku dokumentu znajduje się Invocatio, zwana Chrismon (ob.), która powtarza się na końcu przed słowami „Witherus diaconus ad vicem Hie-remiae*. Po pierwszej inwokacyi następuje druga w słowach „In nomine patris et filii et spiritus sancti⁴⁴; po niej zaś Inscriptio formulae tituli, rozpoczynająca się od słów: „Carolus Serenissimus augustus⁴⁴ i zajmującą prawie cały pierwszy wiersz dokumentu. Inscriptio formulae salutationis jest bardzo słabą i odnosić się może do słów: „Omnibus fidelibus nostris⁴⁴, które jednocześnie z dal-szemi wierszami stanowią „treść" dokumentu, nie poprzedzonego „Arengą⁴⁴. Z formulae finales brak jest zupełnie „mentio et enumeratio testiumu; wyrażony zaś jest rozkaz przyłożenia pieczęci i bardzo obszernie opisane „datum et actum⁴⁴. Dokument opatrzony jest w tak zwany Tyroński znak pisarski (nota), znajdujący się z lewej strony pieczęci, który ma znaczyć: „Anno tredecimo impe-rii domini Caroli serenissimi augusti Witberus diaconus subscripsit, Guuadardus ambasciavit”. — W dokumencie Kazimierza Sprawiedliwego braknie również wielu form, wyliozanych przy opisach „Formulae initiales et finales* a miejsce Chrismo-nu zastępuje krzyż, przed „inyoeatio⁴⁴ umieszczony. Podział na składowe części pokazany jest na samym dokumencie, którego kopia, co do wielkości, odpowiada oryginałowi i pomieszczona jest w całości. Tłomaczenie pisma załączone jest podług „Cod. Dip.w Rzyszcz.-Bartosz. T. III nr 6). Wzory dyplomów papieskich, zwanych bullamji, podane zostały pod właściwym wyrazem (ob. Bulla). Dyplomataryusze, ob. Dyplomatyka.

Dypsektor (z ang. to di p=zanurzyć, i seo-t o r odcinek koła), przyrząd zbudowany przez Wol-lastona w r. 1817 do mierzenia na morzu pogłębienia poziomu czyli depressyi (ob.). D. składa się z lunety, przed którą osadzone jest zwierciadło płaskie, pochylone na 45° względem osi lunety. Naprzeciwko tego jednego zwierciadła znajduje się zwierciadło, dające się obracać. Jeżeli oba te zwierciadła są względem siebie prostopadłe, to obserwator, przez lunetę spoglądający, dostrzega, oprócz przedmiotów wprost przed nim będących, także i przedmioty na tejże linii poza nim przypadające, dochodzą do niego bowiem stąd promienie po kolejnem odbiciu od obu zwierciadeł. Aby więc pogłębienie poziomu zmierzyć, zwracamy lunetę na pewien punkt oznaczony, jak up. na punkt wschodu; chcąc wtedy zarazem dostrzedz i punkt zachodu, potrzeba zwierciadło ruchome o pewien kąt obrócić. Kąt ten odczytuje się na kole i wskazuje, o ile odstępuje od 180° kąt, jaki z sobą tworzą promienie przybywające od wschodniego i od zachodniego punktu poziomu. — Przyrząd ten Błuży też do oznaczenia depressyi widzianego z okrętu wybrzeża, co daje ocenę jego odległości.    s- Kł

Dypsis, rodzaj palm, rosnących na Madagaskarze. D. jest drzewem niewysokiem, liście ma

B. D.

Fig. 146.

źytności, z których poprzerysowywali je: Maffiei mienionych. Ponieważ w dyptycbach stały imiona (Mus. Yeronese) i Donati (Dittici antichi). — Podaje- tych tylko, którzy trwali do śmierci w jedności my tu podobiznę D-u, znajdującego się w bibliote- z Kościołem, z tego powodu wykreślić czyje imię tece miejskiej w Zurichu, a ozdobionego rzeźbą Are- z dyptychów, znaczyło to Bamo, co uznać kogo za obinda z r. 506 po Chr.    K- wyklętego, od Kościoła odłączonego. Miejsce, skąd

< ipiRai yiMifc iii

iii! iliSPSb

i!

rrr

ii

II

ii

II

li

iiii

.i

i*.

ijil

18

Vv,

'4

ii

je czytano, bywało różne. Raz dyakon czytał z ambony, indziej dyakon lub subdyakon półgłosem z za ołtarza przypominał kapłanowi Mszę odprawującemu, indziej przy kratkach ludowi wygłaszał, co było nieraz poku-I | ki są próżności, a stąd też już przy końcu X wieku tylko ogólnie, bez wymieniania, robiono J !| memento we Mszy za tych, których imiona na tabliczkach dyptychów były zapisane. W różnej też porze Mszy św. one czytano: już to po kazaniu polecano razem jednych i drugich modłom wiernych, częściej po ofiarowaniu, a czasem po konsekracyi. Kościół rzymski, którego liturgia słusznie się do najstarszych liczy, od najdawniejszych czaeów trzymał się tego, że imiona żyjących wypominano na po czątku kanonu, zmarłych zaś po konsekracyi: li stąd i podwójne dzisiaj we Mszy memento vivorum et mortuorum, zamiast dyptychów i nekrologów. —Cf. Martigny „Diction d. Antiq. chr. s.“ 211; Bingham „Origin. eccl. l.“ 15 c. 3§18 , ^Opp. VI 347 cf. VII 170. VIII 228); Bin-terim „Denkwurdigk." IV 2, dodat. s. 60.— I, („Encykl. kościelna").

lii

II*

niuinuiiiuiiniu

Fig. 147. Dyptych.

od czasów najdawniejszych, jako cathalogi eccle-si a Stic i, sacrae tabulae, Ecclesiae matricula, libri viventium et mortuorum. Co do wielkości, bywały mniejsze i wielkie, in folio, a kształtem naśladowały tablice prawa Mojżeszowego, albo też były jak nasze kanony ołtarzowe. W starożytnym kościele św. Wawrzyńca w Konstantynopolu kolumna marmurowa, inkrustowana kwadracikami, na których były imiona cesarzów, patryarchów, biskupów i t. p., służyła za dyptyk. Dzielone były D. na trzy kolumny: na pierwszej zapisywano imiona śśw. męczenników, na drugiej—Papieża, biskupa, panującego i innych żyjących, na trzeciej—imiona wiernych zmarłych. Najpospoliciej jednak zwykły się dzielić te D. na£ przeznaczone dla żyjących i dla zmarłych. W pierwszych zapisywano imiona Papleźów, patryarchów, metropolitów, biskupów dyecezalnych i wogóle duchownych, będących w szczególnym z tym kościołem związku; dalej szły imiona reprezentantów władzy świeckiej, zatemi—dobroczyńców osobliwych, nareszcie wszystkich wiernych pod ogól-nem mianem. Po śmierci znowu, prawie zawsze te imiona z dyptychu żyjących wciągano do dyptychów zmarłych, jeżeli osoby, znane z dobrych obyczajów, w jedności z Kościołem kończyły. We Mszy, czytając je, wzywano do modlitwy za wy-

Dyrekcja (odłac. dirigere, kierować); jest ten organ wyższy, centralny, w admini-stracyi pewnej gałęzi służby publicznej wogó-le, który kieruje działalnością podwładnych mu, niższych. W szczególności zaś w różnych krajach nazwę dyrekcyi nadawano zarządom centralnym naczelnym w pewnyoh wy-Dyptychy w kościele chrześciańskim znane były działach administracyi. Tak np. we Franoyi istnieje Diróction des haras, D. stadnin rządowych, Direction de rassiBtance publi-que, Dyrekcya dobroczynności publicznej w Paryżu, i inne. U nas także istniały różne D-e, które wogóle albo dostały inną nazwę, albo zostały zniesione. Tak np. w 1820 r. była utworzona D. dróg i mostów, przemianowana w 1832 r. w D-ę komunikacyj lądowych i wodnych. W 1817 roku była utworzona D. geueralna poczt, a w 1810 r. D. edukacyi narodowej. Dekret z 14-go kwietnia 1810 r. ustanowił w Warszawie D-ę teatrów rządowych, która i obecnie istnieje. Ukaz z 30 sierpnia (11 września) 1864 r. utworzył D-e naukowe, obecnie jeszcze istniejące i zarządzające szkołami począt-kowemi w guberniach kr. Polskiego. D. główna i D-e szczegółowe Towarzystwa kredyt, ziemskiego były utworzone przez prawo o towarzystwie kredy towem z 1 (13) czerwca 1825 r.    °*

Dyrektor, kierujący, zarządzający wogóle. Nazwę tę nadawano naczelnie zarządzającym w pewnych władzach. Tak np. i obecnie podług ustawy o zarządzie prowincyonalnym w Prusach istnieje Landesdirector, D. krajowy, będąoy organem wykonawczym wydziału krajowego (Landesaus-schuss). W królestwie Polakiem, na mocy statutu organicznego z 1832 r., byli ustanowieni dyrekto-

a. o.

rzy główni prezydujący w komissyach rządowych, D-ami są nazywani naczelnicy departamentów czyli wydziałów w miniBteryach. Taką samą nazwę noszą zarządzający gimnazyami lub innemi śre-dniemi, a niekiedy i wyźszemi, zakładami nauko-wemi. W rozmaitych instytucyach kredytowych, np. w Banku handlowym, Towarzystwie kredytowem miejskim, są także D-y i ich zaztępcy, którzy niemi zarządzają; również i koleje żelazne mają swoje dyrekcye i dyrektorów.

Dyrektoryat. Po upadku Rcbespierre^ 9 ther-midora (27 lipca 1794 r.) konwencya, zmęczona terroryzmem skrajnych żywiołów i panowaniem mas, postanowiła nadać Francyi konstytucyę, któ-raby władzę oddała bardziej umiarkowanym klasom narodu. Opracowanie jej było powierzone członkowi konwencyi Boissy d’Anglas, który, jako jej prezes, odznaczył się bohaterstwem w czasie zaburzeń czerni ulicznej 1 prairiala (20 maja r. 1795), oraz Daunou i Thibaudeau, którzy także należeli do najwybitniejszych jej członków. Konstytu-cya ta, przedstawiona konwencyi przez Boissy <d’AnglaB 3 messidora roku III, była przez naród przyjęta 5 fructidora r. III (1795 r.). Powróciła cna do zasady podziału władz, zaniedbanej zupełnie za konwencyi, do umiarkowanego censu wyborczego, wskutek którego najskrajniejsze żywioły zostały pozbawione prawa głosowania, tudzież do u-tworzenia silniejszej władzy wykonawczej, bardziej niezależnej od prawodawczej. Na mocy tej kon-stytucyi władza prawodawcza była powierzona ciału prawodawczemu, składającemu się z dwóch izb, mianowicie: rady 500, conseil de einq cents, i rady starszych, c. des anciens, składającej się z 250 członków. Członkowie tych izb byli wybierani w jednakowy sposób za pomocą wyborów dwustopniowych, różnili się zaś między sobą tylko wiekiem, pierwsi bowiem powinni byli mieć przynajmniej lat 30, drudzy lat 40. Władza wykonawcza została powierzona dyrektoryatowi, składającemu się z pięciu członków. Członkowie ci byli wybierani w ten sposób, że rada pięciuset przedstawiała radzie starszych podwójną listę kandydatów, z których ta ostatnia mianowała pięciu członków D-u. Na pierwszy raz członkowie D-u mieli być wybrani z pośród członków dawniejszych ciał prawodawczych lub ministeryów, przepis zaś ten miał obowiązywać do roku IX rzeczy-pospolitej; konstytucya ta jednak zoBtała przed tym czasem zniesiona. Dyrektorzy winni byli mieć 40 lat, mandat zaś ich miał trwać 5 lat. D. miał się odnawiać w ten sposób, iżby corocznie z członków wychodził jeden, w pierwszych czterech latach przez los wskazany. Członkowie wychodzący mogli być ponownie obrani dopiero po upływie 5 lat. W razie śmierci lub wyjścia z u-rzędowania jednego z członków D-u rada 500 winna była w ciągu 5 dni przedstawić radzie starszych odpowiednią liczbę kandydatów, ta zaś ostatnia w takim samym przeciągu czasu winna była dopełnić wyboru. Stąd widać, że przy tym systemacie wyborów rada 500 miała zapewnioną stanowczą przewagę nad radą starszych, dosyć jej bowiem było przedstawić potrzebną ilość kandydatów z wybitniejszych zdolności, a przy niej drugie tyle z nic nieznaczących osobistości, ażeby radę starszych zmusić do wyboru pierwszych. Już przy pierwszych wyborach rada 500 użyła takiego manewru i obok pięciu najwybitniejszych ówczesnych polityków, Lareveillóre - Lepaux, Rewbella, Sióyes’a, Letourneura i Barras’a, przedstawiła pięciu innych, nieudolnych kandydatów i przeprowadziła wybór pierwszych. Manewr ten rada 500 powtarzała i później, wywołując przez to słuszne skargi rady starszych. Ponieważ z pierwotnie zamianowanych dyrektorów Sióyes zrzekł Bię wyboru, na jego miejsce został wybrany Carnot, je- , den z najwybitniejszych talentów politycznych, organizator zwycięstw Francyi za rewolucyi. Pierwszym, który wyszedł z D-u na mocy losowania, był Letourneur, a na jego miejsce wszedł Barthó-lemy, rojalista, ówczesny poseł francuski w Szwaj-caryi. Wskutek spisku rojalistycznego generała Pichegru, nastąpił zamach z 18 fructidora roku V (4 września 1798), z którego wynikło to, że Bar-thślemy, wraz z wielu innymi oskarżonymi o ro-jalizm członkami ciała prawodawczego, został zesłany do Kajenny, Carnot zaś, podstępnie zamieszany do oskarżenia z powodu tego spisku, był zmuszony schronić się do Niemiec. Na ich miejsce wybrano na rok VI Merlina i Treilhard’a. Wskutek zamachu stanu z 30 prairiala r. VII, wyszli z D-u najumiarkowańsi jego członkowie, Lareveillóre-Lśpaux, Merlin i Treilhard. Kiedy zaś przy losowaniu na rok VIII wyszedł Rewbell, byli dyrektorami (oprócz Barrasa), Sióyes i Roger Du-cos, którzy obadwaj byli wtajemniczeni w zamiary generała Bonaparte i przygotowali zamach stanu z 18 brumaire’a roku VIII (9 listopada 1799 roku), który położył konieo konstytucyi roku III. Dwoma innymi członkami D-u w chwili jego zniesienia byli Moulins i Gohier. Według konstytucyi roku III cała władza wykonawcza wogóle powierzona była D-owi. Wskutek tego do niego należało czuwanie nad wewnętrznem i zewnętrznem bezpieczeństwem rzeczypospolitej i nad wykonywaniem praw. Pod jego rozkazami zostawała siła zbrojna, lądowa i morska; on mianował dowodzących wojskami i ministrów. Jemu był powierzony nadzór nad poborem podatków i mennicą. Kolonie francuskie zostawały w zależności od niego, on zatem posiadał prawo mianowania wszelkich urzędników, wykonywających w nich jego władzę. D. nie miał władzy prawodawczej, mógł jednak wydawać proklatnacye, tudzież postanowienia, mające na celu wprowadzenie w wykonanie praw. Mógł także przedstawiać radzie 500 projekty do praw, które uważał za potrzebne. Corocznie winien był przedstawiać ciału prawodawczemu projekt dochodów i rozchodów państwowych. Miał inicyatywę w wypowiadaniu wojny lub zawieraniu pokoju. Winien był przygotowywać środki wojenne, tudzież kierować biegiem działań wojennych. Miał prawo zawierać traktaty, które jednak winny były być zatwierdzone przez ciało prawodawcze. Do wymiaru sprawiedliwości

Duruy, 1894—96).

D. mógł się wmieszać tylko w ten sposób, że w razie spisku lub zamachu na wewnętrzne lub zewnętrzne bezpieczeństwo kraju mógł nakazać przyareBztowanie podejrzanych lub zarządzić ich przesłuchanie, pod warunkiem oddania w ciągu dwóch dni zaaresztowanych zwykłym władzom sądowym do dalszego postąpienia. Władza prawodawcza mogła pociągnąć do odpowiedzialności członków D-u. Na rezydencyę dyrektorów był przeznaczony pałac Luksemburski. Mieli też oni gwardyę honorową do czuwania nad ich bezpieczeństwem osobistem, tudzież urzędników do znoszenia się z ciałem prawodawczem. Każdy dyrektor pobierał pensyę, przedstawiającą wartość 10 222 cent. pszenicy, tudzież używał tytułu Ci-toyen Directeur. Niepodobna tutaj wdawać się obszernie w historyę D-u, z drugiej jednak strony niemoźliwem jest zupełnie o niej zamilczeć. Nie ulega wątpliwości, że społeczeństwo francuskie, zmęczone do najwyższego stopnia terroryzmem konwencyi i jej wykonawczego organu, Co-mitó du salut public, z nastaniem rządów D-u mogło spokojniej odetchnąć, zabrać się do pracy koło poprawy zdezorganizowanych stosunków społecznych i polepszenia zrujnowanego dobrobytu materyalnego. Łagodniejsze jednak rządy D-u dały otuchę rojalistom do podniesienia głowy i wi-cbrzeń w celu przywrócenia monarchii. Z drugiej strony republikanie wszelkiemi siłami opierali się temu. Stąd cały kraj, społeczeństwo, były rozdarte namiętną walką stronnictw, które wszelkiemi sposobami starały się uchwycić władzę w celu zapewnienia sobie korzyści wyłącznego panowania i zguby, zgniecenia przeciwników. Wskutek tego wszędzie panował niepokój. Zamachy stanu następowały wkrótce jeden po drugi na, D. zaś utracił zupełnie popularność w narodzie. Społeczeństwo, nie mając zaufania ani do konstytucyi roku III, ani do D-u, oglądało się tylko za tym, ktoby je wybawił z nieznośnego położenia. Do tego przyłożyły się też i wypadki wojenne, które zarazem wskazały, kto ma być tym wybawcą; wtedy już bowiem jaśniała gwiazda Napoleona, w pierwszej kampanii włoskiej, zakończonej traktatem w Campo-Formio. Jakkolwiek klęski wojenne, poniesione za D-u we Włoszech i Niemczech, były później powetowane przez zwycięstwo Mas-seny pod Zurychem i kapitulącyę ks. York w Hol-landyi, niezadowolenie jednak powszechne z D u z każdym dniem stawało się silniejszem. Wszystkie stronnictwa, chociaż każde z innych pobudek, dążyły do zmiany konstytucyi, zniesienia wielogłowego D-u i zaprowadzenia jednolitego rządu, w którym widziano jedyny środek do wydobycia Francyi z ciężkiego położenia, ustalenia ładu w Btosunkach publicznych, podniesienia kredytu, zrujnowanego niezmierną ilością papierowych pieniędzy, rozwoju przemysłu i handlu. To też kiedy generał Bonaparte powziął o tern wiado mość w Egipcie, gdzie okrył był oręż francuski no wemi laurami i przez to stał się najpopularniejszym człowiekiem w całym kraju, powrócił do Francyi, zostawiwszy wojska pod wodzą Klebera.

Już w miesiąc po powrocie (9 października 1799 roku) wykonał on zamach stanu z 18 brumaire’a roku VIII (8 listopada 1799 r.), rozpędziwszy bagnetami radę starszych, zwołaną na posiedzenie do St. Cloud. W nocy 11 listopada (29 brumai-re’a) Villetard przedstawił radzie starszych, zebranej w niewielkiej ilości członków, wniosek, mocą którego D. został zniesiony, rząd zaś powierzony komissyi, składającej się z trzech konsulów: generała Bonapartego, Sióyesa i Rogera Ducos. Nowa konstytucya z 22 frimaire’a r. VIII (13 grudnia 1799 r.), opracowana przez Sióyes’a, ale w najważniejszych częściach poprawiona przez Bo-napartego, zaprowadziła rząd konsularny, w którym cała władza skoncentrowana została w rękach jego, jako pierwszego konsula. Była ona tylko przejściem do zaprowadzenia w krótkim czasie Cesarstwa. — Richter „Staats und Gesellschaftarecht der franzosischen Revoiution von 1789 — 1804; G. Dumy „Le regime directorial d’aprós des docummts inedits" (Revue des deux Mondes 1896 15 Mars.); „Mómoires de La Reveillóre-Lepeaux”; „Mómoires de Gohier⁴; E. Hamel „Histoire de la Republiąue sous le Directoire et le Consulat*;

L. Sciout „Le Directoire*; De Barante „Histoire du Directoire*; Alb. Sorel „Le vues de Hoche⁴* (w „Revue de Paris* 1895 1 Aońt.); „Mómoires sur Carnot par son fiis“; „Le 18 fruclidor" (anonim) (Hamburg 1799). — Porównaj: Faucbe -Borel „Mómoires* (3 t); Gallais „Le 18 fructidor“ (3 t.); Mallet Du Pau „Mómoires* (II) i „Corr. avec la cour de Vienne“ (II); wiele pamiętników

1    opracowań do okresu rewolucyi i cesarstwa; Pal-lain „Le miaistóre de Talleyrand sous le Direc oi-rew; Lebon „L’Angleterre et 1’ómigration franęiise"; Daudel „Les Bourbons et la Russie⁴⁴; Sorel „L’Eur. et la Róv. franę * (IV); Zeissberg „QaellenM (V); Audiffret - Pasąuier „Souvenirsw (I); „Souvenirs du c-t de Montgaillard⁴⁴ (1894); „Móm. de Lareveillóre-Lepeaux* (2 t,, 1895); Barras „Móm.⁴⁴ (4 t.; ed.

a o.

Dyrektoryum, directorium, tak nazywa się kalendarzyk roczny, ułożony dla duchownych w dye-cezyi, obowiązanych do codziennego odmawiania brewiarza. Obejmuje zatem porządek świąt, pacierzy kapłańskich, Mszy św. i innych nabożeństw kościelnych, ostrzega o wigiliach i postach, oraz zwyczajach i ustawach miejscowych. We Francyi zowie się cartabelle (Bouvry „Expos. Rubr.” ed.

2    I 94), u nas zwykle Rubrycellą (rubricella), od rubryk, czyli przepisów kościelnych i szczegółowych dekretów św. Kongregacyi Obrzędów, według których układanem bywa. Nosi też nazwę Ordo divini officii, bo przepisuje porządek publicznych modłów w służbie Bożej; Directorium zaś stąd, że podejmuje k erunek tychże modłów i obrzędów.

Dyrmont Józef, wydał: „Rachmistrz gospodarski czyli o rejestratorze i rachunkach ekonomicznych, zastosowany do większych i mniejszych majętności* (Wilno 1832, in. 4-o); „Zbiór praktycznych doświadczeń z pożytecznemi odm anami (jako dodatek do dzieła poprzedzającego), z dołącze-

K. 3.

And S.

K. K.

niem sposobu wyrachowania rocznej intraty i ocenienia aktualnej wartości dóbr* (Wilno 1840, 8-vo 22 str.); „Gofpcdarstwa rolniczo - praktycznego (krótki rys), podług zwyczajów prowincyj zachodnich; z wyjaśnieniem łatwego przejścia do sy-stematu płodozmiennego za pomocą wiosennego u-siewu ugorów, z wykazem czystych zysków, wynikających z szczegółowej uprawy i urządzenia lnu przez moczenie, towarnym zwanego, oraz z dodaniem prawideł i wzorów prowadzenia rachunkowości gospodarskiej na sposób buchalteryi kupieckiej* (Wilno 1850).

Dyrsa albo Stokłosa, ob. Bromus.

Dysanalit. A. Knop (minera!.). Minerał układu foremnego; jedyna postać zauważona: sześcian, zaliczana dawniej do perowskitu. Łupliwośó sześcienna; c. wł. 4.13; barwa źelezisto - czarna. Skład według Knop a: 41.47 kwasu tytanowego, 23.23 kwasu niobowego, 5.72 tlenków ceru, 19.77 wapna, 5.81 tlenku żelaza, 0.43 tlenku manganu, 3.57 sody, z czego wywodzi się wzór: 6RTi0₃-pRN6₂06, który, dla trudności oddzielenia tytanu od nioba, stawia minerał ten bardzo blizko pirochloru. Daje się on rozłożyć przez stopienie z dwusiarczanem potasu. Występuje w wapieniu ziarnistym Yogts-burgu w Kaiserstuhlu.

Dysart, miasto w szkockiem 'hrabstwie Fife, nad zatoką Firth of Forth; przędzalnie lnu, fabryki sukna, warzelnie soli, budowa statków; w okolicy kopalnie węgla i łomy kamienia; niezła przystań; przeszło 10 000 m ców.

Dysaules, ojciec Tryptolema i Eubuleusa, brat Celeosa; według legendy Fliuzyan, z Eleuzy przez Iiaon wyparty, wprowadził do Flijuzu misterye eleuzyjskie Demetry (Pauz. I, 14, 2; II, 14, 2). Był to bohater rolny, pierwotnie Disaules, „dwa-kroć radlący* (przez rok), tak jak w Feneos był Trisaules „trzykroć orzący* (Pauz. VIII, 15,1). We Fiijuzie znajdował się grób jego, obok grobu Arusa „pługowódzcy*.

Dysbulia (gr. od Soo =.trudno, źle, i (3oóXo|iai =chcę), rozstrój woli, tak został nazwanym przez Starka chorobliwy stan umysłu połączony z o-słabieniem, albo zanikiem woli.

Dyscyplina (z łacińskiego od discere=uczyć, a więc nauka, wychowanie, wiadomość naukowa, umiejętność, urządzenie, karność), w ogólności jest to zbiór wszystkich rozporządzeń, czyli prawideł, przez które jakieś zbiorowisko ludzi utrzymuje się w porządku i posłuszeństwie; często też i sam ów porządek zwie się D-ą. D.dzieli się na szkolną, urzędniczą, wojskową i kościelną. D. szkolna umożliwia u-trzymanie, nie tylko porządku zewnętrznego, spokoju i regularnego uczęszczania uczniów do szkoły, ale także pilności, pracowitości i dobrych obyczajów, zarówno w szkole, jak i w domu. — D. wojskowa, czyli karność żołnierska, była zawsze i jest podstawą wszelkiej dobrej i silnej organizacyi wojskowej. WojBko bez karności zmieniłoby się w rozpasaną bandę, równie pochopną do rabunku i mordu, jak do pierzchliwej roasypki. Najsurowszą była D. u Rzymian starożytnych. W rzeczy-pospolitej Polskiej urządzały i obostrzały karność

tak zwane artykuły hetmańskie, które stanowiły prawo wojskowe, uporządkowane za Zygmunta III i przez sejm warszawski 1609 roku zatwierdzone. Prawo to dzieliło się na dwie części: pierwsza obejmowała w 33 artykułach przepisy dla żołnierza w czasie służby polowej; druga, z 37 artykułów złożona, dotyczyła porządku obozowego, pochodu i bitwy. —D. kościelna, jest to zbiór przepisów i ustaw, któremi chrześcianie rządzą się w pracy nad pozyskaniem podobieństwa do Boga, których się trzymają w udzielaniu i przyjmowaniu środków łaski i zbawienia, przez Boga ustanowionych, według których urządzają zewnętrzną cześć Bożą i to wszystko, co członkowie Kościoła powinni czynić i czego unikać, stosownie do stanu i powołania swego, aby osiągnęli cel od Boga kościołowi naznaczony. W ściślejszem znaczeniu stosuje się ten wyraz tylko do sług Kościoła, a wtedy o-znacza zbiór praw i przepisów o administrowaniu Sakramentów, o sprawowaniu obrzędów, o ubiorze i postępowaniu duchownych, o podziale dyecezyj i parafij, o zarządzie majątków kościelnych; a jeszcze w ściślejszem znaczeniu obejmuje ten wyraz przepisy klasztorne i reguły zakonne. D. o-znacza wreszcie umartwienie cielesne, czyli biczowanie, jakie zaprowadzone było w niektórych klasztorach przez regułę zakonną, a jakiemu się także poddawały dobrowolnie osoby świeckie, poświęcające się dewocyi asoetycznej.—Narzędzie, u-źywane do tego, składające się z kilku pasków rzemiennych, przytwierdzonych do rękojęści, zwało się również D-ą.    *

Dyscyplinarne postępowanie, jest to sposób przeprowadzania śledztwa w sprawie o naruszenie dyscypliny przez duchownego w pełnieniu przezeń obowiązków swojego stanu i o niezachowanie przepisów życia cnotliwego. Przekroczenia takie mogą być ukryte, lub rozgłoszone. W pierwszym razie biskup obowiązany jest poprzestać na oj-cowskiem upomnieniu winnego, na czuwaniu nad jego poprawą i użyciu ku jej osiągnieniu środków takich, któreby dobrej sławie winnego uszozerbku nie przyniosły. W drugim zaś razie, t. j. jeżeli przekroczenia są głośne, biskup obowiązany jest przystąpić do postępowania-^aądowego przeciw winnemu, albo z urzędu, albo też na żądanie skarżącego.— („Encyklop. kościelna*),

Dyscyplinarne prawa. Wszystkie ustawy i przepisy, odpowiadające wiecznemu i doczesnemu człowieka przeznaczeniu, a tern samem nagrodę lub karę za zachowanie ich lub pogwałcenie za sobą prowadzące, mają i charakter i siłę stanowczo obowiązującą, a następnie są prawami w ścisłem i zupełnem tego wyrazu znaczeniu. Mniej lub więcej bezpośrednio zawisłe są one od dogmatu, mają boski lub ludzki początek, są albo niezmienne, albo zmianie ulegają. Prawo stanowienia przepisów dyscyplinarnych jest istotnem prawem władzy kościelnej. Chrystus, któremu dana jest wszelka władza na niebie i na ziemi, przekazał to prawo Piotrowi i Apostołom, a od tych przeszło ono do Papieża i biskupów; stąd to kościół z natury swej jest niezależny i niepodległy. Kar-

ność kościoła opiera się nie tylko na przepisach prawnych, ale jeszcze i na zwyczaju. Przepisy powszechnej karności kościelnej wypływają już to z Pisma św. i tradycyj apostolskich, już też z de-cyzyj soborów powszechnych, konstytuoyj papieskich, oraz z praktyki i zwyczajów powszechnych.

Przepisy, oparte na prawie Bożem, są niezmienne; inne zaś mogą uledz zmianie, ale tylko za przyzwoleniem Papieża, bez którego żaden nowy przepis dyscyplinarny nie może być wprowadzony, zwłaszcza w przedmiotach ważniejszych. Prawa miejscowe i szczególne zwyczaje, odnoszące się do karności kościelnej, zmieniają się stosownie do miejsc, czasów i okoliczności. Wszystkie zaś takie zwyczaje, które się ani prawu Bożemu, ani dobrym obyczajom nie sprzeciwiają, powinien papież szanować i sam zachowywać. Wogóle duch, położenie, potrzeby i nawyknienia ludów i okolio muszą być brane na pilną uwagę we wszystkiem, co karności kościelnej dotyczy. Dla tego też postanowienia dyscyplinarne, nawet soborów powszechnych, wymagają ogłoszenia na miejscu w każdym kraju i dyecezyi, a biskupi mogą i powinni, jeżeli potrzeba, przedstawić Papieżowi względy miejscowe, sprzeciwiające się przyjęciu i ogłoszeniu; toż samo czynić powinni, gdy chodzi o rozporządzenia, odnoszące się do powszechnej karności kościoła, przez Papieża wydane. Dla zachowania zgody pomiędzy Kościołem a świeckiemi rządami i wspólnego działania obydwóch władz, duchownej i doczesnej, ku dobru ludów cbrześciań-skich, Kościół starał się, aby przepisy karności, zwłaszcza na soborach powszechnych wydawane, przez państwa katolickie przyjęte i w prawodawstwo świeckie wprowadzone były. — („Encyklop. kościelna*).

Dyscyplinarne wykroczenia, są to uchybienia, popełnione przez ducnownego, przeciwko obowiązkom jego urzędu, lub stanu duchownego wogóle.

Podzielić je można na dwie kategorye, z tych pierwsza obejmuje: 1) pogwałcenie przepisów kanonicznych w udzielaniu lub przyjmowaniu święceń kapłańskich; 2) wykonywanie nieprawne fun-kcyi jakiego święcenia; 3) zaniedbanie obowiązków swego urzędu, albo pogwałoenie wypływających z niego zobowiązań, np. rezydencyi, Błużby Bożej w chórze; nadużycie władzy, jeżeli, przypuśćmy, biskup na podwładne sobie duchowieństwo nałoży nieprawną kontrybuoyę, albo naruszy prawa i przywileje osób, lub korporacyj; przyznawanie sobie praw i funkcyj nienależnych, dochodów lub beneficyów cudzych; kumulacya beneficyów niego-dzących się (incompatibilia); udzielanie bene-fieyów osobom niegodnym; wdzieranie się w cudze prawa, nakładanie cenzur i innych kar, bez odpowiedniej do tego władzy; 4) nadużycie posiadanych przywilejów; niezachowywanie uroczystości kościelnych, przez biskupa nakazanych, lub innych jego rozporządzeń i cenzur przez niego wyrzeczonych; uchybienia przy odprawianiu Mszy św.; odmawianie przełożonym posłuszeństwa; nieprawne połączenie małżeństwem parafian; wdawanie się w attrybucye przełożonych, pogwałcenie sekre-

tu spowiedzi, nadużycie konfessyonału, czyli funkcyj spowiednika, dla uwiedzenia lub pobłażania zepsuciu i t. d. Do drugiej kategoryi należą: apo-stazya, czyli wyparcie się stanu duchownego przez tego, kto jest w święceniach większych, apostn-sia irregularitatis; opuszczenie samowolne klasztoru przez zakonnika, zrzucenie z siebie habitu zakonnego, apostasia obedientiae; wykonywanie czynności nie godzących się ze stanem duchownym lub zakonnym i wyraźnie przez kanony zabronionych, np. zaniedbanie tonsury i inne tego rodzaju przekroczenia; oddawanie się namiętne polowaniu, grom, uczęszczanie na tańce i bale, pijaństwo, kłótnie, nałoźnictwo i t. d. D. w. wyróżniane są w prawie kanonicznem od innych przestępstw dla tego, że Kościół chce, aby jak najśpieszniej i najskuteczniej karane były, celem usunięcia zgorszenia, a stąd i procedura kanoniczna względem wykroczeń dyscyplinarnych nieco odmiennym podlega przepisom, niż w sądzeniu innych występków.—(„Encyklopedya kościelna“).

Dyscyplinarny proces. Urzędnicy państwowi, mając sobie powierzone pewne obowiązki, winni je wykonywać stosownie do przepisów prawa, sumiennie i uczciwie, nie przekraczając granic swojej władzy. W wykonywaniu jednak tych obowiązków mogą się oni dopuścić nadużyć, które państwo winno się starać usunąć, za pomocą przepisów o odpowiedzialności urzędników, tudzież stosownych prawideł postępowania. Odpowiedzialność ta i postępowanie mogą być rozmaite, stosownie do rodzaju przestępstwa urzędnika. I tak jeżeli urzędnik, pełniąc obowiązki służbowe, dopuszcza się czynów, naruszających prawa osób prywatnych lub wyrządzających im szkodę materyalną, ulega odpowiedzialności karnej lub cywilnej, do której mogą go te osoby pociągnąć. Jeżeli znów urzędnik dopuszcza się uchybień w służbie, jeżeli źle wykonywa swoje obowiązki służbowe, lub wcale ich nie wykonywa, jeżeli popełnia nadużycia lub nawet przestępstwa przy wykonywaniu obowiązków służbowych, staje się odpowiedzialnym względem państwa. Odpowiedzialność ta może być trojaka, mianowicie: karna, dyscyplinarna lub cywilna. Karna występuje, wogóle mówiąc, wtedy, kiedy urzędnik popełnił ważniejsze przestępstwo służbowe; dyscyplinarna wtedy, kiedy przestępstwo to należy do mniej ważnych uchybień, i cywilna, kiedy czynem swoim wyrządził państwu szkodę materyalną. Wogóle nie można powiedzieć, ażeby istniała zasadnicza różnica między odpowiedzialnością karną i dyscyplinarną, gdyż zarówno jedna, jak druga, działają wtedy, kiedy urzędnik dopuścił się w służbie pewnego karygodnego czynu, za który winien uledz odpowiedniej karze. Pomimo starań teoretyków, aby wytknąć między niemi wyraźniejsze granice, wywody naukowe nie doprowadziły?; dotychczas do żadnego rezultatu. Potrzeba ustanowienia odpowiedzialności dyscyplinarnej wypływa stąd, iż najważniejsze przestępstwa służbowe urzędnika winny być dochodzone w drodze karnej. Są jednak takie przestępstwa, uchybienia, zaniedbania, które

jakkolwiek mogą niekorzystny wpływ wywrzeć na służbę publiczną, i z tego powodu nie mogą być znoszone przez państwo, nie są jednak o tyle ważne, aby miały ściągnąć na urzędnika tak poważne dla niego następstwa—jak oddanie pod sąd. Z drugiej strony urzędnikowi groziłoby nie mniejsze niebezpieczeństwo, gdyby pociągnięcie go do odpowiedzialności, rozpoznanie jego winy i wymierzenie nań w danym wypadku kary, było pozostawione władzy bezpośrednio nad nim przełożonej. W takim razie urzędnik niższy mógłby się stać ślepem narzędziem władzy wyższej, gotowym wykonywać jej rozkazy, nawet i wtedy, gdyby sprzeciwiały się prawom obowiązującym. Dla tego, w celu zabezpieczenia urzędników od takioh następstw, potrzeba ustanowić pewne przepisy postę-pjwania, któreby potrafiły uchronić ich od takiego niebezpieczeństwa, a z drugiej strony zabezpieczyć interesy służby publicznej—państwa. PrzepiBy takie stanowią t. zw. proces dyscyplinarny. W każdym razie należy zauważyć, iż podług wielu prawodawstw nie wszystkie mniej ważne uchybienia służbowe urzędnika dochodzone są w drodze P-u D-ego. Według wielu, najlżejsze przewinienia urzędnika ulegają t. z w. karom porządkowym, wymierzanym przez władzę bezpośrednio przełożoną. — W Niemczech nowsze prawodawstwa, mianowicie wirtemberskie z 1876 r., saskie z 1876 r., heskie z 1880 r., wzięły za wzór prawo pruskie z 21 lipca 1852 r. i Reichsbeamten-gesetz z 31 marca 1873 r., wydane dla urzędników administracyjnych, z wyłączeniem sądowych. Prawa te stanowią kary porządkowe, Ordnungs-strafen, które mogą być wymierzone przez władzę przełożoną, po wysłuchaniu obwinionego u-rzędnika. Do rzędu kar tych należą napomnienia, grzywny, a nawet, względem niższych urzędników—areszt. Wyższe kary, polegające na przeniesieniu na inną posadę z mniejszą pensyą i uwolnieniu ze służby z utratą tytułu, a nawet praw emerytalnych, mogą być wymierzone tylko w drodze P-u D-ego. Podług Reichsbeamtenge-setz, pierwszą instancyą, władną wymierzyć taką karę na urzędników cesarstwa, są Izby dyscyplinarne, Disciplinarkammern, składające się z 7 członków, z których prezydujący i przynajmniej trzech członków wjnno należeć do stanu sędziowskiego. Od wyroku tej iustytucyi może założyć apellacyę, tak obwiniony urzędnik, jak i u-rzędnik pełniący w tem postępowaniu obowiązki prokuratora do Trybunału dyscyplinarnego, Disci-plinarhof. Instjtucya ta składa się z 11 członków, z których czterech winno należeć do Rady związkowej, a prezydent i przynajmniej pięciu członków do najwyższego sądu państwowego, Reichsgericht. Co się tyczy urzędników, uważanych za krajowych, w Prusach, sądzeni są oni w pierwszej instancyi przez Disciplinarhof w Berlinie, o ile nominacya ich zależała od króla lub ministrów, albo przez zarządy okręgowe, Be-zirksr egierungen, lub inne kollegialne władze prowincyonalne, w przeciwnym wypadku. Drugą instancyę dla jednych i drugich stanowi mini-

Encjkl. Pottm Ilułtr Zeiz. 137. T 18-ty.

steryum, Staatsministerium. W niektórych krajach niemieckich są dwie instancyę do sądzenia spraw o przestępstwa służbowe w drodze P-u D-ego, w innych znów tylko jedno. Tak np. w Wirtembergii Disciplinarhof, w Hessyi Verwal-tungsgerichtshof. (Harseim w „Wdrterbuoh des deutschen Verwaltungsrechts” t. I, str. 267; Disciplin). W Austryi, według postanowienia z 10 marca 1860 r., winna być przy każdej politycznej krajowej i skarbowej władzy, tudzież przy władzy prowincyonalnej, ustanowiona komissya, składająca się przynajmniej z 4-eh członków, która ma prawo rozpocząć i prowadzić postępowanie dyscyplinarne, tudzież wymierzać kary dyscyplinarne na urzędników za przestępstwa służbowe. Od wyroków tej komissyi służy prawo w niektórych ważniejszych wypadkach odwołania Bię do wyższej komisByi dyscyplinarnej (Uibrich „Handbuch der oesterreichischen politischen Verwaltung“ 1888, t. I, str. 559). Prawo to nie odnosi się do urzędników wydziału sądowego, administracyi wojennej, stanu nauczycielskiego, straży skarbowej, dla których, przed tem lub potem wydane zostały spe-cyalne przepisy.—We Francy i postępowanie dyscyplinarne ustanowione zostało rozmaicie dla różnych wydziałów administracyi państwowej. Tak np. dla członków sądów rozmaitych instancyj, korzystających z przywileju nierugowalnośoi, instytu-cyą dyscyplinarną jest sąd kassacyjny na mocy praw z 16 thermidora roku X, 20 kwietnia 1810 roku i dekretu z 1 marca 1862 r. Przewinienia służbowe urzędników administracyjnych ulegają karom dyscyplinarnym, wymierzanym przez ministra, ale bez właściwego postępowania dyscyplinarnego. Są tylko w razie cięższej kary przedsiębrane pewne środki, aby minister nie nadużył swojej władzy. Tak np. na mocy prawa z 27 kwietnia 1880 r. minister oświecenia może dać każdemu członkowi ciała nauczającego napomnienie i naganę. Jeżeli jednak idzie o przeniesienie na urząd niższy, zawieszenie w urzędowaniu bez pozbawienia prawa do pensyi, albo z pozbawieniem jej częściowem lub całkowitem, decyzyę względem tego minister może wydać tylko po zasią-gnięciu opinii rady wyższej oświecenia publ. Podobnie jest w niektórych innych wydziałach (Błock „Diet. de l’adm. fr.“ str. 1141). — W Polsce naprzód dekret z 3 kwietnia 1810 r. ustanowił przepisy względem pociągnięcia do odpowiedzialności urzędników wydziału sądowego z powodu przestępstw w urzędowaniu. Dekret ten należy uważać za początek postępowania dyscyplinarnego, stosowanego do urzędników sądowych. Następnie organizacya Rady Stanu z 19 września 1810 roku ustanowiła przepisy względem pociągnięcia do od-powiedzialuości karnej urzędaików administracyjnych przez króla mianowanych. Podług tego, prawo sądzenia urzędników za przestępstwa służbowe, w organizacyi tej wymienione, należało do Rady Stanu. Przepisy te zostały w części zmienione lub uzupełnione przez statut organiczny Rady Stanu z 1 grudnia 1815 roku i postanowienie z 8 (20) maja 1817 r. Oprócz postępowania są-68

zo-

z r.

dowo - karnego i dyscyplinarnego przeciwko urzędnikom (Heylmann „Rys. procesu dyscyplinarnego sądowego” 1844), ustanowione także zostały kary porządkowe za mniej ważne uchybienia, które mogły być bezpośrednio wymierzane przez władzę wyższą na niższą. Kary te były określone w postanowieniu Namiestnika z 21 czerwca 1820 roku, tudzież w postanowieniach Rady administracyjnej z 17 lutego (1 marca) 1833 r. i 17 (29) września 1843 r. Ustawa przechodnia do kodeksu karnego z 11 listopada 1847 r. ustanowiła dwojaką odpowiedzialność urzędników za przestępstwa służbowe, stosownie do tego, w jaki sposób kary mogły być na nich wymierzone. Jedne kary wymierzać można było tylko na mocy wyroku sądu karnego: była to odpowiedzialność karna;! drugie mogły być wyrzeczone, bądź przez bezpośredniego na> czelnika, bądź przez władzę przełożoną, bez żadnego formalnego postępowania sądowego. Były to kary porządkowe, wskutek tego odpowiedzialność dyscyplinarna i postępowanie dyscyplinarne zostało zniesione. Urzędnicy administracyjni stali pozbawieni rękojmi, dostarczanych im przez proces dyscyplinarny. Od tego ogólnego prawidła był uczyniony wyjątek tylko na korzyść urzędników sądowych, mających głos stanowczy w sądzeniu spraw, którzy nie mogli być dotknięci karą porządkową podług uznania władzy przełożonej, ale względem których należało wytoczyć formalne postępowanie dyscyplinarne, podług przepisów dotychczas istniejących. Z wprowadzeniem reformy sądowej w królestwie w 1876 r. i zastosowaniem ustaw sądowych z 1864 r., zyskały moc obowiązującą przepisy, ustanowione pod tym względem w oesarstwie. Według ustawy postępów, karnego (art. 1066), kary za przestępstwa służbowe mogą być wymierzane w dwojaki sposób, mianowicie: albo wyrokiem sądowym, albo sposobem administracyjnym czyli porządkowym. Z kar tych napomnienie i nagana bez zapisania do stanu służby może być wyrzeczona bezpośrednio przez władzę zwierzchnią; wytrącenie zaś t płacy, przeniesienie z wyższego urzędu na niższy, oddalenie od u-rzędu i areszt do siedmiu dni,—przez władzę, od której zależało mianowanie na urząd. Wszystkie inne kary, wymienione w art. 65 Kod. kar. z r. 1866 za przestępstwa służbowe, mogą być wyrzeczone tylko przez sąd właściwy w drodze postępowania karnego. Od prawidła, na mocy którego pewne kary na urzędników w ogóle mogą być wymierzane bez udziału sądu sposobem administracyjnym, ustanowiony został wyjątek tylko dla urzędników wydziału sądowego, względem których obowiązuje oddzielne postępowanie dyscyplinarne (artyk. 262 — 296 „Organizacyi instyt. sądowych.* 1864). Prezesi jednak, towarzysze ich i członkowie sądów, tudzież sędziowie pokoju, w porząd-bu dyscyplinarnym mogą uledz tylko ostrzeżeniu, wszelkie zaś inne kary, wymierzane na innych u-rzędników sądowych w porządku dyscyplinarnym, mogą być na nich wymierzane tylko w drodze postępowania sądowo - karnego. Stąd widzimy, iż według obowiązującego prawodawstwa P. D. może

mieć zastosowanie tylko względem urzędników sądowych, wszyscy zaś inni urzędnicy administracyjni ulegają tylko odpowiedzialności karnej lub karom porządkowym. Postępowanie sądowo - karne względem wszystkich urzędników określone jest w art. 1066—1123 Kod. Post. kar.—(A.Okolski .Wykład prawa administracyjnego* T. I, str. 380).K 05

Dysenterya (gr. Soaevtepta = rozwolnienie), Biegunka krwawa, Czerwonka, choroba zakaźna, ostra, dolnego odcinka przewodu pokarmowego, wywołana przez laseczniki swoiste. Rozwojowi jej sprzyja szczególniej pora gorąca i wilgotna; to też D. jest chorobą miejscową strefy między-zwrotnikowej, gdzie wielkie spustoszenia czyni, lecz i w pasie umiarkowanym, osobliwie w drugiej połowie lata, bynajmniej do rzadkości nie należy, i nieraz występuje nagminnie, częściej na wsi niż w miastach. Siedliskiem jej jest kiszka gruba (Colon), w której zarazek powoduje owrzodzenie błony śluzowej, w przypadkach ciężkich prowadzące do zgorzeli (gangraena). Wszystkie przypadłości, wikłające dalszy przebieg choroby, są tylko następstwem tego pierwotnego cierpienia. Przenośnikami zarazka są wydzieliny choryoh, o-raz wszystkie przedmioty z niemi styczność mające, szczególniej zaś woda do picia, niemi zanieczyszczona; usposabia zaś do zakażenia się wszystko to, co zwykle drażniąco działa na przewód pokarmowy i w nim zaburzenia wywołuje. Czasami wybuch choroby poprzedzają, trwające dni kilka: niedomaganie ogólne, brak łaknienia, zasychanie w ustach, burczenie w brzuchu, lekkie, a przemijające kolki i skłonność do rozwolnienia; dreszcze albo inne objawy gorączki, w okresie tym rzadko tylko spostrzegać można. Najzwykłej l5. rozpoczyna się nagle, bez wszelkich zwiastujących ją dolegliwości, od lekkiego rznięcia w brzuchu i zupełnie na pozór niewinnego rozwolnienia; ale stan taki nie trwa długo, pogorszając się gwałtownie i szybko. W miarę coraz częstszych wypróżnień poprzedzają je bóle w brzuchu, coraz nieznośniejsze, a towarzyszy im nadzwyczaj bolesne parcie w kiszce prostej, oraz częstokroć u-trudnione i z bólem połączone oddawanie moczu, przyczem osłabienie ogólne staje się coraz widocz-niejszem. Wypróżnienia, których liczba dochodzi nieraz do 30 i więcej na dobę, są skąpe i tracą zupełnie wygląd i smród kałowy. Za każdym razem, przy parciu strasznem, wydziela się tylko niewielka ilość śluzu szarawego (biała biegunka), albo też jest on zmieszany z krwią, czasami krew prawie czysta odchodzi (czerwona biegunka, czerwonka). Nieraz na początku choroby wraz ze śluzem krwawym wydzielane bywają grudki spieczonego kału. Po wypróżnieniu każ dem następuje ulga chwilowa, bolesnym pozostaje tylko ucisk na brzuch, szczególniej w okolicy kiszki grubej; ale po przerwie, nader krótkiej, rznięcie bolesne i parcie uciążliwe powracają, i chory wije się znów w ponawiających się cierpieniach. Teraz zjawia się też zawsze silniejsza albo słabsza gorączka, zostająca w związku ścisłym ze zmianami zaszłemi w kiszce grubej. — Stan ogól-

ny odtąd pogarsza się coraz bardziej; chorzy, dręczeni wciąż wznawiającemi się boleściami, trapieni nadto bezsennością, gorączką, pragnieniem i ponosząc ogromną utratę białka, zapadają coraz ciężej, osłabienie ich wzrasta z chwilą każdą. W przypadkach lżejszych, po 4 — 8 dniach cierpień takich, bóle zmniejszają się, parcie na stolec staje się mniej dolegliwem, wypróżnienia rzadszemi, i pomału zbliżają się do prawidłowych, gorączka ustępuje i nastaje okres powrotu do zdrowia, zaw-Bze powolny i nieraz powikłany przez objawy puchliny wodnej ogólnej. W przypadkach cięższych, o gwałtowniejszym jeszcze przebiegu, wszystkie wyżej wymienione objawy trwają dłużej i z większą jeszcze występują siłą, bolesność brzucha niezmierna i parcie, nieznośne prawie, na chwilę nie UBtają wtedy; w wypróżnieniach, oprócz śluzu i krwi, znajdujemy nadto większe lub mniejsze strzępy i płatki błoniaste; tętno, z początku przyśpieszone, lecz pełne, staje się drobnem i pręd-kiem nadzwyczajnie, gorączka się wzmaga, upadek sił wzrasta, przytomność coraz bardziej maleje i chory zwykle staje się pastwą śmierci; wyjątkowo tylko powraca do zdrowia. W razie tym siły wzmagają się nader wolno, a w najlepszym razie nawet, dopiero po kilku tygodniach chory łoże swe może opuścić, i to wycieńczony, i na długo jeszcze mający nosić na sobie ślady przebytej choroby. W przypadkach najcięższych, zabijających zwykle w ciągu kilku dni, obraz choroby powyższy rozwija się z szaloną szybkością; po kilkunastogodzinnych srogich cierpieniach gorączka podnosi się szybko, tętno maleje stopniowo, stając się coraz trudniej namacalnem, otrętwienie wzrasta, przytomność niknie, chory, leżąc bszwładnie, na nic się już nie uskarża, stolce, zgnilizną cuchnące, oddaje bezwiednie, a śmierć następuje niebawem przy zwykłych objawach porażenia ogólnego. — W przypadkach ciężkich, oprócz śmierci i wyzdrowienia, możliwem jest jeszcze zejście inne. Choroba mianowicie ze stanu ostrego przejść może w stan przewlekły, co się przytrafia niezbyt rzad

ko. W razach takich gorączka ustępuje zupełnie, a rozwija się qbraz chorobowy, bardzo przypominający objawy towarzyszące owrzodzeniom nieżytowym kiszki grubej. Rozwolnienie bolesne i zaparcie stolca uporczywe występują teraz naprze-miany, czasem znów wypróżnienia bywają prawidłowe zupełnie, to znów chorzy oddają śluz krwawy, albo płyn ropiasty, przyczem słabną i chudną coraz więcej, a po kilku miesiącach, wyczirpani zupełnie i puchliną wodaą dotknięci, umierają. Nieraz kto szczęśliwie, pomimo ciężkiej biegunki, ujzedł przed śmiercią na całe życie po niej Brnu-tią zachowuje pamiątkę, t. j. zwężenie kiszek, powstałe z blizn tworzących się po znacznych owrzodzeniach błony śhuowej kiszki grubej, które za sobą pociąga ustawiczne zaparcie stolca, wraz z towarzyszącemi mu przykremi dolegliwościami.— W krajach gorących następczo nieraz po D-i powstają, już,jw okresie wyzdrowienia, ropnie wątroby, zwyczajnie śmierć powodujące. U nas D. występuje zwykle tylko w swej lżejszej, albo średniej

poBtaei.—Dawanie wskazówek do leczenia tak ciężkiej choroby nie byłoby tu zgoła właściwem na tem miejscu, znaleźć je zresztą łatwo w każdym podręczniku terapii szczegółowej. Natomiast zwrócić wypada uwagę koniecznie na środki ochronne i zapobiegawcze, przeciwko niej dające się skutecznie zastosować.—Najpewniejszym takim środkiem ochronnym przeciwko wszelim chorobom zakaźnym, a zatem i przeciw D-i, jest śpieszne opuszczenie miejscowości zakażonej; co prawda, niestety, nie każdy uczynić to może, ale na szczęście posiadamy jeszcze inne sposoby na prowadzenie z D-ą walki zwycięskiej. Rozumie się, że im lepiej pod względem hygienicznym w ogóle miejscowość dana jest urządzona, tem mniejsze jest prawdopodobieństwo, żeby w niej D. nagminnie rozwinąć się mogła; dla tego też w miastach, skanalizowanych należycie i zaopatrzonych obficie w wodę dobrą i czystą, choroba ta nigdy nazbyt rozpowszechnić Bię nie może, tem mniej, jeżeli inne środki ostrożności nie będą zaniedbane. Jednostka dotknięta D-ą powinna bezwarunkowo od zdrowych być odłączoną; tylko osoby zajmujące się pielęgnowaniem i leczeniem jej przystęp d niej mieć mogą; osoby te pilnie muszą baczyć na to, żeby ręce i suknie ich po zetknięciu się z chorym starannej podlegały dezynfekcyi. Ponieważ przenośnikiem zarazka są wypróżnienia chorych, zatem stanowczo nie należy wylewać ich do ustępów, używanych przez ludzi zdrowych; najlepiej byłaby palić je, lecz gdy to najczęściej zbyt wielkie przedstawia trudności, można zawarty w nich zarazek zniszczyć za pomacą silnie działających środków (chlor., sublimat, karbol, wapno i t. p.). Temi też środkami starannie oczyszczać trzeba wszelkie naczynia i sprzęty powalane wydzielinami. Bielizny używanej przez chorych razem z bielizną zdrowych nigdy prać nie wypada; naj odpowiedniej poddać ją przed wypraniem działaniu gorąca w t. zw. komorach dezynfekcyjnych, a w braku onych gotować ją przez czas dłuższy w wodzie zaprawionej kwasem karbolowym (5 — 10°/₀)- To samo stosują się i do pościeli. Ponieważ osoby, mające z innych powodów podrażniony przewód pokarmowy, łatwiej znacznie niż zdrowe podlegają zakażeniu, więc też w czasie panowania D-i sumiennie wystrzegać się trzeba wszystkiego, co zaburzenia w trawieniu wywołać może, szczególniej unikać się powinno używania owoców i innych surowych pokarmów roślinnych, gdyż te, nietylko sama przez się, w większej ilości spożyte, wywołać mogą rozwolnienie, ale nadto jeszcze nieraz bywają wprost przenośnikami zarazka, który bardzo łatwo z wodą do nich dostać się może. Naturalną jest rzeczą że jeżeli zawsze, to tem bardziej podczas panowania D-i, dbać trzeba o wodę do picia czystości niewątpliwej; najlepiej pijać wtedy tylko przegotowaną. Zachowanie wskazanych ostrożności na pewno przed D-ą ochronić nuże.—Podobne bardzo objawy, jak przy lżejszych postaciach D-i, zdarzają się przy nieżycie ostrym kiszek (Dysenteria catarrhalis), chociaż z innych powodów powstają. — Por. Biegunka.    Dr J■ p-

S. K.

Dysfagia, trudność w połykaniu (od greek. Soa-i ęaY£tv = jeść, łykać).

Dysjunktor albo analizator, przyrząd służący do tego, by prądom indukcyjnym, które przebiegają naprzemian w strony przeciwne, nadawać kierunek stateczny. Co do urządzenia ich ob. Indukcyjne prądy.

Dyskonto (po włosku sconto, po fran. es-compte, po ang. dis co u nt). Tak się nazywa przy skupie weksli wynagrodzenie za opłacony już procent, albo sam procent handlowy, oraz sama czynność skupywania weksli. Bank skupuje we-coksle najmniej z dwoma podpisami osób lub firm, mających prawo zobowiązywać się wekslowo, znanych bankowi, jako zasługujące na zaufanie. Weksle, nie oparte na czynnościach handlowych, nie kwalifikują się do eskonty bankowej (§ 57). Miejsce płatności wekslu musi być w jednem z miast, gdzie istnieje Bank Państwa. Weksle do 6 miesięcy skupowane są po stopie ogólnej, weksle dłuższe opłacają wyższe odsetki, zazwyczaj o V2°/o* Jakkolwiek żadnego w tym względzie szczegółowego przepisu niema, to jednak Bank w wyjątkowych tylko wypadkach skupuje weksle z terminem dłuższym nad 9 miesięcy. Od weksli, płatnych nie w tej miejscowości, w której zostały eskontowane, pobiera się o-prócz procentu y₂% komisowego. Małoznaczna summa, na jaką weksel jestwy stawiony, o ile dokument ten pod innemi względami odpowiada wymaganiom, nie może stanowić powodu nieprzyjęcia wekslu do skupu. Znaczy to, że Bank eskontuje drobne weksle, byleby te uczyniły zadosyó wymaganiom co do formy i odpowiedzialności podpisów. Osoby, których podpis, czy to w formie sola wekslu, czy wekslu ciągnionego, został zaprotestowany, mogą być pozbawione prawa dyskontowania weksli w Banku. W razie niewypłacalności wystawcy lub akceptanta wekslu przed upływem;^ terminu, indosant, po otrzymaniu o tern zawiadomienia Banku lub jego filii, obowiązany jest weksel taki w ciągu trzech dni wykupić lub złożyć odpowiednią kaucyę. Ustawa wyraźnie ostrzega, aby nie skupowano weksli, nieopartych na stosunkach handlowych, weksli fikcyjnych, wydanych jedynie celem otrzymania pieniędzy z banku, jak np. weksli wzajemnych (z grzeczności), weksli osób blizko spokrewnionych, osób, nie mających z sobą żadnych stosunków handlowych i t. d. (§ 68). — Ocena weksli, taksowanie zastawionych w Banku towarów i określanie wysokości kredytu dla zastawiających podlega komitetowi dyskontowemu, istniejącemu przy każdej instytucyi bankowej. Komitet składa się w Petersburgu: z zarządzającego bankiem, jego towarzysza, dwóch dyrektorów banku i czterech członków, kupców, wybranych na dwa lata przez zgromadzenie kupców pierwszych dwóch gildyj z pomięday prowadzących handel w Petersburgu. Członkowie kupcy wybierani są w liczbie ośmiu: czterech wybiera zarząd miejski (duma) z pomiędzy kupców, prowadzących handel wewnętrzny, a czterech komitet giełdowy z j kupców, prowadzących handel zagraniczny. Członkowie kupcy Die są odpowiedzialni za rady i uwagi, dotyczące weksli, ani za ocenę towarów. Opinie komitetu winny być zachowane w tajemnicy; o przyczynach odmowy kredytu żadne objaśnienia nie są udzielane. Zarządzająoy bankiem, jego towarzysz i dyrektorowie nie mogą korzystać z pożyczek Bauku, opartych na kredycie osobistym, i nie mogą przedstawiać od siebie, ani nawet rekomendować, weksli, składanych do D-a przez kupców komitetowi dyskontowemu i pożyczkowemu.— Komitet dyskontowy przy kantorach i filiach Banku składa się z zarządzającego, dyrektora kantoru i członków - kupców w liczbie od 4-oh do 8-iu (w Warszawie wyjątkowo z 10 członków), a zatwierdzanych przez ministra finansów. W miastach prowadzących handel zagraniczny zapraszanych być winno w tej liczbie od dwóch do ozterech kupców, prowadzących handel z zagranicą. W tych miastach, gdzie żydzi prowadzą znaczne obroty handlowe, zasiadają także, oprócz kupców chrześcian, dwaj kupcy żydzi. W miastach, gdzie jest rozwinięty przemysł cukrowniczy, mogą być wybierani dwaj lub więcej przemysłowcy z cukrowników. Dla decydowania o kredycie, udzielanym właścicielom ziemskim na weksle z jednym podpisem, w komitecie dyskontowym zasiada od dwóch do czterech właścicieli ziemskich. W myśl cyrkularza nr 17 038 na członków komitetu dyskontowego powinny być wybierane przedewszystkiem osoby niekorzystają-ce z kredytu w instytucyach Bauku Państwa. Osoby niezbyt zamożne mogą być wybierane na członków komitetu dyskontowego tylko w takim razie, gdy pośród stanu kupieckiego nie ma osób, odpowiadających wymaganiom Banku i prowadzących znaczny handel tego rodzaju. Osoby, których interesy są w złym stanie, nie powinny być wybierane do komitetu dyskontowego. Kadencya członków komitetu jest dwuletnia; wychodzący członkowie mogą być na nowo powołani. — Dyskonto (sconto) towarowe jest to wynagrodzenie za utratę stopy procentowej przez nabywcę towaru, który przy kupnie terminowem płaci wcześniej, niż był obowiązany; wynagrodzenie to potrąca się z summy należnej, a wysokość jego normuje się odpowiednio do tego, o ile rychlej zapłata uiszczoną została—„Encyklop. handlowa.*

Dyskordya (Discordia), w mitologii rzymskiej uosobienie Niezgody, jest córką Nocy i Ere-bu, siostrą Nemezys i Parek, matką pracy bolesnej i bezużytecznej, zapomnienia, zarazy, zmartwień, wojny, mordów, wzgardy i krzywoprzysięstwa. Wyobrażano ją w odzieży poszarpanej, z twarzą bladą, wzrokiem błędnym, z głową okrytą wężami zamiast włosów, z rękoma zakrwawio-nemi, trzymającą w jednej z nieb pochodnię, w drugiej sztylet, albo jaszczurkę. Powstała ona z mytu greckiego Eris (ob.).    *

Dyskrazya (od Soę i xpaat<; mieszanina), jest terminem naukowym, zaczerpniętym ze starożytnej medycyny. D. tłómaczy się na polBki język wyrazami: skaza, skażenie i oznacza wogóle zły

zmiany.

K. J.

stan, nieprawidłową mieszaninę głównie soków organizmu i przedewszystkiem krwi. Znaczenie WBzakźe wyrazu D. nie zawsze było jednakowe i ma za sobą długą i zmienną historyę. Początkowo w wiekach starożytnych wyrazu D. używano ogólnie na oznaczenie złego stanu przy zastosowaniu go nawet do powietrza, klimatu, temperatury i t. d. Stopniowo jednak w języku medyków wyraz D. zaczął przybierać znaczenie spe-cyalne i nakoniec stał się synonimem wyrazu ka-kochy|mia (od xaxóę zły i    sok)=złosocze,

skażenie soków. Galen już używał wyrazu D. tylko dla oznaczenia najrozmaitszych nieprawidłowości ciała. Później pojęcie związane z wyrazem D. ulegało różnym modyfikacyom. Najogólniej biorąc, rozumiano pod wyrazem D. nieprawidłowy stan, psucie się, zanieczyszczanie soków organizmu, skutkiem ukazywania się w nich substancyi obcych, składników niewłaściwych, którym często przypisywano własności drażniące (acrimonia) dla rozmaitych tkanek i organów. Te [nieprawidłowe substancye miały się pojawiać albo najpierw we krwi, jako pierwotna jej zmiana, albo też dostawać się do krwi i soków z innych organów chorych, jako zmiana wtórna. Taka, pierwotnie czy wtórnie zmieniona, krew, zawsze źle odziaływała na odżywianie się wszelkich organów i tkanek. Dalej substancya chorobliwa, odkładając się ze krwi w pewnych organach, zagęszczając się w nich, stawała się przyczyną rozmaitych chorób tychże organów. D. mogła w organiźinie utrzymywać się krótko, jako stan przejściowy, albo trwać długo, dając to, co znano pod nazwą D-j chronicznych. Przypuszczano nawet, że niektóre D-e są tak stałe, iż przez dziedziozenie udzielają się z pokolenia w pokolenie. Ze względu na ich naturę odróżniano przy rozmaitych chorobach rozmaite D-e. Tak np. Rokitansky w pierwszem wydaniu swej Anatomii patologioznej w 1846 roku uważa za konieczue wyodrębnić krazę (D-ę) gruźliczą, ropną, tyfusową, rakową, gnilną, pijacką (alkoholową) i t. d. Rozumie się, były to hypotezy, nie oparte na śoisłych dowodach. Stąd to już w 1855 roku sam Rokitansky porzuca ten nadmiar D-j i miejscowych chorób dyskrazyjnego pochodzenia. Nowa zaś patologia stanowczo unika niedostatecznie określonych i nieujętych wyrażeń. Z nowszych autorów tylko Virchow powraca do wyłożenia całej nauki o dyskrazyach („ Cellularpathologie* wyd.

4-te, 1871 r., str. 162—271), ale u niego D. występuje jako pojęcie zupełnie jasne, na które i obecnie zgodzić się jeszcze można. Yirchow wykazuje najkategoryczniej niemożność istnienia D-j pierwotnych. Dla Virchowa D. jest zawsze wtórną, następczą chorobą krwi, zależną od tego, że organów pierwotnie chorych dostają się do niej substancye obce. Te substancye albo zmieniają budowę chemiczną krwi, albo też szkodliwie oddziały-wują na jej elementy morfologiczne (czerwone i białe krążki), skutkiem czego krew nie może w sposób należyty spełniać swych czynności fizyo-logicznych. W każdym z tych wypadków, podług Vir-chowa, należy dla poznania D-i wykazać naturę zmiany krwi, jako też sposób jej powstania i skutki. Dodać należy, że w najnowszej patologii coraz rzadziej używa się terminu D. Dokładne poznanie spraw chorobowych zawsze daje możność oznaczenia ich nazwą, charakteryzującą naturę samej

Dr E. P.

Dyskrecyonalne prawo, ob. Prawo dyskrecyonalne.

Dyslalia (od greckiego Soa- i XaXetv = mówić)K utrudniona wymowa, niemożność wymawiania, jąkanie się.

Dyslyit (miner.). Minerał amerykański ze Sterling w stanie New-Jersey, ciemno - brunatny, podobny do automolitu, z grupy spinelu, w którym wszelako połowa glinki zastąpiona jest przez tlennik żelaza, a więcej niż połowa tlenku cynku przez tlenek żelaza i tlenek manganu. — Wzór więc jego będzie: (Zn., Mn., Fe) (Al₂ Fe₂) 0₄,

Dysław i Stosław, Polacy, którzy, będąc w zakonie Krzyżaków, przy nawracaniu pogan pruskich umęczeni zostali. Jednego z nich, zamordowawszy, w ogień wrzucono, drugiego, wcisnąwszy w drzewo rozszczepione, żywcem palono. Legenda opowiada o nich, ie ciało pierwszego z nich, przemieniwszy się w postać dziwnie pięknej dziewicy, w oczach morderców wzbiło się z płomieni ku otwartemu niebu, drugiego zaś przez ptaka niewidzianej piękności tamże uniesione zostało.

Dysmenorea (od greckiego Soa-, [v/jv = miesiąc i p£w=płynę), miesiączkowanie dolegliwe, bolesne, trudne.—Ob. Miesiączka.

Dyspensa jest zwolnieniem od prawa obowiązującego, udzielonem przez właściwą władzę w pewnym wypadku pojedyńczym. Mogą się bowiem w stosowaniu każdego prawa wydarzyć takie szczególne wypadki, że wymagają zrobienia wyjątku, z przyczyny dobra publicznego lub prywatnego, i wtedy przełożony, rozważywszy owe przyczyny i uznawszy większy pożytek, ze zwolnienia od prawa wyniknąć mający, aniżeli z jego zachowania, udziela D-y, której nie należy brać za jedno z przywilejem (ob.). D. może mieć miejsce tylko w prawach dyscyplinarnych (ob.). W prawie natury, albo w prawie Boźem objawio-nem, może tylko zachodzić potrzeba wytłómacze-nia prawa, ożyli orzeczenia, czy wypadek dany jest prawem Boźem objęty? ale to nie będzie D. właściwie nazwana, chociaż orzeczenie takie ma skutki D-y.—Władzę udzielania dyspens posiada Papież, jako przełożony nad całym Kościołem, i może dyspensować w prawach, które sam postanowił, lub ci, co w jego imieniu i z jego upoważnienia działali, oraz w prawach, tak przez poprzedników swoich, jako i przez sobory powszechne postanowionych. Podwładni nie mogą dyspensować w prawach postanowionych przez swoich zwierzchników. Stąd wypływa, że biskupi w prawie powszechnem Kościoła, t. j. prsez Stolicę A* postolską lub sobór powszechny postanowionem, dyspensować nie mogą, jeżeli im na to sam prawodawca władzy nie udzielił. Udziela im zaś tej władzy albo jako delegowanej, np. przez faoulta-tes quinąuennales, albo jako zwyczajnej, potestas ordinaria, i tę daje im albo w sposób wyraźny, albo domyślny. W prawach, przez synody prowincyoaalne wydanych, biskupi, według św. Liguorego, mogą dyspensować swoich dyece-zan. Wreszcie mogą udzielać D-y w prawach przez siebie ustanowionych nawet na synodzie dye-cezalnym. Proboszczowie, na mocy powszechnego zwyczaju, mogą dyspensować pojedynczych parafian swoich od zachowania postu, oraz w szczegółowych wypadkach, gdy niepodobna udać się do biskupa mogą tymczasowej D-y udzielać parafianom od obowiązku wstrzymania się od pracy w dzień świąteczny. Od postu ogółu parafian proboszczowie dyspensować nie mogą. Dzielą kanoniści D-y na takie, których udzielić należy, na takie, których udzielić wolno i na takie, których nie wolno udzielać: dispensatio debita, permissa, prohibita. Dzielą się jeszcze D-y na udzielające, które skutkują na przyszłość, i na zwrotne, które naprawiają przeszłość, np. D. legitymująca nieprawe urodzenie. Inny podział dyspens jest na papieskie i biskupie, według tego, jak ich Papież lub biskupi udzielać mogą; oraz na D-y pro foro externo i pro foro interno, według tego, czy przeszkody, które uchylają, są publiczne, czy też tajemne. Przypadki zwykłe, w których D-y udzielane bywają, są: przeszkody małżeńskiego związku niedopusz-czające (ob. Przeszkody i Zapowiedzi); ir-regularitates, czyli przeszkody nie dopuszczające do święceń kapłańskich (ob. Ir reguł ar i-tas); śluby (ob.), posty i t. d. Cenzur nie u-suwa się wprawdzie przez D-ę, ale przez abso-lucyę, czyli zwolnienie; jednak, jeżeli do nich przywiązana jest irregularitas, wtedy z absolu-cyą łączy się i D. (ob. Rezerwaty).—In Radi-c e nazywa się ta D., przez którą małżeństwo nieważne staje się waźnem, bez ponawiania zezwolenia małżonków. Wiadomo bowiem, że jeśli małżeństwo zawarte zostało z przeszkodą kanoniczną unieważniającą, jest ono nieważnem i aby się waźnem stało, potrzeba nie tylko zniesienia przeszkody przez D-ę, ale nadto ponowienia zezwolenia małżonków, które, skutkiem zachodzącej przeszkody przy zawieraniu małżeństwa, było nieważnie i nieskutecznie udzielonem. Otóż od takich zwyczajnych dyspens tern się różni D. in radiee, że otrzymujący ją nie potrzebują ponawiać zezwolenia, gdyż bez tego sama D. in radice ważność małżeństwu przywraca. —Przyczyny, dla których D-y udzielane bywają, są rozmaite, stosownie do wypadków, w których D. jest potrzebną. Inne powody skłaniają do proszenia o D-ę małżeńską, inne zaś wymagają D-y ab irregularitate, inne znowu D-y od postu i t. p.; żadnem jednak prawem nie zostały przyczyny te określone i wskazuje je zwyczaj kancelaryj rzymskich, oraz natura przedmiotu. Przyczyny jednak zawsze być powinny i w podaniu należy je wszystkie wymienić. Prośby o D-y, do Stolicy Apost. zanoszone, adresowane być winny, jeżeli idzie o D-ę in foro interno, do kardynała wielkiego peniteneyarza (Ad eminentissimum Cardinalem Majorem Poenitentiarium), tytułując go: Emi-nentissime Domine. O D-y in foro exter-no należy się udawać do Papieża, adresując do Jego Świątobliwości Papieża (Sanctjssimo Domino Nostro NN) i tytułując go: Najświątobliw-szy Ojcze (Beatissime Pater). D-y udzielane są darmo. t. j. udzielający ich nie odnosi stąd żadnej korzyści osobistej; nie przeszkadza to wszakże pobieraniu tak zw. taksy, czyli komponen-dy, którą interesanci składać powinni zaraz przy wniesieniu podania, mianowicie, gdy D. ma byćin foroexterno wydana. Dochód z komponendy u-żywany jest na wydatki kancellaryjue, opłatę piszących brewe i przykładających pieczęcie, którzy innej zapłaty nie pobierają, na wydatki korespon-dencyi, a reszta, jaka z opłat za D-y małżeńskie pozostaje, z rozkazu Papieża Innocentego X, dnia 1 listopada 1645 r. wydanego, składaną być winna w banku pobożnym (mons pietatis) i nie inaczej, jak za wyraźuem upoważnieniem Papieża, stamtąd ma być podnoszoną na cele pobożne, jakie sam Papież wskaże, a najczęściej na wsparcie misByi. Kto jest prawdziwie ubogim, otrzymuje D-ę bez opłaty, czyli in forma pauperum. — („Eucyklopedya kościelna”), ob. Dataria.

Dyspensatoryum, ob. F a r m a k o p e j a.

Dyspepsya (od greckiego §oo- i ttś^tco = gotuję, trawię), niestrawność (ob.).

Dyspersya, ob. Rozszczepianie światła.

Dyspnea (od greckiego Soa- i tcvoirj albo 7evoĆ7] = oddech), właściwiej „dyspneja", trudność w oddychaniu, oddech utrudniony, duszność, por. Astma.

Dysponent, największego znaczenia osoba pomiędzy wszystkimi współpracownikami w każdym domu handlowym. Zwykle jest on upoważnionym do podpisania właśoiciela handlu czy naczelnika domu na wszelkiej korrespondenoyi, rachunkach, pokwitowaniach, a nawet na wekslach, z obowiązkiem jednakże położenia własnoręcznego podpisu pod nazwiskiem naczelnika domu. Do niego wyłącznie należy dozór nad wykonywaniem wszelkich czynności i rozkład jej pomiędzy innych bez wyjątku współpracowników, czyli jednem słowem: utrzymanie pod każdym względem porządku i akuratności, gdyż za wszystkie popełnione uchybienia staje się odpowiedzialnym.

Dyspozycya (Z łac. dispcm£io=:uporządkowanie) w stylistyce jest to nazwa techniczna, oznaczająca układ odpowiedni części składowych pewnego tematu. Ażeby temat jakiś dobrze obrobić, nie dosyć jest mieć obfitość i dobór myśli, nie dosyć być przenikniętym różnorodnemi uczuciami, nie dosyć wreszcie władać stylem, ale potrzeba jeszcze umieć zachować pewien ład, pewien porządek w wyrażaniu swych myśli i uczuć. Bez takiego porządku niema jasności, nie można wywrzeć zamierzonego wrażenia, nie można obudzić należytego zajęcia, ani zajęcia tego utrzymać; zamiast nauczyć, zabawić, wzruszyć, przekonać czytelnika, znudzimy go tylko bez potrzeby. Zanim się zacznie pisać, należy sobie utworzyć plan zamierzonego utworu w rysach zasadniczych. Plan ten nie powinien być zbyt szczegółowym, „wielkie w nim. tylko punkta (mówiąc słowami Stanisława Potockiego w dziele „O wymowie i stylu*, tom III, str. 54), jak światła oświecające resztę mowy, do których wszystko ściągać się powinno, oznaczonemi być mają, a zostawione między niemi przestwory łatwo napełni pióro świadome rzeczy, o której pisze. Pod niem przyzwoite każdej rzeczy ozdoby rodzić się z łatwością będą; sam je natchnie przedmiot, jeśli wprzód dobrze pojętym i urządzonym w myśli piszącego został. Jedność i trafność rysu takiego pociągnie za sobą przyzwoitość stylu, a pióro, kreśląc z pewnością w tym obwodzie, z którego wychodzić nie powinno, zamknie w nim to, co mu jest właściwemu Bez takiego planu pisarz łatwo popaść może w zbyteczne drobiazgi, w dygressye (ob.) niepotrzebne, tracąc z widoku rzecz główną, do której wracać znów musi długiemi zakrętami, przyczem znów się zbłąka i tern ciemniejszym się staje, im bardziej usiłuje być jasnym. W utworach małej objętości, jak np. anegdota, apoftegmat, przypowieść, list i t. p., byleby się tylko miało niejaką wprawę w wyrażaniu swych myśli, nie jest trudno dojrzeć, w jakim je porządku ułożyć wypada, ażeby się jaBno i zrozumiale czytelnikowi przedstawiały; lecz w utworach obszerniejszych potrzeba pilnego namysłu, by wyróżnić wszystkie składowe części tematu i odpowiednio do natury przedmiotu, jak niemniej celu zamierzonego, uporządkować. W tym względzie są pewne zasady, których trzymać się należy, a które tu w streszczeniu podamy. D. wszelka opierać się musi przedewszystkiem na tern głównem wymaganiu, że utwór każdy winien posiadać jedność wewnętrzną, t. j., żeby wszystkie różnorodne jego części były istotnie ułamkami tej samej całości, członkami tego samego ciała, nie zaś kawałkami odrębnemi, niemającemi ze sobą łączności żadnej. Otóż potrzeba, ażeby te części zgadzały się ze sobą i tworzyły w ten sposób spójny organizm. Każdy utwór, dobrze w swych częściach zharmonizowany, może się w ostatecznem streszczeniu wyrazić jednem zdaniem. Opowiadanie np. jakiekolwiek obraca się wokoło jakiegoś faktu lub osobistości głównej; rozprawa około jakiejś kwestyi i t. p. Części składowe pomysłu zasadniczego powinny być ułożone według wymagań logiki i estetyki. Logika żąda wyróżnienia należytego myśli podrzędnych od głównych i nie-zmieszania ich ze sobą; estetyka wymaga życia w układzie, życia, które bez rozmaitości objawić się nie może. Dwa te wymagania nie są bynajmniej sobie przeciwne; gruntem układu musi być podział logiczny, ale przeprowadzeniu tego układu dopomódz winno poczucie estetyczne, by się ten układ nie przedstawiał jak szkielet. Różnorodne części tematu powinny być wyraźnie oddzielone od siebie i nie zachodzić na się nawzajem, a jednak muszą one być z sobą powiązane, jeżeli mają tworzyć całość jednorodną. Połączenie to winno być wynikiem naturalnego związku myśli, któreśmy już wypowiedzieli, z temi, które wypowiedzieć mamy; niekiedy jednak dla uwydatnienia tego połączenia

używamy tak zwanych przejść, t. j. zdań, za pośrednictwem których przechodzimy od jednego przedmiotu do drugiego. Potrzeba zważać na to, ażeby przejścia te wynikały z samej istoty tematu; wówczas bowiem tylko są dobre; wszelkie przejścia forsownie naciągane, niedostatecznie przygotowane, czepiające się ostatniego wyrazu, należy poczytywać za złe, chyba, że kryje się w takiem nagłem przejściu dowcip. Od naciąganego przejścia lepszy już jest bezpośredni przeskok od jednej części tematu do drugiej. Różnorodne części tematu winny być ułożone przedewszystkiem w takim porządku, jaki najbardziej odpowiada warunkowi jasności; jeżeli jednak przedmiot tego wymaga, to uwzględnić należy taki porządek, iżby zajęcie wciąż wzrastało, iżby wrażenie było coraz to silniejsze, budząc podziw, zapał, uwielbienie. Każdy zresztą rodzaj pisarski ma swe właściwości co do następstwa myśli, rozumowań, uczuć. I tak w rodzaju opisowym zazwyczaj panuje porządek topologiczny, t. j. przedstawiamy przedmioty w tym porządku, w jakim się one znajdują rzeczywiście w przestrzeni; w rodzaju opowiadawczym obowiązuje porządek chronologiczny t. j. wierne odtworzenie następstwa zdarzeń w czasie; w rodzaju dydaktycznym trzymamy się trojakiega sposobu i trojakiego porządku przedstawiania prawd naukowych: dedukcyjnego, indukcyjnego i genetycznego; w rodzaju krasomówczym tak układamy nasze dowody, żeby stopniowo coraz to silniejsze, coraz bardziej przekonywające występowały i t. p. Jednakże od tych prawideł bywają częste odstąpienia ze względów estetycznych, albo też dlatego, że w pewnym utworze znajduje się połączenie różnych rodzajów pisarskich. I tak np. gdy nie idzie o ścisły i dokładny opis pewnej miejscowości w celach utylitarnych, lecz o piękne odtworzenie krajobrazu, autor może a nawet musi nieraz dać tylko obraz swoich wrażeń w miarę tego, jak przedmioty znajdujące się w danej miejscowości oddziaływały na jego zmysły i duszę. W opowiadaniu dawniej było niemal zwyczajem wchodzić odrazu w sam środek akcyi, a dopiero później, za pośrednictwem t. zw. epizodów (ob.) roztaczać przed czytelnikiem okoliczności, które uprzedziły wypadek czy scenę, przedstawioną na samym początku. Niektórzy, nawet uzdolnieni, pisarze robili z tego zwyczaju nadużycie; opowiedziawszy bowiem na początku utworu jakieś zdarzenie, dla wyjaśnienia potem jego szczegółów wdawali się w tak obszerne wywody, że czytelnik zapominał o scenie naczelnej i autor sam musiał w streszczeniu ponownie ją podawać. Dzisiaj wogóla praktykowane niegdyś szeroko cofanie się w przeszłość wyszło z użycia; autor obiera taką chwilę na rozpoczęcie swego opowiadania, żeby od niej mógł rozwijać bez przerwy cały wątek dalszy. W rodzaju dydaktycznym względy pedagogiczne i popularyzacyjne nakazują rozpoczynać wykład od rzeczy lub zjawisk najprostszych, podpadających pod spostrzeganie każdego człowieka, co choć trochę zastanawiać się lubi; a uzyskawszy w ten sposób grunt odpowiedni w umyśle czytelnika, postępować dalej, trzymając się zasady

w na

sza wa 1848).

przechodzenia od rzeczy mniej złożonych do bardziej złożonych, przyczem objaśnianie rzeczy trudniejszych na przykładaoh wziętych z życia potocznego odgrywa rolę bardzo ważną. W kraso-mówstwie pewne okoliczności, dotyczące albo samego przedmiotu, albo też mówcy, zmuszają do pomieszczenia argumentów najważniejszych na początku mowy, ażeby następnie albo osłabić ich wrażenie dowodami mniej przekonywającemi, albo też naprowadzić słuchaczów na myśl, że one są już mniej potrzebnemi. Wady D-yi główne są: 1) nielogiczny podział całości na części składowe; 2) nadmiar podziałów i poddziałów, przeszkadzający ogarnięciu całości i wyróżnieniu w niej rzeczy zasadniczych; 3) niepotrzebne wprowadzanie szczegółów, bez których nioby nie ucierpiał pomysł ogólny; 4) niewymierność w traktowaniu poszczególnych części, nie usprawiedliwiona istotą rzeczy, ale tylko specyalnem zamiłowaniem lub przygotowaniem autora; 5) wyniesienie rzeczy potocznych ponad istotne. Szczegółowsze wskazówki znaleźć można stępnych książkach: „Allgemeine Theorie der Soho-nen Kiinste von Jobann Geoige Sulzer", 1792, część I, art Anordnung;—Condillac: Art d’ócrire, 1795;—Cours de composition fraęaise par M. Gue-rard, 1885. — „O wymowie i stylu przez Stanisława hr. Potockiego", Warsz. 4 tomy, 1815/16.— Euzebiusz Słowacki: Pisma, Wilno 1827, mianowicie tom II.—„Prozaika czyli Stylistyka prozy przez Jana Rymarkiewicza", Poznań 1868.—A. Dygasiński: , Wskazówki do ćwiczeń stylistycznych", Warsz. 1892.—„Ćwiczenia stylistyczne we wzorach i tematach, ułożone systematycznie przez C. Bogucką, C. Niewiadomską i J, Warnkównę", 2 tomy, Warsz. 1897.    r- chm.

Dyspozytor, 1) rządzoa, zarządzający w dawnej Polsce folwarkiem. W dziełach ekonomicznych z upłynionych wieków wyraz ten oznacza tak rządzcę dóbr, jak ekonoma. 2) W zakładach dru karskich dyspozytorowie są ich gospodarzami i zarządzającymi: oni rozdają i kontrolują roboty, wydają pod liczbą papier i materyały drukarskie, o-znaczają cenę robót, słowem: kierują pracami zakładu, oraz czuwają nad ich wykonaniem. D. powinien umieć zecerstwo, a przytem oznajomionym być z prasami ręcznemi lub pośpiesznemi; nieraz bowiem sam się zająć musi ułożeniem gustownem tytułu książki, jakoteż starannym dozorem nad tro-skliwem odbiciem każdego arkusza, co zjednywa główną zaletę zakładowi drukarskiemu.

Dysputa (z łae. disputatio=rozprawianie, roztrząsanie) znaczy wogóle spór słowny o jakieś pojęcie; specyalnie stosuje się mianowicie do zwyczaju średniowiecznego, wedle którego dochodzenie prawdy odbywało się za pośrednictwem rozpraw, prowadzonych ustnie pomiędzy dwoma lub więcej zwolennikami odmiennych poglądów. Początku takich D-t szukać należy w szkołach retorów starożytnych, zwłaszcza za czasów cesarstwa Rzymskiego. Ażeby zaprawić do zręcznego posługiwania się argumentami, dawał nauczyciel uczniom swoim pewien temat, naznaczając jednemu z uczniów popieranie tego tematu, a drugiemu zbijanie. Nie chodziło tu tyle o samo zbadanie przedmiotu, o wydobycie istoty rzeczy, ile raczej o umiejętne nagromadzenie i zużytkowanie dowodów (rzeczywistych czy pozornych), przemawiających za pewną sprawą lub przeciw niej. W późniejszych czasach, kiedy chrześciaństwo dobiło się uznania państwowego, spory o dogmata lub obrządki odbywały się za pośrednictwem podobnych dysput, jeno, że tu nie tyle rozumowanie, ile zręczne zastosowanie słów biblii odgrywało rolę przeważną. Gdy w Wiekach Średnich zaprowadzono uniwersytety i gdy na podstawie „Organonu" Arystotelesa rozwinęła się filozofia scholastyczna, nastały D-y filozofów, z początku dotyczące zasadniczych kwestyj, a po ich wyczerpaniu przechodzące do drobiazgów i subtelności. D-y takie odbywały się z wielką uroczystością i wobec licznie zgromadzonych osób duchownych i świeckich. Wyzywający na dysputę przybijał zazwyczaj na drzwiach kościoła szereg tez, t. j. twierdzeń czy przeczeń, których prawdziwości podejmował się dowieść. Przeciwnik jego lub przeciwnicy dążyli do odjęcia dowodom owym siły przekonywającej. D-y takie miały pospolicie charakter, nie rzeczowy, lecz przeważnie wyrazowy, a formuły syllogizmu (ob.) służyły za broń główną w rozumowaniu. D-ę taką wyśmiał u nas Krasicki w „Monachomachii". Ponieważ w Wiekach Średnich uznawano D-ę za najlepszy środek przekonania się o uzdolnieniu i wiedzy uczonego, zaprowadzono więc obowiązkowe D-y uczniów po uniwersytetach. W pewien oznaczony dzień, zazwyczaj w sobotę, stawić się byli powinni słucha-, cze danego profesora, który z wyłożonego przez siebie kursu wybierał tezy i przeznaczał jednego z uczniów na ich obrońcę, powołując innych na opponentów. Od przytomnośoi umysłu, od zręczności w użyciu syllogizmu, od dobrej pamięci zależało powodzenie obrońcy i oznaczenie stopnia jego uzdolnienia i przygotowania. Stanowiły zatem D-y jakby egzamin; więc pilność w uczęszczaniu na nie, oraz zwycięstwa w nich odnoszone decydowały o postępach ucznia. Każda następnie godność naukowa, osiągana przez studenta (bakalaureat, ma-gistrowanie się, doktorat), pociągały za sobą D-ę popisową. Dzisiaj w t. zw. kollokwiach uniwersyteckich i w publicznej obronie rozpraw doktorskich pozostały przeżytki dawnego zwyczaju. W naszej literaturze malowniczo opisuje jednę z dysput średniowiecznych Michał Wiszniewski we wstępie do dziełka swego p. t. „O rozumie ludzkim" (War-

P. Chm.

Dyssekcya (łć. dissectio=rozcinanie, rozcięcie), rozczłonkowanie ciała w celach anatomicznych, czasami, chociaż mniej właśoiwie wyrazem tym oznaozaną bywa sekcya patologiczna albo sądowo-lekarska, por. Sekcya.

Dyssertacya (od łac. dissero: rozprawiam, dowodzę) znaczy w gruncie rzeczy to samo co rozprawa naukowa; pod tym tedy wyrazem znajdzie się jej charakterystyka. W użyciu pcspolitem, zwłaszcza dawniej, nazywano D-ą rozprawę napisaną celem osiągnięcia stopnia magistra lub doktora jakiej nauki. Estreicher w „Bibliografii polskiej

A. Pol.

We

Ks. A. K. Di

Km. S.

szó W.

KćL W.

XIX stulecia" wymienia pod tym wyrazem nazwiska autorów D-yj doktorskich.

Dyssonans, w muzyce (z łac. d i s s o n a n-t i a, włos. dissonanza franc. d i s s o n a n-ce), oznacza rozdźwięk, niezgodność, wytworzoną przez taki związek tonów (dwóch czy więcej), który niezadawalnia słuchu, wyradza uczucie niepokoju i oczekiwania na przekształcenie (rozwiązanie) brzmienia w zgodny współdźwięk tonów (konsonans). Błędnie nazywają D. w mowie potocznej, fałszem. Interwallów fałszywych niema w muzyce; mogą być tylko tony dyssonujące, połączenia tonów (akordy), domagające się koniecznie rozwiązania na zgodne. Naprzykład w a-kordzie c-f-g, dźwięk f. wytwarza dyssonans (ale nie fałszI), który bynajmniej nie razi ucha, budzi jednak uczucie oczekiwania na przekształcenie go na konsonans, t. j. niezgodności harmonicznej na zgodność, co da się uskutecznić za pomocą tak zwanego rozwiązania. W danym wypadku,

/ rozwiązuje się na e bądź es, wytwarzając tym sposobem akord c-e-g (lub c-es-g), który jest już zgodnością, czyli konsonansem. Dyssonansami są: unfson zwiększony, wielka, mała i zwiększona sekunda; zmniejszona tercya; czyste, zwiększone i zmniejszone kwarty, oraz kwinty; zwiększona seksta; wielka, mała i zmniejszona septyma; zwiększona oktawa; wielka i mała nona; undecyma, tercdecyma, oraz apodźiatury, wszelkie tony przechodnie, obce danej harmonii, — tak dyatoniczne jak i chromatyczne, wyprzedzenia (anticipatio), i opóźnienia (retardatio).

Dyssydenci, nazwa od słowa łacińskiego dis-sidentes z domyślnem in religione, to znaczy: różniący sięw religii. Takprzedewszystkiem nazywani byli w Polsce wszyscy nie należący do kościoła Rzymsko - katolickiego i różniący się pod względem religii i kultu religijnego. Nawzajem D. nazywali tern mianem stronę przeciwną. Po śmierci Zygmunta Augusta w r. 1572 zachodziła wielka trudność w powołaniu na tron polski nowej dynastyi. Ewangielicy polscy, obawiając się, aby nowy król nie zniósł przypadkiem reformy kościcła, niepotwierdzonej dotąd żadnemi prawami i żadną uchwałą sejmową, a tylko utrzymywanej powagą i swobodami stanu szlacheokiego, zjechali się licznie na sejm konwokacyjny do Warszawy i zawiązali konfederacyę. Na sejmie konwokacyjnym d. 28 stycznia 1573 r. róźnowiercze stany przyrzekły sobie na wieczne czasy zachować między sobą pokój i dla różnicy wiary nie dopuszczać prześladowań, ani rozlewu krwi. Ułożony Akt, o-prócz senatu świeckiego, posłów i szlachty, podpisali i niektórzy biskupi, z dodatkiem: pro bono pu-blico, lub salvis juńbus sanctae Ecclesiae romanae. Te-to punkta zgody zaprzysiągł popewnem wzbranianiu się Henryk Walezyusz, a po nim i następni królowie. W następstwie czasu dyssydentami nazywano już tylko samych akatolików, ewaDgieli-ków obojga wyznań, wyznawców zaś obrządku wschodniego dyzunitami. Socynianów inaczej Aryanów, jako nieprzyznających Trójcy Świętej, o-gólnie za sektę uważano. Pomimo pokoju między

Kncyklop. Powił Uustr. Zim 187. 1 18 ty.

dyssydentami, prawa akatolików ciągle były uszczuplane, aż Stanisław August, za wpływem innych państw, zawarł pokój z dyssydentami. Na sejmie extraordynaryjnym w Warszawie, rozpoczętym d. 5 października 1767 r., a ukończonym d. 5 marca 1768 r., zawarowane zostało „wolne wyznanie greckiej oryentalnej Nieunickiej i dyssydenckich obojga konfessyj Ewangielickich, wraz z prawami i prerogatywami świeckiemi i duchownemi in fa-vorem wszystkich obywatelów Rzeczypospolitej Polskiej i przyłączonych prowincyj, którzy wyżej wyrażone wyznają religie". Odtąd nazwa D. staje się w Polsce już tylko historyczną.

Francyi nazywano D-ami członków kościołów powstałych w roku 1840, niezależnie od ogólnego kościoła reformowanego francuskiego. Budzące się w latach 1814—1830 życie religijne z kierunkiem metodystycznym, szczególnie w kantonach Genewskim i de Vaud, wywołało nazwanie zwolenników tego kierunku dyssydentami. Z powodu opozycyi powstał w r. 1845 w Szwajcaryi kościół wolny (l’eglise librę). I starokatolików w Niemczech, nieprzyznających dogmatu o nieomylności papieża,nazywają dyssydentami.—Ob. Polska. Protestanci w Polsce.

Dystans, odległość pomiędzy 2 punktami, ściśle określona. Na drogaoh żelaznych służba drogowa spełnia swe czynności na przestrzeni z góry oznaczonej. Inżynier dystansowy zarówno przy budowie jak też przy eksploatacyi danego działu drogi ma pewną ilość wiorst, oddaną sobie do wykonania lub zarządu. Dozorca drogowy, na drogach szosowych, lub na kolejach żel., ma również swój D,, który obowiązany jest codziennie przejść i przekonać się o dobrym stanie samej drogi, mostów i t. p. Bieg dystansowy—czy to dla jazdy konnej, sportu dwukołowego, a jak w ostatnich czasach dla powozów z motorami, oznacza wyścig na przestrzeni ściśle określonej, przy czem wygrywa ten, kto najpier-wszy staje u mety.

Dystrybucja (prawo), ob. Rozkład fu n du-

Dystycłl, ob. Dwuwiersz.

Dystylacya, ob. D e s t y 1 a c y a.

Dysurya (gr. od £oa- i ooplw = mokrzę), chorobliwa trudność w oddawaniu moczu, z różnych powodów powstającą.

Dysza, rura blaszana w miechu kowalskim albo wielko - piecowym, jest jakby przedłużeniem głowy miecha, którą powietrze (wiatr) z miecha się wypuszcza i prowadzi do miejsca 'przeznaczenia, np. do ogniska. W miechach organowych taka rura jest drewnianą.

Dysze, małe otwory wpiecaoh węglarskich.

Dyszkant (łac. discantus, włos. canto, fr. des sus, ang. treble), wyr. muz.; oznacza najwyższy z czterech głosów głównych (sopran, alt, tenor, bas), a więc głos zwany dziś sopranem. W XII w. D. we Prancyi, zwany tam dóohant, oznaczał wielogłosową formę kompozycyi, z której wyłonił się dzisiejszy kontrapunkt. D. z początku był dwugłosowym, używano go zaś w ten spGsób, że do melodyi danej, cantua planus, śpiewacy

69

A. Pol.

dotwarzali (improwizowali) głos drugi, nula w nutę, względem owego cantus planus. Taki D. zwał się Contrapunto alla mente — po franc. Chant sur lelivre. Później do śpiewu stałego, to jest do melodyi danej, dodawano dwa i trzy głosy dyszkantujące, wszakże już nie improwizowane przez śpiewaków, lecz opracowane piśmiennie (w nutach) przez kompozytorów. Według najstarszych reguł muzycznych głosy dyszkantujące mogły towarzyszyć danej melodyi jedynie w unisonie, kwincie i oktawie.

Dytmar, imię chrzestne o całym szeregu kształtów: Thietmar, Dithmar, Dietmar, Theod-mar (* r. 976—f 1018 lub 1019), piszący po łacinie, kronikarz niemiecki, biskup merseburski, pochodził ze znakomitego domu, spokrewnionego z dynastyą saską; był synem Zygfryda, grafa na Walbeku, i Kunegundy, hrabianki Stadeńskiej (Stade). Początkowe nauki pobierał w Kwedlinburgu, przebywając u ciotki swego ojca, Emnildy. Wstrętna, kalectwem wcześnie oszpecona, powierzchowność przyszłego kronikarza — wzrost mały, krzywa, o* wrzodziała szczęka i nos przetrącony — co sam, śród wylewu skruchy pokutniczej, we własnem dziele (przy końcu księgi IV) zaznacza—obok usposobienia kontemplacyjnego i skłonności do pracy umysłowej, mogła wpłynąć przeważnie na wybór zawodu. W roku 989 wstąpił do słynnej wtedy u SakBonów szkoły, istniejącej przy klasztorze św. Jana, w Magdeburgu. Po trzyletnim w niej pobycie, nie mogąc, z powodu małoletncści, otrzymać święceń kapłańskich, obdarzony już został kanonią. W r. 994 o mało nie padł ofiarą tragicznej przygody. Wujowie jego (Udo, Henryk i Zygfryd), zasłaniając od grabieży swe posiadłości rodowe, ponieśli klęskę w krwawej utarczce z korsarzami duńskimi: jeden z nich (Udo v. Otto) legł trupem na placu boju, a dwu, pozostałych przy życiu, uprowadzono, jako jeńców. Rozbójnicy żądali tak olbrzymiego okupu, że się sprzymierzonej drużynie panów saskich trudno było nań zdobyć; złożono tylko część wymaganej summy, a rękojmię spłacenia reszty mieli stanowić oddani w zakład młodzieńcy, krewni pojmanych rycerzy. Siostra ich, a matka przyszłego biskupa (ojciec już wtedy nie żył) gotowa była wzamian za brata, pozostającego jeszcze w niewoli, Zygfryda, rzucić w paszczę piratom jednego z dwu swoich synów, przeznaczonych na służbę bożą. Zwierzohnik obu kleryków, opat Rigdag, pod wpływem próśb usilnych, przystał w końcu na wydanie D-a; ale poświęcenie okazało się zbytecznem, bo tego samego dnia, w którym opuszczał Magdeburg z deter-minacyą zakładnika, wuj jego szczęśliwie z pod czujnej straży ujść zdołał. Wkrótce po skonie matki (r. 998) przypadło mu w podziale ojcowizny, łącznie z godnością opata, beneficyum przy kościele w Walbeku, które przodkowie jego prawem lennem zdawna posiadali. Święcenia kapłańskie otrzymał dopiero w pięć lat później. Na dostojeństwo biskupie wyniesiono go przy końcu roku 1009. Była to nader ważna chwila w życiu D-a; Merseburg, wraz z dyecezyą swoją, zniesioną roku 981, a odbudowaną w 1004 r., jest dla kronikarza środkiem świata, drugą Jerozolimą, osią globu umysłowego. Stąd też Giziler, arcypasterz magdeburski (który wyjednał u Benedykta VII bullę kasaty biskupstwa, aby się obłowić jego dobrami) — w świadectwie historycznem naszego pisarza nosi na sobie wszystkie znamienne cechy czarnego charakteru; podczas gdy Tagino (następca Gizilera), główny orędownik w sprawie zmartwychwstania dyecezyl, błyszczy, jak gwiazda pierwszej wielkości. Na tym również gruncie opierają się w znacznej mierze sądy wynikowe o Ottonie II, Ottonie III i Henryku II, z których pierwszy zezwolił na zniesienie katedry merseburskiej, drugi opieszale dążył do jej odbudowania, a ostatni dokonał dzieła. Praca D-a, skreślona w języku średniowiecz-no-łacińskim, a obejmująca historyę pięciu monarchów dynastyi saskiej (od schyłku rządów Konrada I do drugiej połowy r 1018), nosi tytuł kroniki; ale zasługuje raczej na miano — juźto pamiętników rodowo - osobistych, juźto roczników dyecezyalnych. Autor, malując swój światek współczesny, którego ognisko tkwiło w Merseburgu, a obwód leżał gdzieś na niejasno zakreślonych granicach cesarstwa Rzymsko-Niemieckiego, wspomina bardzo często o sobie i licznych krewniakach; nie bez racyi wszakże, odgrywali oni bowiem dość wybitne, a niejednokrotnie sprzeczne role śród danej areny zatargów feudalno - plemiennych. Dzieło D-a składa się z ośmiu ksiąg opowiadania prozaicznego i sześciu niewielkich ustępów (pięciu prologów i jednego finału księgi), leoninami w duchu polityczno - religijnym usnutych. Kronikarz, przejęty nawskroś właściwą sobie oraz wiekowi swemu zabobonną pobożnością, zwraca się tu i owdzie do „czytelnika i kontynuatora* z prośbą, ażeby wzniósł za niego modlitwę do Boga, a błędy pobłażliwie oceniał. Widocznie marzył on o tern, że pracę dziejopisarską, którą poczytywał za nieodłączną od wybranej świątyni, będzie ktoś po nim dalej prowadził; w końcu, przeczuwając zapewne śmierć blizką, powierzył opiekę nad swem dziecięciem duchowem bratu młodszemu, Zygfrydowi, opatowi magdeburskiemu, o czem świadczy naczelna apostrofa. Kronika D-a, jak sądzi jeden z najpilniejszych jej kommentatorów, Beth-mann, była rozpoczęta w r, 1012, a przerwana ostatecznie przy schyłku sierpnia r. 1018; płodem też prawdopodobnie ostatnich czasów jest wspomniany wiersz ze wstępnym zwrotem do brata, otwierający księgę pierwszą. Skromna z pozoru, po biskupie merseburskim pozostała spuścizna, przedstawia niepoślednią wartość, jako wierne i dość głębokie, choć silnie indywidualne, swej epoki zwierciadło. Na sumienne przedewszystkiem studya zasługuje stosunek autora do Kościoła, cesarza i sąsiadów wschodnich. Daleki od buntu, lecz wytrwały walecznik obozu duchowno - katolickiego z doby przedhildebrandowskiej, zarówno teoretycznie, jak praktycznie, na drodze legalnej broni praw i dóbr, kiedykolwiek nadanych klerowi; strzeże mianowicie służąoego kapitułom przywileju wolnej elekcyi biskupów, chociaż wie, że wobec

r. 1881).

Dytrych, ob. Dietrich.

Dytyramb (§t,fińpa[jt,poę), wyraz ciemnego pochodzenia, najprawdopodobniej z perskiego języka przejęty przez azyatyckich Greków, którzy użyli go pierwotnie jako nowego przydomku dla Dyony-zosa albo Bakohosa, korzystająo z przypadkowego podobieństwa w brzmieniu obcego wyrazu do charakterystycznego rysu w mitycznej opowieści o dwukrotnem narodzeniu głównego bożka swego, wydanego na świat (ob. Bachus), raz przedwcześnie przez Semelę, urodziwą córę Kadmosa,

przewagi monarszej cień tylko jego pozestał. Wielce znamienny w tym względzie ustęp stanowi rozdział 42 księgi VI-ej. Po skonie biskupa Taginona (1012), gdy członkowie metropolii magdeburskiej, zgromadzeni na naradę w refektarzu, gotowi byli, według zakomunikowanej im woli królewskiej, „nie przystępować do stanowczego o-bioru“, D. zjawia się śród nich, zachęca do uzasadnionej prawem odporności i, jako przewodniczący zebraniu, daje kręskę za najgodniejszym, Walterdem, który mu był „pomiernie źyczli-wymu, lecz „nieustraszonym w sprawie kościoła bojownikiem". Na powagę jednak papieża nigdzie się nie powołuje; nie gorszy go przemoc, jakiej Stolica Apostolska doświadcza róźnemi czasy od władzców niemieckich; Błowem: według domniemanych poglądów kronikarza, łódź Chrystusowa zostaje pod bezpośrednim kierunkiem pasterzy dye-cezalnycb, strażą monarchów i najwyższą opieką Boga, bez ścisłego gdziekolwiek na ziemi zjednoczenia. Przeciwko majestatowi ukoronowanych królów i cesarzów nie śmie występować; ale czyny ich swobodnie, chociaż z winną oględnością, ocenia. Walkę współzawodniczących o berło zawsze traktuje przedmiotowo; nie może się tylko zdobyć na spokój epiczny wtedy, gdy mówi o krwawych, w obronie własnego życia podjętych, zapasach Słowian z Niemcami, a szczególniej o najpotężniejszym współcześnie wrogu plemienia germańskiego, Bolesławie polskim. Ta rdzenna, Saksona typowego charakteryzująca antypatya, w naturalnej łączności z zajmowanym przezeń posterunkiem kresowym, sprawiła, że wiele kart swej księgi poświęcił nienawistnym sąsiadom i mimowoli stał się poniekąd ioh kronikarzem. Przeszło półwiekowa historya Polski (od r. 963 do 1018), znajduje tu, jednostronne zapewne, lecz dokładniejsze, niż gdziekolwiek indziej, odźwierciedlenie. Bez pomocy D*a o Mieszku I i Bolesławie Chrobrym, a nadewazystko o ich stosunku do Niemców, bardzo mętne mielibyśmy wiadomości; trudno-by też było skądinąd zaczerpnąć objaśnień o wzmiankowanych ogólnikowo przez Gallusa „czynach wojennych" i odwadze rycerskiej nieszczęśliwego księcia, którego późniejsi przerabiacze świadectw dziejowych przydomkiem „gnuśny" zelżyli. Do historyi mianowicie i charakterystyki wielkiego założyciela państwa D. mnogich dostarcza szczegółów. Nie ukrywa on ani na chwilę swego głębokiego wstrętu ku Bolesławowi, któremu krewni biskupa częstokroć za pieniądze intrygą i orężem służyli. Wyobraźnia jego wysila się na wynajdywanie coraz to nowych przezwisk dla wroga. Jest on w oczach kronikarza „daleko niższy od ojca“ („patri longe inferior"); napada znienacka na ziemię nieprzyjacielską, jak „lew ryczący" („leo rugiens"); gdy zaś nie może zmierzać do celu jawną siłą, „ma zawsze na zawołanie tysiące sztuczek" („mille ar-tium scientia plenus") i „lisią chytrością” („vulpi-na calliditate") osiąga w końcu tryumf. Przyznać potrzeba, że takie oświetlenie kolosalnej postaci dziejowej zdradza nie tylko antypatyę, ale i ciasnotę widnokręgu idei politycznych. Niezdolny po-

jąć zadania, leżącego na barkach założyciela państwa, D. spogląda na kroki zaborcze Bolesława, jako na zajazdy buntowniczego barona, a w grze dyplomatycznej księcia polskiego widzi, wyłącznie bodaj, nie przebierającą w środkach, demoniczną żądzę szkodzenia sąsiadom zachodnim. Faktów jednak nie zmyśla; zabarwia je tylko pessymistycznie, a szczerym i obfitym wylewem skarg na zaciętego wroga, bardziej, niż ktokolwiek z pisarzy źródłowych, przyczynia się do zrozumienia jego roli historycznej. Ujemne strony kroniki D-a: barbarzyńska łacina i nizki poziom wykształcenia, odbijający się szczególniej w żarliwym kulcie cudownych widzeń i zjawisk wróżebnych, są niezbędnem wianem e-poki, w której Europa, snem głębokim uśpiona, nie marzyła jeszcze o uniwersytetach; wybitne natomiast jej cechy dodatnie świadczą o znakomitych zdolnościach i zaletach moralnych autora. Jako jasne znamiona cennego pomnika dziejów niemiecko - słowiańskich, zaznaczamy: 1) prawdomówność i stałość przekonań, 2) ład epiczny i konsekwencyę w rozwijaniu poglądów, 3) niezwykłą bystrość psychologiczną i talent pisarski, ujawniony w całym szeregu treściwych a plastycznych wizerunków: Taginona, Walterda (arcybiskupów magdeburskich), Wigberta (b. merseburskiego), Ejdona (b. miśnijskiego), św. Brunona i innych. Naj-samodzielniejszą część pracy D-a stanowi obraz współczesnych rządów Henryka II; kreśląc dawniejsze dzieje, korzystał głównie z kroniki saskiej Widukinda v. Wittekinda (f 1004). Z pośród licznych wydań zasługuje szczególniej na uwagę: „Thietmari chronicum⁴*, Lappenberga (w zbiorze „Monumsnta Germaniae historicau G. H. Pertza, t. III, Hanower 1839). Wattenbach ocenił krytycznie D-a w dziele p. n. „Deutschlands Geschichts-ąuellen im Mittelalter" (t. I, wydanie 6-te, Berlin 1893). Na język niemiecki tłómaczyli go: Ursinus („Diethmar’s Chronik“, Drezno 1790) i dr Laurent („Die Chronik Thitmar’sM, Berlin 1848). Znaczne wyciągi z dzieła biskupa merseburskiego w oryginale łacińskim pomieścił Aug. Bielowski w I-ym tomie swych „Monumentu Poloniae historica" (Kraków 1864); przełożył zaś na język polski całą kronikę Zygmunt Komarnicki (Żytomierz 1861). Z pomiędzy historyków naszych pierwszy Naruszewicz korzystał z tego źródła. Karol Szajnocha oparł niby na niem swą piękną, ale materyałowi historycznemu przeczącą, rozprawę p. n. „Bolesław Chrobry" (Lwów 1848).— Por. szkic A. G. Bema: „Bolesław Chrobry pod piórem Dytmara" („Prawda"

A. G B.

P. Cbm.

drugi zaś raz już jako dojrzały płód z lędźwi ojoa Zeusa (Sćflopoę = mający dwoje drzwi, dwa wyjścia na świat). Lecz już w zamierzchłych czasach nadano we Frygii i Lidyi to miano także pieśniom, śpiewanym z towarzyszeniem fletu na cześć tegoż bożka, pełnym namiętnego uniesienia, fantastyczności rozkiełznanej, czerpiącym szalone natchnienie z gorącego źródła płynu Bachusowego. Z Azyl zaś przeniosły się ze czcią Dyonyzosa i pieśni takie razem z nową swą nazwą ku zachodowi i rozbrzmiewały odtąd D-y rozgłośnem echem po wyspach i krainach greckich, gdzie uprawiano winną latorośl i wielbiono boskiego jej dawcę, a więc szczególnie po wyspach Naksos i Tasos, i dalej we Fliuncie, Syoyonie, Koryncie, na beoc-kiej i attyckiej ziemi. Jeżeli poeta Archilochos szczyci się tern, że uczcił Dyonyzosa D-em, to ze wzmianki jego należy wnioskować, że była to już pieśń w części chórowa, w której głównemu śpiewakowi dytyrambowego tekstu przerywały w równych odstępach hulaszcze okrzyki chóru, wi« nem roznamiętnionego. Artystyczną formę nadał D-owi Aryon z Koryntu okcło r. 600 przed Chr. Odtąd bowiem ustawione w koło dwa chóry, z 50 członków się składające, odpowiadały sobie poje-dyńczemi wrotkami dytyrambowej pieśni. WBzak-źe największą zasługę około rozwoju D-ów mają Ateny, ponieważ tutaj z nich właśnie nie tylko wywiązała się z czasem tragedya, lecz i obok utworów dramatycznych stanowiły one zawsze najprzedniejszą ozdobę wspaniałych uroczystości publicznych, święconych na cześć Dyonyzosa. Najznakomitsi poeci liryczni, jak Lasos z Harmiony (około r. 500 przed Chr.), Symonides z wyspy Keos, Bakchylides, Pindar i inni, ubiegali się wtedy w Atenach D arni swemi o pierwszeństwo. Pieśni tej starszej generacyi poetów odznaczały się wprawdzie wysokim polotem myśli, zapałem gorącym, natchnioną dykcyą i rytmiką burzliwą, jednakowoż rozbujałą wyobraźnię trzymała zawsze na uwięzi, w formie stałych wrotek, męska stateczność i szlachetna powaga. Lecz z początkiem Y wieku przed Chr. poczyna poezya dytyrambicz-na się wyradzać. Nieskrępowana źadnemi względami fantazya, pięknie dźwięczące, lecz czcze wyrażenia, przesadne i napuszone obrazowanie, potargana budowa wrotek, rozluźniona rytmika, mianowicie zaś stanowcza przewaga miękkiej i wykwintnej muzyki nad treścią poetyczną—te są najgłówniejsze znamiona upadku tego rodzaju poezyi. Do najgłośniejszych poetów dytyrambicznych tego okresu należą: Melanippides młodszy, z wyspy Me-los: około r. 415), FilokBenos z Cytery (um. roku 380), Kineryas z Aten i Frynnis z Mityleny (około r. 410), Tymoteos z Miletu (um. r. 357) i spół-cześni mu Polyeidos i Telestes. Zwolna przerobili ci poeci D y na arye muzykalne, w których główna rola, na miejsce chóru, jednemu biegłemu śpiewakowi i aktorowi przypadła. Bardzo zmienne koleje przechodziła w takich warunkach oczywiście i treść u-ów. Już wcześnie bowiem, przekra-cząjąc ciasny zakres pieśni, śpiewanych wyłącznie na cześć Dyonizosa, opiewały one także innych

bogów czyny, ozerpały również z obfitych zasobów heroicznej mitologii i wielbiły przeróżnych bohaterów i bohaterki mityczne, które podobne walki i cierpienia przechodziły, jak Dyonysos. Poeta Tymoteos np. przedstawił w swych D ach losy Scylli, Cyklopa, Laertesa i Elpenora. Z greo-kich D-ów dochowały się do naszych czasów tylko nieznaczne szczątki, najlepiej zebrane przez T. Bergka w tomie III „Poetae lyrici Graeoi". Wszakże chórowa pieśń w Eurypidesa tragedyi „Bak-cbantkiu (wiersz 64—165) daje nam wierny obraz zupełnego dytyrambu. — Rzymska poezya liryczna zbyt poważnego jest nastroju, aby unieść się mogła szaloną fantazyą greckich D-ów. Jedyny Horacy w dwóch pieśniach (Carm. II, 19 i III 25). sił swych próbował i w tym rodzaju poezyi, ani w przybliżeniu nie dosięgnąwszy wzoru, za jaki mu dowodnie pieśń chórowa we wspomnianej tragedyi Eurypidesa służyła. W innej pieśni (Carm.

IV. 2), w której wyraźnie wymawia się od wszelkiego naśladownictwa Pindara, oświadcza z wszelką stanowczością, że dytyrambowe pienia nie są dla jego skromnej Muzy odpowiednie. — W nowszej poezyi znikło wprawdzie niemal zupełnie nazwisko D-u, lecz nie zbywa na pieśniach, mających najgłówniejsze jego znamiona. A więc pienia liryczne, płynące z rozdrażnionego uczucia i wyobraźni chorobliwej, sceny i widzenia fantastyczne, pełne szału, nieładu i swywoli umysłowej, (jak mówi H. Cegielski w „Nauce Poezyi") niemające żadnych granic, ani w polocie uczuć i myśli, ani w formie zewnętrznej, odpowiadają najzupełniej starożytnym D-om. — Z niemieckiej literatury zaliczyć wypada do tego rodzaju poezyi z osnowy i formy wybujałej, przeiewBzystkiem Goethego „Wadderers Sturmlied", „Harzreise im Winter" i Schillera „Dithyramboiu. — Por. Tim-kowsky Rom. „De dithyrambis eorumąue usu apud Graecos et Romanos" (Moskwa 1806); Schmidt M. „Diatribe in dithyrambum poetarumąue dithyr. re-liąuias" (Berlin 1845).    s- Drz*

W literaturze polskiej najświetniejszemuD-ami, w dodatniem znaczeniu są uniesienia Gustawa w IV-ej części, oroz improwizacya Konrada w Ill-ej części „Dziadów" Miokiewicza; „Uczta zemsty" S. Goszczyńskiego, „Improwizacya waryata" E, Wasilewskiego; nieudatnych D-ów znaleźć można sporo wśród drugorzędnych przedstawicieli romantyzmu, jak np. „Wieszcz" Romana Zmorskiego, wiele ustępów w szkicu fantastycznym „Lesław" tegoż poety, u Olizarowskiego i t. p. W najnowszych czasach, wśród ponownego zwrotu do natchnień romantycznych powstały również utwory, które D ami nazwać można, (u Miriama, u A. M-skiego i in.); a jeden ze zwolenników nowego prądu w sztuce, Tadeusz Kawczyński,' nie tylko pod względem treści poszedł w tym kierunku, ale także i nazwę starodawną wskrzesił, pisząc swój „Dytyramb" na cześć ludzkości („Ateneum" 1896, t. I, str. 22i).

Dyveke, po duńsku gołąbka, w Kronikach łacińskich columbula, ulubienica króla Danii, Chrystyana II (* około 1460 — f 1517). Była córką Hollenderki, Zygbryty Yillumsdatter, która mia-

ła oberżę w Bergen. Między 1507 — 1509 poznał ją książę Clirystyan, który był wówczas wice-królem Norwegii, i zabrał razem z matką do Oslo, a potem, po wstąpieniu na tron (1513), do Danii. Oczarowany jej wdziękami, nie zerwał z nią stosunków nawet i po zaślubieniu Izabelli austryackiej: to też brat tej księżniczki, przyszły Karol V, domagał się przez ambasadorów (r. 1516), odesłania i jej, i matki do Hollandyi, lecz bezskutecznie. Cnrystyan w wielu sprawach rządził się radami i wskazówkami roztropnej a przebiegłej Zygbryty, co w szlachcie duńskiej zbudziło oburzenie przeoiwko obu tym kobietom. Pisarz sądu zamkowego w Kopenhadze, Hans Fraabog, oskarżył swego naczelnika, Thorbena Oxe, o stosunki miłosne z piękną faworytą królewską, lecz sam wpadł w podejrzenie i został, powieszony, niby za zdzierstwo. D. wkrótoe potem nagle umarła, a śtnieró jej król przypisał otruciu przez Thorbena Oxe, którego ona ręką wzgardziła, i skazał go za to na gardło. Zygbry-ta utrzymała wpływ swój i nadal. Losy D. posłużyły za temat do romansu Hauoha„Wilhelm Zabern“ (1834) Idy Frick „Sybrecht Willms" (1843) i do dramatu Mosenthala „Diiweke“ (1860).    *

Dywan. Nazwa ta pochodzi z perskiego wyrazu d i v, szatan, dyabeł, duch nadprzyrodzony, geniusz, divan w liczbie mnogiej. Powiadają, iż pewien monarcha perski, słuchając obrad swoich ministrów, wyraził się o nich Inan divanend, oto prawdziwe dyabły. Stąd zaczęto nazywać zebranie, zgromadzenie obradujące, a nawet salę posiedzeń, divanem, nazwa zaś ta przeszła do języka tureckiego, oznaczając w nim radę sułtana, złożoną z najwyższych dostojników państwa. Pierwszy Mahomet II, zdobywca Konstantynopola, określił z jakich urzędników instytucya ta winna się składać. Do liczby ich należeli urzędnicy pierwszych czterech klas, nazywanych pompatyoznie er kani devlet, kolumny albo podpory państwa, a mianowicie: wielki wezyr i inni wezyrowie, których liczba nie mogła przenosić siedmiu, dwaj kasiaskere, najwyżsi sędziowie, trzej] defterdar, zarządzający finansami, i niszandży, sekretarze stanu, (Hammer „Des osmanischen Reichs Staatsverfas-sung und Staatsverwaltung“, t. I, 61, 88). Prócz tego do składu dywanu należeli: aga janczarów, jako przedstawiciel siły zbrojnej lądowej, i begler-beg albo kapudan pasza, dowódzoa marynarki wojennej. Posiedzenia dywanu odbywały się cztery razy tygodniowo, mianowicie: w soboty, niedziele, poniedziałki i wtorki, w sali, do tego urządzonej, w drugim dziedzińcu seraju; zazwyczaj zaczynały się rano, kiedy zeszli się wyżej wymienieni urzędnicy ze swoimi czausami, pisarzami, janczarami, i trwały do zmierzohu, z dwukrotną tylko przerwą na przyjęcie skromnego posiłku. Postępowanie z powodu nawału spraw było bardzo summaryczne. Z początku dokumenta, sporządzane w dywanie, były pisane w języku greckim, wskutek czego i pisarzami byli po większej części Grecy. Od połowy jednak XVI w. zaozęto używać wyłącznie języka tureckiego. Postanowienia dywanu, jak tylko były zaopatrzone pieczęoią sułtańską, znajdującą się u wielkiego wezyra, winny były być bezwarunkowo wykonane, nieposłuszeństwo zaś pod tym względem groziło karą śmierci. Z początku, jeszcze za Bajazeta II, sułtan prezydował osobiście w dywanie i sam sprawy rozstrzygał. Później weszło w zwyczaj, iż w. wezyr przybywał do pałacu suł-tańskiego w celu zapytania się: czy sułtan życzy sobie osobiście wziąć udział w rozprawach dywanu. Jeżeli chciał, wtedy, otoczony wszystkimi członkami dywanu, udawał się do sali posiedzeń, gdzie zasiadał na specyalnie dla niego ustawionym wspaniałym tronie. Powoli jednak, z powiększeniem się ilości spraw, posiedzenia D-u cztery razy tygodniowo były dla sułtanów za uciążliwe, wskutek czego coraz częściej powierzali przewodniczenie w obradach—wielkiemu wezyrowi, i dla tego tylko, żeby mieć w każdej chwili możność przekonania się, jak dywan pracuje, mieli urządzoną przy sali posiedzeń dywanu—niszę, oddzieloną od niej tylko zasłoną, z której mogli wszystko widzieć i słyszeć, nie będąc widzianymi, I z tej jednak dogodności sułtanowie rzadko korzystali; dopiero Murad III częstszy z niej robił użytek, zwłaszcza w pierwszych latach swego panowania. W miarę tego jednak, jak sułtanowie wycofywali się od bezpośredniego udziału w pracach dywanu, tern większej wagi nabrało uroczyste posłuchanie, które dawał sułtan w swoich pokojach członkom dywanu, po ukończeniu jego prac. Zwykle jeden z niszaDdi paszów odczytywał na takiej audyencyi spis spraw, rozpatrzonych przez D,, z rezolucyami względem nich zapadłemi. Zwykle też sułtan rezolucye te bez zastrzeżeń potwierdzał, jeśli zaś mu się nie podobały, żądał wyjaśnień, które dawał mu albo urzędnik właściwego wydziału, albo też sam wielki wezyr. Początkowo takie audyencye odbywały się po kaźdem posiedzeniu dywanu; później jednak weszło w zwyczaj udzielać ich tylko dwa razy na tydzień: w niedziele i wtorki. We wtorki także dopuszczani byli oddawna na takie audyencye posłowie od innych państw. Było także z początku we zwyczaju zbierać dyw]an konno, t. zw. ajak divan, mianowicie kiedy szło o wypowiedzenie wojny. Wtedy sułtan przybywał konno, w świetnym orszaku, do hippodromu, i zapytywał o zdanie członków dywanu, również konno przybyłych. Ponieważ jednak w. wezyr naprzód wiedział, jakie będzie pod tym względem zdanie pana, któremu członkowie dywanu tylko potakiwali, stało się więc to prostą jedynie formalnością. Ostatni taki dywan odbył się za Murada III w 1575 roku. Jeżeli sułtan udawał się na wojnę, część dywanu szła nim do obozu; inni członkowie pozostawali w Konstantynopolu dla załatwiania spraw bieżących. W. wezyr miał prawo także w swoim pałacu zbierać dywan, który był nawet pod pewnym względem od pierwszego ważniejszy, gdyż stanowił rzeczywiste ognisko administracyi państwowej. Dywan ten odbywał się w pałacu w. wezyra, nazywanym Wysoką Portą, w którym także mieściły się inne urzędy administracyjne, codziennie wieczorem, z wyjątkiem środy i piątku. Do składu tego

A.. O.

K. G.

II.; Cycero „De divinatio-

Em. K.

dywanu należeli Ki aj a beg, doradzoa prawny i zastępca w. wezyra, Reis effendi, minister spraw zagranicznych, i Czausz pasza, minister spraw wewnętrznych (Zinkeisen .Geschichte des osmani-sehen Reiches*, t. III, str. 117—125). W początkach XIX w. Selim III, dążąc do zaprowadzenia obszernych reform w Turcyi, zaczął je od zreformowania dywanu, a którego utworzył instytucyę, odpowiadającą, podług pojęć europejskich, Radzie państwa. Wskutek tego dywan miał składać się z dziesięciu zwykłych i nieoznaczonej ilości nadzwyczajnych członków, tak, źe w ogóle bywało w nim najwyżej 40-tu członków. Wszystkie projekty do praw, tudzież najważniejsze sprawy państwowe miały być rozpatrywane w dywanie, który albo rozstrzygał je stanowczo, albo wydawał tylko swoją opinię. Reforma ta miała na celu ograniczenie władzy w. wezyra, przez przywołanie do decydowania w sprawach państwowych i innych mężów, którzy przez swe doświadczenie, zdolności lub wiadomości nie mniej od niego mogli być po-źytecznemi (Zinkeisen t. III. 321). Konstytucya, nadana z inicyatywy Midhata paszy państwu tureckiemu dnia 7 Zilhidje 1293 r. (23 grud. 1876) zaprowadziła, oprócz parlamentu, wyższe inBtytucye państwowe na sposób europejski. Wskutek tego została utworzona (art. 28) rada ministrów, w której prezydował w. wezyr. Do attrybucyi jej należały wszystkie ważniejsze sprawy, wewnętrzne i zewnętrzne, państwa. Decyzye rady ministrów miały się stawać wykonalnemi, kiedy uzyskały irade sułtańskie. Każdy znów minister zarządzał w pewnych granicach swoim wydziałem (art. 29). (Au-nuaire de lógislation ótrangóre. Sixióme annóe 1877). Konstytucya więc ta, tworząc radę ministrów, znosiła dywan, jakkolwiek zaś wkrótce potem, wskutek upadku i zesłania na wygnanie Midhata paszy 5 lutego 1877 r., konstytucya ta utraciła moc obowiązującą, instytucya jednak dywanu nie została wskrzeszona. Obecnie najwyższą insty-tuoyą państwa, zarządzającą sprawami pod względem cywilnym (z wyłączeniem spraw duchownych), jest rada t. zw. Medjilis-i-Has, zostającą pod prezydencyą wielkiego wezyra i składającą się z Szeika-ul-IsIam, ministrów spraw wewnętrznych i wojny, ministra wakufów (wyznań religijnych i zakładów dobroczynnych), m. oświecenia publicznego, robót publicznych, prezydenta rady stanu, ministra spraw zagranicznych, skarbu, marynarki, sprawiedliwości i m. listy cywilnej (The Statesman’s Year-book 1894, edited by Scott Keltie). Jest to „więc rada ministrów w europejskiem znaczeniu tego słowa.

Dywan, ob. Kobierzec.

Dywdyk, przykrycie bogate na konie, z perskiego: t e f 1 i k, t i f 1 i k, wełna delikatna, puszek kozi, sama materya z gręplowanej najcieńszej wełny, używana także na przykrycie koni. W tern znaczeniu używał się i u nas wyraz dywdyk, na określenie przykrycia długiego a bogatego, najczęściej z jedwabiu, przetykanego złotem i barwy szkarłatnej (ob. Tyftyk). Przesadzało się polskie rycerstwo na konie i dywdyki, o czem świad-ozą pisarze, malujący czasy dawniejsze, jak np.: , Jechał rycerz odziany w szaty królewskie, na dzielnym stępaku pod dywdykiem szkarłatnym* (Naruszewicz). „Konie ich okryte były długiemi dywdykami z afty, aż do kostek spuszczonemi, i herbami panów swoich haftowanemi* (Ustrzycki).

Dywersja, jest to przedsięwzięcie wojenne, mające na celu odciągnięcie uwagi i sił nieprzyjaciela od przedmiotu, na który jest skierowaną główna akcya. D. może być strategiczną i taktyczną. Druga nazywa się także udanym atakiem. Za przykład D-yi strategicznej może służyć działanie korpusu Rozena w r. 1831, które miało na celu odciągnięcie części sił polskich od obrony Warszawy. D-yą zaś taktyczną był atak pod Bauzen korpusu Oudinofa przeciwko lewemu skrzydłu Sprzymierzeńców, gdy główną akcyę kierował Napoleon przeciwko skrzydłu prawemu, na które miał uderzyć Ney ze swoim korpusem.

Dy wicyak (D i v i t i a c u s), jeden z najprzed niejszyeh obywateli i dowódzców plemienia celtyc kiego Eduów w 1-ym wieku przed Chr., stał wy trwale na czele stronnictwa przyjaznego Rzymia nom. Jeszcze w r. 61 przed Chr., kiedy Eduo wie, wskutek klęski, zadanej im przez władzcę Germanów, Aryo wista (ob), zmuszeni byl przyjąć twarde warunki pokoju i zrzec się swej przewagi w Gallii na korzyść pobratymców swych, Sekwauów, D. udawał się do Rzymu dla wyjednania pomocy. Na razie nic, prócz obietnic nie zyskał. Dopiero w trzy lata później, 58 r., kiedy Cezar objął w zarząd Gallię, Eduowie, jako sprzymierzeńcy Rzymian, wracają do dawnego znaczenia w Gallii, a jednocześnie D., posiadając zaufanie Cezara, odgrywa w swej ojczyźnie przeważną rolę. Staje się on teraz rzecznikiem najbliższych swoich i współziomków przed potężnym wodzem rzymskim. Ulegając prośbom D-a, Cezar obszedł się łaskawie z niespokojnym bratem jego, Dumnoryksem (ob.), który podburzał swych ziomków przeciwko Rzymianom. D. również, w imieniu Eduów i pobratymczych plemion przedstawił Cezarowi niebezpieczeństwo, grożące Gallii od Ary o wista, i prosił o ratunek. W wojnie, jaką w tymże jeszcze roku rozpoczął Cezar z Germanami, D. był najzaufańszym doradzcą wodza rzymskiego, jako dobrze świadomy miejscowych stosunków. W następnym roku (57 r.), towarzyszył D. Cezarowi w wyprawie przeciwko plemionom belgijskim i miał polecenie na czele oddziału Eduów wtargnąć do posiadłości Bello-waków i spustoszyć je. Dalsze jego losy nie są nam znane. Tylko z pism Cycerona dowiadujemy się, że D. był z nim w stosunkach znajomości, a jeszcze więcej z bratem jego Kwintem, i źe uohodził za druida, gdyż .miał posiadać znajomość praw natury i przepowiadał rzeczy przyszłe*. (Mommsen — .Romische Gesch.*; Caesar— „Bellum Gallicum* I, ne“ I, 41).

Dywidenda. D. jest to część ta zysków, jaka wydzieloną zostaje spólnikowi, biorącemu pieniężny udział w jakiemkolwiek przedsiębiorstwie handlowem, lub pizemysłowem. Z wpływów o-siągniętych z przedsiębiorstwa potrąca się prze-dewszystkiem wszelkie koszty i wydatki, jakie natura przedsiębiorstwa za sobą pociąga, następnie odlicza się pewien procent na umorzenie kapitału zakładowego, jeżeli ten dostarczany jest w przedmiotach, które z czasem ulegają zniszczeniu (procent ten jest mniejszy lub większy, stosownie do tego, czy amortyzowane przedmioty ulegają szybszemu, lub powolniejszemu zniszczeniu, i tak np. na amortyzacyę budynków murowanych przeznacza się mniejszy, drewnianych—większy procent), W dalszym ciągu potrąca się część zysków na kapitał zapasowy; niekiedy jeszcze i na tantyemę dla zarządzających przedsiębiorstwem; nakoniec reszta, jaka po tych wszystkich potrąceniach po-zostaje, reprezentuje czysty zysk, który się rozdziela w formie dywidendy pomiędzy spólni-ków, czyli akcyonaryuszów, jeżeli spółka jest akcyjna. Jeżeli tedy kapitał zakładowy wynosi 1 000 000 rs., podzielony na 10 000 udziałów, lub akcyj po rs. 100, a zysk czysty reprezentuje, przypuśćmy 50 000 rubli, to dywidenda stanowi 5°/0 od kapitału zakładowego, czyli 5 rubli na każdy udział lub akcyę. Wypłata D-y następuje w pe-ryodycznych terminach, zwykle rocznych, po ukończeniu rachunków, ułożeniu sprawozdania i bilansu, tudzież zatwierdzeniu ich przez ogólne zebranie uczestników; — niekiedy, jeżeli przewidziany jest zysk pewny, żadnej wątpliwości nie podlega-ący, to przed tym terminem wypłaca się, na zasadzie tymczasowego bilansu, zaliczenie na D-ę, które we właściwym czasie z D-y się odlicza. Do akcyj dołączane zwykle bywają kupony dywidendowe, na których oznaczony jest tylko rok, summy zaś niema, i dopiero z rocznego bilansu wypływa, jaka summa ma być za danym kuponem dywidendowym wypłacona. Jeżeli czysty zysk jest znaczny, to często nie w całości wydzielony zostaje na D-ę, ale tylko do pewnej wysokości, np. 10°/₀ od kapitału zakładowego, a przewyźkę przeznacza się na inne cele, np. na silniejsze zamortyzowanie majątku nieruchomego i ruchomego, stanowiącego własność przedsiębiorstwa, albo na wyższe wynagrodzenie dla członków zarządu i u-rzędników towarzystwa, albo niekiedy na cele u-źytku ogólnego, — a jeżeli po tych wszystkich wypłatach pozostaje jeszcze swobodny fuudusz, to ten znowu rozdziela się pomiędzy spólników jako dodatkowa D,, zwana superdywidendą. Bywają wypadki, w których państwo interesowane jest w powstawaniu i eksploatowaniu pewnych przedsiębiorstw, np. kolejowych, wówczas kapitaliści, którzy lokują swoje kapitały w te przedsiębiorstwa, otrzymują od państwa poręczenie na minimalną D-ę np. 5°/₀> — jeżeli tedy przedsiębiorstwo nie przynosi zysku w takiej wysokości, aby można było wypłacić D-ę w stosunku 5% rocznie, to brakującą summę dopłaca państwo z o-bowiązku danej gwarancyi. D. jest tedy procentem od kapitału, lokowanego w spółkowem przedsiębiorstwie handlowem lub przemysłowem; tern jednak od właściwego procentu się różni, że nie

jest płacona wierzycielowi, ale współwłaścicielowi przedsiębiorstwa, i różnica ta pociąga za sobą ważne bonsekwencye. Posiadacz akcyi lub udziału, jako właściciel przedsiębiorstwa, na którego ryzyko jest ono prowadzonem, nie może żądać bezwarunkowej zapłaty D-y: nabywa do niej prawa tylko wówczas, jeżeli przedsiębiorstwo, którego jest spólnikiem, daje zysk, w przeciwnym razie nie może rościć pretensyi do D-y. Wysokość D-y nie jest stała: zależy od losu, jaki przedsiębiorstwo spotyka; jeżeli interesy idą pomyślnie, D. jest wysoką, przy niepowodzeniu—-nizką, albo jej wcale niema. Iuaczej z procentem: wierzyciel, który wypożycza jakiemu przedsiębiorstwu swój kapitał, ma bezwarunkowe prawo do odsetków, i to stale w umówionej wysokości; — dla niego obojętne są koleje losu, przez jakie przedsiębiorstwo przechodzi, zastrzeżony procent musi mu być wypłaconym, a w razie odmowy może być egzekwowany, bez względu na to, czy przedsiębiorstwo przynosi zyski lub straty. Jak w czasach pomyślnych, pny wielkich zyskach przedsiębiorstwa wierzyciel nie ma prawa żądać wyższych procentów, tak znowu z drugiej strony w czasach niepowodzeń, kiedy przedsiębiorstwo straty przynosi, nie ma on obowiązku przyjmować niższych, a tem mniej zupełnie ich się wyrzec. Wierzyciele mają zawsze pierwszeństwo przed spólnikami, czyli akcyonaryuszami, obligacye przed akcyami: pierwej winny być zapłacone procenty, a dopiero później D., i dla tego też obligacye, wydawane na powiększenie kapitału zakładowego lub obrotowego towarzystwa, noszą nazwę obligacyj pierwszeństwa (Prioritat). W zwykłym porządku rzeczy D. przewyższyć powinna panującą w kraju stopę procentową; lokowanie bowiem kapitału w przedsiębiorstwie handlowem lub przemysłowem połączone jest zawsze z większem lub muiej-szem ryzykiem, od którego wolni są kapitaliści, lokujący swoje fundusze w papierach procentowych, państwowych lub hypotecznych, na hypotekacb, w dobrych wekslach i t. p. Często jednak różnica pomiędzy zwykłą Btopą procentową a D-ą bywa niepomiernie wielka. W chwilach wielkiego rozwoju handlu i przemysłu, D. od akcyj rozmaitych przedsiębiorstw dochodzi do dziesiątek, a nawet setek procentu od kapitału zakładowego, — a natomiast w czasach zastoju, wojen, albo niepomyślnych konjunktur D-y redukują się do zera. Ta chwiejność D-y staje się źródłem spekulacyi. Jeżeli przy panującej w kraju stopie procentowej 5°/₀ akcye pewnego przedsiębiorstwa dają D-ę w stosunku ;10°/₀, wówczas kurs akcyj podnosi się ze 100 do 200, i posiadacze bogacą się. Następnie wszakże toż samo przedsiębiorstwo może przynosić tylko 2l/a°/o D-y, i wówczas kurs ich spada na 50 i staje się ruiną dla tych, którzy w pomyślnych czasach nabyli je po kursie 200. Nie-tylko rzeczywiście wypłacana D. wywołuje zwyżkę lub zniżkę kursu, ale i przewidywana w przyszłości D. ten sam skutek sprowadza. Otwiera to szerokie pole dla spekulantów i aferzystów do łudzenia publiczności nadziejami wygórowanie wy-

Józef K. P.

każda również z dwóch pułków.

Dyzunici, D i s u n i c i. Tak nazywano w Polsce wyznawców Kościoła Greckiego, którzy nie przystąpili do unii tegoż Kościoła z Rzymskim, dokonanej w Brześciu Litewskim roku 1596. Dawniej zaliczano ich, równie jak ewangelików, do rzędu dyssydentów (ob.). Ob. Nieunici.

Dyżur, jest to kolej w służbie wojskowej lub cywilnej, zostawania przez cały dzień, lub noc, przy zwierzchniku, kasie, archiwum, szpitalu i t. p.

sokich dywidend, albo do wywoływania popłochu pogłoskami o znacznych stratach, i nizkiej skutkiem tego D-e, lub nawet o zupełnem jej odmówieniu i na tej podstawie do podnoszenia, lub zniżania kursu akcyj.—Bywa jeszcze i goizej. Nieuczciwość zakłada towarzystwa akcyjne, bynajmniej nie w Celu prowadzenia jakiegokolwiek przedsiębiorstwa, ale jedynie w widokach korzystnego sprzedania akcyj, przedsiębiorstwo samo odgrywa tu podrzędną rolę, a na pierwszy plan występuje zysk na akoyach. Cel ten dopięty zostaje przez wydaielanie sztucznych dywidend. Wysokie D-y wypłaca się, nie z zysków, ale z kapitału, a niewtajemniczeni w te zakulisowe operacye, wyprowadzając wnioski o dochodach przedsiębiorstwa z wysokich dywidend, jakie towarzystwo wypłaca, nabywają jego akcye po wygórowanym kursie; założyciele zaś, pozbywszy się w ten sposób akcyj, na który oh majątki porobili, porzucają później przedsiębiorstwo, ogołocone z kapitałów, na łaskę opatrzności. Głośny krach wiedeński i wiele innych przesileń handlowo-przemysłowych miały źródło swoje w tego rodzaju niezdrowych i nieuczciwych spekulaoyacb. — Jak wszędzie, tak i tu, nadużycia wywołały reakcyę. Słynny krzewiciel wiejskich banków ludowyoh, Raiffeisen, celem uchronienia swoich instytucyj od zarazy spekulacyjnej, zabronił zupełnie wydzielania D-y: jest to druga ostateczność, która utrzymać się nie może; brak bowiem D-y uśpi przedsiębiorczość i usunie kapitały od handlu i przemysłu. Wysoka D. jest często usprawiedliwiona Wysokiem ryzykiem, i widzieliśmy, że samo państwo czuje się niekiedy zniewclonem występować na korzyść D-y, i z własnych funduszów uzupełniać nizkie zyski,—nadużycia zaś, jakie tutaj, tak samo jak wszędzie indziej, przytrafiać się mogą, prawo może zawsze ukrócić. Pośrednią drogę obrała świeżo wydana w Rossyi ustawa normalna dla instytucyj drobnego kredytu, która zakreśliła dla D-y pewne maxmum, a wszelką prze-wyżkę zysków przeznaczać nakazuje na cele użytku publicznego.

Dywilino, ob. Deulino.

Dywizya. Do czasów rewolucyi francuskiej w wojskach europejskich, samodzielność bojową, jaką nadaje połączenie trzech rodzajów broni, miewały tylko całe armie, wyprowadzane na wojnę. Dzielenie ich na części, któreby takąż samodzielność posiadały, było niemożliwe. Brak ten usunęli Francuzi w roku 1794, utworzywszy małe samodzielne jednostki organizacyjne, pod nazwą D-i. D-e takie składały się z dwóch półbrygad piecho-ty, brygady jazdy i dnóeh bateryj artylleryj: mogły więc działać samodzielnie, nawet z osobna wzięte. Z czasem, gdy armie Napoleona urosły do dwukroó i więcej tysięcy, D-e okazały się jednostkami zbyt szczupłemi i niedogodnemi, w stosunkach komenderującego armią z mnóstwem generałów D-i. Stąd wynikła potrzeba utworzenia korpusów, w których się łączyło kilka D-j piecho-ty, przy pewnej proporcyi jazdy i artylleryj. Takim sposobem powstały osobne D e piechoty i jazdy, która miewała zwykle przeznaczenie stratę-giczne dla osłony skupienia i marszów wojska. Obecnie liczy się w Rossyi piechoty: 3 D-e gwar* dyjskie, 4 grenadyerskie, z których jedna kaukaz-ka i 41 zwyczajnych — wszystkie w składzie: 2 brygad, 4 pułków, 16 batalionów piechoty. Jazdy zaś: 3 D-e gwardyjskie i 14 zwykłych liniowych, a obecnie podobno już 15. Te ostatnie składają się z 3 pułków dragonów i jednego kozackiego; a oprócz te-go 3 D e: 1-a, 13-ta i 18-ta kozaków Dońskich. Nadto znajduje się w wojsku rossyjshiem 99 batalionów piechoty rezerwowej, z których 7 brygad przedstawiają się dziś zupełoie gotowemi do sformowania w czasie wojny takiej samej liczby D-j; składają się bowiem każda z 4-oh pułków dwubataliono-wych; pozostałe 11 brygad obejmują tylko po 4 bataliony. W wojsku polskiem koronnem pierwszy podział na D-e wprowadzono d. 21 gr. 1776 r. D-j miało byó 4: Wielkopolska, Małopolska, Wołyńsko-podolska i Ukraińsko - bracławska. Nie dało się atoli sformować do Sejmu Czteroletniego ani całej D-i małopolskiej, która w roku 1789 składała się tylko z dwóch szwadronów, ani też na terryto-ryum Wołynia, Podola i Ukrainy utworzyć dwóch dywizyj. Był to zresztą podział terrytor/alny, który obejmował te wojska, które na wspomnianych terrytoryach rozkwaterowane były. Istotny podział na D-e datuje się dcpiero od r. 1789, D-j miało być 4 i każda z nich składała się z dwóch brygad kawaleryi Narodowej; pułków zaś jazdy lekkiej i regimentów pieszych miało być podług sytuacyi i potrzeby miejscowej. Później do D-j została przyłączoną i artyllerya i stały się one podobnemi do francuskich, z tą różnicą, że bronią podstawową była u nich jazda, zamiast piechoty, co właśnie czyniło je wadliwemi. W czasie królestwa kongresowego piechota składała się z dwóch D-j, z których każda obejmowała po 3 brygady, w składzie dwóch pułków. Kawalerya zaś miała dwie D-e, obejmujące po 2 brygady,

K. O.

Dzbanecznik, roślina, ob. Nepenthes des-tillatoria.

Dziad. Wyraz ten, który w rodzinie jest nazwą ojca matczynego lub ojcowskiego, ma jeszcze kilkorakie znaczenie, przedewszystkiem zaś: ze względu na to, że człek, mający wnuki, musi być już w wieku podeszłym, dziadem w mowie potocznej zwie się w ogóle człowiek stary, zniedo-łęźniały. Dalej znów, ponieważ śród pospólstwa ludzie wiekowi, jako już niezdolni do praoy, uważani za darmozjadów, za ciężar dla ubogiej zwłaszcza rodziny, często bywają źle w niej traktowani i poprostu poniewierani, a skutkiem tego, bądź dobrowolnie, bądź też z musu, idą, czy to pod kościół, czy pod figurę na rozdroże, aby u łudzi litościwych modlitwami zdobywać sobie chleb powszedni, a nieraz i rodzeństwo swoje nim żywić; stąd i żebracy zwą się także dziadami. Jednakże trzeba wiedzieć, że nie zawsze z nędzy i z musu Midzie starzy wychodzili na dziady; bywali między nimi i tacy, którzy czynili to z de-wocyi, ślubując dobrowolne ubóstwo i pokorę, albo w ten sposób pokutując za grzechy. I nie zawsze też tylko starcy szukali w tern rzemiośle sposobu do utrzymania życia; bardzo często i młodzi ludzie, dotknięci jakiemkolwiek kalectwem lub niemocą (jak np. niemota, ślepota, obłąkanie, choroba św. Walentego, utrata lub sparaliżowanie ręki czy nogi, wrzody i rany nieuleczalne i t. p.), zaciągali się w ich szeregi. — J. I. Kraszewski w swej powieści p. t. „Mistrz Twardowski¹” poświęcił dość obszerny epizod żebrakom, czyli dziadom i babom w dawnej Polsce, w którym szczegółowo opisał wszelkie ich kategorye, ich zwyczaje i obyczaje, oraz cechy zewnętrzne, za nim też tu pójdziemy. — Dziady, żebracy stanowili u nas, jak wszędzie, od najdawniejszych czasów, klasę osobną, obyczajami, zajęciem, uprawą umysłową, fizyognomią swoją od innych wielce różną. Oni niejako pośredniozyli między ludem a duchowieństwem, jeszcze bardziej między ludem a klechą. Od klechy do dzwonnika, od dzwonnika do dziada z kruchty, było przejście tylko nieznaczne. Żebracy Btanowili niejako ostatni poziomy szczebel sług kościelnych, byli ludu lekarzami, doradzcami, swatami, kumami; od kolebki do mogiły, dziad i baba, co chwila potrzebni byli chłopu. Baba przyjmowała dziecię, gdy się narodziło, baba obmywała zziębła ciało starca, gdy umarł, kładła go w trumnę i śpiewała nad nim wigilie. Strój dziada bywał rozmaity, najpospoliciej jak najnędzniejszy łachman go okrywał, płaszcz łatany, umyślnie odarty. Dodatkiem do tego bywały Bzozudła, bies agi czyli sakwy, kał-wica, czyli pudło zgięte, noszono ua plecach, kij czyli- kosztur w ręku, często, dla obrony przed psami, skórą jeża obwinięty na końcu, lub długi, przysłowiowy bicz dziadowski. W niektórych wszakże stronach, jak np. na Podolu, na Ukrainie, można nieraz oglądać dziadów zupełnie przyzwoicie, a nawet dostatnio odzianych, w porządnych świtkach, w butach juchtowyoh z długiemi cholewami i w wysokich czapkach baranich, zwłaszcza pomiędzy lirnikami. Przyzwoicie też przy-odziewali się, bądź to udający pielgrzymów, bądź istotnie pielgrzymujący z Polski do Rzymu: nosili oni ciemne szerokie płaszcze, tłomoczki skórzane na plecach, kapelusze ze sznurkami; u pasa mieli wiszące paciorki różańcowe, czaszę miedzianą do Czerpania wody, a w ręku wysoką laskę pielgrzymią. Ci stanowili arystokraeyę dziadowską, i cieszyli się wielkiem powodzeniem u ludu, zwłaszcza tacy, którzy istotnie byli w Rzymie, albo, co większa, w Ziemi Świętej, i powrócili stamtąd z wielkim zbiorem świętyoh pamiątek, oraz legend cudownych obok najdziwniejszych powieści o tru-

Encjkl Fowiz lluitr Ze»z 137 X 18 ty

dach i przygodach swojej pielgrzymki. Niektórzy też chodzili ze skarbonką, kwestując na kościoły lub na szpitale. Baby i dziady, po dwoje lub troje, włóczyli się nieustannie z odpustu na odpust, z jarmarku na jarmark; rzadko razem szli w większej liczbie, gdyż sami by sobie przez to szkodzili. Ślepy ze swoim przewodnikiem, głuchym lub chromym, dziad z babą przyjaciółką, chodzili, dzieląc się jałmużną zebraną, niekiedy się kłócąc i bijąc o nią. Na odpustach tłumy ich niezliczone zasiadały cmentarze kościelne, śpiewając, wykrzykując, ukazując rany ohydne, bardzo często sprowadzone ziołami jątrzącemi albo maściami, ofiarując świeozki, medaliki, różańce i obrazki na przedaż, albo też różne leki, udając kaźń bożą, obłąkanie, paraliż i t. p. Dzień zaduszny, jak jest dzisiaj, tak był i zdawna, dniem najuroczystszym w roku dla dziadów, bo w nim najsutszą odbierali jałmużnę za dusze zmarłych. To też w dniu tym mieli oni jakoby wyprawiać sobie składkowy bal dziadowski, na którym się rozpasywali na wszelkie zbytki. W Polsce najsławniejsze stekiem żebraków miejsca były: Częstochowa, Nowa Kal-warya, św. Krzyż na Łysej Górze, Leżajsk, Sta-szówka, Szczepanów, Gniezno na św. Wojciech, Pilzno na św. Jan, Rzeszów podczas jarmarku, Jarosław na N. Pannę Zielną, Przeczyca na św. Michał i t. d. Najpoetyczniejszą postacią wpośród dziadów był, szczególniej na Ukrainie i na Rusi Czerwonej, dziad ślepy, lirnik, kobzarz, chodzący po wsiach i po dworach, albo też siadujący pod kościołami i figurami przydrożnemi i śpiewający przy wtórze swego instrumentu pieści nabożne, lub dumy narodowe. Żebranina tego rodzaju była tak dobrym Chlebem, iż, jak wieś<$ niesie, zazwyczaj syn po ojcu lirę dziedziczył, a z nią też i ślepotę, umyślnie zadawaną w dzieciństwie. Naturalnie, że na dziada tego rodzaju trzeba się było kształcić, uczyć się gry na lirze i pieśni; chociaż i zwyczajni żebracy musieli też się ćwiczyć w swojem rzemiośle, aby umieć nie tylko rozmaite modlitwy, litanie i śpiewy, ale także formuły odpowiednie do błagania litości. Dziadowie wogólności w dawnych czasach, nie tylko śród ludu pobożnego, ale także w klasach zamożnych, doznawali względów nie małych. W wieku XV i XVI panowie i biskupi nieraz wydawali uczty dla dziadów; nieraz także wzywano ich do podawania dziecka pańskiego do chrztu, w przekonaniu, że to szczęście na nie sprowadzi; z pośród nich też i za dni naszych dwunastu najwy-brańszyin biskup umywa nogi w Wielki Czwartek i hojnie ich przy tern obdarza. Wogólności jednakże klasa włóczących się dziadów była stekiem ludzi rozwiązłych, szkodliwych i niebezpiecznych: zdarzali się między nimi już nie tylko złodzieje, rabusie, podpalacze, lecz nawet truciciele i zbóje. Mieli też do porozumiewania się z sobą w przedsięwzięciach zbrodniczych oddzielny i właściwy swój język, o którym wspominają dawni pisarze nasi; składał się on po większej części z wyrazów pospolitych z przekręconem tylko znaczeniem, lecz miał także i swoje własne, ukute przez nich

70

J. K.

samych. Dziadowie w różnych okolicach tworzyli rodzaj stowarzyszeń, niejako cechów, które obierały sobie pewne dzielnice miasta, lub jakieś wioski, czy parafie, gdzie przywłaszczali sobie jak gdyby monopol żebracki. Jest też podanie, że o-bierali sobie króla dziadów, co Józefowi Dziembowskiemu posłużyło za temat do powieści pod tym tytułem.    *

Dziad, Dydko, właściwie po ukraińsku did, d i d o=idziad, d i d k o—dziadek, u Słowian ruskich, szczególnie na Ukrainie, u Bojków i Hucułów gra rolę ducha domowego, zwanego także Did uch (ob.). Lud wyobraża go sobie jako małego, chudego, kudłatego staruszka, mieszkającego za piecem, lub pod dachem chaty, albo też włóczącego się nocami po wsi i zaczepiającego przechodniów. Jest to ta sama postać mityczna, którą Wielkorusini nazywają Domowym, albo Dziadkiem domowym, Czesi Hospodarzyczkiem, Polacy Iskrzyckim, Piecuchem i t. d. Sama już nazwa wskazuje, że Dydko był poczytywany za ducha przodków, penata, opiekuna rodu, praszczura, za pierwotne bóstwo każdej rodziny. U nas już słabem tylko echem przeddziejowa ta postać się odzywa. Pod Kielcami, w pieczarze góry Ka dzielni, przemieszkiwał duch górniczy, zwany D y-dek („Zbiór wiadora. antrop." II, 221; IX, 56). Na Kociewiu straszą dzieci Dedkiem, jak gdzieindziej Bubakiem albo Bobem (Pobłocki „Słownik kaszub.¹* 150). Na Podgórzu przekręcono nazwę D. na I d k o w pieśni pasterskiej: „Hola jeno, hola, malowane Idko!“, a B. Gustawicz, który ją napisał, dodaje objaśnienie, że Idko znaczy „stra-szek jakiś, czyli dyabeł, którego piorun zabić nie moźeu („Zbiór wiadom. antrop.* V, 114). W Ciiełm-skiem znają grę, zwaną, dydkiem: kobiety tworzą koło, wykrzykując „dydko, dydko!“ (Kolberg „Chełm.** I, 129). W Poznańskiem zmieszano D. z Dydakiem, bohaterem bajki, który „siedem lat dytkał (ssał) pierś** (Kolberg „Pozn.* VI, 94). Powtarzałby też wszyscy frazes „Dydko na słomianych nogach*, nie wiedząc, co znaczy. Widać z tego wszystkiego, że u nas Dziad mityczny, z ukraińska przechrzczony na Dydka, prawie wyszedł z pamięci ludu, zostawiając po sobie mocno zatarte ślady. Więcej szczegółów o D-u znajduje się u Afanasiewa (patrz spis rzeczy pod wyrazami Df iad i t. p.); Mńchal „Nakres slovans. I ajeshm* 89—98; „Czasopismo muzeum czes.“ (r. 1889 i 1841); Nowosielski „Lud Ukraiński” II, 42, 79).

Dziaduski (według niektórych D z i d u s k i) J a n, herbu Jelsta, biskup przemyski, z czasów Jagiellońskich (f 1559), był synem Stanisława, starosty krakowskiego. Nauki odbył w Akademii Krakowskiej, następnie, za .pontyfikatu Klemensa VII, jeździł do Rzymu i tam żywy brał udział w-sprawach Kościoła; powróciwszy, był jakiś czas na dworze Zygmunta I, pracując w jego kaneelaryi; w r. 1540 widzimy go arcbidyakonem kujawskim i sekretarzem królestwa; w 1542 biskupem chełmskim, w 1545 — przemyskim. Rządy jego przypadły na najsmutniejszą epokę kościoła Polskiego, który straszliwie podkopywała reformacya, a niszczącą swą siłę gwałtowniej, niż gdzieindziej, rozwinęła w Ziemi Przemyskiej. Miał więo D., żarliwy obrońca wiary katolickiej, wiele pracy ciężkiej niezmiernie, wiele do zniesienia trosk, kłopotów, napaści i upokorzeń, a najwięcej z powodu Orzechowskiego, który był pod jego jurysdyk-cyą, jako kanonik katedralny przemyski. Kiedy ten bowiem, dopuszczając się nieustannie różnych wykroczeń dyscyplinarnych, lekceważeniem swego stanu i życiem w konkubinacie z Anną Zaparianką, Kościół obrażał, a przytem szerzył zdania przeciwne religii katolickiej, w końcu zaś ogłosił potajemnie dziełko uszczypliwe o bezżeństwie księży; D., zniewolony skargą duchowieństwa, wydał pozew przeciw nowemu reformatorowi, pod d. 5 czerwca 1547 r., aby się d. 17 t. m. przed sąd jego stawił. Zanim jednak urzędowa cytaoya wydaną została, D., chcąc tak rzecz ułożyć, iżby danemu zgorszeniu ekspiacja się stała, ale zarazem, aby Orzechowski wskutek kondemnaty do gorszących i zapalczywszych kroków pobudzonym nie został, zawezwał go do siebie na rozmowę prywatną i wymógł na nim, aby nie tylko przed sąd jego się stawił, ale i odwołanie ogłoszonych przez siebie błędów uczynił. Stosownie więc do tego układu, stanął Orzechowski w terminie oznaczonym przed sądem i gdy oskarżyciel urzędowy wniósł przeciwko niemu skargę i postawił świadków,—on w odpowiedzi oświadczył naprzód, że chce statecznie trwać w wierze rzymsko-katolickiej i na dowód składa konkluzje z własnym podpisem, ściśle według nauki tego kościoła ułożone. Co zaś do dziełka o bezżeństwie, tłómaczył się, że je tylko „dla krzesania swojego dowcipu* napisał, nie mając zamiaru go ogłaszać, i że to Kromer, któremu do Krakowa rękopis posłał, czy ktoś inny, z rąk Kromera dostawszy, samowolnie je rozpowszechnił. Na to wszystko ofiarował przysięgę i potem ją wykonał. Powolność ta ucieszyła D-go, który pragnął tak wielki talent dla Kościoła zachować i dlatego, postępując w myśl ustaw kanonicznych, skazał go tylko na krótką pokutę, zawiesił na pewien czas, ad arbitrium suum, od kazań i innych obowiązków kapłańskich, a książkę jego Bpa-lid rozkazał; niezadługo jednakże zdjął suspensę i pozwolił mu miewać kazania i wypełniać obrządki religijne, tak w katedrze, jak i we własnych kościołach parafialnych, a co większa, w sierpniu tegoż 1547 r. na synodzie dyecezalnym powierzył mu ^ważny urząd oficyała swego. Niedługo wszakże Orzechowski wytrwał na dobrej drodze. Zakochawszy się w jednej z panien na dworze Piotra Kmity, Zofii Straszównie, postanowił s nią się ożenić, a chcąc do tego sobie drogę ułatwić przez przygotowanie opinii publicznej, ogłosił obronę plebana cbrzczonowskiego, Walentego, który był już przed nim złamał celibat, potem zaś na sejmiku w Sądowej Wiszni, w końcu r. 1549 lub na początku 1550, na którym znajdował się D., wystąpił z całą gwałtownością przeciw tyranii, która, zabraniając księżom związków małżeńskich, wtrąca ich w przepaść występku, po csem oświadczył, że dla przykładu wszystkich sam się ożeni; a kiedy D., zdumiony tern zuchwalstwem, które w sejmikujących ogólną approbacyę znalazło, zapytał go. czy w istocie myśli to czynić, odpowiedział mu, że lada dzień spełni swój zamiar. Wtedy biskup zagroził mu, że w takim razie nie będzie go cierpiał w swej dyecezyi, ozem taką burzę wśród sejmikujących wywołał, iż zmieszany i oburzony zaraz sejmik opuścił, powróciwszy zaś do Przemyśla ogłosił dekret, zabraniający Orzechowskiemu sprawować obrzędy św. i miewać kazania, a grożący, źe jeśli postępowania swego nie zmieni, lub małżeństwo zapowiedziane zawrze, to, uznając je z góry za nieważne, co do niego samego, z opuszczeniem trzechkrotnego wołania, za pierwszym pozwem, stanie nań, czy nie stanie, od kapłaństwa, od urzędów duchownych i od czci go odsądzi, z dyecezyi wywoła i dziedziczne dobra jego zagarnie. Gdy dekret ten doszedł do szlachty sejmikującej jeBzcze w Wiszni, okropna tam wrzawa powstała, a szczególniej z powodu greźby odsądzenia od czci szlachcica i kapłana. To też deputaoi dostali polecenie, aby wnieśli na sejm koronny sprawę Orzechowskiego i nie dopuścili, iżby szlachcic polski z powodu małżeństwa na czci miał być karany. Sejm piotrkowski r. 1550, na który i Orzechowski przybył i, lubo nie był posłem, dzięki protekcyi możnych swoich przyjaciół, niewidzianym dotąd w Polsce przykładem, pozwolenie zabrania głosu od króla otrzymał, sprowadził na biskupa bardzo wiele przykrości; licznym już wtedy bowiem odstępcom od kościoła sprawa Orzechowskiego była tylko pretekstem do zniesienia jurysdykcyi duchownej, i w tym też duchu na sejmie przemawiali. Gdy wszakże Orzechowski w głosie swoim upraszał króla, aby swoim wyrokiem dekret biskupa, przeciw niemu wydany, miłościwie znieść raczył, to król, uważając rzecz taką za przewyższającą jego kompeten-cyę, pod pozorem, źe tak tę sprawę, jak i inne, przeciw sądom duchownym wniesione, Bkargi, chce zasadniczo rozstrzygnąć, odłożył wszystko razem na czas późniejszy, dla lepszego jakoby rozpatrzenia. Biskupi jednak, bojąc się, aby Zygmunt August nie uległ pod naciskiem nieprzyjaciół kościoła, postanowili nieszczęsną sprawę z Orzechowskim pokojowo załatwić, i po różnych mitręgach zakończyło się na tern, źe Jan Tarnowski i Piotr Kmita, udawszy się do Samuela, biskupa krakowskiego, i zaprosiwszy także D-go oraz zawezwawszy Orzechowskiego, doprowadzili do tego, źe Orzechowski przyrzekł, iż nie wprzód pojmie żonę, aż mu Ojciec święty pozwoli. Sprawa więc ta, lubo ostatecznie nierozstrzygnięta, przynajmniej na czas jakiś zażegnana została. Czas to wszakże był bardzo krótki. Poduszczony przez Marcina Zborowskiego i Andrzeja Górkę, Orzechowski, nie o-glądając się na papieża, gdy mu Piotr Kmita, uległszy prośbie biskupów, odmówił stanowczo Straszówny, oświadczył się o rękę szesnastoletniej Magdaleny Chełmskiej, i przy protekcyi Mikołaja Czarnego Radziwiłła, Górki i Zborowskiego przyjęty został. Potem udał się do Przemyśia, zwołał krewnych i przyjaciół, i wyzuł eię ze wszystkich swych godności kościelnych, następnie zaś namówiwszy przyjaciela swojego, księdza Krowie-kiego, aby przyśpieszył dawno zamierzone przez się małżeństwo, i wyprawiwszy mu w domu własnym świetne wesele, śmielej już wkroczył na utartą przez poprzedników drogę i w same zapusty roku 1551, w Lścinie pod Jędrzejowem, w Ziemi Krakowskiej, u stryja panny młodej, z wielkim przepychem odbył gody weselne. D. nie mógł byó obojętnym na tak jawne a zuchwałe pogwałcenie praw i zasad Kościoła, a choć się był zawahał zrazu, dowiedziawszy się o powszechnem prawie uznaniu, jakie postępek Orzechowskiego znalazł u magnatów i szlachty, a nawet u niektórych duchownych; to jednak, pobudzony namowami prawowiernego kleru i kapituły, sapozw&ł go przed sąd swój z terminem trzydniowym, i po różnych burzliwych zajściach, d. 8 kwietnia r. 1551 wydał wyrok zaoczny, którym małżeństwo jego uznał za nieważne, a jego samego skazał na utratę czci, majątku i na wygnanie z dyecezyi. Naturalnie, że Orzechowski wyrokowi temu poddać się nie chciał, protestując przeciw niemu słowem i pismem i obstając przy swojej niewinności, a skarżąc się na prześladowanie ze strony biskupa, na którego dekret postanowił był wnieść apellacyę do synodu, mającego się w r. 1552 odbyć w Piotrkowie. D. na ten synod nie przybył, czy to, źe się istotnie rozchorował wskutek ostatnich zajść z Orzechowskim, czy, że miał żal do prymasa, który go na sejmie r. 1550 małodusznie opuścił, czy wreszcie nie chcąc się wystawiać na nowe nieprzyjemności z powodu apellacyi Orzechowskiego, którego sprawa już tak donośny wpływ wywarła na całe położenie Kościoła polskiego, iż skutki jej nie mogły nie odbić się i na obradach synodalnych. Orzechowski, pomimo swojej zapowiedzi, również się w Piotrkowie nie stawił; przysłał jedynie skargę na biskupa przez posła, który wszakże ani słuchanym, ani uawet przyjętym nie był. Co zaś do wyroku D-ego na Orzechowskiego, ten nie tylko z pochwałą dla gorliwości biskupa potwierdzony został, ale nadto postanowiono całą rzecz donieść królowi z prośbą o polecenie, aby ów wyrok wykonany został. Król wskutek listu prymasa zaraz polecił Kmicie, jako staroście przemyskiemu, aby wyrok wykonał, a ten bezzwłocznie zawiadomił o tern Orzechowskiego, dodając, że już egzckucyę zarządził; lecz gdy delinkwent napisał do niego list pełny pokory i pochlebstwa, odwołując się do jego sprawiedliwości, zmiękł powoli, i mimo nalegania, tak Dziaduskiego, jak i innych biskupów, zwlekł tę sprawę aż do sejmu 1552 r. Na sejmie tym biskupi, z wyjątkiem jedynie Dro-hojowskiego, który już oddawna trzymał z heretykami, stawali się przedmiotem coraz to większej nienawiści, coraz gwałtowniejszych napaści. Kasztelan Tarnowski, kiedy doń D. udał się z powitaniem, przyjął go najhaniebniej, ofuknąwszy zaraz na wstępie, że ludziom wolnym wolność, uczciwym cześć, szlachetnie urodzonym ich przywileje chciał odbierać i więcej sobie pozwalał, niżby równemu z równymi przystawało. Co gorsza, gdy biskup, do żywego tern dotknięty, udał się do pry-

tylko dawniej synod piotrkowski, ale i świeżo (28 stycznia 1552) Ojoieo Święty w liście do biskupów potwierdził i pochwalił. — W późniejszych czasach D. występuje jeszcze w protestacyi biskupów przeciwko uchwałom sejmu z r. 1555 na korzyść protestantów. Potem spotykamy go na synodzie, zwołanym przez nuncjusza Lipomaua do Łowicza we wrześniu r. 1557. Na synodzie tym D., który zastępował nieobecnego arcyb. lwowskiego, niespodzianie otrzymał niejakie zadośćuczynienie za wszystko, co ucierpiał w sprawie Orzechowskiego; kiedy bowiem kilku biskupów prosiło nuncyusaa o dyspensę dla niego, aby jako ksiądz mógł żyć w waż-nem małżeństwie, ten odpowiedział, iż nie ma na to władzy, a choćby ją miał, toby tego nie uczynił, gdyż uważa postępek Orzechowskiego za wielkie zgorszenie dla duchowieństwa; zapytał zaś biskupów, jak mogli go na sejmie 1652 r. od winy i od cenzur uwolnić, kiedy nawet władzy do tego nie mieli?— Z ostatnich lat życia Dziaduskiego wybitniejszych faktów nie naamy. Zmarł w Przemyślu r, 1559, i tam, w katedrze swojej, ma nagrobek. Pisarze współcześni, pod wpływem reformacyi, w czarnych kolorach malowali jego charakter. Stanisław Górski zwie go mnichem odludnym, dzikim i niestworzonym dla dzisiejszego wieku; .inni obwiniają go o zbyteczną surowość i nieszanowanie praw szła- & checkich; lecz nawet Górski nie ubliża j8go czystości religijnej, a Orzechowski, pomimo tak oiężkich nim zatargów, przyznaje mu wielką pobożność i naukę. Gorszył i oburzał swą żarliwością, źle bowiem odbijała ona od usposobienia innych dostojników Kościoła, którzy, jak pisze Łukaszewicz w „Dziejach kościoła wyznania helweokiego w Pol-sceu, odzież tylko biskupią nosili.—„Dzieje Reformacyi w Polsceu ks. J. Bukowskiego.    *

Dziady, „najpiękniejsze święto, bo święto pamiątek⁴*, jak mówi Mickiewicz, po naszemu Zaduszki, po białorusku dziady, skąd Mickiewicz wziął nazwę dla sławnego utworu swojego i tą drogą ją u nas upowszechnił. Szczegóły, dotyczące odwiecznej wiary w istnienie dusz przodków po śmierci i poczuwania się do obowiązku czczenia ich przez potomków, znajdzie czytelnik pod wyrazem: Nieśmiertelność i Zaduszki. Tutaj nadmienimy tylko o zwyczajach białoruskich. W którąkolwiek niedzielę przed dniem zadusznym, napiekłszy mięsa i pieczywa, wieśniacy jadą na mszę zakupioną; część jadła rozdają ubogim, a resztę, po powrocie do domu, rozstawiają na stole; gospodarz zapala gromnicę, mówi Anioł Pański, podaje ją z rąk do rąk wszystkim siedzącym za stołem, powtarzając to za każdem wymienieniem zmarłego krewnego słowami: „Za duszę N.**, poczem jedzą i piją. Dawniej resztę jedzenia rozstawiano na oknach dla dusz w nocy przylatujących; obecnie pozostałe pokarmy zostawiają na noc na stole.

W niektórych okolicach przez całą mszę trzymają w ręku palące się „knociki* (cieniutkie świeczki woskowe), których biorą tyle, ilu zmarłych pamięć obchodzą. Gdzieindziej znowu, podczas wieczerzy, po zjedzeniu jednej łyżki strawy drugą kładą na stół, jako odarę, a robiąc chleb na „dzień dziado-

masa, gdzie byli i inni biskupi, znalazł ich nadspodziewanie źle ku sobie usposobionych, i kiedy Bię zaczął uskarżać na Tarnowskiego i dodał, że za wszystkich on cierpieć musi, arcybiskup (jak pisze Orzechowski) miał odrzec: „ty za nas cierpisz? izali my raczej za siebie nie cierpimy; skądże bowiem pochodzą te wszystkie przeciwko nam napaści i wystąpienia?“—Orzechowski, dowiedziawszy się, w jakich opałach znajdują się biskupi, obesłał ich naprzód listem, skarżącym D-ego i grożącym, że ich postępowanie może go zmusić do odłączenia się od Kościoła i przejścia do jego nieprzyjaciół. Potem, pod osłoną czterech braci Herburtów i wielu szlachty, wybrał się do Piotrkowa, lecz po drodze zatrzymawszy się w zamku ciotecznego brata swojego, biskupa kujawskiego, Drohojowskiego, napisał do niego do Piotrkowa, zawiadamiając go o swem przybyciu i prosząc o opiekę wobec innych biskupów. Drohojowski, korzystając z tego wzburzenia, jakie na wieść o zbliżaniu się Orzechowskiego przeciwko duchowieństwu wpośród szlachty powstało, przełożył prymasowi, aby biskupi, uprzedzając jego przybycie i skutki, jakie ono wywołać może, sami go raczej na prywatną rozmowę zawezwali. Arcybiskup pochwalił roztropną jego radę i polecił mu, aby z największą grzecznością przyzwał krewnego swego. Pomijając szczegółowy i za długi przebieg tej sprawy, która właściwie do artykułu o Orzechowskim należy, tyle tylko powiemy, że skończyło się na tem, iż za po- z radą Jakóba Zebrzydowskiego oraz za wpływem Kmity, biskupi postanowili pojednać się z Orzechowskim i polecili Drohojowskiemu, aby go sprowadził na zgromadzenie duchownych. Na zgromadzeniu tem, gdy dano głos Orzechowskiemu, rozpoczął on od oświadczenia swojej wierności i przywiązania do Stolicy Apostolskiej, a potem złożył szczegółowe wyznanie wiary, w którem swe przekonania katolickie dobitnie skreśli i utwierdził. Zebrzydowski bardzo gorąco za ułaskawieniem przemawiał, a gdy D., na zapytanie jego, co miał za przyczynę do tak surowego wyroku, odpowiedział, iż nic, jak tylko to, że żonę pojął, rzekł na to Zebrzydowski, iż żonę pojąć kapłanowi jest wprawdzie grzech i wina, ale nie jest jeszcze kacerstwem. Ostatecznie więc postanowili biskupi zdjąć z niego wyrok i uwolnić od kar tak kościelnych, jak świeckich. Kiedy więc nazajutrz stanął Orzechowski przed zgromadzeniem ducbownem, Zebrzydowski w pięknych a pełnych łaskawości słowach oznajmił mu postanowienie arcybiskupa i biskupów; dodał wszelakoź, że najwyższe rozeznanie w tej sprawie należy do papieża, przeto daje mu się na to rok czasu, aby postarał się o załatwienie jej w Stolicy Apostolskiej. Orzechowski, podziękowawszy w najszczerszych słowach arcybiskupowi i biskupom za otrzymane od nich dobrodziejstwo, zwrócił się ku D-emu, aby go za uczynioną mu obrazę przeprosić; ale ten stał smutny, z głową zwieszoną i nic na pokorną jego mowę nie odpowiedział, czując się snąć pokrzywdzonym, że winowajca tryumfował, gdy on, który bronił praw Kościoła i sprawiedliwości, wyrzutami i o-skarźeniami był osypany, mimo, że wyrok jego nie

S. D.

And. S.

And. S.

wy*, gospodyni kładzie jedną, kupkę rozczyny przy piecu, drugą pod stołem; nikomu n⁵e wolno ich dotykać.—W Polsce przedchrześciańskie święto dziadów czyli przodków utonęło w obchodzie kościelnym; ślad jego pozostał w zwyczaju pieczenia bułeczek w dzień zaduszny, zwanych tatarozu* cbami, perebuszkami, peretyczkami dla dziadów, t. j. żebraków; otóż mniemać wolno, źe nie dla dziadów w znaczeniu żebraków, lecz dla pradziadów ji dawniej przeznaczano.—Patrz Chautury, oraz „Wędrowiec" 1891, nr. 44 „Pamięć o zmarłych⁴¹ i „G. Lub.* 1893, nr. 230 „Zaduszki*.J- K* Dziady (w botanice), ob. Jeżyn a.

Dziakła V. Dziakło.’ Powinność pierwotnie dawania tylko siana dla W-go księcia Litewskiego, a potem i różnych osypów. To, co nazywało się w Polsce „pomocne*, które Henryk Brodaty, opiekun Bolesława Wstydliwego, zniósł, nazywano na Litwie Dziakła. W tomie VIII metryki litewskiej widzimy przywilej uwolnienia od dziakli. s- L, Działanie—najogólniejsza nazwa procesów (połączeń) stanowiących przedmiot matematyki. Nazwa ta stosuje się zarówno do dziedzin wielkości, jak i liczb. Istnieją formalne teorye działań, uwydatniające związki ogólne, niezależne od istoty form działaniom poddawanych. Teorye takie zawdzięczamy H. Grassmannowi, Hanke!owi i Dedekindowi. Teoryę działań, w zastosowaniu zwłaszcza do liczb, podał także Helmholtz (Patrz „Pojęcia i metody matematyki" S. Dicksteina, Warszawa 1891). Do zasadniczych działań arytmetycznych należą: dodawanie (ob.), odwrotne względem niego odejmowanie (ob.); dalej mnożenie (ob.) i odwrotne względem niego dzielenie (ob.). Dalej następują: potęgowanie (ob.), czyli podnoszenie do potęg i ich odwrotności: pierwiastkowanie (ob.) czyli wyciąganie pierwiastków, oraz logarytmowa-n i e (ob.). Pierwsze cztery działania zalicza się zwykle do działań elementarnych. Po za działaniami zasadniczemi istnieją klasy działań, należących do wyższych części matematyki; pomiędzy niemi szczególną ważność mają: różniczkowanie (ob.) i całkowanie (ob.j. Wą to działania natury „przestępnej”, oparte na pojęciu „granicy* (ob.) lub „ilości nieskończenie małychu (ob.). Rozważanie działań zasadniczych i ich odwrotności doprowadza do rozszerzenia pierwotnego pojęcia „liczby” (ob.), t. j. prowadzi do liczb ułamkowych, ujemnych, niewymiernych, urojonych i t. d. Działania nad temi nowemi liczbami ulegają ogólnym prawom działań na mocy pewnej zasady zachowania („Perma-nenz-Princip" Hinkela), mająóej doniosłość metodologiczną w badaniach matematycznych. Oczywiście, teorya działań nad nowemi rodzajami liczb musi być za każdym razem ściśle uzasadnioną w ten sposób, aby nie prowadziła do sprzeczności i obejmowała w sobie prawa działań, odnoszące s ę do dziedziny pierwotnej. Do badań matematycznych wprowadzili H. Grassmann, Hamilton i inni jeszcze wyższe gatunki liczb, które się buduje z więcej niż dwu jednostek zasadniczych. Teorya tych liczb i działań nad niemi jest przedmiotem ogólnej nauki rozciągłości, stworzonej przez

Grassmanna, oraz nauki kwaternionów, stworzonej przez Hamiltona, Stosowanie działań arytmetycznych do wielkości (fizycznych) opiera się na pewnych założeniach, których rozbiorem zajmował się Helmholtz. Teorya wielkości i działań nad niemi jest w ostatnich czasach przedmiotem starannych badań (np. R. Betazzi, Peano i t. d.) i ma wielką donioEłość w sprawie stosowania matematyki do badań fizycznych. Wreszcie teorya działań pozostaje, w związku z teoryą „grup“, stanowiących jedną z podstawowych gałęzi matematyki nowoczesnej.

Działanie, w fizyce działanie i oddziaływanie, akcya i reakcya, ob. Oddziaływanie.

Działdówka, niem. Soldau, nazwa górnej części rzeki Wkiy. D. powstaje w pruskiej prowincyi Prus Wschodnich, powiecie Niborskim (Neidenburg), z połączenia dwóch strumieni: Skotawy i Nidy; Skotawa ma źródła w jeziorze Kownackiem (Kow-natken See), Nida zaś w pobliżu tegoż jeziora, w bagniskach, na wschodniej stronie położonych. Obie te rzeki łączą się w podmokłych łąkach po wyżej miasta Działdowa i dają początek D ce. Wkrótce potem D. na przestrzeni kilkunastu kilometrów oddziela Prusy od król. Polskiego i wchodzi następnie do gubernii Płockiej, w ókolicy Zielu-nia, gdzie przybiera nazwę W kry (ob.).

Działdowo, Działdów, niem. Soldau, miasto w pruskiej prowiucyi Prus Wschodnich, regen-cyi Królewieckiej, powiecie Niborskim (Neidenburg), nad Działdówką, w okolicy błotnistej; jest stacyą dr. żel. Warszawa - Mława - Malborg; liczy przeszło 3 600 mców. Był tu pierwotnie zamek krzyżacki, około którego powstała później osada, zamieniona w 1349 r. na miasto. W r. 1409 palą je Litwini; po grunwaldzkiem zwycięstwie Jagiełły dostaje się Ziemowitowi, ks. mazowieckiemu, potem odebrali je krzyżacy; wszakże w r. 1454, kiedy całe Prusy połączyły się z Polską, mieszkańcy wypędzili krzyżaków i oddali się Koronie. Podczas wojny szwedzki* j Karol Gustaw miał tu główną kwaterę. W XVIII w. miasto ulega dwukrotnie klęsce pożaru. W r. 1806 Prusacy pod Lestocque’m doznali porażki od Francuzów pod Neyem. Dawny kościół katolicki oddany został w czasie reformacyi luteranom, którzy go dotąd posiadają; katolicy mają swój kościół, pod wezwaniem S. Wojciecha, dopiero od r. 1862. Dawny zamek dość dobrze zachowany. W pobliżu źródła wody mineralnej żelaznej. — Por. „81. Geograf.*.

Działka (po łacinie S e p u 1 a), w botanice oznacza jeden listek zewnętrznego okrycia kwiatu, który nosi nazwę kielicha (ob.), od liczby zaś tych listków, kielich się nazywa dwu,-trzy,-cztero, - pięcio lub wielo - działkowym; gdy zaś listki owe są zrosłe, wtsdy kielich jest jedno-działkowym i może mieć ząbek, czyli kraj, kilko-zębny, kilko-wrębny, lub kilko - dzielny, a kształt rurkowy, dzwonkowy, dzbauuszkowaty, lub wargowy. R

Działo. Działa obecnie używane bywają dwóch rodzajów. Jedne, przeznaczone do wydawania strzałów pod muiejszemi kątami podniesienia, czyli

zmniejsza się nieco ku wylotowiy.a to dla nadania pociskowi większej szybkości obrotów. Żłobki idą, patrząc z tyłu, od lewego na prawo, wskutek czego i sam pocisk podczas lotu zbacza nieco od płaszczyzny pionowej, przechodzącej przez oś kanałn armaty, w prawą stronę. Komorę nabojową zamyka się za pomocą klina, wchodzącego z boku w otwór klinowy (fig. 150). Otwór ten, abcd, ma płaszczyznę AG. obróconą do komory nabojowej, Noszą też armaty prostopadłą do osi kanału armaty, tylna zaś jego powierzchnia, cdef, jest walcowatą i pochyłą do po-go swego przeznaczenia; używane do działania ' przedniej, tak, że szerokość otworu klinowego w polu nazywają się poloWemi, przeznaczone do AD większą jest od szerokości klina BD i CF, oblężeń i obrony fortec—oblężuiczemi i wałowe- skutkiem czego pomiędzy ścięciem poprzeczni i, nareszcie do użycia na okrętach—morskie mi, nem otworu komorowego i płaszczyzną prze-Tu będą opisane działa połowę, z któremi inne dnią klina pozostaje pewien przestwór. Ażeby mają wielkie podobieństwo. Kształt zewnętrzny tylna walcowata powierzchnia klina należycie armaty polowej przedstawia fig. 148. Składa się przystawała, podczas wsuwania i wysuwania one-ona z następujących części: wylotowej A, od wy- go, do walcowatej powierzchni otworu, przechodzą

rdzennych, są długie i nazywają się armatami Drugie, strzelające pod większemi kątami podniesienia, czyli wydające strzały nawisowe albo rzutowe, są krótkie i noszą nazwę moździerzy. Jedne i drugie bywają różnych wagomiarów czyli kalibrów, t. j. miewają średnicę wylotu mniejszą lub większą, podobnież, w pewnych granicach, większą lub mniejszą długość, tudzież większą lub mniejszą grubość ścian, a więc i różną ciężkość; konstrukcya ich atoli jest jednakową, i moździerze rozmaite nazwy, stosownie do różne-

.1.

Xs"

-----±

* J

Fig. 148.

JL

1TL

•uf

HmHP

-——7"—^

-f

gggp^gg

CL

I?

WŁ

m.

Fig. 149.

lotu do Bchodu D, dennej B, ciągnącej się dalej po niej równolegle do tej powierzchni dwa żebra p i q, do otworu klinowego, i nareszcie z klinowej óó. j na klinie zaś znajdują się odpowiadające im dwa Denna część składa się z dwóch rur, naciągnię- j żłobki (Nuth) pp. Ażeby przy wyciąganiu klina, tych jedna na drugą, w stanie rozgrzanym, a to i ten nie wyskoczył z otworu, wetknięty jest w cia-dla większego oporu przeciwko parciu gazów, po-\j ło armaty trzpień ps (fig. 151), który, ślizgając się wstających przy spaleniu prochu. Z rurą zewnętrz- w żłobku mn, zatrzymuje klin, skoro ten stanie 0-ną łączą się czopy M, z wyskokami czyli opaska- | tworem swym I przeciwko kanału armaty i u-mi ze strony armaty, dla uchylenia tarcia jej o ło- | czyni możebnem włożenie pocisku i naboju w ko-że. Oś czopów przecina się pod kątem prostym ; mory odpowiednie. Do hermetycznego zamykania 0-z osią kanału armaty. Wnętrze armaty (fig. 149) tworu komorowego służy z jednej strony stalowa składa się z następujących części: z otworu 1, obrączka K. (fig. 152), wprawiona w brzegi komo-przez który się pocisk i nabój wkłada, potem z roz- ry nabojowej, a z drugiej strony umieszczone szerzonej nieco w stosunku do średnicy kanału j w przedniej płaszczyźnie klina nieco zagłębione armaty—komory nabojowej, K, w którą się nabój dno stalowe g. Obie te części, t. j. dno z wystają-

kładzie. Komora ta łączy się schodem ostrokrę-gowym L z węższą nieco komorą pociskową M, służącą za miejsce dla pocisku. Ta dopiero łączy się krótkim schodem ostrokręgowym N z kanałem armaty P. Kanał ten opatrzony jest w żłobki, idąc w kierunku linij gwintowych, których krok

cerai brzegami hh i obrączka, z wyrzniętemi na niej żłobkami rr, napełnionemi tłuszczem, tak szczelnie przystają do siebie, że otwór komory przy zasunięoiu klina na miejsce zamyka się hermetycznie. Do zawierania klina i należytego przyciśnięcia dna do obrączki służy szruba B (fig. 151)

K. G.

i 153, o trzech obrotach gwintowych, z których dwa dolne są ścięte do połowy. Szrubę tę u-mieszcza się w otworze L (fig. 150) wyrobionym w klinie, w którym Bię ją utrzymuje za pomocą deski QQ. Do obracania szruby służy rękojeść MM (fig. 151 i 154). Odpowiednio do obrotów gwintowych szruby znajdują się w ciele armaty takie same gwintowe zagłębienia X (fig. 151). Przy takiem u-rządzeniu szruby, jeżeli przy zasuwaniu klina obroty gwintowe były odwrócone od odpowiadających im zagłębień gwintowych w ciele armaty, to można było klin zasunąć na miejsce bez przeszkody, a dop.ero obróciwszy szrubę, za pomocą rękojeści MM (fig. 151 i 154), na pół obrotu koła, wpędzić

atmosfer. Moździerze różnią się od armat tylko kształtem zewnętrznym, a właściwie długością, konstrukcyę zaś mają z armatą zupełnie jednakową. Wprowadzone obecnie w Rossyi moździerze połowę mają wagomiar 6 cali, wagę 28 pudów, długość kanału 7 wagomiarów, wagę pocisku szra-pnelowego 75 funt., a bomby wybuchowej 60 funt., szybkość początkową 770 Btóp.

Działobitnia, ob. Baterya.

Działolejnia, ccyli Ludwisarnia. Jest to budynek, z urządzeniem do odlewania dział. Zawiera on w sobie: piec do- topienia kruszcu, świdrownię czyli wiertarnię, przeznaczoną do świdrowania dział, t. j. doprowadzenia kanału działa do nale-

'tri A.

bi

m-

HH

mŁ

i,

SK

-n

- ~ffv

[l.

Wk

i-r

Fig. 150.

Fig. 151.

Ni

«v.

.2,

JŹ

HUSk

N>|

Fig. 152.

Fig. 153.

Fig. 154,

gwintowe jej obroty w odpowiednie zagłębienia, przez co uskuteczniało się ścisłe przystawanie dna do obrączki. Rzeczą jest oczywistą, że przez ścięcie dwóch obrotów gwintowych na szrubie zamykane i odmykanie klina znacznie się przyśpiesza Do mierzenia z armaty służy celik M (fig. 148) ze stali, umieszczony na prawym czopie, i celownik, który się wstawia w otwór H, na części klinowej. Do udzielenia ognia nabojowi służy zapał I (fig. 148 i 149). Używane dziś armaty połowę mają wagomiar od 7.5 — 8.7 cm., długość od 20 — 27 kalibrów, wagę od 300 — 450 klgr., wagę pocisku od 5.5—8.22 kil., wagę nąboju prochu mało-dymnego od 0.5—0.85 kil., szybkość początkową od 477 — 570 metr., parcie gazów od 1559 — 2115 źytej miary, osobny pokój do robienia wzorów z gliny i gliniarnią, do jej mieszania i przygotowywania na model. Pierwsza D. u nas założona była przez Zygmunta I w Krakowie pod Kurzą Stopą, niedaleko od Cekauzu. Zygmunt August ufundował D-ę w Wilnie, gdzie i za Batorego odlewano działa na wojny Moskiewskie. Za Władysława IV założył generał ówczesny artylleryi, Paweł Grodzicki, D-ę w Warszawie, a za Arciszewskiego podobny zakład istniał już i we Lwowie. Za Sasów przeniesiono odlewnię dział i inne zakłady artylleryjskie do Samsonowa, gdzie już przedtem odlewano kule żelazne. Stanisław August wzniósł działolejnię w Warszawie.

Działomiar. Naprzód trzeba wiedzieć, że śred-

K. G.

W. K Z.

W. K- Z.

And S.

And. S.

nioa wylotu działa nazywa się wagomiarem działa, a średnica wylotu kuli wagomiarem kuli. Prawie do poł. XVI w., trudność w artyleryi stanowiło odlanie działa z kanałem, którego wago* miar odpowiadałby wagomiarowi kuli. Dopiero Hart-mann z Norymbergi usunął tę trudność przez wynalezienie tak zwanego Działomiaru (Kaliber-stab), za pomocą którego waga została sprowadzoną do miary, a to na taj zasadzie, źe wagi ciał mają się do siebie jak liczby sześcienne ich średnic. Mając więc średnicę 1-funtowej kuli, równającą się 1.87 cala, łatwo wynaleźć średnicę każdej kuli. Hartmann oznaczył te średnice dla kul, zaczynając od łuta i do 125 funtów na lasce, na cztery kanty obrobionej, z których na jednej stronie są oznaczone średnice dla kul kamiennych, używane zwykle do bomb i granatów, na drugiej stronie dla kul żelaznych, na trzeciej dla ołowianych, któremi strzelano z armat małych wagomia-rów i z broni ręcznej, i ta właśnie laska była owym Działomiarem,

Działosza I, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem z prawej strony ośmiokońcowy róg jeleni, osadą w dół; z lewej—szare sępie skrzydło, barkiem w prawo. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra. Herbem tym pieczętują się: Cyrynowie vel Cerenowie, idący od Do-

Fig. 155. Działosza I (herb).

gielów, Dowgiełłowie, Ejtminowie, Hincze z Rogowa, Kokutowicze vel Kokoto wieże, Pietkowicze, Ratułtowie, Rogowscy z Rogowa, Rudakowscy z Rudawki, Stancewicze, Szybińscy, Wołczkowie. (Bielski, Paprocki, Okolski, Kojałowicz, Niesiecki, Borkowski).

Działosza II, berb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem z prawej strony sztaba żelazna prostopadle, w około której ku górze wije Bię wąż złoty, z lewej szare sępie skrzydło barkiem w prawo. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra. Herb ten wraz z nobilita-cyą otrzymał za wierną służbę d. 9 lipca 1834 r. od cesarza Mikołaja I Karol Sulisch. —(„Herb rod. szl. kr. Pols.“).

Działoszyco, miasto w powiecie Pińczowskim, gubernii Kieleckiej, w pobliżu lewego brzegu Ni* dzicy, przy trakcie z Miechowa na D. i Skalbmierz do Wiślicy, liczyło w d. 1 styczn a 1893 r. 6 688 m-eów, w tej liczbie 3 341 mężczyzn i 3 347 kobiet; 6 558 stałych i 130 niestałych (w tern 14 cudzoziemców); 12.1 % katolików, 0.4% prawosławnych, 0.1% protestantów 87.4% żydów. Grunta miejskie zajmują 1.8 wiorBt □ przestrzeni. Ludność trudni się głównie handlem i rzemiosłami; są też drobne fabryki, jak garbarnie, olejarnie, fabryki świec, kafli, cegielnia i t. p. Kościół murowany pod wezwaniem św. Trójcy, wzniesiony w stylu gotyckim, pochodzi z XIV wieku; pierwotny jednak kościół św. Leonarda, później rozebrany, miał być fundowany w XIII wieku przez Iwona Odrowąża, biskupa krakowskiego. W D-acli jest sąd pokoju, stacya pocztowa, magistrat, apteka i szkoła elementarna miejska.

Działoszyn, przedtem miasto, dziś osada w gu-bernii Kaliskiej, powiecie Wieluńskim, na prawym brzegu Warty, która odtąd, przy sprzyjających warunkach, poczyna być spławną, i przy trakcie z Wielunia do Radomska. Jest siedliskiem urzędu gminy, która w d. 1 stycznia 1893 liczyła 8 367 m-ców, w tern: 63.3% katolików, 0.1% prawosławnych, 0.3% protestantów i 36.3% żydów; samo zaś miasto w tymże czasie miało 4 957 m ów, w tej liczbie 2 406 mężczyzn, 2 551 kobiet; 4 293 mieszkańców stałych, 664 niestałych (8 cudzoziemców); 39.2% katolików, 0.2% prawosławnych, 0.3% protestantów, 60.3% żydów. Obszar gruntów miejskich zajmuje 9.1 wiorst □ przestrzeni. Ludność chrześciańska trudni się główDie rolnictwem i rzemiosłami, żydowska zaś handlem, który jest dosyć ożywiony. W D-ie znajduje się sąd gminny, szkoła elementarna, stacya pocztowa, apteka; zakładów przemysłowych większych niema; za czasów monopolu, tabacznego była tu znaczna fabryka tytoniu i cygar. Kościół parafialny murowany, niewiadomej erekcyi, ulegał częstym pożarom, których doświadczało i miasto; niewątpliwe to jednak, że D. należy do osad starszych w kraju, że zatem i kościół sięgać musi odległej epoki. W XVI w. był tu i zbór helwec-ki, który przątrwał do XVII wieku. D. był pierwotnie w posiadaniu rodziny Męc.ńskich i miał piękny pałac, na szczątkach dawnego zamku zbudowany, z rozległym parkiem i ogrodem. Po Mę-cśńskick D. należał do Myszkowskich, później do Wzdulskich, wreszcie zakupili włość dworską wraz z pięknemi lasami żydzi. Dziś lasów już niema, a budynki dworskie i pałac w ruderze.

Działowski Zygmunt, syn Ksawerego i jego małżonki z hr. Sierakowskich, właśc. Mgowa w Prusach Zach., w dawnej ziemi Chełmińskiej, amator-archeolog i zasłużony mecenas nauki. Urodził się w r. 1843. Wcześnie dał się poznać w swym kraju jako miłośnik i zbieracz w zakresie archeologii polskiej, zwłaszcza starożytnej broni. Zgromadził zbrojownię, jedną z bogatszych w dawnych prowmcyaeh polskich. Odznaczył się w r. 1874 na kongresie archeologicznym w Kijowie, dokąd udał się był z ramienia Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Zawiązane wówczas z uczonymi

Fig. 156. Działowski Zygmnnt.

S. L.

And. S

stosunki pogłębiły jego pogląd na znaczenie archeologii. Zachęcony przez D go, jego kosztem prowadził Godfryd Ossowski, geolog, z Wołynia, przez lat parę, poszukiwania w zakresie archeologii przedhistorycznej na całym obszarze Prus Zachodnich, obfitym uwieńczone plonem. Wtedy Działowski powziął myśl założenia w Toruniu Towarzystwa naukowego polskiego, któreby za przedmiot swych badań miało przedewszystkiem dawne Prusy Królewskie, i przy gorącem poparciu współziomków zamiar w czyn wprowadził w roku 1876. Był duszą tej instytucyi do końca swego życia i wiele łożył na jej utrzymanie. W załoźo-nem przy niej muzeum pomieścił część swych zbiorów i owoce poszukiwań Ossowskiego. Pod względem zabytków przedhistorycznych muzeum

!P

Towarzystwa odrazu stanęło w rzędzie zamożnych; w szczególności liczbą urn twarzowych wyprzedziło dawniejsze zbiory gdańskie, królewieckie i poznańskie. W tymże 1876 r. D. obrany został posłem do parlamentu niemieckiego z okręgu wyborczego wejwerowsko-kartuskiego. Zmarł w Berlinie 16-go lutego 1878 r.; pochowany w Wielkołące pod Toruniem, w podziemiach pięknego kościoła, wzniesionego kosztem ojca. Zgodnie z ostatnią wolą zmarłego, nakładem jego siostry, Antoniny D-ej, wyszła w Paryżu znakomicie opracowana przez G. Ossowskiego, mapa archeologiczna Prus Zachodnich.

Działy. Po śmierci spadkodawcy majątek przechodzi do jego sukcesorów. Przy sukcessyi zstępnych za Kazimierza Wielkiego, synowie i córki brali jednakowy udział z majątków rodzicielskich. Mężczyźni, mając wyłączne prawo posiadania dóbr nieruchomych z powodu ówczesnej wojskowości, byli obowiązani siostry niewyposażone spłacać w równej części. Później szlachta przejęła z Węgier zasadę nierównego działu. Siostrom wydawano tylko część czwartą majątku ojczystego. Gdy były tylko same córki, dzieliły majątek na równe części. Układ sched przy podziale, gdy było kilku braci, należał do brata starszego, jeśli ojcieo sam

Encyk nv Pf W8z tln»tr Zen. 187, T 18-tr.

nie uczynił działu za życia. Wybór sched zaczynał się od najmłodszego brata. D. uczynione między sobą, skoro przez lat 3 i miesięcy 3 nie były skarżone, nie mogły już być obalone. D. na Litwie między braćmi lub krewnymi, na piśmie uczynione, po latach dziesięciu wzruszone być nie mogły. O D. pozywać należało do sądu Grodzkiego na Kwerele. — Mogły być także dopełnione przez komisarzy, wyznaczonych przez króla. Pokrzywdzenie w działach do lat 3 i miesięcy 3 dochodzone być mogło.—Kodeks Napoleona w art. 815 stanowi, iż nikt nie może być zmuszony pozostawać w niepodzielności i wszelkie umowy w tym względzie nie tamują żądania D-ów. Pełnoletni mogą żądać D-ów sami; za nieletnich opiekun, za żonę mąż. Wierzyciele również mają prawo w myśl art. 820 żądać D-ów. Spory działowe rozstrzyga sąd w miejscu, gdzie się spadek otworzył. Jeżeli wszyscy sukcesorowie działają zgodnie, to sporządza się akt działowy u rejenta. W razie zaś sporu sąd wyznacza sędziego, pod którego kierunkiem sporządza się akt działowy i zapisuje wszelkie zarzuty, które następnie ma sąd rozstrzygnąć. Wartość majątku, ulegającego działom, określają biegli. Jeśli majątek może być podzielony w naturze, każdy otrzymuje swą część w naturze na podstawie losowania. W przeciwnym razie każdy otrzymuje wartość swej części po sprzedaży majątku na licytacyi publicznej.

Działyń, wieś kościelna, w gubernii Płockiej, powiecie Lipnowskim, o 1V₂ mili na południe od Dobrzynia n. D.; leży malowniczo na wzgórzu niedaleko od jeziora Działyńskiego; ma kościół murowany z dwiema wieżami, założony przypuszczalnie w 1640 r. przez Kacpra Działyńskiego, biskupa chełmińskiego, i jest gniazdem rodziny Dzia-łyńskich, która przeniosła się do W. ks. Poznańskiego i tam w r. 1880 w osobie Jana, ostatniego potomka, wygasła.

Działyńscy, herbu Ogończyk, starożytny ród polski, który, począwszy od wieku XV, wysokie dostojeństwa świeckie i duchowne piastował, a osta-tniemi czasy na polu naukowem zasługi niepożyte położył; wymieniamy najsłynniejszych jego przedstawicieli:

Działyński Mikołaj, syn Piotra, podkomorzego dobrzyńskiego, w r. 1484 wojewoda inowrocławski, wiek młody spędził w wojnach z Krzyżakami.

Działyński Mikołaj, syn poprzedniego, od r. 1529 kasztelan chełmiński, od r. 1544 wojewoda pomorski, — f 1545.

Działyński Michał (f 1576), podkomorzy chełmiński i starosta dobrzyński, najstarszy syn Mikołaja, wojewody pomorskiego, „mąż wielkiej sławy i pamięci godny, morzem i ziemią wiele świata objechał" (Paprocki). Z drugą żoną, Fedorą Bohowitynianką. z pierwszego małżeństwa księżną Prońską, wziął ogromne dobra Beresteckie. Stawszy się obywatelem wołyńsko-litewskim, przesiadywał często na Wołyniu. Po Unii lubelskiej, na wezwanie króla, żeby Wołynianie składali przysięgę Koronie na wierność, ani on, ani jego żona nie stawili się we Włodzimierzu. Na elekcyę w r.

71

1573 wybrany z Wołynia na posła, wyręczał się pasierbem, ks. Prońskim, a sam brał czynny udział w sprawach rodzinnego Pomorza, broniącego się od unii z Koroną, W r. 1574 podpisał się pod uohwałą zjazdu świętomichalskiego w Toruniu, iż posłowie pruscy nie będą zjeżdżali na sejmy koronne, chyba na elekcye i koronacye królów, aby się ujmować za całością praw prowincyonalnych. Następnie trzymał się stronnictwa przeciwnego Stefanowi Batoremu; pogodziwszy się z nim dopiero za przykładem wojewody, był jednym z pośredników w układach Gdańska z królem.—Syn jego, Feliks, ,młodzieniec uczony*, Chcąo za przykładem ojca świat zwiedzić, ,w Turczeoh w dródze umarł* (Paprocki).

Działyński Rafał, młodszy brat poprzedniego, od r. 1565 kasztelan brzesko - kujawski, starosta kowalewski, a od r. 1545 także brodnicki. W r. 1553 otrzymał Brodnicę z przyległemi dobrami na własność sukcesyjną, o co później powstał spór i zaburzenia w Prusiech.—Syn jego, Łukasz (f 1583), starosta kowalewski i brodnicki, podczaszy koronny, brał udział we wszystkich wyprawach Stefana Batorego i odznaczył się jako dowódzca przednich straży.

Działyński Jan, syn Mikołaja, wojew. pomorskiego (f 1585), poczynając od r. 1544, był z kolei kaszt, elbląskim, kaszt, chełmińskim, woj. pomorskim, a wreszcie w r. 1556 wojewodą chełmińskim, i ważną, choć nie chlubną, odegrał rolę pod Zygmuntem Augustem, Henrykiem Walezyuszem i Stefanem Batorym. Wprawdzie, gdy za Zygmunta Augusta Prusy uchyliły się od wszelkiej bliższej łączności z Polską, D. był jednym z owych kilku Polaków, którzy się z tej prowincyi stawili na sejm zwołany do Piotrkowa r. 1552; a gdy po zarządzonych przez króla, pod wpływem nuncyusza Li-pomaniego, rozporządzeniach, dotyczących propagandy protestanckiej w Prusach, zanosiło się na surowe repressye w sprawie wolności sumienia, on korzystał z przyjaznych stosunków swoich z Hozyu-szem, aby kraj obronić od zamieszania. Później wszakże, powodowany prywatą, sam niemało kłopotu rzeczypospolitej przysporzył. W owym czasie jedną ze Bpraw najważniejszych dla Polski była unia prowincyj oraz egzekucya statutów, to jest powrócenie skarbowi królewskich dóbr stołowych i starostw, wbrew statutowi Aleksandra z r. 1504 porozdawanych możnowładzcom na własność albo w zastaw, a jednym z takich posiadaczy był i D., który nielegalnie władał Brodnicą i Bratya-nem. Kiedy więc na sejmie piotrkowskim r. 1563 oświadczono posłom pruskim od miast i szlachty i panom rady, że Prusy, na mocy aktu z r. 1454 są zupełnie zjednoczone z Polską, podlegać więc powinny jednym z nią prawom i uchwalono egze-kucyę statutów, to D. z wojewodą malborskim, Achacym Cemą, tegoż (1563) roku na sejmie warszawskim, wystąpił niby poseł z obcego kraju, przeciw uznaniu zjednoczenia Prus z Polską, przeciw egzekucyi i ogłoszeniu uchwał sejmu piotrkowskiego. Pomimo to, wysłano do Prus rewizorów, którzy wypowiedzieli D-mu Bratyan i Brod-

nicę, on wszakże zdołał utrzymać je nadal przez czas niejaki, a potem długo jeszcze bróździł z ich powodu. Wichrzył też i na sejmie 1569 r., jednoczącym Litwę z Koroną, protestując przeciwko podobnemu zjednoczeniu Prus, które wszakże po owym sejmie ściślej skojarzyły się z Polską: panowie rady zasiadali w senacie, a posłowie w izbie poselskiej; egzekucyę zaś dóbr stołowych wykonywano w tej prowiacyi, zarówno jak i w Polsce. Lecz po śmierci Zygmunta Augusta dążenia separatystyczne nanowo się zbudziły, a nawet wzmogły: większe miasta żądały, aby unię z Polską za niebyłą ogłosić. D. korzystał z tego dla prywaty, grożąc ciągle Polsce—Prusami, a jednakże, jak mógł, polonizował Prusy, i na sejmie pruskim, wbrew protestacyom, polskiego języka zwykle używał. Po wyborze Henryka Walezyusza, na który Prusy zgodziły się z tern zastrzeżeniem, że nowy król szanować będzie wolność religijną, na sejmie koronacyjnym nowe się zapaliły niesnaski, w któryoh głównym przywódzcą reprezentacyi pruskiej był D., domagając się zatwierdzenia przywilejów Prus, jako kraju dobrowolnie połączonego z Polską, lecz nie podbitego i nie wcielonego do niej, oraz zniesienia egzekucyi dóbr stołowych. Gdy mu tego odmówiono, gdy na zapytanie jego: czy Prusacy są Prusakami, czy też Polakami, Mazurami lub Rusinami?, cały sejm krzyknął jednogłośnie ,Polakami!", sprawił to, że posłowie pruscy nie chcieli w jednym dniu z koronnymi i litewskimi wykonywać przysięgi i wreszcie wyrzekaniem swojem na ucisk Prus przez Polskę doprowadził do tego, że senatorowie i posłowie z Prus królewskich odjeohali do domu bez złożenia przysięgi, on zaś i na miejscu tak wichrzył, iż całe krótkie panowanie Henryka zeszło na zupełnem nieposłuszeństwie. Wichrzył też i podczas obioru Stefana Batorego, trzymając ze stronnictwem Maksymiliana; aż dopiero, kiedy Batory, już ukoronowany i mający Litwę aa sobą, wybierał się do Warszawy, by przeszkodzić sejmowi, który był przeciw niemu zwołany, D. na zjeździe w Nowem Mieście, zajmując, w nieobecności biskupów, krzesło prezydyalne, radził wyprawić do Warszawy poselstwo, któreby, tylko potargowawszy się z Batorym o uznanie, skłoniło go do potwierdzenia przywilejów. Kiedy zaś większe miasta stanowczo się temu oparły, postanowiwszy stać przy cesarzu, D., widząc, jakie skutki agitaoyą swoją sprowadził, znalazłszy się wobec ciężkiej alternatywy uznania Batorego, albo postawienia się na czele stronnictwa czysto niemieckiego, wbrew Koronie i Litwie, co nań, jako na zdrajcę, mogło ściągnąć utratę nie tylko Bratyanu z Brodnicą, lecz także czci, a nawet życia,—wręcz oświadczył, że, jeżeli Stefan Batory do Prus się uda, to on sam na powitanie jego, jako króla, konno wyje-dzie. Potem, we wrześniu 1576 r., na sejmie walnym taruńskim, na którym był obecny Batory, D. w imieniu wszystkich stanów pruskich wniósł do króla prośbę o oddzielne zaprzysiężenie ich przywilejów, na co odpowiedział Zamoyski, że przysięga królewska na zachowanie przywilejów polskich obejmuje i przywileje pruskie. Nie zado-

wolony tem D., na posłuchaniu, danem przez Stefana Prusakom, przekładał mu w przemówieniu po polsku, że Kazimierz Jagiellończyk i syn jego Jan Albrecht, osobno przysięgali Prusakom. Król, po przetłómaczeniu tego wniosku przez Zamoyskiego, oświadczył, że przysięgać na nowo wcale nie myśli, lecz dla uspokojenia Prusaków pozwoli w formie przysięgi na wyrażenie .przywileje publiczne i prywatne (pruskie), prawu pospolitemu obu narodów, polskiego i litewskiego, nie przeciwne, obok zachowania w mocy prawa i przywilejów istniejących, będę dochowywał". Po roztrząśnięciu przywilejów owych reprezentanci Prus wierność królowi zaprzysięgli. W sprawie z Gdańskiem, który nie chciał uznać Stefana i przedstawiał nowe żądania, stany pruskie, za zezwoleniem króla, usiłowały swojem pośrednictwem doprowadzić do zgody i pomiędzy innymi wyznaczyły do tego D-go; ale pośrednictwo, którego się D. podjął chętnie i szczerze, czując się w znacznej Części winnym tego buntu, spełzło na niczem, tak samo jak i późniejsze, już podczas oblężenia podejmowane, pertrakta-cye, w których on również uczestniczył. Pomimo to wszakże na sejmie warszawskim r. 1577, na którym i w senacie, i w izbie poselskiej, zasiadali Prusacy, on znowu bróździł po dawnemu i podburzał ich do protestacyi przeciwko sądzeniu ich spraw w trybunale koronnym, wtedy właśnie ustanowionym, oraz przeciw podatkom, przez walny sejm wyznaczonym, a sam ciągle wyrzekał na samowolne gwałcenie przywilejów pruskich i na wdzieranie się do Prus na urzędy Polaków, nie-znających prawa krajowego i t. p.; przy pożegnaniu nawet po sejmie wmawiał w króla, że istnieje niezgoda między Prusami a Polską. Przez resztę życia przemieszkiwał w Działynie, dobrach swoich w Ziemi Dobrzyńskiej, aż do zgonu wywierając przeważny wpływ na sprawy wewnętrzne Prus królewskich.    *

Dzlałyński Mikołaj (f około 1602), syn poprzedniego, od roku 1584 wojewoda chełmiński, starosta bratyański i tołkmicki, należał do zjazdów i obrad w czasie zatargów z Prusami podczas elekcyi Stefana Batorego, opóźniając uznanie tego króla przez województwa pruskie.

Działyćski Paweł, syn poprzedniego, wojewoda pomorski od r. 1630, starosta skarszewski, bratyański, jaBienicki i kowalewski, elektor Władysława IV, podskarbi Ziem Pruskich, kształcił się w kraju i za granicą, bawił czas jakiś na dworze Zygmunta III, posłował Da sejmy 1620 i 1629 roku. Towarzyszył, jako komisarz, Chodkiewiczowi w wojnie z Osmanem; wojował też ze Szwedami. Wielce pobożny, fundował oo. Reformatów w Łąkach.— Adam (f 1660 r.), syn poprzedniego, starosta bratyański, wojował nieszczęśliwie ze Szwedami. Zginął pod Cudnowem.

Działy ński Tomasz (f 1714), syn poprzedniego, wojewoda chełmiński, starosta bratyański, łąkowski, kowalewski, tołkmicki (1703 r.) i mal-borski, twórca traktatu pod Narwą, po dwakroć marszałek trybunału. W Brunsberdze przeszedł tylko syntaksę; wykształcił się następnie wysoko własną pracą. R. 1690 rotmistrz królewski, poseł Da sejm i jego marszałek; dzięki jego umiejętności postępowania, po dwóch zerwanych sejmach, ten doszedł do skutku. Tegoż roku był mianowany komisarzem w celu uspokojenia pretensyl Rzeczypospolitej do elektora berlińskiego. R. 1691 mianowany kraj czym koronnym. R. 1692 deputat malborski na trybunał i jego marszałek. R. 1694 podskarbi Ziem Pruskich. Zdolny, ambitny, ale samolub, dążył do wywyższenia, niezbyt przebierając w środkach. Starał się zasiąść na krześle województwa Chełmińskiego i dostać laskę marszałkowską na elekcyi po Janie III. Ani jedno, an idiugie na razie mu się nie udało. Trzymał stronę partyi francuskiej i Malborg za pieniądze francuskie (24 000 liwrów) uzbroił, jako punkt oparcia i twierdzę dla nowego króla. Wziąwszy potem jeszcze 100 000 liwrów od Chateauneufa, schował je i -wolał już króla Sasa, który wszakże dał mu województwo dopiero 1702 r. Gdy August zechciał zawiązać ściślejszą przyjaźń z Moskwą w sprawie wojny ze Szwecyą bez wiedzy sejmu, D. podjął się poselstwa. Hetmani koronni ogłosili manifest protestujący. D. jechał bardzo wolno do Petersburga; był on pierwszym posłem, dążącym do tego miasta. Piotr W. nie doczekał się go w swej stolicy i wyjechał w końcu maja 1704 r. blokować Narwę. D. tedy z Nowogrodu musiał zmienić kierunek drogi, układy zawiązały się pod Narwą, i tam zawarto znany w dziejach traktat 29 sierpnia. Od czasu tego traktatu głucho o wojewodzie. Wiadomo tylko, że 1710 podpisał „reces generalnej konfederacyi", a 1712 był powtórnie marszałkiem trybunału koronnego. Ju-szyński wymienia zbiorek poezyi, wydany 1694 r. w Poznaniu pod nazwiskiem Tomasza Działyń-skiego, a pod tytułem „ParnasBUs Bicolis", razem z poezyami łacińskiemi Radeokiego. Przytoczone przez Juszyńskiego wyjątki świadczą pochlebnie o talencie poetyckim wojewody. Akta, dotyczące poselstwa do Piotra W., ogłosił Maurycy Krupo-wicz w ,Zbiorze dyplomatów".

Dzlałyński Stanisław (f 1618 roku), syn Jana, wojewody chełmińskiego, sam od roku 1615 wojewoda chełmiński i starosta tołkmicki; od r. 1588 kasztelan elbląski, od r. 1610 wojewoda malborski. W r. 1609 posłował do Szwe-cyi w celu nakłonienia jej do poddania się Zygmuntowi III. W r. 1612, mianowany komisarzem do urządzenia Prus książęcych, odebrał od nich przysięgę Koronie, wprowadził tam kalendarz gregoryański i oznaczył apellacyę od sądów książęcych do króla. Opis tej komissyi wyszedł w druku w Krakowie 1614 r. Odegrał ważną rolę w rozterkach religijnych w Prusiech, które wybujały ostatecznie podczas sporu o oddanie fary elbląskiej księżom katolickim. Gdy Elblążanie, popierani przez Gdańsk i Toruń, kościoła oddać nie chcieli, D. wyrok bezecności na nich ogłosił i zakazał wszelkich stosunków z nimi województwom pruskim. Na sejmie grudziąskim 1615 r. powstawał przeciwko związkowi, utworzonemu przez Elbląg, Gdańsk i Toruń, jako zdradzie kraju.f$W ro-

ku następnym sejm uwolnił Elbląźan od be-zecności, gdy jeden z kościołów odstąpili katolikom.

w na-

su-

sejm na komisarza do sprawy długów

Działyński Jan Dominik (f 1678), trzeci syn Mikołaja, starosty pokrzywnickiego, kasztelan Chełmiński od roku 1676, starosta pokrzywnicki i pucki, 1665 własną chorągiew husarską prowadził przeciw Szwedom; wzięty do niewoli, po zawarciu pokoju z niej wypuszczony. R. 1677 posłował w Warszawie.

Działyński Paweł (f 1613), syn Mikołaja, wojewody pomorskiego, kasztelan naprzód słoński (1564), potem dobrzyński (1565), starosta radży ń-ski. Po wyjeździe Henryka Walezyusza popierał kandydaturę Piasta, potem Stefana Batorego; uczestniczył w zjeździe jędrzejowskim w styczniu 1576, na którym potwierdzono wybór Stefana; w Piu-siech zjednał mu wielu stronników, przez co przyśpieszył koniec zatargów.

Działyński Paweł, syn poprzedniego, starosta radzyński, poseł do Hollandyi i Anglii, znakomity nauką, darem krasomówczym i znajomością języków. W r. 1597 posłował do królowej angielskiej Elżbiety w sprawie miast hanzeatyckich, którym królowa zabraniała wszelakiego dowozu do Hiszpanii i zabierała ich okręty i ładunki. Ostatecznie uzyskał wszelkie wolności dla handlu polskiego w państwie Angielskjem, z wyłączeniem

Działyński Jan (f 1648), syn poprzedniego, od r. 1647 wojewoda chełmiński, Btarosta pokrzy-wnicki (1618), kowalewski, pucki i kiszewski. Posłował z Prus na sejm 1620 r. i był na nim wybrany do rady wojennej przy boku króla, wobec spodziewanej wojny z Turcyą i Tatarami. Brał udział w wojnach: moskiewskiej, pruskiej i tureckiej. Cechowała go duma i kłótliwość. W r. 1626 podarł instrukcyę poselską, iż w niej wprzód wymieniono, jako wierne królowi, miasta Odańsk i Toruń, niż ród Działyńskich; w r. 1632 zerwał sejmik generalny trzech województw pruskich z powodu kłótni z Wejherem, swym poprzednikiem na województwie; z tego również powodu sejm warszawski 1645 r. stał się miejscem wzajemnych przyraówek i zarzutów. Ufundował kollegium jezuickie w Gru-dziąźu; sprowadził do tego miasta i uposażył Benedyktynki z Chełmna.

Działyński Michał Erazm (f 1048), brat poprzedniego, biskup kamieniecki, sekretarz królewski, opat mogilski (1635); słuchał w Rzymie teologii; w r. 1611, na wieść z kraju o zwycięstwie z 13-go czerwca, urządził tam wielkie ognie tryumfalne. Po powrocie do kraju został kanonikiem krakowskim i warmińskim, następnie sufra-ganem przy młodziutkim Janie Olbrachcie, biskupie warmińskim, jako biskup hipponeński, i sam rządził dyecezyą. Podczas jego rządów przypadło najście Szwedów; kapituła się rozbiegła, D. opuścił Frauenburg. W r. 1627 zwołał synod do Gutsta-du. Biskupem kamienieckim został w r. 1646. W dziedzicznej biskupów kamienieckich wsi Praga, pod Warszawą, zbudował kaplicę Loretańską i wyjednał u Władysława IV przywilej z dnia 10 lutego 1648 r., mocą którego wieś ta uzyskała tytuł miasta z magdeburgią; stąd i herb nowego miasta obejmował godła rodziny Działyńskich (Ogończyk) i kapituły kamienieckiej.

Działyński Stanisław (f 1643), brat poprzedniego, od r. 1637 kasztelan chełmiński; starosta tolkmicki, podkomorzy malborski, od r. 1627 kasztelan gdański, potem elbląski.

Działyński Mi oh a ł (f 1687), Byn Mikołaja, starosty pokrzywnickiego, wojewoda chełmiński od r. 1680, starosta kowalewski i kiszewski, 1665 r. walczył przeciw Gustawowi Adolfowi, 1669 miecznik Ziem Pruskich; 1674 poseł na sejm konwoka-cyjny i ozłonek rady przybooznej prymasa przez czas bezkrólewia, elektor Jana III, którego akt przysięgi podpisał; 1676 kasztelan gdański, stępnym roku elbląski, a 1679 chełmiński.

Działyński Stanisław (f 26 czerwca 1677), brat poprzedniego, wojewoda malborski, starósta kiszborski i tolkmicki, otrzymał województwo w r. 1657. Roku 1669 podpisał elekcyę króla Mi-chała.

Działyński Jan (f 1694), syn poprzedniego, kasztelan elbląski (od r. 1679), starosta tolkmicki, w r. 1674, jako podstoli dobrzyński, podpisał fragia za Janem III. Roku 1678 był wyznaczony przez

i pretensyi księcia kurlandzkiego i do rozgraniczenia Inflant i Kurlandyi od posiadłości króla szwedzkiego.

Działyński Jan Ignacy (t 1724), syn poprzedniego, wojewoda pomorski, Btarosta tolkmicki, był 1699 posłem na sejm. Starostwa zrzekł się na rzecz Tomasza, późniejszego wojew. Chełm., gdy sam został 1703 r. wojewodą. Tegoż roku w li-pcu jeździł na sejm do Lublina i był tam wyznaczony do rewizyi skarbu koronnego, który Szem-bek, biskup kujawski, wywiózł za granicę.

Działyński Michał, drugi syn Stanisława, wojewody malborBkiego, kasztelan brzesko - kujawski, starosta kiszewski, poeta, w czasie elekcyi króla Michała głosami Prusaków jego stronę przeważył. R. 1677 został chorążym malborskim. R. 1690 był komisarzem na uspokojenie pretensyi Rzeczypospolitej do elektora brandeburskiego. R. 1697 podpisał elekcyę Augusta II. R. 1702 kasztelan bydgoski, 1706 roku kujawski; tegoż roku marszałek trybunału koronnego. On-to, jak się zdaje, wzniósł dominium i pałac Działyń w Gnie-źnieńskiem. Wydał dwie książeczki ł nieosobli-wemi wierszami: „Szala abo ogłoś, konwokujący ojczyzny synów do jedności* (Toruń 1713), rzadkość bibliograficzna, gdyż do handlu nie była puszczona, i „Ogłoś, konwokujący ojczyzny synów do prawdziwej jedności, abo szala uoiśnionyoh Sau-romatów" (Toruń 1714). Był wielkim nieprzyjacielem Szwedów i Leszczyńskiego, a żarliwym stronnikiem Augusta II.

Działyński Jakób (f 20 grudnia 1756 w Poznaniu), syn poprzedniego, wojewoda malborski (od r. 1755), starosta kiszborski i murzynowski, kawaler Orła Białego; pisał się hrabią na Działy-niu i Kościelcu. Był naprzód podkomorzym kaliskim.

Działyński Ignacy (* we wrześniu 1754 r. w Konarzewie pod Poznaniem — f 1797 w Żytomierzu), Byn Augusta, generał wojsk koronnych, szef pułku im. Działyńskich. Pod opieką ojczyma, Władysława Gurowskiego, uczył się pospołu z bratem Ksawerym u Jezuitów w Poznaniu. W listopadzie 1765 odbywali obadwaj popis ze sztuki wojennej, napisawszy „O sztuce wojennej rozmowę", dedykowaną królowi. Następnie Ignacy uczył się w Collegium nobilium w Warszawie i w sierpniu 1772 miał mowę do króla, drukowaną później w t. II „Mów wybranych⁴*. W r. 1780 był już rotmistrzem jazdy i kawalerem orderu św. Stanisława. W r. 1782 po raz pierwszy posłował na sejm z Poznańskiego.. Ożeniwszy się w r. 1783 w Trojanowie z Woroniczówną, osiadł na Wołyniu. W roku 1787 widział się z królem w Kaniowie, w następnym został szefem regimentu, dobrze później zasłużonego pod jego dowództwem. W r. 1789 podnosi Dobrzyń nad Drwęcą, wieś swoją, do rzędu miast. Jako poseł dobrzyński na sejm w dźugim komplecie 1790 r., należał do grona oprą cowującycb Ustawę. Po konstytucyi o miastach zapisał się na mieszczanina w Warszawie, 29 kwietnia 1791; 8 czerwca otrzymał krzyż Orła Białego. W roku następnym wysłał żonę z dziećmi do Drezna, a sam po powrocie z Dubna na początku r. 1793 zamieszkał w Warszawie w pałacu swym na Lesznie, zabrawszy z sobą Ochockiego; w domu tym, urządzonym po kawalersku, schodzili się najwybitniejsi ludzie ówcześni. Potem jeździł z Ochockim do Trojanowa, Berdyczowa i do okolicznych obywateli, był na sejmie grodzieńskim, wrócił do Warszawy i znowu pojechał do Dubna w stycz. 1794. O ruchliwej jego działalności opowiadają szczegółowo „Pamiętniki Duklana Ochockiego". Uwolniony z Be-rezowa w r. 1797, był przedstawiony cesarzowi Pawłowi i przychylnie przezeń przyjęty. Wkrótce po powrocie zmarł nagle na apopleksyę.

Działyński Franciszek Ksawery (* 1756 — f 13 marca 1819), brat poprzedniego, senator, wojewoda Królestwa Polskiego (kongresowego). U-czył się razem z bratem. W r. 1786 był posłem na sejm i otrzymał order św. Stanisława. W r. 1788 był posłem wschowskim na wielkim sejmie i zaszczytnie na nim się odznaozył. Dnia 24-go lipoa 1790 r. wyznaczony do projektu bankowego, 3-go marca 1791 został członkiem deputaoyi do Kurlandyi. Podobnie jak brat, zapisał się do

wszakże miast hanzeatyckich. Wracając z tego poselstwa, wstąpił z polecenia Zygmunta III do Hollandyi, ażeby ją nakłonić do zgody z Hiszpanią, ale bez skutku. Wróciwszy do kraju, zmarł młodo. Ks. Stanisław Grochowski napisał dla niego piękne epitafium.

Działyński Michał, wojewoda brzesko-kujawski od r. 1609, poseł do Rzymu, starosta gniewski, bobrownicki i nieszawski, najstarszy syn Pawła, kasztelana dobrzyńskiego, a brat Pawła, starosty radzyńskiego, był w r. 1589 posłem na sejm i podpisał tranzakcyę będzińską. R. 1602 otrzymał województwo inowrocławskie. R. 1608 za podjęcie kosztów poselstwa do Rzymu otrzymał starostwo gniewskie. R. 1613 był komisarzem do pogranicza od SzląBka. Ks. Stanisław Grochowski, jeden z najwybitniejszych poetów współczesnych, wielce był z domem wojewody zaprzyjaźniony i wiele wierszy okolicznościowych jemu poświęcił.

Działyński Kacper (* 1597 — f w Lubawie'} w mar. 1646), syn poprz., naprzód wojewoda, potem biskup chełmiński, w sukołach uczył się filozofii i teologii, potem obrał stan rycerski; przeciwko Szwedom chorągiew wystawił i mężnie się potykał. R. 1629 był posłem na sejm z Inowrocławskiego i deputatem na trybunał radomski. Roku 1631 w dziedzicznej Pakości wzniósł kościół i klasztor oo. Reformatów. R. 1633 zostaje wojewodą chełmińskim. K. 1635 należał do rady tajemnej o wybór żony dla króla i oświadczył się za palatynówą Renu, dysBydentką: „Pokój polityczny przeniósł nad wiarę katolicką" pisze w swych Pamiętnikach Albrecht Radziwiłł. Obrawszy stan duchowny, do Rzymu wyjechał i tam święcenia otrzymał; szczególnie sprzyjał Jezuitom, którym kościół w Bydgoszczy wymurował, kamienicę w rynku na kollegium kupił i wieś Płonkowo darował. Biskup Maciej Łubieński dał mu dziekanię katedralną kujawską. Na biskupa chełmińskiego wyświęcony w czerwcu 1639 r. w Toruniu. W kilka dni potem wynikł zatarg z dyssydenckim magistratem tego miasta, nie dopuszczającym do odbycia processyi w dzień Bożego Ciała. Biskup rozpoczął przewód prawny, który wygrał dopiero 1643 r.; od tego czasu processya na rynku co rok odbywać się mogła. Miał zatargi z miastami pru-skiemi o nowy, popierany przez ród Działyńskich, sposób obradowania na t. zw. generałach pruskich, które wskutek oporu miast od lat kilku do skutku nie dochodziły. Z tych powodów nie był popularny w swej prowincyi. Szczodry dla ubogich, nieraz po stu ludzi kosztem swym przyo-d ziewał.

Działyński Piotr (f 1675), wnuk poprzedniego, syn Michała, 1648 poseł na sejm i podkomorzy dobrzyński, 1658 kasztelan dobrzyński, w li-pcu 1663 mianowany wojewodą chełmińskim i starostą kowalewskim.

Działyński Aleksander (f 26 grudnia 1739), syn Pawła, pierwszego w rodzie Działyńskich właściciela Kórnika, wnuk Zygmunta, wojewody kaliskiego, starosty inowrocławskiego, biskup ancy-rański, sufragan kujawski, kanonik gnieźnieński,

od 1718 r. proboszcz łowicki i złotowski. Od r. 1721 do 1729 przebywał w Rzymie na studyach teologicznych i kanonicznych i uzyskał tytuł doktora obojga prawa. W r. 1734 bawił z Leszczyńskim i prymasem Potockim w oblężonym Gdańsku. Zostawszy biskupem i sufraganem, przebywał głównie we Włocławku, gdzie też żywota dokonał.

Działyński August Augustyn (f 1760), synowiec poprzedniego, syn Józefa, a wnuk Pawła, dźwignął świetność swego domu. Z podkomorzego Wachowskiego został wojewodą kaliskim w sierpniu 1750 r. Bardzo pobożny, osypywał dobrodziejstwami Reformatów w dziedzicznej Pakości.

Bi

mieszozan warszawskich, a w miesiąc potem dostał order Orła Białego. Należał też do grona 60-u, opracowujących Ustawę, i z zapałem brał u-dział w następnych wypadkach. Od dnia 19 go kwietnia 1794 był konsyliarzem w radzie zastępczej w wydziale dyplomatycznym, wreszcie za-Btępcą Naczelnika w radzie najwyższej. Po jego wyjeździe z kraju rząd pruski zniszczył jego majątek, ścigał go i wreszcie uwięził. Uwolniony, osiadł z matką (Anną z Badomickich, wojewo* dzianką inowrocławską) na wsi. R. 1796 ożenił się z Justyną Dzieduszycką, oddał się praoy gospodarskiej, obywatelskiej i wychowaniu dzieci. W swych dobrach Konarzewskich pierwszy wprowadził szczepienie ospy. W r. 1806 należał do deputacyi, wysłanej do Napoleona I; był potem członkiem tymczasowej komissyi rządzącej. Po traktacie tylżyckim jeździł z delegacyą do Drezna po konstytucyę, nadaną przez Napoleona Księstwu Warszawskiemu. W roku 1807 został senatorem wojewodą Księstwa. W r. 1810 jeździł do Paryża i dwa razy widział Bię z Napoleonem. W roku 1812 usunął się od spraw publicznych. Po zorganizowaniu Królestwa pozostał w senacie, ale przebywał przewaźnieL w w. ks. Poznańskiem. W r. 1816 otrzymał pruski order Orła Czerwonego. Pochowany w Konarzewie. Oprócz syna Tytusa, o którym niżej mowa, pozostawił córkę, Pau-linę (Józefową hr. Dzieduszycką), oraz znaną s wielkiego serca Klaudyę, późniejszą Bernardową hr. Potocką.

Ęziałyński Tytus (* 25 grudnia 1797 w Poznaniu — f tamże 12 marca 1861), syn poprzedniego, jeden z najwybitniejszych obywateli i opiekunów nauk, szczególnie historycznych. Otrzymał staranne wychowanie, z razu w domu rodzicielskim pod kierunkiem ex-Jezuity ks. Miszewskiego, wybornego znawcy klasyków, który w uczniu swoim obudził niewygasłe do nich zamiłowanie. Gruntowna ich znajomość wyrobiła w Działyńskim styl cyceioński, dobitny i piękny, zarówno gdy pisał po łacinie, jak po polsku. W r. 1810 ojciec zabrał go do Paryża i oddał do szkół publicznycn. Tam znów z zapałem poświęcił się D. naukom przyrodniczym i matematycznym, a zdolność do nich i umiłowanie przekazał synowi swemu, Janowi. Z Paryża udał się do Pragi czeskiej; tam ukończył kurs politechniki i złożył egzamin na stopień profesora matematyki. W r. 1819, po śmierci ojca, spadły nań dobra w w. ks. Poznańskiem —Konarzewskie i Kórnickie, w Królestwie—Sarno-wickie i Oleksowskie, w ówczesnem województwie Sandomierskiem; w r. 1825 przybyły do tego dobra Oleszyckie w Galicyi, jako posag żony. Historyczna siedziba rodu, Kórnik, dostał się w jego ręce, po długoletnim procesie, toczonym przez ojca z Szołdrskimi, w stanie opłakanym. Odbudował go, upiękniał i wzbogacał jego zbiory nieocenionej wartości bibliograficznej i pamiątkowej, przez ciąg całego życia. Stworzył pałac wspaniały pod względem architektury, smaku i urządzeń, a wszystko pod własnym kierunkiem, siłami i z materyałów swojskich. Jemu zawdzięczał cały szereg rzemieślników nie tylko zarobek, lecz i wykształcenie, wkraczające w dziedzinę artyzmu. Znajomość i stosunki z Czackim, Albertrandym, Niemcewiczem, Adamem Czartoryskim, Bentkowskim, wreszcie Lelewelem, wpłynęły na gorliwe zajęcie się bibliografią i historyą, oraz przedsięwzięcie całego szeregu wydawnictw pierwszorzędnej wartości. „Bibliografowie kiedyś całe o nim tomy zapiszą" — powiada Bartoszewicz. Już w r. 1828 ogłosił w Brzegu na Szląsku ,Pamiętniki Jana K.“, a około 1830 pracę W. Jastrzębowskiego o ulepszeniu teleskopów, której cały nakład gdzieś zaginął. Pierwszem wszakże doniosłem jego wydawnictwem był .Statut litewski", zbiór praw od r. 1389 do 1529, tudzież rozpraw sejmowych nad niemi od r. 1544 do 1563, przygotowany przez Daniłłowicza, a dzięki Lelewelowi, oto-czany opieką i powagą Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie. D. w r. 1828 przyrzekł wydać go własnym nakładem. Towarzystwo Przy-

■i

dpi

.'.ii'..-    ,

'A.k-ftJ

Fig. 157. Działyński Tytus.

jaciół Nauk dnia 29 kwietnia 1829 wybrało go na swego członka, za to, że „wielkim nakładem dzieła ojczyste nabywa, pracującym ich udziela i wszelkie piękne zamiary wspiera gorliwie". Jednocześnie polecono mu napisanie historyi króla Michała. Nagromadził do tego celu mnóstwo materyałów najrzadszych; ale nie było mu sądzonem pracy tej dokonać. Wydanie „Statutu", którego druk już był blizki ukończenia, również poszło w odwlokę i przerwało pracę Tytusa w tym kierunku. Jako major, udał się do Paryża, potem do jedynych pozostałych mu na razie dóbr żony w Galicyi. Jakiś czas bawili małżonkowie w Krakowie, niemal w niedostatku. W Galicyi spędził lat 8, zajęty procesem z rządem pruskim, który dobra mu zasekwestrował. W tymże czasie przeprowadził usamowolnienie i oczynszowanie włościan w dobrach żony. Wygrawszy proces, wrócił w r. 1842 do Kórnika i postarał Bię o natu-ralizacyę pruską. Tegoż roku wyszedł nareszcie „Statut”. Potem (Paryż 1848) ukazał się również dawno rozpoczęty „Liber geneseos familiae Schi-dloviciae“ z r. 1531, dzieło niezmiernie ważne dla archeologów i artystów, ze względu na przepyszne ilustracye według wzorów współczesnych, a w r. 1852 w Berlinie — przedruk „Drogi do zupełnej wolności" Łukasza Górnickiego z wydania 1560 r. W tymże 1852 roku ukazuje się wj Poznaniu tom I największego i najważniejszego wydawnictwa: „Acta Tomiciana — Epistolae, legationes, responsa, actiones etc. Sigismundi I", zgromadzone niegdyś przez Sianisława Górskiego w 27-u tomach. Tytus Działyński wydał do r. 1860 tomów 8; 9-y wyszedł po jego śmierci, nakładem syna i na nim, jak dotychczas, wydawnictwo to się urwało. JeBt to nieprzebrany skarbiec wiadomości do epoki Zygmuntowskiej, której wyświetleniu większa część wydawnictw hr. Tytusa była poświęcona. Obok kolejnych tomów tego zbioru wychodzą nakłady Działyńskiego: „Żywot szlachcica na wsi" przez Andrzeja Zbylitowskiego (Poznań 1853), z wydania 1597 r.; „Annales⁴⁴ Stanisława Orzechowskiego z dodaniem życiorysu Piotra Kmity, z rękopisu (1854); „Annales domus Orzelsciae" przez Jana Orzelskiego, z rękopisu 1611 r. (1854). W 1855 wychodzi pierwszy z 4 tomów zbioru: „Lites ac res gestae inter Polonos ordinemąue Crucife-rorum" Długosza, z rękopisu; w przedmowie wydawca powiada między innemi: „Wiem, iż okurza-jąo z pyłu pomniki, stawiane zasługą naszych ojców, nie zapracuję sobie na literacką sławę, a jeszcze mniej na materyalne korzyści; ale właśnie ta pewność kołysze we mnie... uczucie, iż daję, a nie biorę⁴⁴. Istotnie, nie chodziło mu ani o sławę, ani o zwrot nakładów; wzbogacał naukę, nie siebie lub księgarnie; dbał o jakość swych, zwykle przepysznych, wydawnictw, nie o ilość ich lub po-czytność. Wyliczamy pokrótce dalsze jego nakłady i opracowania: „Źródłopisma do dziejów U-nii", część III: Dyaryusz sejmu 1569 r. (1856); oddział I części II (dyaryusze sejmów 1562 i 1563) przygotował sam, ale wydał je już syn (1861). „Zabytek dawnej mowy polskiej" (z XV w.), 1857, nader ważny dla badaczów języka; „Policya królestwa Polskiego¹⁴ przez Stanisława Orzechowskiego, z rękopisu (1859); „Offener Brief des Abgeord-neten” (Berlin 1859); „Ustawy prawą polskiego najpotrzebniej szea Jakóba Przyłuskiego, z wyd. 1563 r. (Paryż 1860); „ Collectanea, vitam JoannisZamoyscii.. illustrantia*, 1861 (wydał syn z rękopisu przygotowanego przez ojca); „Herby Korony, ziem i szlachty polskiej", same prawie drzeworyty i miedzioryty; „O familiach i herbach polskich⁴⁴ Reja; „Herby polskie z XVI w." Marka Ambrożego. Napisał też wiele artykułów przygodnych po polsku, francusku i niemiecku. Większa część tych dzieł jest przepysznie ilustrowaną; często wspaniałe ryciny główną grają rolę. W przedmowach i dśdykacyach, równie jak listach, mowach i memoryałach, zamknął szlachetność i niezłomność swych myśli i przekonań, nie uwodząc się nigdy względami dyplomatycznemu Pomimo wielu wydawnictw treści heraldycznej i wysokiego poczucia godności i obowiązków swego nazwiska, cenił w genealogiach i herbach przedewszystkiem bądź to ważne materya-ły historyczne, bądź wzory sztuki; widać to np. ze zdania w liście (r. 1860) do jednego z powinowatych: „Mnie cała heraldyka pobudza do ckli-wości; nie miło mi mieszkać w tym spróchniałym domu". Stał długie lata na czele obywatelstwa poznańskiego. Dzielił prace arcybiskupa Wolio-kiego i dra Marcinkowskiego. Wspierał i zachęcał młodzież do nauki; na gimnazyum w Poznaniu ofiarował swój pałao. Poparcia jego doznawali i starsi pracownicy: Karol Nej, Józef Mucz-kowski, Kielesiński, Jan Romanowski. Należał do twórców i był członkiem dyrekoyi Towarzystwa pomocy naukowej im. Marcinkowskiego, spółki Bazarowej, radzcą Towarzystwa Kred. Ziem., jednym z założycieli i prezesem Tow. Przyjaciół Nauk w Poznaniu, przewodniczącym w Stowarzyszeniu św. Wincentego a Paulo; w Kórniku założył 1857 dom Panien Miłosierdzia. Prezes zebrań w Kórniku, był członkiem wielu towarzystw naukowych, jak Historycznego w Paryżu, Archeologicznego w Wilnie, Naukowego w Krakowie. Na sejmy pruskie posłował do Berlina i Erfartu, bądź to jako członek Izby panów, bądź niższej, poselskiej. Właśnie, gdy jako poseł szremski wybierał się na sejm do Berlina, zaskoozyła go śmierć skutkiem paraliżu płuc, w nocy z 11-ego na 12-y marca 1861 r. — Działyóska Celestyna, i hrab. Zamoyskich (* w maju 1801—f 10 lipca 1883), żona Tytupa, matka Jana, jedna z najpiękniejszych postaci swego czasu, zaznaczyła swe imię dobroczynnością, poświęceniem i bohaterskiem znoszeniem przeciwności. Ślub jej z Tytusem odbył się w Złotej Sali w Puławach 19-go listopada 1825 r. W r. 1837 — 1840 oczynszowała swych poddanych, co wywołało burzę, szczególnie wśród szlachty galicyjskiej, widzącej w tern zapowiedź swej ruiny. Założyła wiele szkółek, i nieraz, w braku odpowiednich nauczycieli, sama dziatwę uczyła. Po powrocie w r. 1842 do w. ks. Poznańskiego, założyła w Poznaniu pierwszą ochronkę dla dzieci. W r. 1859 podczas wielkiej powodzi, pałao jej w Poznaniu zamienił się na przytulisko nieszczęśliwych mieszkańców Chwaliszewa i Sródki. Cały niemal majątek jeszcze za życia rozdała ubogim. Zmarła w Poznaniu.

Działyński Jan (* 1829 w Kórniku—t tamże 30 marca 1880 r.), syn Tytusa i Celestyny z Zamoyskich, zasłużony obywatel i opiekun nauk, szczególnie matematycznych, w których rozwoju u nas działalność jego stanowi epokę. W r. 1842 wstąpił do gimnazyum św. Maryi Magdaleny w Poznaniu i w r. 1848 kurs nauk w niem ukończył. Już wówczas okazał wysokie poczucie obywatelskie, zakładając Towarzystwo Bratniej Pomocy naukowej, którego celem było wspieranie i zachęta uboższych, pod delikatną osłoną wzajemności. Po rocznej przerwie, podczas której brał udział w starciu pod Książem, studyował przez lat parę prawo w uniwersytecie berlińskim, poczem lat kilka poświęcił w Paryżu naukom ścisłym, przeważnie matematyce i jej zastosowaniom w mechanice praktycznej; owocem tych zajęć było np. ob-

mi

Hi -

jego biegu była bardzo mała.

myślenie nowego systemu karabinów, z któremi pomyślne próby w Vincennes odbyto. W r. 1857 poślubił Izabellę ks. Czartoryską. W r. 1860, z powodu choroby ojca, wrócił do kraju, a po jego śmierci, wybrany posłem, był przez rok sekretarzem Koła w Berlinie. W r. 1864, pod ciężarem wyroków berlińskich i sekwestru dóbr w Księstwie, wrócił do Paryża, gdzie, równie jak podczas kilkumiesięcznego pobytu w Dreźnie, wielu potrzebującym przychodził z pomocą. Z porady lekarskiej opuścił Paryż i po kilkumiesięcznym pobycie w Rzymie udał się na Wschód. Po powrocie do Paryża został prezesem założonego tam w r. 1867 Towarzystwa Pomocy Naukowej; był nadto członkiem rady opiekuńczej szkoły Montparnaskiej, którą wspierał materyalnie i moralnie. Powziąw-szy myśl dopomożenia rozwojowi nauk matematycznych i skupiwszy grono matematyków polskich, zamieszkałych w Paryżu, założył tam Towarzystwo Nauk Ścisłych. Ustawę jego podpisał, jako prezes, dnia 30 kwietnia 1870 r. Celem Towa-

- •%

te

Fig. 158. Dzialyński Jan.

rzystwa było podtrzymywanie rozwoju pomienio-nych nauk przez wydawanie ich dzieł i odpowiednie wynagradzanie za pracę. Dwanaście wielkich tomów „Pamiętnika* Towarzystwa zawiera rozprawy nieraz pierwszorzędnej wartości przeszło 30-u autorów, z których większa część zaszczytnie zapisała się w nauce. Na czele tomu I znajduje się głęboko pomyślana ustawa Towarzystwa. W r. 1882, wkrótoe po śmierci swego opiekuna, Towarzystwo się rozwiązało, spełuiwBzy godnie swe zadanie. Dzieje jego i zaBługi opisał szczegółowo W. Folkierski w t. VI „Prac matematyczno-fizycznych*. Oprócz „Pamiętnika", wyszło nakładem „Biblioteki Kórnickiej* kilkanaście tomów prac oddzielnych: Niewęgłowskiego, Folkierski ego, Sągajły, Kretkowskiego (Trzaski), Gosiewskiego, Kucharzewskiego, Klugera, Zajączkowskiego, Baranieckiego, które złożyły się niemal na całokształt wykładów i teoryj nauk matematycznych. W r. 1869 Jan D. mógł już wrócić do kraju i odtąd bawił na przemiany to w Paryżu, to w stronach rodzinnych, biorąc udział w pracach społecznych, jak np. w założeniu poznańskiego Banku Włościańskiego. Zgodnie z wolą ojca, wyrażoną w przedmowie do t. I „Tomicianów*, wydał tom IX tego olbrzymiego zbioru akt. Nadto ogłosił trzy wielkie tomy „Kodeksu dyplomatycznego Wielko -polskiego", „Cyryla i Metodego* Rettela, * Prawa polskie Kazimierza W. i Władysława Jagiełły", oraz przedruki homograficzne: „Rozmowa Salomona z Marchołtem”, „Apokalipsie" i wyjątek ze „Zwierzyńca* Reja, „Statut ks. mazowieckich”, „Statut Wiślicki", „Ortyle magdeburskie", „Psałterz puławski*, „Giulistan" w przekładzie Kazi-mirskiego, komedye Plauta w tłóm. Wolframa, tragedye Eschylosa i Sofoklesa w przekładzie Wędewskiego, wreszcie 8 wielkich tomów dzieł Cycerona w tłóm. Rykaczewskiego. Po śmierci Jana D ego, ostatniego po mieczu potomka tego rodu, Kórnik i jego zbiory przeszły, zgodnie z wolą zmarłego, na własność jego siostrzeńca, Władysława hr. Zamoyskiego.

(Źródła: Artykuły J. Bartoszewicza i L. Huberta w „Enc. powsz.*;—„Gaz. pol.“, 1861, N. 97 i 100;— „Tyg. ilustr.*, 1861, N. 114 i 115, art. Bartoszewicza; — T. I „Pamiętnika Tow. Nauk ścisłych*, 1871; — „Prace matem.-fiz.*, t. VI, art. W. Polkierskiego;—„KłoBy", 1880, N. 775, art. W. Gosiewskiego; — „Tyg. ii.*, 1880, t. IX, str. 305 i 340, art. Wino. Korotyńskiego; — „Kłosy*, 1883, N. 949; —„Księga" Żychlińskiego, t. X, 1888).

Dzianet, wyraz poohodzenia arabskiego; „dźan-neti faras" czyli rajski piękny koń; w hiszpańskim „ginete*, we włoskim gin neto, we francuskim genótz dodatkiem d’Espagne, rycerski kf ń do boju, parady i turnieju, wysoce ceniony w XVI i XVII wieku dla wspaniałej swej postawy i wyniosłych chodów; odznaczał Bię wysokim wzrostem, gę3tem i długiem włosiem w grzywie i w ogonie, oraz głową o garbatym nosie, co wówczas uchodziło za szczególną cechę piękności konia, przy-tem pojętnością i łagodnością; natomiast szybkość

St Rew.

Dzianie, czynność pończosznicza na drutach, zdaje się, że dopiero w początku XVI-go wieku zo-Btała wynaleziona. Anglicy utrzymują, że Hiszpanie sztukę tę wynaleźli, która stamtąd przeszła do Włoch, a następnie do Anglii; Francuzi zaś, u których umiano dziać na drutaoh w r. 1527, przypisują ten wynalazek Szkotom. Pierwszy Henryk II we Francyi r. 1527 nosił pończochy dziane, jedwabne, w Anglii zaś 1561 r. królowa Elżbieta. W Niemczech dzianie pończoch zwano dzianiem spodni (Hosenstricken), gdyż tani, według dawnego zwyczaju, spodnie z pończochami jednę stanowiły oałość; pierwsza fabryka takich wyrobów powstała w Berlinie r. 1590.

Dzianott vel G i an o tti, herb polski z indygena-tu. Na tarczy w polu błękitnem, na murawie, czerwona brama z pięciu wieżami, z tych środkowa wyższa od bocznych i nad nią pół czarnego orła z aureolami złotemi w około głów. W koronie szlacheckiej nad hełmem taki sam orzeł lecz z łapami i ogonem. Herb ten wraz z indygena-

Pols.“).

Dr J. P.

tom niemieckim, r. 1658 otrzymał w Niemczech od cesarza Leopolda 1 Piotr Giauetti de Castellati szlachcic włoski, któremu r. 1662 Stany Rzpl. Pols. przyznały go i zatwierdziły.—(„Vol. leg.“ IV, 86«; Niesiecki — Borkowski. „Herb rod. szlachec. król.

W. K. Z

DziarkowskI Jacek August (* w Warszawie około r. 1747, — f tamże d. 15 marca 1828), zasłużony lekarz polski. Nauk lekarskich słuchał w Strasburgu i Halli, i w drugiem z tych miast, po obronieniu rozprawy p. n. „De prima causa morborum ąuatenus et a partibus fluidis oriri potest*, w r. 1782 osiągnął dyplom doktorski. Zaledwo powrócił z* za granicy, wysłanym był na Podole i Ukrainę, dla walczenia z wybuchłą tam zarazą morową; jako nagrodę za gorliwe spełnienie przykrych i niebezpiecznych obowiązków, otrzymał od króla J. M. medal „bene merentiM. W r. 1786 osiadł na stałe w Warszawie, zajmując się praktyką i pracując w szpitalu Dzieciątka Jezus. W r. 1794, wiedziony chęcią ulżenia cierpiącym, ofiarował 24 000 złp. na ulepszenie szpitali stołecznych. W r. 1799 przeniósł się w Płockie i spokojnie tam przemieszkiwał do r. 1807; wtedy rząd nowo utworzonego księstwa Warszawskiego powołał go do stolicy i mianował go radzcą najwyższej dyrekcyi naukowej. W r. 180n, wspólnie z Brandtem, Celińskim, Czeki erskim i Wolffem, przyłożył się do utworzenia wydziałn lekarskiego w Warszawie i bezpłatnie pracował w nim, jako profesor i dziekan. Po otworzeniu kr. uniwersytetu w Warszawie, objął w nim w r. 1817 katedrę patologii i semiotyki, ale już po roku z powodu wieku podeszłego, opuścił zaszczytne to stanowisko. Nie ustawał jednak w pracy i do końca życia był czynnym, w szpitalu Św. Ducha. Należał do grona gorliwych krzewicieli szczepienia ospy ochronnej w kraju naszym, i napisał kilka rozpraw o tym przedmiocie. Pism jego, mających dziś tylko jeszcze wartość bibliograficzną, nie wyszczególniamy; podał je S. Kośmiński w „Słowniku lek. pols.“ str. 106.— D. w swoim czasie był jednym z najuczeńszych lekarzy naszych oraz obywatelem, gorąco kraj swój miłującym i zawsze gotcwym do służenia mu w każdej dobie.

Dziarnica, tak nazywa Kluk, wedle wyrażenia pasieczników naszych, miód przez starość w ziarna obrócony (zcukrzały), znajdujący się także w komórkach plastrowych.

Dziarno, nazywane w niektórych stronach naszego kraju żwirem, znajduje się u nas w ziemi w niektórych miejscach w obfitych pokładach. Stanowi ono masę drobnych kamyków, od wielkości jaja do wielkości grochu. Dziarna tego używają do budowy i naprawy dróg szosowych; przearfowane zaś, czyli oddzielone od większych kamyków, w połączeniu z piaskiem i wapnem zarobione na gęsto wodą, służy do wznoszenia budowli z tak zwanej piaskowo-wapiennej pizy. Grunta, które w wierzchniej warstwie posiadają wiele dziarna, należą do uboższych, stąd też tylko pod żyto przydatnych. Grunta takie nazywają się u nas szczerkowatemi.

Dziarstwo, a. Drząstwo, dawna nazwa piasku moczowego, ob. Kamienie moczowe.

Dziatzko Karol (* 1842 w Neustadt), filo-* log niemiecki. Po ukończeniu studyów uniwersyteckich we Wrocławiu i Bonu był jakiś czas nauczycielem w Lucernie, później podbibliotekarzem we Preiburgu w Bryzgowii, nauczycielem w Karlsruhe, naczelnym bibliotekarzem we Wrocławiu, wreszcie w r. 1886 został naozelnym bibliotekarzem i profesorem bibliografii w Getyndze. Z filologicznych prac jego zasługują na wymienienie: „De prologis Plautinis et TerentianisM (Bonn,

1868); „Beitrage zur Kritik des nach Aelius Do-natus benannteu Terenzcommentars" (Lipsk 1879); wydanie z niemieckiemi komentarzami komedyi Terencyusza: „Pfaormio*) (t że 1874; wyd. 2-e 1884) i „Adelphi* (t-źe 1881), i cały Terencyusz w zbiorze Tauchr za (1884). Jako bibliograf D. od r. 1886 wydaje „Sammlung bibliothek-wissensohaf-tlicher Arbeiten*. Ostatnie jego prace w tej dziedzinie są: „Beitrage zur Gutenbergfrage“ (Berlin

1889)    i „Gutenbergs friiheste DruckerpraxisM (t-źe

1890) .

Dziąsło. Dziąsłem nazywamy część błony śluzowej (ob.) jamy ustnej, pokrywającą wyrostki zębodołowe szczęk. Rozpatrywane pod dro-bnowidzem D. składa się z 2 warstw, a mianowicie z tkanki łącznej (ob.) i nabłonka (ob.) Tkanka łączna dziąsła jest twarda, zbita, włóknista, bogata we włókna sprężyste, przechodzi bez wyraźnych granic w okostną wyrostków zębodoło-wych, na brzegu zaś tychże w ozębną. Na wolnej (zwróconej do jamy ustnej) powierzchni tkanki łącznej widzimy (pod drobnowidzem) masę wysokich brodawek, które zawierają w sobie po pętli naczyń krwionośnych i końcowe rozgałęzienie nerwów; brodawki te wchodzą głęboko w pokrywający dziąsło nabłonek. Nabłonek dziąsła jest wielowarstwowy. Komórki w powierzchownych jego warstwach są płaskie, mniej lub więcej zrogowaciałe, w głębszych poligonalne, w najgłębszych zaś, leżących na łączno-tkankowej podściółce—walcowate. Gruczołów wcale, wbrew twierdzeniom autorów dawniejszych, w dziąśle nie znajdujemy. Choroby dziąseł bywają cierpieniem miejscowem, lub też są objawem ogólnego rozstroju organizmu. Pierwsze (zapalenia dziąseł) bywają najczęściej skutkiem nieczystego ntrzymania jamy ustnej, mianowioie niedostatecznego lub nieumiejętnego czyszczenia zębów. Wskutek niedostatecznego czyszczenia zębów odkłada się na nioh kamień (ob.), ten zaś obecnością swoją drażni brzeg dziąsła i przez to wywołuje jego zapalenie. Dziąsło ulega zaczerwienieniu, puchnie, brzegi jego wrzodzieją i wydzielają smrodliwą ropę. Najlżejsze dotknięcie wywołuje krwawienie. Powszechnie w razach takich przez profanów stosowane smarowania i eliksiry, mające jakoby wzmacniać dziąsła, ulgi żadnej nie przynoszą. Wyleczyć chorobę może tylko usunięcie przyczyny, mianowicie gruntowne oczyszczenie zębów z kamienia. Objawem ogólnego rozstroju organizmu zapalenie dziąseł bywa przy zatruciu rtęcią (najczęściej przy kuraoyi merkuryalnej), oło-

Encykl. Powsr. Tlustr. Zegz. 187. T. 18-tj.

Dz.

wiem, dalej przy gnilcu, wreszcie przy wielu chorobach gorączkowych. Objawy zapalenia dziąseł przy otruciu rtęcią nie różnią się od naszkicowanych powyżej objawów zwykłego miejscowego zapalenia. Przy gnilcu, oprócz powyższych (t. j. oprócz zaczerwienienia, opuchnięcia, owrzodzenia na brzegach) obserwuje się jeszcze wybroczyny krwawe w miąższ dziąsła, przytem krwotoki przy gnilcowem zapaleniu bywają daleko silniejsze i bardziej uporczywe. Co do przyczyn powstawania zapaleń dziąsła przy otruciu rtęcią, ołowiem, lub przy gnilcu, to należy przypuścić, że działają tu dwa czynniki: pierwszy—ogólne osłabienie całego organizmu i zmniejszenie przez to odporności poszczególnych jego tkanek, drugim zaś czynnikiem będą miejscowe warunki jamy ustnej, mianowicie zatrzymywanie się około zębów lub pomiędzy niemi resztek pokarmowych, złuszczonych komórek nabłonkowych, śluzu, ropy i t. p. Złogi te ulegają rozkładowi, produkta zaś roz-

~ź?l\

/-

Fig. 159.

Przekrój dziąsła przy slabem powiększeniu.

a)    nabłonek, w który wchodzą głęboko brodawki

łączno-tkankowej podściółki.

c) tętnica wchodząca w brodawki.

b)    żyły.

kładu drażnią mało-odporne wskutek osłabienia ogólnego dziąsło, i ostatecznie powstaje zapalenie. Też same przyczyny wywołują zapalenie dziąseł i przy chorobach gorączkowych, przy tych jednak zapalenie nie dosięga zwykle stopni tak Bilnych, jak przy gnilcu lub otruciu rtęcią. Dodać tu należy, że w ustach bezzębnych (u starców i noworodków) gnilec, resp. otrucie rtęcią, zapalenia dziąseł nie wywołuje. Oprócz zapaleń dziąseł przykrą w następstwach chorobą bywa ich zanik. Zanik dziąseł normalnie występuje w starości, jako jeden z typowych objawów uwiądu starczego, często jednak obserwujemy przedwczesny zanik dziąseł, u osób względnie młodych (nawet u 30-letnich i niżej). Przedwczesny zanik bywa skutkiem przebytych zapaleń lub też występuje samoistnie, z przyczyn bliżej niewiadomych, czasami dziedzicznie. Zanik dziąseł szkodliwy jeBt z dwóch względów: raz wskutek tego, że przez zanik dziąseł obnażają się te części zębów, które nie są pokryte szkli-wiem (emalią). Po obnażeniu z dziąsła części te łatwo ulegają próchnieniu. Następnie zanik dziąsła szkodliwy jest jeszcze dla tego, że towarzyszy mu zwykle również i zanik wyrostka zębodo-łowego, gdy zaś zaniknie dziąsło i wyrostek zębo-dołowy, ząb traci umocowanie w szczęce i wypada. Przedwczesną utratę zębów, jako skutek zaniku dziąsła i wyrostka zębodołowego, najczęściej obserwujemy na dolnych siekaczach; inne zęby wypadają wskutek tej przyczyny rzadziej.

Dzida, tyle co pika, włócznia, rohatyna; broń zaczepna, złożona z długiego drzewca i osadzonego na niem żelaznego grotu, który w ostry koniec wybiega. W potooznem dziś użyciu w ten sposób rozróżniamy dzidę od lancy, że przez dzidę rozumiemy gołą pikę, jakiej Kozacy lub Beduini używają; lancą zaś nazywamy włócznię, opatrzoną w proporzec, czyli chorągiewkę, jak się to u ułanów widzieć daje.

Dzidowski Jan Stanisław (* w Krakowie w drugiej połowie w. XVII—f tamże d. 29 marca r. 1718), lekarz polski. Kształcił się w Krakowie, w latach 1675 i 1681 osiągnął stopnie filozoficzne, a w r. 1688 opuścił uniwersytet jako lekarz i udał się, by się dalej kształcić, do Padwy, gdzie w r. 1690 był assesorem w oddziale narodowości polskiej. Powróciwszy do kraju napisał „Quaestio medica de arthritide** i w r. 1693 zo-Btał wcielonym do grona doktorów akademii krakowskiej. — Por. S. Kośmiński „Słownik lek. pols. “ (str. 106).    Dr, p*

Dziebrenosek (Iglica, Iglicznik, Erodium), rodzaj roślin z rodziny bodziszkowatych, bardzo do bodziszka (ob.) podobny, lecz z 10 pręcików; 5 przeciwległych płatkom jest płonnych; obejmuje zioła roczne lub trwałe, albo też podkrzewy, we wszystkich częściach świata; niektóre posiadają własnośoi lekarskie, lub też hodowane są jako ozdobne. D. pospolity (22. cicutarium) rośnie wszędzie na polach piasczystych, przy drogach, ogrodach i t. d.; kwiaty drobne o płatkach różowych, dzióbek owocowy bardzo długi; w niektórych okolicach używają go jako środka do okładania ran, wrzodów i t. p. Gatunek 22. moschatum był niegdyś używany jako środek napotny i podniecający; 22. incarnatum, z przylądka Dobrej Nadziei, stanowi piękną roślinę ozdobną (ob. Bodziszkowatę).

Dzieccy (Dziecki), byli to w Litwie komissa-rze, delegowani od dworu książęcego; przebiegali za rozkazem kraj i załatwiali sprawy w imieniu panujących. Za Witolda już byli znani; z czasem urząd ich tracił na pierwotnem znaczeniu, aż w końcu zamienili się w woźnych i uciemiężali tylko mieszkańców egzekucyami. Dziee(z)kować, znaczy więc to samo, co egzekwować, fantowaó. Kazimierz Jagiellończyk przez przywilej ziemski roku 1457 zaręczył Litwie, że D. nie będą posyłani do dóbr szlacheckich, jeśli bądź ea pierwszem, bądź za drugiem obwieszczeniem, albo pozwem, szlachcic pozwany do sądu stanie. Za króla Aleksandra miewali i wojewodowie D-ich. Na sejmie roku 1554 i 1558 prosiła szlachta źmudzka, aby przez samego starostę, a nie przez D-ich, była są-

A, O.

dzona. D-kLwięc w Litwie, a komornik w Koronie to samo znaczyli. Tak pisze Jędrzej Mora-czewski („Starożytności polskie*); w „Volumi-nach Legum (I,    485) czytamy o nich: „Olficia-

les seu ministeriales vulgo litvanico Dzieczkie. Wiadomo, źe ministerialis zwał się u nas woźny; znaczenie więc D-ch byłoby niższem , niź Mora-czewski podaje.

Dzieci Franoyl, enfants de France. Tak nazywano we Francyi dzieci i wnuki prawe króla panującego. Bracia i siostry zachowywali ten tytuł i przekazywali go swoim dzieciom, ale nie dalszemu potomstwu. Książęta i księżniczki w dalszych stopniach pokrewieństwa z królem panującym nazywali się książętami krwi, jprinces du sang. Od XIII w. dzieci Francyi młodsi płci męskiej dostawały na utrzymanie apanaże, księżniczki zaś otrzymywały wyposażenie w pieniądzach. Nazwa ta wyszła z użycia w XIX w.

Dzieci naturalne. W społeczeństwach dawnych, gdzie istniała monogamia, pojęcie dzieci naturalnych jest dość obszerne. W Rzymie naprzy-kłai, obok małżeństwa prawnego, istniała, jako prawna lub uznana przez obyczaj instytucya konkubinatu (P. Meyer „D. rdmische Konkubinat* 1895) i dzieci, pochodzące z podobnych związków (liberi naturales) nie różniły się w niczem od prawych w stosunku do matki, nawet, w stosunku do ojca były bliższe od dzieci, pochodzących ze związków przypadkowych („Spurii Liberi vulgo concepti*). W społeczeństwach współczesnych należy odróżniać: a) dzieci pochodzące z małżeństwa, które następnie okazało się bezprawnem i niewa-inem, wskutek np. ujawnionej bigamii ojca albo wskutek przeszkody, wypływającej z ukrywanego albo niewiadomego w czasie zawarcia małżeństwa, pokrewieństwa lub powinowactwa małżonków. Dzieci, pochodzące z podobnych związków, uważane są w zasadzie za nieprawe. Tylko istotna niewiado-mość albo błąd jednego chociażby z małżonków mogą być podstawą uznania dzieci za prawe. Rzecz jasna, że podobny punkt widzenia prawodawcy uwzględnia tylko zasadę małżeństwa, ale nie prawa dziecka niewinnego. Pewien postęp o-znacza w tym względzie pogląd prawa pruskiego i nowy kodeks cywilny niemiecki, który uznaje dziecko za prawe, nawet wobec świadomej nieuczciwości obojga rodziców, jeśli tylko małżeństwo zawarte zostało z uwzględnieniem form prawnych. Rodzice w takim razie tracą prawo władzy rodzicielskiej i dzieci nie należą do rodu winnego rodzica. Prawodawstwo rossyjskie nie uznaje prawego pochodzenia podobnych dzieci; „warunki zasługujące na miłosierdzie" mogą zaledwie stanowić powód dla sądu do wyjednania u władzy Monarszej uznania dzieci takich za prawe. — b) Bezwzględnie nieprawemi są dzieci rodziców nie połączonych z sobą związkiem małżeńskim. Niektóre prawodawstwa zwracają uwagę i na to jeszcze, czy jeden z rodziców był małżonkiem prawym osoby trzeciej: dzieci zrodzone w cudzołóstwie stanowią w takich razach najniższą klasę śród innych D. n-ych; nie dziedziczą po matce (prawa rzymskie, prus., bawars., francus.), nie mogą domagać się uznania sądowego i nie mogą być uznanemi albo uprawnionemi dobrowolnie (Kod. Nap. art. 307, 291, 299). Wszystko, co im służy* to prawo żądać do pewnego wieku utrzymania od matki (wirtemb.), albo i od ojca (franc. art. 303), jeżeli ojciec jest rzeczywiście wiadomym. Rossyjskie prawodawstwo nie przyznaje tego nawet prawa. Zaznaozyć jednak należy, że większość prawodawstw nie pogarsza losu dzieci w wypadku cudzołóstwa (prus., austr., saskie, kod. cyw. niem.); c) przeciwnie, niektóre prawodawstwa wyodrębniają uprzywilejowaną grupę nieprawych dzieci, pochodzących często ze związku narzeczonych, którzy nie połączyli się następnie związkiem prawnym; takie dzieci posiadają stan cywilny dzieci prawych (sas., finlandz.).

Różnicy, jaka zachodzi pomiędzy dziećmi pra-wemi a naturalnemi, szukać należy w dziedzinie praw rodzinnych i spadkowych. Główną zasadą stanu cywilnego dziedka nieprawego jest „brak ojca" pod względem prawnym i wszystkie wynikające stąd skutki. Prawodawca uznaje tylko matkę dziecka naturalnego, a ojca—dopiero z chwilą, kiedy uprawni swe dziecko. Prawo francuskie posiada specyalną instytucyę publicznego uznania (reconnaissance) dzieci, dzięki któremu ojoiec nabywa prawo władzy rodzicielskiej, dziecko zaś prawo przychodzenia do spadku po uznającym z dziećmi prawemi (artykuł 756). Jak gdyby wyjątek od ogólnej zasady „nieposiadania ojca* stanowi prawo Dzieci naturalnych wymagania od rodzica utrzymania do pewnego wieku (alimenta). Rzecz jasna, że prawa tego nie posiadają D. n. w krajach, gdzie poszukiwanie ojcowstwa jest wzbronionem („La recherche de la paternitó est interdite”). Niektóre prawodawstwa stanowią, że akcya o alimenta służy nie matce, ale dziecku za pośrednictwem specyalnego opiekuna, a to z obawy, że matka wydawać pieniądze będzie dla siebie; przytem alimenta wydawane być mogą tylko w pieniądzach, a nie w naturze: ma to służyć matce jako gwarancya, że dziecko będzie zawsze przy niej, w przeciwnym bowiem razie ojciec mógłby z łatwością dla oszczędności oddać dziecko w nieodpowiednie ręce. Wielkość alimentacyi jest w różnych prawodawstwach różna. Nowy kodeks cywilny niemiecki wymaga od ojca opłacenia kosztów połogu i utrzymania matki przez pierwsze 6 tygodni po urodzeniu dziecka w granicach potrzeb koniecznych (Notdurft), dziecku zaś musi zapewnić utrzymanie wraz z opłatą za naukę i przygotowanie zawodowe. Inne prawodawstwa mierzą wielkość alimentów—i ta zasada jest sprawiedliwszą — zamożnością ojca (prawo kantonu szwajcarskiego Lucerny, Szwecyi i Norwegii). Kwe-stya, do którego roku życia ojciec ma obowiązek dostarczać alimentów, jest różnie rozstrzyganą. Prawo pruskie stanowi jako ostatni 14-ty rok życia, prawo kantonu Lucerny (i innych kantonów szwajcarskich) — 17-y, prawo rossyjskie—pełnole-tniośó. Obowiązek płacenia alimentów przechodzi na spadkobierców ojca naturalnego. Pokre-

kami tego rodzaju czynów są, z jednej strony, uczucie czci niewieściej, a z drugiej pragnienie używania dobrej sławy wśród społeczeństwa i fałszywe przekonanie, iż tym sposobem można się uwolnić od zniesławienia. Z tych pobudek wynikają przestępstwa: spędzenia płodu, D-a i podrzucenia. Ponieważ pierwotnie nie zwracano u-wagi na stan fizyologiczno -pnychiczny sprawcy tego rodzaju przestępstwa, łączono więc D. z zabójstwem, wyznaczając równe kary. Dopiero przy rozwoju medycyny sądowej zaczęto zwracać uwagę na szczególny stan rozdrażnienia, w jakim znajduje się położnica w ogóle, a wszczególności te, które, jako niezamężne, czują całą grozę położenia, niesławę i trudność zadośćuczynienia obowiązkom matki. Stan więc moralnego rozstroju, w jakim znajduje się matka, zaczął być brany w rachubę przy ocenianiu stopnia winy i wyodrębniono w nauce karnej takie przestępstwo, określając w prawodawstwach inną, lżejszą karę, niż za zabójstwo w ogóle. W Rzymie lex Pompeja i lex Cornelia uznają zabójstwo dziecka, w związkach prawych jak i nieprawych spłodzonego, za czyn karygodny (parricidium). W prawodawstwach germańskich, z początku, niema rozróżnienia D-a od zabójstwa, lecz prawodawstwo Karola W, uważa już za główną pobudkę do spełnienia czynu tego uczucie wstydu. W późniejszych prawodawstwach większa część w określeniu D-a i wymiaru kary bierze za podstawę prawo Karola W. Prawodawstwo francuskie znacznie się różniło pod względem określenia pojęcia D a, i rozumie pod dzieciobójstwem osobny rodzaj występku, stawiając je na równi z innemi rodzajami zabójstwa. Surowe kary miały na celu ochronę życia dziecięcia, które samo nie zdolne jest go bronić. Statut Litewski nie zwraca uwagi na to, kto popełnił D., ojciec, czy matka, czy dziecko by ło prawe, czy nieprawe, i dla karalności czynu wymaga tylko, iżby spełniony był z rozmysłem.— W prawodawstwie Połskiem nie znajdujemy wyraźnego określenia tego przestępstwa. W kodeksie z roku 1818 istnieje już osobny artykuł 122, w którym jest mowa o D-ie. Cechy tego przestępstwa, jak je określają nowsze prawodawstwa, są następujące: Sprawcą D-a winna być matka. Każda inna osoba, któraby się zabójstwa dziecka dopuściła, karaną być winna jak za zabójstwo w znaczeniu ogólnem.. Przedmiotem zabójstwa winno być dziecko, a raczej płód, zdolny do życia. Dziecko powinno być nieprawe, t. j. nie zrodzone z prawych związków, a więc i z mężatki, która urodziła dziecię nie z mężem. Prawo obowiązujące wyraża się (art. 1451 p. 2) .winna tego kobieta, szczególniej, gdy była niezamężną⁴*. Wzgląd na to, że dziecko było nieprawe, że przyszło na świat w okolicznościach, w których matce trudno roztoczyć zwykłą opiekę, dla dziecka niezbędną, wpływa na prawodawcę, iż D. traktuje lżej od zwykłego zabójstwa, normując karę odpo-własnego dziecka, zdolnego do życia, zrodzonego wiednio do stanu] zabójczym w chwili czynu. D. ze związku nieprawego. Dopiero od XVI w. za- powinno być dokonanem podczas porodu lub bez-częto uważać D. za osobne przestępstwo. Pobud- pośrednio po nim. Jeśli płód zniszczony został

"wieństwo prawne dziecka nieprawego z matką u-znane jest przez wszystkie prawodawstwa. I tu jednak zauważyć Bię daje ogromna różnica w poszczególnych przypadkach. W niektórych prawo-dawstwach (prus., austr., franc.) pokrewieństwo to nie dotyczy rodziny matki, w innych (saskie, kod. cywilny niemiec.), nie tylko rozciąga się na krewnych matki, ale obejmuje również prawo spadkowe. Podobne zrównanie D. n-ych z prawemi — zd»je się stanowić tendencyę ewolucyjną naszych czasów. Motywa do projektu Kod. cyw. niemieck. zaznaczają, że „interes porządku publicznego żąda, aby szeregów proletaryatu nie powiększały osoby zupełnie pozbawione rodziny".

W ostatnich czasach coraz częściej słyszeć się dają głosy, przemawiające za zabezpieczeniem stanu prawnego D. n*ych. Pod tym względem w tendencyach prawodawczych odczuwać się daje znaczna zmiana. Podczas gdy dawniejsi prawodawcy zwracali uwagę na powagę i świętość małżeństwa, jako takiego, i prawa dziecka naturalnego rozważali w związku z występkiem tych, którym ono zawdzięczało życie (oczywiście, że prawa te musiały przy takim kącie widzenia być jaknaj-mniejsze); nowsze prace prawników wychodzą z zasady, że dziecko nie powinno cierpieć za winy rodziców i wyznaczają mu w społeczeństwie stanowisko, najmniej różniące się od bytu dzieci prawych. Nowy kodeks cywilny niemiecki pod wielu względami poprawił los takich dzieci; w krajach romańskich, czyli w krajach, gdzie panuje kodeks Napoleona,—ciała prawodawcze od lat wielu zajmują się reformą prawa Dzieci n-ych. Ostatnio pod datą 25 marca 1896 roku ogłoszono we Franoyi nowe prawo, dotyczące spadkobrania D. n-ych, w kilku miejscach zmieniające postanowienia kodeksu. Prawo to nadaje dzieciom prawnie uznanym prawo spadkobierców, stanowi dla nich część obowiązkową, zezwala na darowizny ojca i matki testamentowe i powiększa wysokość ich części spadkowej—Por. A. Menger „D. Recht des be-sitzlosen Volksblassen" (1890); Bulling .Rechte d. unehelichen Kinder etc." (1895); Hachenburg „Rechtsstellung des unehelichen Kinder" 1895 (ob. .Gazeta sądowa" lb95, grudzień); A coli as .L’enfant nó hors mariage" (1865); Bar et .Hi-stoire et critiąue des rógles sur la preuve de la fi-liation natur.lle en droit franęais et ótranger" (1872); Bi a n chi .Le indagini sulla paternita na-turale⁴⁴ (Archiyio giudiz. XXIV); G. Rivet „La recherche de la paternitó" (1890).—J. Skupiew-ski .Stanowisko dzieci nieprawych w obowiązu-jącem prawodawstwie" (1869,); Sławianowski ,0 uznaniu dzieci naturalnych ze strony ojca" („Biblioteka Warsz." 1844); Hamm „O prawach spadkowych dziecka natur." (1865); A. Preiss „O prawach spadkowych dzieoi naturalnych* (.Gazeta Sąd.” 1884).

Dziecięctwo, ob. Wiek życia.

Dzieciobójstwo. Jest to pozbawienie życia

s. p.

L.

w okresie, w którym do żyęia był niezdolnym, to mamy do czynienia ze spędzeniem płodu. Przestępstwo to, według kodeksu obowiązującego (artykuł 1461 Kodeksu kar), grozi matce, która świadomie jego się dopuściła, karą główną, bo pozbawieniem wszystkich praw stanu i osiedleniem w Syberyi. Względność niejaka w określeniu kary przy dzieciobójstwie wypływa z tego, że przestępstwo to bywa spełnianem do pewnego stopnia w chwili nienormalnego stanu matki podczas porodu. Wskutek tego obowiązujące prawodawstwo zmniejsza o trzy stopnie karę przy D-ie, w stosunku do zabójstwa rozmyślnego. Gdy matka nie pozbawiła życia nowonarodzonego, lecz pobudzona wstydem lub strachem „zostawiła je bez pomocy* i skutkiem tego dziecko umarło, — to obowiązujący u nas Kodeks karny grozi jej domem roboczym Da czas od l¹/, — 2 lat. Gdy nareszcie dowiedzionem będzie, iż dziecko urodziło się martwem, a matka, pobudzona wstydem i strachem, ukryła ciało, to kara, przez obowiązujące prawo przewidziana, ograniczy się do zamknięcia w wieży na czas od 4 — 8 miesięcy (art. 1460). Istotą zatem tego przestępstwa jest, że matka ukrywa trupa, nie zawiadomiwszy o tern władzy. Widzimy, iż obowiązujące prawo bardzo surowo karze D. Prawodastwa zagraniczne są mniej surowe. Kodeks niemiecki np. grozi dzieciobójczyni, która spełniła ten czyn z rozmysłem, karą wieży (Zuchthaus), niewyźej jak na trzy' lata; przy okolicznościach łagodzących - na lat dwa (art. 217). Co się zaś tycze spędzenia płodu, to Kodeks niemieoki karze za to przestępstwo matkę wieżą na czas do lat pięciu.

Lzieduszycka Talia z Niezabitowskich, żona Edmunda DzieduBzyckiego, umarła około roku 1850. Obdarzona prawdziwym talentem poetyckim, niewiele udzieliła prac swoich; dwie ładne jej poezyjki ukazały się w czasopismach, jako to: „Tęsknota” w Albumie na korzyść pogorzelców, 1844; „Ostatnie chwile Karoliny Magnuszewskiej, żony poety, w „ Dzienniku mód paryzkich”, 1845 r. nr 14.

Dzleduszycka Z Jełowiokich Anastazy a (* 1842 — f w maju 1890), autorka, urodziła się w Woskodawach (gub. Wołyńska), otrzymała wykształcenie w domu, wyszła za Izydora Dzieduszyckiego (ob.). W dojrzałym już wieku poświęciła się pracom pedagogicznym i rychło osiągnęła rozgłos i wpływ. Pierwsza jej książka p. t. „Myśli o wychowaniu i wykształceniu naszych niewiast” (1871, Lwów, 2-e wyd. 1874 Warszawa), wywołała bardzo ożywioną dys-kussyę, ponieważ pojawiła się w chwili nader gorącego zajęcia się sprawą kobiecą. Oto zasadnicze myśli w niej zawarte: Kobieta, lubo ustrojem fizycznym i moralnym odmienna, nie jest wszakże pod żadnym względem niższa od mężczyzny. Stąd ma ona prawo i jest zdolną do wszechstronnego wykształcenia i wdrożenia się w rozliczne kierunki pracy. Wychowując dziewczę, nie należy kształcić go jednostronnie, dla pewnych tylko speoyalnych zadań, ale przedewszystkiem zapra-

wiać je potrzeba do umiejętnego spełniania obowiązków kobiety wogóle. Plan edukacyi kobiecej rozpada się na 4 okresy: pierwszy do roku 7-go, drugi do 12-go, trzeci do 15-go, czwarty do 18 go; w dalszym zaś wieku iść ma samodzielna nauka tych, co się specyalnie jej poświęcą. Na pytanie:: co się kobietom od społeczeństwa należy?—D. odpowiada zwięźle: „należy im się to, na co zasłużyły”. Była ona zwolenniczką wspólnego wychowania dzieci płci obojej; w późniejszych atoli latach dziewczynom zalecała wykształcenie klasztorne; w innych względach bardzo postępowa, w kwestyi religii była zupełną konserwatystką. Po tej pierwszej pracy nastąpiły szczegółowsze wyjaśnienia zawartych w niej zagadnień, p. t. „Gawędy matki* (Lwów 1872); w pierwszej części roztrząsa tu D. krytycznie wpływy działające na urabianie się człowieka w wieku dziecinnym i młodzieńczym, podając wiele trafnych uwag, dotyczących najbliższego otoczenia wyoho-wańca, a mianowicie: nauczycieli, mieszkania, szkół, książek i towarzystw. Dalsze rozdziały poświęcone są wyłącznie sprawie kobiet; a więc jest mowa o nędzy pracownic i jej przyczynach* z których za główną uważa nie uzdolnienie do zatrudnień specyalnych. Dla zaradzenia złemu D. projektowała założenie Towarzystwa opiekuńczego, któreby się zajmowało sposobieniem kobiet do pracy zyskowniejszej, wynajdywaniem zarobków, umoralnieniem pracownic. Towarzystwo takie mogłoby także zająć się urządzeniem odpowiednich szkół żeńskich, z kierunkiem specyalnym. Gorąco popierała także D. dążności do wyższego, uniwersyteckiego wykształcenia kobiet. Z późniejszych prac D-ej zasługują na uwagę: „Gawędy o wychowaniu* (1875 Lwów), „Książka młodej kobiety” (1881), „Listy nauczycielki* (1883). Pomieszczała też wiele artykułów w czasopismach. Z pomiędzy książeczek dla dzieci wymienić trzeba: „Jak sobie dziatwa radziła” (1877, Warszawa). Wspólnie z Władysławem Seredyńskim ogłosiła dobre a tanie „Wypisy polskie” (1881), które się doczekały niebawem drugiego wydania. Wogóle odznaczała się dobrą znajomością spraw wychowania i, mało się zajmując teoryą, kładła naoisk na te rzeczy, które mogły rychło wejść w wykonanie; ona pierwsza w teoryi mówiła wprost o u-niwersyteckiem wykształceniu kobiet i podawała wskazówki po temu, przytaczając szczegóły o egzaminach uniwersyteckich w Anglii. Pisała żywo i dosyć poprawnie. W r. 1886 wpadła w rozstrój umysłowy i ostatnie lata życia spędziła w klasztorze Sióstr miłosierdzia we Lwowie.    p- Chm-

Lzleduszyoki Grzegorz, wojował za Zygmunta III przeciw Beklerbekowi, Nalewajce, Michałowi wojewodzie wołoskiemu. W 1604 roku 19 maja, mianowany został kasztelanem lubaczewskim.

Dzieduszycki (Dziedoszycki) Franciszek (f 1704), około r. 1665 został, jak podaje Niesiecki, kasztelanem lwowskim, w 1688 wojewodą podolskim; za Augusta II mianowany był pierwszym komisarzem do rozgraniczenia Rzeczypospolitej od Porty. Gałąś wojewodzińska D-ich wygasła na

572

jego synu, Jerzym, koniuszym koronnym; od brata zaś jego, Mikołaja, chorążego podolskiego, poszli D-cy, słynni za Stanisława Poniatowskiego.

Dzieduszycki (Dziedoszycki) Jerzy Stanisław, syn Franciszka, wojewody podolskiego (* około 1665—f 1730 bezpotomnie). Za Jana III był starostą grodowym źydaczewskim, w 1696 posłował ze Lwowa na sejm konwokacyjny; podpisał konfederacyę generalną i wyznaczony był razem z innymi do rady prymasowi Radziejowskiemu podczas bezkrólewia. Podpisał też z województwem ru-skiem elekcyę Augusta II, który go zaraz wysłał do Rzymu z uwiadomieniem do Papieża i do innych monarchów włoskich o swem wstąpieniu na tron. W r. 1708 należał do poselstwa Rafała Leszczyńskiego do Turcyi. W r. 1703 został wielkim łowczym koronnym, w 1704 koniuszym koronnym. Był gorącym stronnikiem Augusta II i w r. 1704 przyłączył się w obronie jego do konfederacyi sandomierskiej; kiedy wszakże zwycięstwo zdawało się przechylać na stronę Stanisława Leszczyńskiego, on, bojąc się utracić swoje koniu-szowstwo, które, jako wielki miłośnik koni, cenił wysoce, starał się przez Jabłonowskiego względy jego pozyskać i utrzymał się na swojem stanowisku, które po upadku Stanisława pod Augustem także zachował. Niesiecki pisze o nim, że był to „mąż jak dowcipu bystrego, tak i niepospolitej umiejętności*, a Załuski nazywa go Demostenesem polskim, jako mówcę znakomitego. Lubił żywot spokojny, piękną naturę i pracę piśmienniczą. Osiadłszy w Cum-łowcach pod Żydaczewem około Halicza, założył tam ogród ozdobny, na który Btracił większą część swojego majątku; pisał ,0 elekcyi królów polskich" i o polskiej weterynarce, p. t. „Obserwacye należące do koni i stad polskich". Pierwsza z tych prac dotychczas nie wydana; drugą z rękopisu biblioteki Załuskich po raz pierwszy drukiem ogło sił Stanisław Przyłęcki we Lwowie r. 1852. Z ob-serwacyj tych można wnioskować, że autor ich był do szpiku kości przejęty przesądami szlachec-kiemi względem poddanych, pisze tam bowiem: „Z chłopem polskim łaskawością nic nie wskórasz, oderint dum metuant, kij u niego podarunek, postronek—kompliment, kajdany—ceremonia, więzienie—konfidencya, pugnis coucisus adoratŻywot koniuszego opisał obszernie Maurycy Dzieduszycki. —J. Bartoszewicz w „Encykl. S. Orgelbr.". R-Dzieduszycki (Dziedoszycki) Tade (+ 1777), cześnik wielki koronny, syn Jana, podczaszego halickiego, prawnuk z bocznej linii Franciszka, wojewody podolskiego. W lutym 1760 r. bierze chorągiew pancerną, w grudniu mianowany podkomorzym halickim. Regimentarzując na Podolu, jako rotmistrz pancerny, 1762 r. prowadził u-kłady z baszą chocim skim w sprawach pogranicznych. Gdy nastało bezkrólewie, jeden z najpierw-szych wytoczył sprawę reformy rządu. Obrany posłem z Halickiego na sejm konwokacyjny, występuje tam przeciw dobywaniu szabel w Izbie, głosuje za zwłoką w odbieraniu dowództwa hetmanowi J. K. Branickiemu. Gdy A. A. Czartoryski został regimentarzem, D. zażądał na sejmie od-

Dzieduszycki Jerzy — Dzieduszycki Tadeusz.

czytania oświadczenia mocarstw, twierdził, że wojska posiłkowe mogą i powinny już wyjść z Rzeczypospolitej, a przynajmniej oddalić się od Warszawy, aby sejm nie obradował sub armis. Przy obradach nad poprawą trybunałów, żądał kary na kupujących kreski, obmyślenia sposobu, aby sejmy do skutku dochodziły, i załatwienia projektu sejmowego przed wyznaczeniem czasu na elekcyę: trzeba wprzód ustanowić rząd w dobrym kształcie, ponieważ królowie, choćby najlepsi, przy złym kształcie rządu dobrze panować nie mogą. Był za ograniczeniem liberum veto, za elekcyą marszałka przed obiorem komisarzów i za reformą sądownictwa; do obmyślenia tej ostatniej był jednym z delegowanych. Dalej przemawiał w sprawie hetmaństwa. Skoro Rzplta niszczy jego władzę (a uważał ją za rękojmię wolności szlacheckiej), powinna też ująć rozdawniczej władzy królewskiej i na każdy urząd przedstawiać królowi trzech swoich kandydatów do wyboru. Popierał projekt ustanowienia rady wojennej. Prymas mianował jego i kasztelana Jabłonowskiego do ułożenia projektu względem sporów pomiędzy dziedzicami na Rusi a duchowieństwem greckiem. Wo-góle sejm prawie do wszystkich Bpraw go używał i wdzięczność mu wyrażał. Obrany był do ułożenia „pactów conventówu, został komisarzem skarbu koronnego, deputatem do rady przy księciu prymasie. Podpisując konfederacyę generalną, upominał się o konstytucyę z r. 1669 względem wolnego głosu, o porównanie buław koronnej z litewską i o prawa kościoła uniokiego. W r. 1764 obrany posłem halickim na sejm koronacyjny, został komisarzem do konstytucyi i do układów pomiędzy stanami; duchownym i świeckim. Komis-sya wojskowa w Warszawie, sprawująca dawną władzę hetmańską, potwierdziła go 1765 r. na regimentarstwie na Podolu i Pokuciu. Tegoż roku został cześnikiem wielkim koronnym. Na sejmie 1766 był posłem halickim, mianowany tam znowu komisarzem do konstytucyi i na dwa lata komisarzem skarbowym Jako przeciwnik liberum veto, nie wszedł do konfederacyi radomskiej i przepadł na sejmikach w Kamieńcu i Latyczo-wie, pomimo zabiegów własnych i Repnina, u którego bawił w Warszawie 1767 r. Gdy się zawiązała konfederacya barska, znalazł się w krytyez-nem położeniu, jako stronnik dworu i regimentarz usz właśnie na Podolu. Posyła konfederatom swe u-wagi (w marcu 1768): Trzeba rzucić prywatę, konfederować się przy królu, który jest teraz w niebezpieczeństwie, więc szuka, gdzie może, pomocy; trzeba tak pokierować, aby król się przyłączył do konfederacyi i mógł pomyśleć o tem, ó czem dzisiaj myśleć nie może; nie o króla tu zresztą chodzi, lecz o sprawę ogólną. Na uwagi ta i przykłady z dziejów odpowiedziano mu niezbyt przekonywająco i wciąż wzywano, aby się przyłączył ze swem wojskiem do konfederacyi. Odmówił, gdyż ma regimentarstwo od króla i ceni honor wojskowy; przyłączy się, jeśli konfederacya wyrzuci ze swego aktu wszystko to, co jest przeciw królowi. Tymczasem żołnierze, podma-

Hr

463 — 473.

wiani przez wysłańców, zaczęli zbiegać z pod jego znaku. D. kilku wysłańców uwięził. Potem podążył z Kamieńca ku Zbarażowi, a stamtąd na Husiatyn. Pod Husiatynem spotkał regimentarza Potockiego, który wyszedł naprzeciw niemu. Zaszła drobna utarczka, w której dwóch ludzi padło, obaj ze strony D-go. W „Historyi** Rulhió-re’a zajście to urosło do zdradzieokiej, morderczej napaści, a w „Beniowskim" Słowackiego jeszcze potworniejszą przybrało postać i oświetlenie. 0-puszczany przez żołnierzy-, D. cofać się musiał; wreszoie straciwszy wszystko, sam jeden dostał się do Wołoszczyzny. Następnie przekradł się do Warszawy, ale straciwszy już tam łaski, udał się na Węgry i w Szygecie przebył lat kilka, zajęty pisaniem pamiętników. Wróciwszy do kraju, na kilka dni przed • śmiercią złożył cześnikowstwo. Zmarł w Żukowie pod Lwowem, jako poddany austryacki. Biegły prawnik, człowiek wykształcony, choć głównie lubił wojskowość, umiał i piórem dobrze władać. „Dzieduszycki — pisze Bartoszewicz — był obywatelem światłym, nowych wyobrażeń i widoków; walka, którą stoczył, odbywała się na całej przestrzeni, pomiędzy starem a mło-dem, pomiędzy zastałością a potrzebą reformy. Zszedł dobrowolnie ze sceny, gdy nic poradzić nie mógł. Ta sama jego wstrzemięźliwość pokazuje, że miał rozum i serce. Uprzedzał epokę; jego miejsce było na sejmie wielkim". Tylko stosunki jego z 1767 trudniejsze są do wytłómaczenia. — Źródła: „Przyjaciel ludu“ t. IX, N. 2 i t. X, N. 29 i 30; — Artykuł J. Bartoszewicza w „Encykl. Powsz."; — „Materyały do konf. b.“, Szczęsnego Morawskiego, 1851; — „Kronika domowa Dziedu-szyckich" 1865.

Dzieduszycki Maurycy hr., historyk (* w Rychcicach w obwodzie Samborskim, w Galicy i, 10 lutego 1813), syn Ludwika c. k. podkomo-nego, i Domicelli z Bielskich, otrzymał staranne wychowanie, najprzód w domu rodzicielskim, potem, 1828—32 r. w konwikcie oo. Jezuitów w Tarnopolu. W Uniwersytecie lwowskim uczył się prawa, a po ukończeniu tegoż 1836, wstąpił do służby rządowej; w r. 1854 został radzcą namiest nictwa, w 1865 c. k. podkomorzym, a później jeszcze radzcą dworu.« Wcześnie już zaczął się oddawać pracy literackiej, a ze szczególnem zamiłowaniem zwrócił się do historyi. Pierwszym owocem tyoh jego badań był „Krótki rys dziejów i spraw Lisowczyków⁴* (wydany we Lwowie w 2 tom. 1843 i 1844 r.), a przychylne przyjęcie tego dzieła przez krytykę zachęciło go do dalszej pracy na polu historycznem. Jakoż w kilka lat późnie) (1850 i 1851) wyszło już nowe jego dzieło: „Piotr Skarga i jego wiek¹* (Kraków, 2 tomy), a następnie 1853 i 1854 „Zbigniew Oleśnicki" (Kraków, 2 tomy). Oba te dzieła wydane były pod pseudonimem M. J. A. Rychcickiego, przybranym przez autora oi miejsoa jego urodzenia, i przedstawiają dwie ważne chwile dziejów polit. i walki religijnej w świetle surowego katolicyzmu. W swoim czasie zjędnały one autorowi rozgłośne imię i wywołały z jednej strony prawie

uwielbienie, z drugiej ostrą krytykę. „Piotr Skarga" doczekał się nadto drugiego, powiększonego, wydania (Kraków 1868 — 69). Oprócz kilku rozpraw treści politycznej i literackiej, pomiędzy temi i o literaturze dramatycznej, pomieszczanych w „Czasie", „Dodatku do Czasu" i lwowskim „Dzienniku Literackim" (pod redakoyą K. Szajnochy), ogłosił jeszcze D. następujące prace: „Hymn o św. Krzyżu" (Lwów 1854); „Co się komu należy, słowo o p. Kornelu Ulejskim i o p. Wincentym Polu* (Lwów 1860); „Kronika domowa Dzieduszyckich" (Lwów 1865, — odbita w 200 egzemplarzach dla użytku rodziny); „Ojczyzna** (Lwów (1867); „Powieść z dawnych czasów" (Lwów 1868), — utwór belletrystyczny; „Święty Stanisław biskup Krakowski wobec dzisiejszej dziejowej krytyki** (Lwów 1865); „Żywot Wacł. Hieronima Sierakowskiego, arcybiskupa lwowskiego" (Kraków 1868); „Kościół Katedralny lwowski obrządku łacińskiego" (Lwów 1872); „Pieśń o dzie-md

Fig. 160. Dzieduszycki Maurycy.

jach Polskich" (Poznań 1873), — utwór wierszowany; „Dni, Nocy, Godziny* (Lwów 1874); wreszcie rozprawę filozoficzno-moralną: „Samobójstwo** (Lwów 1876). Od 26 czerwca 1851 do 6 lutego 1869 był D. zastępcą kuratora Zakładu imienia Ossolińskich we Lwowie, wyznaczonym z ramienia rządu, i przez lat kilka ogłaszał Sprawozdania z czynności tego zakładu; należał do b. Towarzystwa Nauk. Krakowskiego, a po jego przeobrażeniu się w Akademię Umiejętności, do liczby pierwszych członków czynnych tej instytu-cyi (od r. 1872); był także posłem na sejm krajowy i otrzymał ordery: Komandorski św. Grzegorza, Kawalerski św. Leopolda, i żelaznej korony. Umarł we Lwowie 22 kwietnia 1877, pochowany tamże na cmentarzu Łyczakowskim. Treściwą biografię swoją, wraz z dokładnym spisem prac literackich po r. 1865, podał D. w s wojem dziele: „Kronika domowa Dzieduszyckich** str.

A. B.

Dzieduszycki hr., Włodzimierz (* w Jary-szowie, w gubernii Podolskiej, 2£ ozerwca 1825 r.),

mM

A B.

otrzymawszy staranne wychowanie, już młodzieńcem zajmował się ze szczególnem zamiłowaniem przyrodą krajową, a szczególnie ornitologią. To popchnęło go do robienia zbiorów przedmiotów do przyrody krajowej należących, które, zwiększając się jego staraniem coraz bardziej, utworzyły wreszcie „Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie*, umieszczone w osobnym, na ten cel 1855 r. nabytym, budynku. Do tego Muzeum, jednego z najcelniejszych w swoim rodzaju, dołączył następnie jego założyciel bogate zbiory etnografii krajowej, jakoteż znakomitą, po części po ojcu, Józefie, odziedziczoną, po części przez siebie powiększoną bibliotekę, a wreszcie i cenny zbiór numizmatyczny, i wszystkie te skarby naukowe oddał wspaniałomyślnie na użytek publiczny. Dokładny opis tego Muzeum, wraz z katalogiem przedmiotów przyrodniczych, mieści się w dziele przez D-go wydanem: „Muzeum imienia Dziedu-Bzyckich we Lwowie* (Dział I i II 1880, Dział

W**#'

Fig. 161. Dzieduszycki Włodzimierz.

III 1892). Spełniając swoje zadanie gorliwego i szczodrego mecenasa, D. i w inny spoBÓb podawał rękę naukowym usiłowaniom, przyczyniając , się mianowicie własnym zakładem do wydania kilku ważnych, kosztownych dzieł naukowych. Z własnych prac, oprócz wspomnianego już powyżej dzieła, ogłosił drukiem następujące: „Ga-licya i wystawa w Wiedniu“ (1873). — „Luźne myśli rzucone ludziom dobrej woli“ (Lwów 1872). „Nasze zwierzęta kręgowe stałe i wędrowne" (Lwów 1876). — Dla tych niezwykłych zasług obywatelskioh i gorliwości w popieraniu oświaty i znajomości rzeczy krajowych, oprócz powszechnego gorącego uznania, wybrany był D. posłem na sejm galicyjski, następnie 1876 mianowany Marszałkiem krajowym i c. k. Tajnym radzcą. Od r. 1881 jest on członkiem korespondentem Akademii Um.ejętncści w Krakowie i należy prócz tego do wielu towarzystw naukowo - przyrodniczych, nawet niemieckich.    A- B

Dzieduszycki hr., Izydor, syn Aleksandra z Izydorówki, w powiecie Żydaczowskim, umarł

we Lwowie 5 stycznia 1888 r. w 46 roku życia. Był doktorem filozofii, poświęcał się szczególnie historyi. Drukiem ogłosił prace: „Polityka Bran-deburska, podczas wojny Polsko-Szwedzkiej w latach 1655 — 57“ (Kraków 1879) i „Patryotyzm w Polsce po roku 1815” (Kraków 1882, i ciąg dalszy 1883), wydane następnie także w tłóma-czeniu niemieckiem „Der Patriotismus in Polen in seiner geschichtlichen Entwickelung“ (Kraków 1884). Człowiek gorącego serca, natury nerwowej, przeszedł niezwykłe tragiczne koleje. Po stracie majątku nastąpiła boleśniejsza strata ukochanych dzieci, która żonę jego, Anastazyę z Je-łowickich (zm. 1890'r.), znaną w literaturze pedagogicznej pisarkę, do czarnej melancholii doprowadziła. Pod tylu ciosami, uległ także w końcu i wrażliwy umyBł D-go: wpadł on w obłąkanie i umarł w Kulparkowie, pod Lwowem, w zakładzie obłąkanych, wskutek ¹ pobicia przez dozorców szpitalnych.

Dzieduszycki Wojciech hr. (* ok. 18*8), jeden z najpłodniejszych i najróżnoBtronniejszych pisarzów spółczesnych, urodzony i zamieszkały w Galicyi, gdzie jest posłem na sejm krajowy. Posiadając oczytanie wielkie, Bwadę oratorską niepospolitą (choć głos mu nie dopisuje) i łatwość pióra, zwracał działalność swoją w bardzo odmiennych nieraz kierunkach, poetycznym, powieściowym, filozoficznym, publicystycznym i pedagogicznym; a chociaż w żadnym nie osiągnął wybitniejszego stanowiska, w każdym przecież zostawił ślady bardzo wyraźne. Rozpoczął zawód pisarski od „Fantazyj* i „Uczonych fantazyj* (1871, Kraków), przeszedł do romansu filozoficznego „Władysław* (1872. Lwów), oraz „Powieści Wschodu i Zachodu* (1873, Kraków), w których starał się pochwycić znamienne cechy plemion i okresów dziejowych. Odbywszy podróż do Grecyi w 1874 r., oddawał się następnie przez czas dłuższy badaniom sztuki plastycznej i wynik swoich poszukiwań a rozmyślań złożył w takich dziełach, jak: „Ateny* (1877, Lwów), „Studya estetyczne* (2 tomy, 1878 — 79, tamże), „Listy o Włoszech* (1886, tamże), „Historya malarstwa we Włoszech^ (1892, tamże). D. zwiedzał kraje, których sztukę przedstawia; o swych wrażeniach mówi z zachwytem, ale bez fałszywego patosu; trzeźwy pogląd nie mąci się u niego z uczuciami pobocznemi, lecz znajduje swoją sankcyę w spokojnem, chociaż bynajmniej nie chłodnem, rozważaniu prawdziwego piękna. Jakkolwiek ma już wyrobioną teoryę i co do zadania sztuki, i co do rozwoju jej dziejów, nie nagina jednak dowolnie szczegółów do tej teoryi, lecz zupełnie prawie przedmiotowo szczegóły te opisuje, tak, że nawet ten, kto na wnioski z zestawienia ich wyciągnięte nie zgadza się, może przecież nie tylko korzystać z wrażeń i sądów autora, do pojedyńczego jakiegoś utworu sztuki lub do całego ich szeregu się odnoszących, ale również może na te sądy przystać niemal bez zastrzeżeń. Nie jest on ani bezwarunkowym chwalcą sztuki helleńskiej, ani zwolennikiem gotyku; nie ma szczególnej predylekcyi ani do dzieł

„Kronika Rodzinna*

z przeważną cechą formalną, ani do tych, co to treścią rozpierają formę; wyznaje natomiast prawo równowagi estetycznej, zasadzającej się na tern, żeby dzieło sztuki w równej mierze zadawalniało uczucie jak rozum. D. nie jest też frazeologiem, któryby miał głównie na celu wywołanie efektu bez względu na to, czy ten efekt ujmy nie przyniesie prawdzie; woli byó nawet niekiedy suchym sprawozdawcą, aniżeli świetnym, choć paradoksalnym feljetonistą. Posługując się metodą indukcyjną, D. opisuje dzieła sztuki szczegółowo, dokładnie, aż do drobiazgów. Kiedy mówi np. o świątyni greckiej, nie zaniedbuje podać miary jej szerokości i długości; kiedy rozprawia o kolumnie, jej wysokość i grubość przedewszystkiem go uderza. Zwolennik dawnej deklamacyjnej szkoły estetycznej możeby się znudził, a moźeby się zgorszył takim opisem, w którym cyrkiel i łokieć w ocenie piękna tak ważną grają rolę; lecz kto wie i pamięta, że architektura opiera się na u-

ji

i w.

wm

Fig, 162. Dzieduszyeki Wojciech.

względnianiu stosunków matematycznych, tego wykazanie tych stosunków wcale nie zadziwi. Ale poza temi czysto przedmiotowemi opisami D. nie zaniedbuje przedstawić wrażenia, jakie sprawia dzieło sztuki, a w tem odtworzeniu wrażeń niejednokrotnie prawdziwie wymownym si^ okazał. — Studya estetyczne poprowadziły D-go do badań filozoficznych i popularnego ich rozwijania, wobec i dla ukształconego ogółu. Miewał więc „Wykłady o pierwszej filozofii* tj. metafizyce (1880), rozbierał rozmaite Bystematy etyczne, mówił o spół-czesnych prądach filozoficznych: materyalizmie, pozytywizmie, pessymizmie, mistycyzmie i oceniał je zazwyczaj ze stanowiska t. zw. zdrowego rozsądku. Część tych rozpraw, drukowanych po czasopismach („Biblioteka Warsz.⁴⁴, „Przewodnik naukowy i literacki*, i in.), zebrał w trzech książkach p. t. „Listy czytelnika* (1893 Lwów), „Roztrząsania filozoficzne o podstawach pewności ludzkiej” (t. r, tamże), „O

Eneykl Pottsi niu»tr Ze»z 138. T ll-tyi

wiedzy ludzkiej* (1895 tamże). Filozofii D-go nie można przyznać w całości tych zalet. Jakiemi się odznaczają jego studya estetyczne: i tu wprawdzie pisze jaBno, przystępnie, lubi się posługiwać przykładami dla uzmysłowienia prawdy oderwanej; ale nie znajdujemy tu niezbędnej ścisłości w u-źyciu terminów naukowych, nie widzimy żelaznej konsekwencyi, jaka znamionować winna wszystkie wywody, by mogły wytworzyć całość jednolitą. Podziela on pogląd dzisiejszych psychologów, że „nie znamy i nie możemy znać nic innego nad nasze myśli, nasze wyobrażenia i nasze uczucia*, ale z tern twierdzeniem stara się pogodzić zarówno popularne pojęcia o przedmiotowem istnieniu czasu (nie mówiąc już o wszelkich rzeczach innych w naturze), jak i naukę Schopenhauera o znaczeniu woli w wytwarzaniu naszych pojęć („abyśmy mogli istnieć jako duchy, musimy chcieć“, „bez woli nie może być duchów; a że istnienie wszechświata ujawnionego jest tylko .wynikiem istnienia duchów poszczególnych, ograniczonych, poznających powoli i częściowo, przeto istnienie poszczególnych woli u duchów ograniczonych jest warunkiem, bez którego nie byłoby świata jawu, a mógłby tylko bytować wieczny i bezmierny wszechświat idei*). — Napisawszy w r. 1879 nową powieść, osnutą na dziejach cesarstwa rzymskiego, p. t. „Aurelian⁴⁴, zainteresował się D. kwestyami aroheologicznemi, filologicz-nemi i pedagogicznemi, pisząc: „Ikonostas horod-czańskiu (1887),    „ Wiadomości Starożytnych o

geografii ziem polskiohu (t. r.), „Listy o wychowaniu¹⁴ (1892). Równocześnie jednak uprawiał krytykę literacką, ogłaszając parę artykułów o powieściach historycznych Sienkiewicza, oraz publicystykę, wydając „Listy ze wsi” (dwie serye, 1889/90, Lwów). Potem zwróciwszy się do poe-zyi wierszowanej, napisał „Baśń nad baśniami44 (2 tomy 1889, Lwów) i „Anioła” (1892 tamże). Są to pod względem wątku chronologicznego dwa krańce; pierwszy utwór cofa się w czasy przed-chrześciańskie, drugi przedstawia świeże dzieje, społeczeństwa naszego dotyczące. W „Baśni" chciał się trzymać (choć niezawsze to spełnił), wiernie, zarówno treści, jak formy tych szczątków mityczno-bajecznych, jakie się na piśmielub w tra-dycyi ustnej z czasów pogaństwa u nas przechowały, obrawszy sobie głównego bohatera w osobie Krakusa. Ponieważ jednak wątek ściśle polski nie wystarczał autorowi do wysnucia szeroko zakreślonej tkanki poetyckiej, wprowadził więc do swego poematu pierwiastki ogólno - słowiańskie, a w tej mieszaninie nie zdołał połączyć należycie części składowych. Fantazya jego okazała się zamało lotną, a władanie wierszem zanadto sła-bem, ażeby utwór mógł wywrzeć Silniejsze wrażenie. Są w nim tu i owdzie ładne ustępy, ale nie znajdują się one w takiej liczbie, ażeby całość mogła się nazwać piękną i żywotną. W „Aniele" są pomysły i sytuacye wspaniąłe w zasadzie, lecz w wykonaniu chybione lub nawet nieudolne, a pewna niezręczność w wyrażeniach sprawia, że myśl zasadnicza niejasno się przedstawia. Podo-

S. L.

bne zalety i wady ma też tragedya, a raczej misteryum pięcioaktowe, p. t. „Król Bolesław II'* (1894), gdzie ambicya oraz namiętna miłość do Krystyny popycha Bolesława śmiałego, nie tylko do słów i czynów gwałtownych, ale także do nikczemnego kłamstwa, a jedna, Błaba zresztą, przemowa ducha Krakusowego czyni go barankiem potulnym. Pod względem dramatycznym jest to rzecz rozwlekła i w sposób nużący prowadzona.— I znowu wrócił D. do powieści, w których dużo bywa myśli rozumnych i sytuacyj w pomyśle interesujących, ale słabość wykonania i gadatliwość psuje dobry wątek. Oto icb tytuły: „Małżeństwo mieszane* (2 tomy, 1892), „W Paryżu" (3 tomy, 1893), „Święty ptak* (2 tomy, 1895 — z dziejów Egiptu). Styl D go jest żywy, często obrazowy, ale niezawsze przejrzysty; język zaś szpecą liczne galicyanizmy. — Ob. artykuł Piotra Chmielowskiego w „Ateneum* 1879, t. I p. t. „Ze sfery plastyki".    p- Chm;

Dziedzic (Dziedzicki, Diedicki, Dy-dyćki, Dydyckoj), A. Bogdan, poeta i publicysta rusiński, był aktorem teatru Lwowskiego w r. 1847 i legionistą podczas kampanii węgierskiej r. 1849; wydał: „KomorniS. noBHCTb bi> ^,boxt» nucbHfliB* (Lwów 1853), „3Mi0 HO-(powieść z czasów bojów Serbów z Turkami, z czeskiego), „Bn, Brnrayio naMUTB Ocany JleBHn.bKOMy" (Lwów 1860); „ByS-Typi.* (1860) główny jego utwór, Na rok 1860 wydał album p. t. „3apLH rajujutKaa*; od 1 lutego 1861 do lipca r. 1871 wydawał dwa razy na tydzień piBmo polityczne „Cjiobo*; dużo także tłumaczył z innych języków; zabierał też głos w kwe-styi grafiki rusińskiej.    p- Chm

Dziedzictwo (dominium), oznacza, w najob-szeruiejszem znaczeniu, prawo rozporządzania i u-żytkowania z rzeczy. Już w prawie rzymgkiem znany jest podział na dominium directum i dominium utile. Na tej podstawie wytworzył się u nas stosunek pomiędzy właścicielem, jako do minus directus, i użytkownikiem wieczystym,jako dominus utilis. W znaczeniu pospolitim D. było pojmowane u nas jako własność nieruchoma, pochodząca z dziedziczenia, to jest taki tylko majątek, który przechodził z ojca na syna, czyli był odziedziczony po rodzicach. - Słowo Dziedzic u-źywane jest pospolicie dla oznaczenia właściciela majątku wiejskiego i nie używa się wcale w stosunku do własności miejskiej. Lud miano to nadaje wyłącznie właścicielom majątków ziemskich; „Dziedzic dóbr" stało się nazwą pospolitą właściciela majątku wiejskiego, nie tylko w gwarze ludowej i w języku potocznym, ale i w literaturze, i dawnych pomnikach prawa Polskiego. D. należy pojmować jako własność nieruchomości, gdyż w o-becnie obowiązującem prawie nie istnieje jako odrębny termin prawny. Prawo zaś dziedziczenia jest właściwie prawem spadkobrania (ob.) w ogóle, bez względu nati, co stanowi przedmiot spadku. W dawnej Polscó szlachcic występuje jako nieograniczony dziedzio w s woim majątku. Jest on dla wsi i folwarków, stanowiących całość dóbr jego, panem, prawodawcą i sędzią; udziela przywilejów, nakłada podatki i rozporządza s.ę bez ograniczenia. Jako prawo D. należy utożsamiać z prawem własności w ogóle. Podług kodeksu Napoleona własność jest — prawem użytkowania z rzeczy i rozrządzania nią w sposób najrozciąglejszy, byleby nie był z niej czyniony użytek ustawami lub urządzeniami zabroniony. Nikt nie może być zmuszonym do odstąpifenia swej własności, wy-jąwsjy na użytek publiczny, i to za słusznem po-przedniem wynagrodzeniem. Własność rzeczy daje prawo do wszystkiego, co ona wydaje i co Bię z nią łączy (accesorium), bądź naturalnie, bądź sztucznie. Oto główne zasady, regulujące prawo własności. Jakie wynikają stąd skutki i jakie istiieją przepisy ograniczające, tsgo wykładać na tern miejscu nie będziemy i odsyłamy czytelnika do wyrazu „Własność", gdzie rzecz ta szczegółowo objaśnioną będzie. Nadto ob. Haeres. .

Dziedziczność- Każda istota żyjąca, zwierzęca czy roślinna, okazuje mniejsze lab większe podobieństwo do swoich rodziców, a zjawisko to nazwano dziedzicznością. Wogóle potomstwo bywa wielce podobne do rodziców i dalszych przodków, gdyż odziedzicza po nich wszystkie istotne właściwości postaci i organizaoyi, oraz objawy fizyolo-giczne i psychologiczne. D. jest zjawiskiem biolo-gicznem, powszechnie znanem, nadzwyczaj ciekawem i wielkiej doniosłości w rozwoju i przemianach świata organicznego; jest jedną z podstaw teoryi Darwina. Zastanawiała ona po wszystkie czasy przyrodników, lekarzy, hodowców i wszystkich wogóle ludzi myślących. Pojęcie D-i wogóle obejmuje dwa, mniej rozległe, pojęcia, a mianowicie: D-i gatunków ej i osobnikowej Pod nazwą D-i gatunkowej (zaohowawczej)należy rozumieć, przekazywanie potomkom przez rodziców cech gatunkowych, otrzymanych od przodków, np. koń płodzi konia, owca—owcę; z nasion grochu okrągłego (polnego) wyrasta taki sam groch i t. p. Osobnikowa zaś D. (postępowa) polega natem, że dany osobnik przekazuje swe cechy indywidualne, „nabyte⁴¹— potomstwu. Stąd też potomstwo różnych osobników, odziedziczając właściwości każdego z nich, będzie się róźaiło pomiędzy sobą. Dziedzicznemi są różne przymioty fizyczne, normalne, ważne, najpowszedniejsze, zarówno jak szczególne, nader niezwykłe. Różne zboczenia w organizmie, w budowie i zabarwieniu skóry i włosów, miejscowe narośle, plamy, powiększenie się i zmniejszenie liczby palców u nóg i rąk są dziedzicznemi, jak i różne choroby. Nadto D-i podlegają instynktu u zwierząt, różne przymioty duchowe człowieka, zdolności umysłowe, talenta i t. p. W celu dokładniejszego zapoznania się ze zjawiskami dziedziczności podamy naprzód ciekawsze fakta, rzucające światło na istotę dziedziczności, a następnie rozbierzemy jej stronę teoretyczną. D. instynktów jest niezaprzeczoną, zwierzę bowiem dziedziczy zarówno budowę i czynności zwyczajne fhyologiczne, jako też usposobienie psychologiczne swoich rodziców. Dla przyrodnika zaró-wio wyclają się właściwemi przymiotami pszczoły budowanie komórek woskowych i składanie w nich miodu i pyłku, jak i posiadanie źuwaozek i szczęk, sześciu nóżek i czterech skrzydeł. Według różnych badaczów (Romanes), instynkta powstawały ze zmian pożytecznych dla osobnika i gatunku, które były dla zwierzęcia pomocniczemi „w walce o byt“. W początkach były aktami intelligencyi, ale przez powtarzanie i przyzwyczajenie stały się automatycznemi, bezwiednemi i przechodzą już dziedzicznie. Nie zawsze instynkt jest niezmiennym, jak to dawniej przypuszczano: w pewnych granicach zmienia się, jeżeli na niego działają wpływy potężne i trwałe, Bóbr, stosownie do okoliczności, zmienia sposób budowania swoich dom-ków, a pszczoła może zmienić plan swego mieszkania. Zwierzęta, które zamieszkiwały wyspy odludne i z początku na widok człowieka nie okazywały obawy, nabyły powoli strachu przed człowiekiem i przekazały tę obawę swoim następcom. Rozmaite pojęcia nietylko zależą od właściwego organu (oko, ucho, ręka), ale także od ośrodków nerwowych, do których wrażenia dochodzą, o czem przekonywają prace nad umiejscowieniem czynności w mózgu. Otóż dziedziczenie pojęć zdaje się być ściśle związane z odziedziczaniem budowy mózgu. Również, odnośnie do organów zmysłów dowody D-i są liczne, a mianowicie: we wzroku dziedzicznem jest dale-kowidzenie, krótkowidzenie, zezowanie, daltonizm, zmętnienie rogówki, lab soczewki, ślepota dzienna i nocna i t. p. Co do słuchu: głucho-niemota, delikatność słuchu, spotykana w licznych rodzinach muzyków. Dalej, z dziedziny dotyku i ruchu, są rodziny, w których używanie lewej ręki jest dziedziczne, podobnie chód, giesta, głos, ogólna postawa ciała, drobne rozmiary ręki, mianowicie u rodzin odwykłych z dawien dawna od pracy ręcznej. Nadto nadmierna liczba palców (sześciopalcowatość). Węch i smak przedstawiają także osobliwości dziedziczne, choć niezbyt dobrze jeszcze zbadane. Dzie-dzicznemi są również właściwości duchowe, intel-lektualne, talenta, uzdolnienia w jakimbądź kierunku pracy umysłowej. W rodzinie Bachów z ojca na syna przechodziła zdolność do muzyki. Rodziny malarzy również nie są rzadkością (Bellini, Carracci, Teniers, Yan Ostade i t. d.). W świeżo wydanem dziele („Psychologie du peintre") p. Arróat, po pracowitem przejrzeniu 300 wypadków, wykazał, że ²/s malarzy są * to synowie również malarzy lub pracowników artystycznych. W rodzinie Hersch-lów zdolności do matematyki przechodziły z ojca na syna; w rodzinie Ju3sieu i De Candolle—zdolności botaniczne; w rodzinie Darwinów zdolności spostrzegawcze i zamiłowanie do badań przyrodniczych i t. p. Można też przytoczyć długi szereg chorób dziedzicznych, a raczej usposobienia do chorób. Dziedzicznemi są choroby umysłowe i nerwowe (epilepsya, histerya, hypochondrya i t. d.), a dalej skłonności do samobójstwa, morderstwa, kradzieży, podpalania, pijaństwa i t. p. Dziedzicznemi są dalej predyspozyoye do suchot, podagry, astmy, raka i t. p. Ale nietylko choroby są dziedziczne: dobre i czerstwe zdrowie, siła i długowieczność odziedziczane są w równie silnym sto

pniu. Wiadomo, jak wiele znaczy w hodowli zwierząt domowych, kto był ojcem i matką. Tak w hodowli koni hodowcy wiedzą o tern doskonale, w jakim wysokim stopniu dziedziczną jest siła, wytrwałość w biegu i budowa. Toż samo w hodowli innych raso wy oh zwierząt. Wszystkie przytoczone przykłady dostatecznie przekonywają o potędze D-i; przykładów i faktów podobnych do powyższych możnaby podać setki i tysiące, a każdy znaleźć je może w dziełach specyalnych, poświęconych D-i. W niektórych jednak rzadkich przypadkach D. okazuje się mniej lub więcej kapryśną, a nawet wcale nie daje się zauważyć. W pewnych razach cechy nie bywają dziedziczne, choć są bardzo wyraziste. Tak np. hodowcy kanarków zapewniają, że jeżeli połączyć kanarki z silnie roz-winiętemi czubami, to młode ptaki bardzo rzadko odziedziczają tę cechę i zamiast czuba mają na głowie nagą skórę. Podobnież z osobników kur (rasy Sebright-Bantam), silnie prążkowanych, rodzi się często potomstwo bez prążków; gdy znowu przeciwnie, potomstwo ma prążki dobrze rozwinięte, chociaż jedno z rodziców nie było wyraźnie prążkowane. Zauważono także, że jeżeli oboje rodzice są, głuchoniemi, to dzieci rzadko bywają głuchonieme. To dziwne zjawisko trudno sobie wytłóma czyć, a wyjaśnienia, jakie podają niektórzy badacze (Darwin, Sedgwick), że to pochodzi od nadmiaru działania siły D-i, nie wyjaśniają nam istoty rzeczy. Niezmiernie trudną jest do zrozumienia dokładnego kwestya, o ile potomstwo odziedzicza skaleczenia i wszelkie zmiany patologiczne, nabywane w ciągu życia osobnikowego rodziców. Większość znanych faktów przemawia przeciwko temu aby właśoiwości takie były dziedziczne, mianowicie stwierdzono, że pewne okaleczenia, dokonywane w ciągu wielu pokoleń, nie przechodziły na potomstwo. Różne rasy ludzkie od niepam ętnych czasów wybijały sobie górne zęby przodowe, odcinały części palców, przebijały duże otwory w uszach i nozdrzach, robiły nacięoia na różnych częściach ciała: a pomimo to niema dowodów, ażeby okaleczenia te, choć w małym stopniu, były odziedziczane. Podobnież nie są dziedziczne znaki po ospie. Obrzezanie, dokonywane u Żydów od niepamiętnych czasów, nie wywołało zaniku lub skrócenia napletka. Istnieją jednak fakta, które zdają się przemawiać za możliwością dziedziczenia skaleczeń, Blumenbacb podaje, że pewien człowiek przez nieostrożność przaoiął sobie mały palec u prawej ręki, wskutek czego paleo ten był skrzywiony; syn jego miał również tjn sam palec skrzywiony. Prof. R o Ile s ton doniósł Darwinowi, że obserwował potomstwo dwu mężczyzn, z których jeden miał silną bliznę, wskutek skaleczenia, na kolanie, drugi zaś na twarzy, urodzone ze znakami i bliznami na tych samych zupełnie miejscach. Przytaczano również wiele przykładów kotów, psów i t. d., którym obcinano ogony lub uszy i które rodziły potonjstwo z tern! samjmi częściami ciała zmienionem', skróconemi lub zanikłemi. Wszystkioh tych wypadków (według Weismana i Richtera) nie obserwowano z dostateczną ścisłością naukową, i dlatego przytaczają je

z niedowierzaniem. Za D-ą nabywanych uszkodzeń przemawiają poważne doświadczenia fizyologa Brown-Sóąuarda, stwierdzone i przez innych bada-czów. Doświadczenia te robione były na świnkach morskich i wykazały, że jeżeli u zdrowych świnek morskich zranić pewne części układu nerwowego, to potomstwo ich odziedzicza pewne cierpienia nerwowe lub defekta, jakie występują u rodziców pod wpływem owych zranień, Tak np. wskutek zranienia rdzenia kręgowego lub nerwu kulszowego u rodziców potomstwo jest epileptyczne; przez przecięcie nerwu sympatycznego szyjowego u rodziców i wywołanie zmiany kształtu nszu, potomstwo rodzi się także ze zmienionemi uszyma i t. p. Powyższe doświadczenia silnie przemawiają za możliwością odziedziczania nabywanych skaleczeń, zwłaszcza, gdy następuje po nich choroba; wobec jednak tego, że większość znanych faktów przemawia przeciwko odziedziczaniu nabywanych własności, nie można dotąd jeszcze pytania tego uważać za zupełnie rozwiązane. Zwykle dzieci odziedziczają znamiona po ojcu i po matce; właściwości ich zatem przedstawiają kombinacyę obojga rodziców, przy czem widoczną bywa najczęściej pewna przewaga, to ze strony jednego, to drugiego rodzica. Niekiedy kombinacyę te bywają nadzwyczajnie złożone i trudne do rozróżnienia, a częstokroć pewne znamiona, właściwe rodzicom, we wzajemnej kombinacyi wytwarzają znamiona zupełnie odmienne, nowe, nie charakterystyczne ani dla ojca, ani dla matki. Kombinacyę cech ojcowskich i macierzyńskich najwyraźniej widzimy przy krzyżowaniu pewnych ras odmiennych u różnych zwierząt domowych. Tak np. przez skrzyżowanie owiec rasy merynosów, odznaczających się najdelikatniejszą wełną, dość późnem rozwijaniem się i dość dobrem mięsem, z rasą Southdown, odznaczającą się gorszą wełną, ale wćzesnem dojrzewaniem i doskouałem mięsem, powstają mieszańce, które posiadają wełnę nieco gorszą niż merynosy, a lepszą mź Southdowny, wcześniej się rozwijają niż merynosy i mięso mają lepsze. Niekiedy dzieci odziedziczają pewne cechy, nie^po rodzicach, lecz po dziadku lub babce, albo jeszcze po odleglejszych przodkach rodziny; ta saczególna postać D-i nosi nazwę atawizmu (obacz tom V Encykl.). W zjawiskach D-i uderza nas dalej fakt występującej często przewagi w przekazywaniu znamion jednej płci nad drugą, lub jednej rasy nad drugą, przy ich krzyżowaniu. Tak np. pewne szczególne wyrostki rogowe, pokrywające skórę, w rodzinie Lambertów, przekazywane były tylko za pośrednictwem męzkiej linii potomków, przechodząc z ojca na synów i wnuków, a omijając córki i wnuczki. Toż samo zauważono przy innych właściwościach dziedzicznych, jako to: nadmierności palców lub ślepocie na barwy (daltonizm) i t. p. Obserwowano, że często ślepota na barwy odziedziczana była tylko przez potomstwo żeńskiej linii, przechodząc z matki na córki i wnuczki. Przewaga jednej rasy nad drugą najwyraźniej występuje przy krzyżowaniu ras bydła i innych zwierząt domowych. Często zachodzi jednocześnie' i przewaga jednej rasy lub gatunku nad innemi, i przewaga jednej płci tejże rasy lub gatunku nad inną. Rozmaite znamiona i właściwości występują często u potomstwa w tym samym zwykle wieku, w jakim się pojawiły u rodziców; stanowi to dość ważną zasadę w D-i. Tak np. w niektórych rodzinach przekazywana była przes Szereg pokoleń siwizna włosów w niezwykle wczesnym wieku, u innych szczególne* wyrostki na skórze w kilka tygodni po urodzeniu i t. p. Niektóre choroby potomstwo o-dziedzicza w tym samym wieku, w jakim one nawiedziły rodziców. Tak np, w rodzinie Le Comte ślepota była odziedziczaną w ciągu trzech pokoleń, a 37 dzieci i wnuków w tej rodzinie zaniewidziało prawie w tym samym wieku, mianowicie zaś około siedemnastego roku życia.—Ze wszystkiego, cośmy wyżej o objawach dziedziczności powiedzieli, można wyprowadzić następujące wnioski: 1) D i podlegają znamiona (cechy) ważne, jakoteż bardzo nieznaczne, właściwości fizyczne i duchowe, cechy normalne oraz właściwości patologiczne czyli usposobienia do różnych chorób. JeBt to t. zw. przez niektórych autorów prawo nieprzerwanego odziedziczania (Haeckel), lub prawo dziedziczności bezpośrednie i natychmiastowe (Ribot).. 2) Pewne cechy przenoszą się, nie bezpośrednio z rodziców na dzieci, lecz na dalsze, a niekiedy i na bardzo odległe, potomstwo, co stanowi zjawisko atawizmu, zwane prawem dziedzictwa wstecznego (Ribot). 3) Zwykle dzieci odziedziczają cechy po ojcu i matce; jednak dość często bywa przewaga po stronie jednego z rodziców, a przy krzyżowaniu—jednej z dwóch krzyżowanych ras lub jednego z gatunków. Nazywają to prawem mieszanego odziedziczania (Haeckel) i prawem przewagi w przekazywaniu charakterów (Ribot). 4) Często bardzo D. następuje w odpowiadających sobie okresach życia u rodziców i dzieci, i odziedziczane szczególne znamiona pojawiają się na tych samych miejscach w organizmie dzieci, na których występowały u rodziców. Zjawiska te D-i nazywają prawem dziedziczności w epokach życia odpowiadających, a Haeckel nazwał je prawem jednoczesnego (homochronicznego) i je* dnomiejscowego (homotopijnego) odziedziczania. O teoretyćzue wytłómaczenie D-i kusili się różni, najznakomitsi prawie badacze, i stąd powstały rozmaite hypotezy i teorye, mniej lub więcej udatne, dotyczące D-i. Zasługuje tutaj na uwagę przedewszystkiem hypoteza pangenezjy, wygłoszona przez Karola Darwina, którą jednak sam autor nazwał tymczasową. K. Darwin przypuszczał, że komórki, składające ciało istot organiznych, oddzielają od siebie niesłychanie drobne cząstki organizowane (gummelae), które swobodnie krążą po ciele, rozmnażają się przez dzielenie i mogą rozwinąć się w komórki, podobne do tych, z których powstały. Cząstki te, zwane „zarodkami komórko wemi⁴■, bywają przekazywane przez rodziców potomstwu i zwykle rozwijają Bię w pierw-szem zaraz pokoleniu; niekiedy jednak pozostają w stanie uśpienia (letargu) w ciągu wielu pokoleń i tak utajone przechodzą z pokolenia na pokolenie, a wreszcie w jakiemś pokoleniu zaczynają się rozwijać (atawizm). Zarodki komórkowe oddzielają się od każdej komórki ciała, skupiają w je-dnem miejscu i tworzą komórki płciowe lub pączki (które również służą do rozmnażania pewnych organizmów). Tym sposobem w substancyi komórek płciowych lub pączków mieszczą się „zarodki komórek* z całego ciała, a przy rozwijaniu się nowego organizmu z komórek płciowych, jajek i nitek nasiennych lub pączków „zarodki komórek* zaczynają się rozmnażać i wytwarzają znów liczne komórki, podobne do tych, z jakich powstały. Ponieważ element płciowy lub pączek zawiera „zarodki* ze wszystkich komórek ciała, a zatem w rozwijającym się potomku muszą się odtworzyć wszystkie komórki i części ciała organizmu rodzicielskiego. Tak tłómaczył za pomocą hypotezy pangenetycznej Darwin D., przy rozmnażaniu płciowem i przez pączkowanie, oraz atawizm. Jeżeli zwierzę nie używa jakiego organu, ten, jako zbyteczny, powoli zanika, wydaje coraz mniej „zarodków komórkowych*, wskutek czego zanikanie organu będzie przekazane potomstwu. W ten sposób tłómaczy Darwin odziedziczanie cech nabywanych w życiu indywidualnem. Nadto nieodziedzi-czanie skaleczeń, pozornie (według Darwina) sprzeciwiające się hypotezie pangenesy, autor tłómaczy w ten eposób, że „zarodki komórek*, które kiedyś u odległego przodka z organu następnie odciętego oddzieliły się, rozmnażają się wciąż przez samo-podział: mogą być zatem z pokolenia na pokolenie przenoszone, istnieć w ciągu długiego czasu i odtwarzać wielokrotnie części ucinane. Hypoteza pangenezy, którą sam jej twórca uważał za tymczasową, nie wytrzymuje ścisłej krytyki naukowej; przenosi bowiem zagadkę D-i z jednego gruntu na inny, z gruntu faktycznego na hypotetyczny i nie określony. Ernest Haeckel w swych pracach (Morfologii ogólnej i „Perigenesis Plastidule*) również próbował rozwiązać zagadkę D i, utrzymując, że rozmnażanie jeBt wprost rozrostem organizmu po za granicą jego objętości indywidualnej, a zatem odziedziczanie cech przez potomstwo jest bardzo zrozumiałe, gdyż potomstwo jest tylko dalszym ciągiem ciała rodzicielskiego. Pogląd ten jest słuszny dla istot jednokomórkowych, u których roz-, mnażanie odbywa się przez dzielenie;istota bowiem taka rośnie, powiększa się i, doszedłszy do pewnej wielkości, rozpada się na dwa osobniki potomka, które znów rosną i t. d. Dla istot przecież wyższych, rozmnażających się drogą płciową, pogląd ten zupełnie nie wystarcza, nie tłómaczy nam bowiem: dla czego jedna komórka płciowa jest zdolną odtworzyć wielokomórkowy organizm, podobny do rodzicielskiego? W późniejszej swej pracy („Die Perigenesis der Plastidule*) E. Haeckel utrzymuje, że-„źyjąoe cząsteczki fizyczne* organizmu znajdują się w ciągłym ruchu falowym, który przenoszą z komórki rodzicielskiej na potomną u istot jednokomórkowych, lub też na ele'menty płoiowe u istot wielokomórkowych. Omówienie takie nio nam jednak nie tłómaoiy. Podobną hypotezę stawiał

H i s, starając się wytłómaczyć D. przez przenoszenie się pewnych szczególnych form ruchu. Gdy dokładnie zostały poznane sprawy, dotyczące procesu zapłodnienia i roli elementów rozrodczych w kształtowaniu ciała zarodkowego, teoryę D-i zaczęto traktować ściśle naukowo, albowiem zjawiska D-i mogą być wyjaśnione przedewszystkiem na podstawie procesów rozmnażania płciowego. Zapłodnienie polega na zlaniu się jądra jajka z jądrem ciałka nasiennego, przyczem w połączeniu tern odgrywa główną rolę (według Elemminga) część jądra łatwo barwiąca się czyli ohromatyna. Z tegO wypada, że jądra komórek płciowych stanowią substancyę, za pośrednictwem której cechy rodziców przenoszą się na potomstwo, czyli sąpod-ścieliskiem właściwości dziedzicznych, Z prac różnych uczonych (a szczególniej V. Benedena) można wnosić, że jądra męskie i żeńskie nietylko są przenosicielami cech dziedzicznych, lecz dostarczają także jajku zapłodnionemu substratu dla tych cech, a przy tern, że od substancyi jądra zależą procesy podziału komórek, które warunkują kształtowanie się ciała zarodka. Powyższe fakta pozwalają do pewnego stopnia zrozumieć, dla czego w potomstwie odtwarzają się cechy organizmu rodzicielskiego. W ścisłym związku z powyźsze-mi poglądami zostaje hypoteza plazmy zarodkowej, postawioua w ostatnich czasach przez A. Weismanna. Utrzymuje ten uczony, że komórka rozrodcza, a raczej najgłówniejsza jej część, do której przywiązane są cechy dziedziczne, tak zwana przez autora plazma zarodkowa (Keimplaz-ma), powstaje nie z ciała osobnika rodzicielskiego, lecz bezpośrednio z komórki rozrodczej, która osobnikowi temu dała poozątek. Tym sposobem komórka jajowa pierwszego pokolenia, zanim jeszcze zaczyna się różnicować na ozęści, z których utworzy się ciało zarodka, oddziela od siebie cząstkę, będącą zawiązkiem dla pokolenia drugiego, dalej komórka jajowa pokolenia drugiego, przed rozpoczęciem różnicowania się, w celu utworzenia oiała zarodka, oddziela od siebie cząstkę, będącą zawiązkiem dla pokolenia trzeciego i t. d. „Plazma zarodkowa* więc, według Weismanna, która posiada odpowiednią budowę, jest ciągłą, plazma bowiem każdego następnego pokolenia pochodzi od plazmy poprzedzającego. W każdym rozwoju oso-bnikowym pewna część plazmy tej pozostaje nie-zuźytą do budowy ciała osobnika, ale stanowi zasadniczą substancyę komórki rozrodczej dla następnego pokolenia. Weismann zgadza się wraz z Fo-lem, Hertwigiem i Pfliigerem, że plazma zarodkowa mieści się w jądrze przewężnem jaja, jako powstająca z połączenia jądra męskiego i żeńskiego. Plazma zarodkowa każdego z rodziców, jako ciągła, bezpośrednio pochodząca z plazmy zarodkowej przodków, zawiera więc także plazmę dziadów, pradziadów i t. p., lecz tylko w coraz mniejszej ilości, im odleglejszy przodek. Plazma zarodkowa ma budowę molekularną, bardzo złożoną i zawiera cząstki wszelkich znamion i właściwości przyszłego ustroju. Przy dzieleniu się komórki jajowej, jądro przewęźne rozpada się na dwa jądra potomne,

i. s.

a plazma ich zarodkowa różnicuje się na substan-cye różnego rodzaju. Przez dalsze dzielenie się kul przewęźnych plazma zarodkowa znowu się w dalszym ciągu różnicuje i przyczynia się do powstawania komórek różnych własności. Skutkiem tego bowiem, że plazma zarodkowa, nadzwyczaj skomplikowana w jądrze jajowem, rozdziela się na różnorodne plazmy coraz prostszej budowy, wytwarza się wielka ilość różnorodnych komórek i tkanek ciała. Nadto należy przypuścić, że przy podziale jądra przewęźuego część plazmy zarodkowej przechodzi niezmieniona do niektórych komórek zarodka i miesza się z ich zwykłą plazmą cielesną. Elementy rozrodcze, czyli jajka i ciałka nasienne, tworzą się w ten sposób, że przy dalszym przebiegu dzielenia w pewnem określonem miejscu występują komórki, w których zawarta plazma zarodkowa bierze górę nad plazmą cielesną. Ostatecznie, według Weismanna, plazma zarodkowa przechodzi bezpośrednio z pokolenia na pokolenie, bez względu na to, jak wcześnie pokazują się u zarodka elementy rozrodcze, i ona-to warunkuje przenoszenie się właściwości dziedzicznych. Zjawisko zmienności, czyli fakt, że dzieci różnią się pod wielu względami od rodziców, Weismann objaśnia w następujący sposób. Przez rozmnażanie płciowe następuje zmieszanie plazmy zarodkowej rodziców; ponieważ zaś plazma zarodkowa ojca i matki zawiera zawiązki wszelkich osobnikowych cech dziedzicznych, w plazmie zatem zarodkowej jajka zapłodnionego tworzy się kombinacya owych zawiązków, a skutkiem tego powstać muszą pewne nowe właściwości, jakich rodzice nie posiadali: jedne zawiązki zapewne się wzmacniają, inne się osłabiają, inne znów ulegają jakiejś szczególnej mo-dyfikacyi i t. p.. W trzeciem pokoleniu różnice będą jeszcze bardziej złożone, z powodu większej komplikacyi plazmy zarodkowej, w której skład wchodzą kombinacye czterech już rodzajów plazmy: ojca, matki, dziada i babki i t. p. Różne rodzaje plazmy zarodkowej mogą tworzyć w danem pokoleniu najrozmaitsze kombinacye: stąd można sobie wytłómaczyć, dlaczego istnieją różnice osobnikowe pomiędzy dziećmi jednych i tych samych rodziców. Zdaniem Weismanna, wszystkie cechy dziedziczne, jako też zboczenia, zależą od budowy i przemian plazmy zarodkowej; wszelkie zatem właściwości, nabywane pod wpływem zewnętrznych warunków w życiu osobnika, który od swego powstania posiada jut zupełnie gotową plazmę zarodkową, nie wywierają na nią żadnego wpływu i dlatego na potomstwo nie przechodzą. Weismann też jest wielkim przeciwnikiem poglądu o D-i cech nabywanych i utrzymuje, że niema dotąd w nauce ani jednego niezbitego dowodu odziedziczania cech nabytych. Kwestya ta jednak, z powodu braku dostatecznej ilości ścisłych doświadczeń i obserwa-cyj, nie daje się dotąd stanowczo rozwiązać. Wo-góle cała kwestya ciągłości plazmy zarodkowej opiera się głównie na fakcie niedostatecznie dowiedzionym, że potomstwo nie odziedzicza cech, nabywanych w ciągu życia osobnikowego. Cała też hypo-teza Weismanna, jakkolwiek tłómaczy wiele faktów,

to przecież nie objaśnia znacznej ilości innych, a przy-tem wprowadza wiele nowych trudności, których obecnie w sposób zadawalniający przezwyciężyć niepodobna. Dla tego też, chociaż teorya Weis-manna jest obecnie bardzo wziętą pomiędzy przyrodnikami, krytyka jednak niejednokrotnie usiłuje ją obalić.—Wyjaśnienie D-i pozostawia wiele jeszcze do życzenia, wszelkie hypotezy dotąd stawiane nie są w stanie udowodnić przyczyny D-i, chociaż wielu uczonych nad tym przedmiotem pracowało i istnieje bardzo obszerna literatura przedmiotu. Czytelników, pragnących się zapoznać bliżej z D-ą, odsyłamy do prac, wydanych w języku polskim: 1) K. Darwin .Zmienność zwierząt i roślin w stanie kultury*, tłóm. Józef Nusbaum, 2 t. (Warszawa 1888 r.); 2) Th. Ribota „Dziedziczność psychologiczna⁴⁴ z 2-go wyd. przeł. Stan. Bartoszewicz (Warszawa 1885) (wydaw. imienia T. T. Jeża t. Ill-ci; 3) Magistra nauk zoologicznych Józefa Nusbauma .Zasady ogólne nauki o rozwoju zwierząt* (Embryologia) (Warszawa 1887), wydawnictwo .Przeglądu Tygodniowego⁴⁴; 4) J. i R„ Nusbaum „Najnowsze poglądy na istotę dziedziczności („Wszechświat⁴⁴ (1887 r.).

Dziedziczność biologiczna jest prawem, mocą którego każda istota obdarzona życiem ud uela wszelkie swoje właściwości organizmom potomnym. D. więc nie stwarza nic nowego, ale ogranicza się tylko do przelania na potomstwo tego, co jest u rodziców. Prawo to jest ogólne, albowiem poddane mu są zarówno organizmy najniższe, jednokomórkowe, jak i stojące na najwyższym szczeblu organizacyi. Części składowe organizmów, takie, jak komórki i twory od nich pochodne, również posłuszne są temu prawu. Dalej już obser-wacya starożytnych wykazuje, że D. objawia swoje działanie nie tylko na polu fizyologicznem, ale i w dziedzinie patologii.

Dziedziczność fizyologiczna przenosi na potomków podobieństwo ogólnej budowy, to jest szkieletu, koloru skóry, oczu, włoBÓw i t. d., czyli podobieństwo całego typu antropologicznego indywiduum. Do cech odziedziczanych należy także zaliczyć usposobienie moralne, temperament, płodność, długowieczność i t, d. Od tej więc D-i zależy prze-dewszystkiem to, że np. z jaja kurzego zawsze wyrasta kura, z żabiego—żaba, a z jaja ludzkiego człowiek, pomimo to, że same jaja stanowią komórki w wysokim stopniu z budowy do siebie podobne. To samo przejawia się i na składowych częściach organizmu, gdyż np. z komórki nabłonkowej rozwija się zawsze tylko nabłonkowa, z mięsnej—mięsna i t. d. ZaWSze organizmy rodzioiel-skie do pewnego stopnia kopiują się w organizmach potomnych. Jednak ten stopień podobieństwa nie zawsze wypada jednakowo. O tyle jest on wyższy, o ile organizmy stoją na niższym szczeblu organizacyi. Tak więc organizmy jednokomórkowe prawie zupełnie kopiują się w potomnych. Potomne ameby, potomne wymoczki, potomne grzybki drożdźowe i t. d. do tego stopnia podobne są do organizmów rodzicielskich, że nie sposób odró-źnić jednych cd drugich. U istot, które powstają pod wpływem łączenia różnych płci, każde nowe indywiduum ulega już podwójnemu wpływowi D-i, a mianowicie od ojca i od matki. I ojciec, i matka udzielają swemu potomkowi pewnej summy swych charakterów, ale w ostatecznym rezultacie ten wpływ nigdy nie wypada zupełnie równo: zawsze wpływ jednego z rodziców wyraża się przeważnie.

Od jednego z rodziców potomek dziedziczy płeć i wszelkie związane z nią charaktery, od innego tylko pewną część właściwości. Prawdopodobnie działają tu jakieś prawa Btałe i niezmienne, jak wogóle w zjawiskach biologicznych, ale prawa te nie są jeszcze -znane. W każdym razie odziedziczone podobieństwo postawy, regularności rysów twarzy, siły fizycznej, cech rasowych i t. d. wyraża się nierównie wydatniej w wieku dojrzałym, niż w pierwszem dzieciństwie. Forma, w jakiej przejawia się D. u iBtot dwupłciowych, bywa dosyć urozmaicona. Odróżniane są: 1) D. prosta, równomierna, gdy ojciec i matka prawie równomiernie obdzielają swoich potomków całą Summą swoich właściwości. Z tego, co powiedziano wyżej, wynika, że u istot dwupłciowych taka D. nie zdarza się prawie. 2) D. prOBta, jednostronna (Eereditas directa unilateralis), gdy syn odziedzicza charaktery po ojcu, a córka po matce. 3) D. prosta, skrzyżowana, gdy ojciec udziela swoich właściwości córce, a matka synowi. 4) Atawizm (atawsmus), gdy D. wyraża się, nie wprost w pierwszem pokoleniu, ale powraca w drugiem, trzeciem i t. d., to jest gdy wnuk powraca do cech charakterystycznych swego dziada, pradziada i t. d. 5) D. zmienna, niepodobna, gdy potomstwo otrzymuje od rodziców, nie wprost pewne właściwości, ale cechy inne, więcej lub mniej z cechami rodziców równoważne.

Głównie to przejawia się na polu patologieznem, przy odziedziczaniu chorób umysłowych i innych. Tak np. gdy dzieci syfilityków rodzą się często nie prawidłowo rozwinięte, ale wątłe, z usposobieniem do chorób gruźliczych i t. d. 6) D. peryodyczna, gdy pewna osobliwość organizmów rodzicielskich uwidacznia się u dzieci w tymże samym okresie życia.—Skutek, to jest rezultat prawa D-i, przejawia się u istot ożywionych w podwójnym kierunku, a mianowicie: najpierw D. zapewnia niezmienność, trwałość gatunku i rodzaju, a powtóre przy odpowiednich warunkach daje podstawy do stopniowej zmienności tegoż gatunku i rodzaju. Ze D. może utrwalić niezmiennie w ciągu wieków rodzaj organizmów, dowodzą tego żyjące obecnie najprostsze, jednokomórkowe organizmy, które od początku istnienia iBtot ożywionych na ziemi nie uległy dotąd żadnej zmianie. Zmienności znowu gatunku i rodzaju dowodzą obecnie naturaliśoi i hodowcy. Utrzymują oni, że przy pewnych warunkach roślina i zwierzę nie stanowią wielkośoi stałych, niezmiennych, ale mogą 'UTegać pewnym nieznacznym przeinaczeniom, które następnie ndzielają się dziedzicznie i w przebiegu bardzo długiego czasu dają wyniki kolosalne.

Na takiem twierdzeniu oparta jest ewolucyjna hy-poteza Darwina „o pochodzeniu gatunków". Podług tej hypotezy wszystkie zwierzęta pochodzą od jednej ogólnej praformy, która prawdopodobnie miała postać ameby. Ta najprostsza, początkowa forma organizmu skutkiem a) dostosowywania się do otaczających warunków dla najskuteczniejszego toczenia walki o byt; jakoteź skutkiem b) dziedzicznego zachowywania nabytych udoskonaleń organizacji drogą naturalnego doboru płciowego, w ciągu niesłychanie długiego czasu miała nakoniec wydać całą rozmaitość obecnie istniejących, lub zaginionych form ożywionych na ziemi. Jako dowody prawdopodobieństwa tej hypotezy przytaczają te okoliczności:

1)    że tylko taka ewolucyjna hypoteza pochodzenia gatunków zdoła nam dostatecznie objaśnić naturalne pokrewieństwo rozmaitych organizmów;

2)    że stwierdza to historya rozwoju wyższych organizmów, które podczas swoich faz rozwojowych przebywają stopniowo formy właściwe różnym or ganizmom, począwszy od najniższych aż do najwyższych; 3) że inaczej niepodobna-by było zrozumieć znaczenia organów szczątkowych (np. wyrostka robaczkowego i innych), to jest takich organów, które przy wyższym rozwoju stają się już zbytecz-nemi; 4) że daje pod tym względem pewne wskazówki sztuczna hodowla roślin i zwierząt przy zmienionych warunkach; 5) że dane geologiczne również potwierdzają myśl zawartą w hypotezie ewolucyjnej Darwina. Uczą one mianowicie, że życie zwierzęce było na ziemi od niezmiernie dawnego czasu i że zawarte w różnych warstwach kory ziemskiej szczątki zwierząt nie są te same, ale najwcześniejsze odpowiadają najprostszym zwierzętom, a późniejsze stopniowe postawionym coraz wyżej pod względem organizacyi; nakoniec 6) że pomimo starannych usiłowań nie dało się dotąd odnaleźć nic takiego, coby stanowczo nie godziło się z ewolucyjną hypotezą Darwina i dowiodło jej nieprawdopodobieństwa. Z powyższego jednak nie wynika wcale, żeby przypadkowe, nabyte w ciągu indywidualnego życia rodziców zmiany ich organizacyi udzielały się także potomkom. Tak np. pies z obciętym ogonem nie koniecznie rodzi psy bez-ogonowe, człowiek z amputowaną nogą nie płodzi ludzi beznogich. Dziedziczy się głównie te nabyte zmiany organizacyi, które powstają stopniowo, powoli, jako rezultat trwale działających warunków zewnętrznych. Mamy również dowody, że i stopniowo nabyte właściwości umysłowe także mogą się udzielać potomkom i powoli przechodzić w rodzaj odziedziczonego instynktu. Tak np. Darwin powiada, że jeśli człowiek przybywa pierwszy raz na jakąś bezludną dotąd wyspę, to zwykle zamieszkałe na niej zwierzęta nie doznają na widok jego żadnego strachu. Gdy jednak one bać się człowieka zaczną, to już ich następne pokolenia uciekają przed ludźmi, zobaczywszy ich po raz pierwszy. Analogiczny przykład przytacza S. Ex-ner. Mówi on, że młode wyżły, które nigdy przedtem nie widziały broni palnej, ani z doświadczenia nie poznały jej skutków na polowaniu, gdy usłyszą pierwszy strzał na polu, z całą ochotą, podobnie jak stare wyżły, rzucają się na zwierzynę, aby ją aportować. Dowodzi to, że od czasu wynalezienia prochu obraz pamięciowy strzału i jego

następstw dziedzicznie udziela się mózgów i wyżłów i zmienił się w rodzaj instynktu.

nowicie świnkom morskim przecinał on połowicznie mlecz pacierzowy albo pień nerwu sympatycznego na szyi. Takie świnki dostawały epilepsyi i po zgojeniu się udzielały jej swym potomkom. Tym sposobem wychowano w pracowni całe familie świnek morskich, cierpiących na epilepsyę. Na dru-giem miejscu pod względem częstości dziedzicznego przechodzenia na potomnych stawią krwawi ączkę (haemophilia). Jest to choroba tego rodzaju, źe nie uchodzi ona nawet z pod uwagi nie-lekarzy, a więc taka, na której łatwidj, niż na innych, udaje się wykazać wpływ D-i. Choroba ta cechuje się nadmiernem i długotrwałem krwawię-

Dziedziczność patologiozna polega na stosunkowo częstem powtarzaniu się u potomnych tych samych chorób, które były u ich przodków. Istotnie, zauważono od najdawniejszych czasów, źe w niektórych rodzinach pewne choroby pojawiają się nierównie częściej, niż w rodzinach innych. Na pierwszem miejscu pod względem częstości dziedzicznego udzielania się potomnym należy postawić: ohoroby umysłowe. Dziedziczy się je wprost, albo w postaci zmiennej (dziedziczność niepodobna). Tak np. od maniaków rodzą się dzieci, albo ulegające takiej samej chorobie, albo też czę- niem, z powodu nawet błahych uszkodzeń. Ilość sto tylko ze szczególnem osłabieniem systemu ner- krwawienia nie jest przytem w żadnym stosunku wowego, skłonne do neurastenii, idyotyzmu i t. d. do natężenia uszkodzenia. Nieznaczne ukłócie, Szczególniej często przejawia się wpływ D-i wów- skaleczenie w palec, wyrwanie zęba, małe uszko-czas, gdy ojciec i matka okazują objawy rozstroju dzenie błony śluzowej nosa, i t. d. staje się powo-umysłowego. Potomstwo od podobnych rodziców dem wielodniowych krwawień, które osłabiają cho-

-4*

-+

yy o"--

•<*o

O"''

•O

^ ____■

Fig. 164.

Fig. 163.

O kobieta zdrowa, @ kob eta chora.

Dziedziczna hemofilia w szeregu pokoleń dwóch rodzin. Q mężczyzna zdrowy, f| mężczyzna chory.

najzwyklej jest słabe umysłowo, i to osłabienie | rego w najwyższym stopniu, a nawet nierzadko w sferze psychicznej w kaźdem następnem pokole- i kończą się śmiertelnie. Przy badaniu zwłok, prócz niu stopniowo się zwiększa, prowadząc do psy- nadmiernej bladości, to jest bezkrwistości wszyst-chicznego zwyrodnienia. Przy cierpieniu jednego kich organów, żadnej ważniejszej choroby nigdzie z rodziców przeważny wpływ na odziedziczanie znaleźć nie można. Myślano poprzednio, źe cho-choroby różni przypisują to ojcu, to matce. Co j roba ta zależy od zmniejszonej skrzepliwości krwi, się tyczy danych statystycznych, to rozmaici au- ale przekonano się wkrótce, że zewnątrz organistę rzy przedstawiają wpływ dziedziczenia chorób mu krew krzepnie doskonale. Stąd zaczęto mnie-umysłowych bardzo różnorodnie, co dowodzi tru- mać, że istotę choroby stanowi wielka delikatność dnośei podobnych poszukiwań. Podług najnowszej i kruchość ścian małych naczyń krwionośnych, i najstaranniejszej statystyki (Thurnam i Hugh | a może także pewne nieprawidłowości w nerwach Grainger Steward) zdaje się, źe około 40 do 50% naczynioruchowych (Thoma). Otóż .podług Grandi-potomnych odziedzicza choroby umysłowe po przód- diera, Kehrera, Stahela i innych, choroba ta w naj-kach. Z poszczególnych form chorobowych prze- wyższym stopniu udziela się dziedzicznie. Odziedzi-dewflzystkiem dziedzicznie przechodzą: idyotyzm, j cza ją głównie potomstwo w męskiej linii, przyczem kretynizm, hypochondrya, histerya, epilepsja, chorea dosyć często atawistycznie. Na fig. 163 i 164 przed-i t. d. Odziedziczanie epilepsyi Brown-Sśąuard stawiono dwie rodziny dotknięte krwawiączką w sze-starał się nawet udowodnić eksperymentalnie. Mia- I regu kilku pokoleń. Na figurze 164 tej widać do-

.-O'

-Q

skonale atawistyczną D. Z chorego ojca urodziła się zdrowa córka, której wszystkie dzieci płci męskiej zginęły od krwawiączki. Córki zaś jej i wnuczki, same zdrowe, znowu wydały synów cierpiących na krwawiączkę. Inny podobny przykład dziedzicznej choroby przedstawia moczówka prosta (polyuria, diabetes insipidus). Cechuje się ona nadmiernie obfitem wydzielaniem się moczu przy jednocześnie bardzo wzmoźonem pragnieniu. Uryna jest przytem prawie bezbarwna, bardzo małego ciężaru gatunkowego (L.OOl do 1.003), słabo kwaśna i nie zawiera cukru. W ciągu 24 godzin dane indywiduum chore wydzielą 5 do 10 i więcej litrów moczu. Na fig. 165 przedstawiono, podług Weila, drzewo genealogiczne jednej rodziny, dotkniętej ta-kiem cierpieniem. To drzewo genealogiczne obejmuje 91 osób, to jest ojca, 5-o dzieci, 29 wnuków i 56 prawnuków. Nie uwydatnia się w tej rodzinie przeważna skłonność do moczówki ani po stronie męskiej, ani po żeńskiej, ale za to widać, że tylko

'v

; : / ; *, ■, *, ! \ \ \ > ; \ >v ; *, óó ó ó ab ab óó <b ob óab óó

Fig. 165.

Q męż. zdrowy, [fg m. chory, Q kob zdrowa, @ k. ch.

indywidua chore przekazują chorobę potomstwu, ze zdrowych zaś rodzą się osobniki zupełnie zdrowe. Ze względu na częstość odziedziczania zaraz za krwawiączką należy postawić d alt on izm (barwną ślepotę). Przy tej chorobie zachorowywa głównie linia męska, przyczem atawistyczne dziedziczenie występuje nader częBto. Synowie zdrowych córek, których ojcowie chorowali na barwną ślepotę, mają nadzwyczaj wiele szans zapadnięcia na daltonizm. Dosyć często odziedzicza się jeszcze podagrę. Podług Garroda połowa dzieci, zrodzonych przez podagryków, cierpi na podagrę. Z liczebnych danych, podanych przez Scudamore; wypada, że na 552 obserwowanych przez niego chorych na podagrę i81 odziedziczyło tę chorobę po ojcu, 58 po matce, a 24 po obojgu rodziców. Z innych chorób i zboczeń rozwojowych D. gra jeszcze widoczną rolę przy udzielaniu się potomstwu żylaków (rozszerzenia żył na kończynach i w kiszce ” prostej [haemorrhoides] i, zwiększonej ilości palców u rąk i nóg (polydactylia), nadmiernym poroście włosem i t. d. Co się tycze

Encykl Pow«z Ilu»tr Zeiz 138. T. 18-ty.

D-i nowotworów i w szczególności raka, to pod tym względem zdania są bardzo podzielone. Wo-góle zdaje się, że D. ta nie jest tak wielka, jak myślano poprzednio. Po zestawieniu rozmaitych stątystyk okazuje się, że najwyżej 18 do 20°/o potomnych odziedziczają raka po rodzicach. Niekiedy wszakże odziedziczanie raka występuje uderzająco często. Tak np. Broca („Traitó de tumeursM) przytacza przykład rodziny, złożonej z 27-miu ludzi, w której 16 osób mężczyzn i kobiet umarło na raka, przyczem 10 razy rak był w gruczole piersiowym, 4 razy w wątrobie, 1 raz w żołądku i jeden raz w macicy. Z chorób zaraźliwych dziedzicznie mogą się udzielać potomstwu przymiot (sypJiilis), gruźlica (tuberculosis), trąd, pebrina u jedwabników i inne. Dla człowieka najważniejsze, ze względu na D., są przymiot i gruźlica. D. przy chorobach zaraźliwych przedstawia się trochę inaczej, niż przy chorobach wymienionych powyżej. Tu odziedzicza Bię albo samą chorobę w postaci przekazania płodowi odpowiedniego zarazka, albo też odziedzicza się tylko usposobienie do choroby. Zdaje się, że Paracelsus był pierwszy, który utrzymywał, że syphilis (choroba francuska) udziela się od ojca synowi. Od owego czasu rzecz ta stała się przedmiotem niezliczonych badań. Obecnie wiadomo najniezawodniej, że syfilis może przechodzić na potomstwo zarówno od ojca, jak i od matki. Zarażenie się płodu jest możliwe w każdym okresie jego życia, począwszy od pierwszej chwili zapłodnienia jajka. Jako dowód zarażenia się płodu w chwili poczęcia uważają tę okoliczność, gdy choruje na przymiot tylko ojciec, a matka jest zdrowa i gdy ta ostatnia nie zaraziła się, ani od męża ani od swego płodu, skutkiem szczególnej, nabytej czy wrodzonej, odpornośoi na zarazek syfi-lityczny. Rozumie się, że podobne przypadki są niezmiernie rzadkie. Odziedniczony syfilis objawia się u 'potomków w sposób rozmaity. Najwyższy stopień odziedziczonego przymiotu wyraża się przez śmierć niedonoszonego płodu, który rodzi się wówczas w 7 lub 8-ym miesiącu ciąży z oznakami cierpienia syfilitycznego (syphilis foetalis), albo bez tych ostatnich, tylko w stanie mocnego wyniszczenia. Przy słabszych stopniach odziedziczenia dziecko rodzi się we właściwym czasie, a objawy przymiotu występują u niego dopiero w kilka tygodni lub kilka miesięcy po urodzeniu. Rzadziój daleko objawy syfilityczne dochodzą do widocznego rozwoju w 3, 5, 10, 15, a nawet 20-ym roku po urodzeniu (syphilis hereditaria tarda). Nakoniec w najsłabszych stopniach odziedziczania u dzieci nie występują objawy przymiotu, ale niedokształcenia, w postaci nadmiernej wątłości organizmu, niedorozwoju zębów, szkieletu, uwłosienia, albo też w postaci usposobienia do różnych chorób układu nerwowego, do suchot płucnych i t. d. D. gruźlicy (Tuberculosis) jest znaną oddawna. Nikt nigdy nie podawał jej w wątpliwość. Jakkolwiek różne statystyki brzmią rozmaicie, to jednak obecnie zdaje się najbliźszem prawdy to, że około 30 do 40°/o potomków zrodzonych z suchotników ulega tej chorobie. D. przy gruźlicy bardzo rzadko prowadzi do przekaza-

74

nia samej choroby płodowi. Zaledwie w ostatnich czasach podobne przykłady opublikowali Birch-Hirschfeld i Schmorl u człowieka, a Johnę i Mal-voz u krowy. We wspomnianych przez nich przypadkach płody zrodziły się już z gotową gruźlicą. Ale, pominąwszy te rzadkie zdarzenia, prawie zawsze dzieci zrodzone z rodziców gruźliczych przynoszą na świat tylko usposobienie do tej choroby, a mianowicie małą odporność na jej zarazek, tak, że w równych warunkach niesłychanie łatwiej się zarażają gruźlicą, niż dzieci pochodzące z rodziców zdrowych. Dosyć często to usposobienie do gruźlicy wyraża się zewnęttznie pewnym niedorozwojem organizmu, jako to: jego wątłością, oienkością skóry, wązkością klatki piersiowej, ogólną niedokrew-nością i t. d. Takie jednak odziedziczone usposobienie do gruźlicy nie jest jeszoze czemś takiem, coby koniecznie prowadziło do zachorowania na gruźlicę. Najniezawodniej ogromna ilość osobników z odziedziozonem usposobieniem do gruźlicy nigdy na tę chorobę nie zapada. Jeżeli tylko wzmocnić organizm usposobiony do gruźlicy i oddalić warunki zarażenia się odpowiednim zarazkiem, to organizm może zawsze cieszyć się względnie bardzo dobrem zdrowiem.—Przedstawiwszy powyżej faktyczną stronę D-i biologicznej, dodać obecnie winienem, źe oddawna naturaliści i filozofowie silili się na to, żeby wyjaśnić sam mechanizm, to jest sposób przekazywania dziedzicznego przez istoty ożywione. Trzeba przyznać, źe poszukiwania, dokonane w ostatnich dziesięcioleciach, rzuciły już na ten ciemny przedmiot trochę światła. Stosunkowo najwięcej stała się zrozumiałą sprawa odziedziczania przy chorobach zaraźliwych. Zawsze w tym razie ma miejsce, albo zarażenie się płodu od rodziców przez przekazanie mu odpowiedniego zarazka, alboteź tylko samo osłabienie płodu bez obdarzenia go zarazkiem. Zarażenie się płodu zarazkiem od rodziców może nastąpić w różnym okresie jego życia. Odróżniają w tym względzie dwa sposoby zarażenia się płodu, a mianowicie: a) w chwili samego poczęcia (infedio conceptionalis), gdy zarazek wywołujący chorobę znajduje się w ciałkach nasiennych, lub w jajku i b) zarażenie się wewnętrzno-maciczne, gdy zarazek dostaje się do poprzednio zdrowego płodu od matki albo z naczyń krwionośnych łożyska płodowego, albo z wód okołopłodowych, albo nakoniec w chwili rodzenia się z zewnętrznych organów płciowych. Każdy z wymienionych sposobów zarażania się płodu został w ostatnich czasach dowiedziony. Osłabienie płodu bez obdarzenia go zarazkiem możliwe jest w dwojaki sposób. Najpierw wyniszczone przez choroby zaraźliwe organizmy rodzicielskie mogą się nie zdobyć na wyprodukowanie zdrowego jajka i zdrowego nasienia, co w razie nastąpionego poczęcia nie może korzystnie wpływać na rozwój płodu. Z drugiej znowu strony, jeżeli płód poczęty był prawidłowo, mogą go osłabić nienormalne produkty chorobowe (toxiny), krążące we krwi chorej matki. W każdym razie wspomniane osłabienie płodu, jeżeli nie odejmuje mu wprost zdolności do życia, to wpływa szkodliwie na jego rozwój i usposabia go do łatwiejszego ulegania zarazkom chorób zaraźliwych. Trudniejsze jest nierównie pojęcie mechanicznego dziedziczenia przy chorobach nieza-raźliwych. Dla objaśnienia tego mechanizmu podawali różne hypotezy Bonnet, Darwin („De la va-riation des animauxetdes plantes". Trąd. par Bar-bier, Paryż, 1879), E, Haeckel („Essais de psychologie cćllulaire*,—trąd. franę.), Weismann („Die Continuitat des Keimplasmas ais Grundlage eines Theorie der Vererbung", 1885), J. Orchansky („Etude sur Thórólitó normal et morbide*. Petersburg, 1894), Bouchard („Traitć de .patholo-gie gćaórale publie par Ch. Bouchard", Paryż 1895,

vol. 1, pag. 285) i inni.—Nie na miejscu-by było powtarzać tu wszystkie podana hypotezy, tern bardziej, źe po części należą już one do historyi przedmiotu. Powiem tylko, źe obecnie klucz do materyalnego zrozumienia mechanizmu dziedzicznego przenoszenia się właściwości z rodziców na potomków daje dokładne poznanie sprawy mnożenia się komórek i zapłodnienia jajka. Tu zaraz dodam, źe zapłodnienie jajka przez nasienie jest aktem dosyć złożonym, ale w gruncie rzeczy stanowi zlanie się w jedną dwóch odpowiednio przygotowanych komórek, poohodzących od samca i od samicy. Po zapłodnieniu powstała z dwóch nowa jedna komórka jest równoważna z każdą inną komórką organizmu, ale rozdzielona zupełnie równo między wszystkie składniki męskiego i żeńskiego ciała komórkowego (jajka i nasienia). Zlanie się przy zapłodnieniu dwóch komórek w jedną wzmacnia i ożywia niesłychanie tę ostatnią i daje jej popęd do energicznego mnożenia się, a zarazem do całego szeregu dalszych przemian, których rezultatem jest powstanie nowego organizmu. Ale czem-źe jest samo mnożenie się komórek? Jest to dzielenie się ich na części takie, z których każda stanowi komórkę potomną. Tylko rzecz niesłychanie ważna, że to dzielenie się komórek na części nie odbywa się bynajmniej w ten sposób, jak np. powstają części krajanego nożem Chleba, to jest tak, żeby każdy inny kawałek odpowiadał różnej części całego bochenka. Przeciwnie, przed podziałem komórki dokonywa się w niej bardzo złożona praca podziałowa, prowadząca w końcu do matematycznie równego obdzielenia każdej nowopowstającej komórki we wszystkie części składowe komórki macierzystej. Przemian, zachodzących w komórce podczas dzielenia się jej, nie mogę tu opisywać, bo są one zanadto skomplikowane. Zęby jednak dać o nich jakiekolwiek pojęcie, zwrócę uwagę choćby na jeden szczegół. W jądrze komórek jest np. część składowa, zwana oh r omatyną. Ta chromały na w spokojnem jądrze rozłożona jest w postaci nieprawidłowej siatki. Gdy komórka zaczyna się dzielić, chromatyna jądra przekształca się w rodzaj cienkiej nici, która następnie kurczy się i trochę grubieje. Dalej nić chromatynowa pęka na pewną ilość równych kawałków, których liczba dla różnych zwierząt może być różna, ale dla jednego zwierzęcia jest stała. Następnie każdy kawałek nitki chromatynowej rozszczepia się wzdłuż na dwie zupełnie równe połowy i nakoniec każda z tych połów

przesuwa się powoli do innego jądra dwóch nowopowstających komórek, gdzie przez dalsze przemiany staje się zakładem siatki chromatynowej nowego jądra. Otóż prawdopodobnie to samo dzieje się z każdą cząsteczką ciała komórki macierzystej. Każda taka cząsteczka dzieli się na dwie zupełnie równe połowy, przechodzące do dwóch nowych komórek. Tym sposobem każda nowa komórka nie tylko jest częścią protoplazmy komórki macierzystej, ale częścią matematycznie równie wyposażoną we wszystkie części składowe komórek macierzystych. Zatem komórki macierzyste i potomne łączy jednociągłość protoplazmy matematycznie równo rozdzielonej między wszystkie części składowe. To właśnie stanowi podstawę D-i. Jeżeli bowiem właściwości komórek związane są z ich materyalnemi cząsteczkami, to każda nowa komórka otrzymuje zakład tego, co stanowi podstawę właściwości i co ją dalej utrzymać jest zdolne. Jeż li skutkiem zmienionych warunków komórka się zmieni, to również cząstki zmienionych komórek macierzystych przejdą do komórek potomnych i utrwalą zmianę. Na zakończenie dodam, że obecne doświadczenie wskazuje, że dziedziczenie głównie jest związane ze składowemi częściami jądra. Ciału komórkowemu wydzielona została czynność żywienia komórki i spełniania ró-

Dr E. P.

J. K.

ze-

J. K

źnych funkcyj filologicznych.

Dziedzierzawa, ludowa nazwa rośliny datura (ob. Bieluń), występuje u nas pod przeróźnemi nazwami: Dendera, Denderewa, Denderewo, Den-derywa, Denderenda, Dondera, Dziędziera, Dzię-dzierawa, Dziędzierzawa, Kędzierzawa, Penterynda, Pinderyuda, Pindyrynda, Tondera, Tyndyrynda i zapewne innemi jeszcze (patrz E. Majewskiego „ Słownik nazwisk zool. i botan.*). Źródłem nazw tych jest ukraińskie miano tejże rośliny dywderewo (niby dziw-drzewo),inaczej brzmiące dynderewo, dy ndera.

Dziedzilia, według Długosza (I, 47 wyd. 1873), „Wenera, którą, uważając za boginię małżeństwa, (dawni Polacy) błagali o użyczenie licznego w synach i córkach potomstwa*. Zdaniem A. Brucknera („Arohiv f. slav. Phil.w XIV, 173—174), z stawienia różnych rękopisów Długosza wynika postać Dziecilela, to znaczy „pieszcząca, kołysząca dzieci*, podobna do greckiej Hekaty „kouro-trophos* (dosłownie: karmicielki dziatwy) i do rzymskich Cunina, Ossipaga i t. d. Zestawienie Dzie-cileli z Wenerą wynikło z chęci uzupełnienia spisu bóstw polskich i przystosowania ich do klasycznych. Druga część nazwy wyjaśnia się porównaniem z wyrazami: bulg. lelejka=kołyska, serb. lelejati= kołysać, polsk. lelejanie=fala (w Psałterzu flor.) i t. d.

Dziegieć, czyli smoła brzozowa, jest produktem suchej destylacyi kory brzozowej. Skład jego, jak w ogóle każdej smoły drzewnej, nie jest dokładnie znany, ponieważ zależnym jest nie tylko od jakości przerobionego materyału, ale także od sposobu wyrobu, od formy i wielkości aparatów destylacyjnych, a także, w wysokim stopniu, od temperatury. W ogóle cechą D ciu jest mała zawartość kreozotu, a dość znaczna parafiny; kwasu octowego zawiera nie wiele, natomiast więcej amoniaku, w porównaniu z innemi smołami drzew-nemi, zwykle bardzo ubogiemi w związki azotowe. Prócz tego D. w składzie swoim zawiera alkaloid zwany betuliną. D. przedstawia się jako ciecz oleista, rzadka, nie lepka, opalizująca, barwy czarnej, z odcieniem zielonkawo niebieskim. Zapach charakterystyczny, bardzo mocny i przenikliwy, podobny nieco do zapachu ropy (oleju skalnego). D. jest bardzo lotny i gatunkowo lżejszy od wody, ponieważ pływa po niej; ciężar zaś właściwy jego jest zmienny, zależny, podobnie jak i skład, od sposobu wyrobienia. Czysty brzozo wy D. nawet w najtęższe mrozy nie krzepnie. Materyałem do wyrobu D-ciu jest, jak wspe-muleliśmy, kora brzozo wa; stąd wyrób jego na większą skalę ściśle jest związany z obfitością lasów brzozowych, czystych lub pomieszanych z innemi gatunkami drzew; lasy takie napotykamy w północnych, a w części w północno-zachodnich, guberniach Cesarstwa. Tam’ zatem znajduje się ognisko tego przemysłu. Zdzieranie kory odbywa się w porze dojrzewania żyta, a więc w końcu lipca; wtedy kora zawiera najwięcej żywicy, a najmniej części wodnistych. Do zdzierania wybierają drzewo prosto wyrosłe, 30-to i 40-to letnie; najodpowiedniejszą jest pora po deszczu, bo wtedy kora najłatwiej się oddziela. Z 90-ciu takich drzew otrzymuje się 1 centnar kory. Stare drzewa wprawdzie wydają więcej kory, lecz gruba warstwa łubu zmniejsza jej wartość, a D. z niej otrzymany, z powodu znacznej zawartości części smolistych, jest gorszego gatunku. Po zdarciu kory następuje jej rozwijanie, układanie warstwami, przyciskanie kamieniami lub innemi ciężarami, znajdującemi się pod ręką, a to w celu zaoszczędzenia miejsca w przyrządach destylacyj-bych. Takie prasowanie kory trwa przez tydzień. Pędzenie D-ciu odbywa się w mielerzaoh, jamach, retortach żelaznych lub glinianych, ale zawsze na zasadach suchej destyl&cyi. Pierwszego sposobu używają przy wypalaniu węgli z drzewa brzozo-wego, przyczem D. otrzymuje się jako produkt uboczny. Pędzenie w jamach odbywa się przy pięknej, wolnej od wiatru pogodzie. Kopie się w ziemi jamę, głęboką na 1 arszyn, a szeroką na 2 arszyny; na dnie jamy ustawia się wydrą żony kloc, od którego idzie rura do odbieralnika; kloc i ściany jamy wykłada się kamieniami, a szpary pomiędzy; niemi zasmarowuje gliną.— W takiej jamie ustawiają korę pionowo, jaknaj-ściślej, przysypują warstwą piąsku, grubą na 5 cali, i na wierzchu rozniecają ognisko, które powinno równomiernie ogrzewać całą powierzchnię piasku, co znowu wpływa na równomierne wydzielanie się D-ciu. Pędzenie trwa dni 6. Dwa arszyny sześć, kory, ważące 52 pudy, wydają 14 pudów D ciu przy zużyciu 1 sążnia drzewa opałowego. W małych ilościach można otrzymywać D₀ w garnkach żelaznych; jeden garnek, służący za odbieralnik, zakopuje Bię do ziemi, drugi zaś, stanowiący retortę, napełnia się korą brzozową.,

za-

sze-na na

st. Rew.

przykrywa dziurkowaną blachą, odwraca dnem do góry i ustawia wraz z blachą na otworze zakopanego garnka; stykające się z sobą brzegi obu garnków oblepia się gliną; wierzchni garnek obsypuje do ²/s wysokości piaskiem i dokoła roznieca ogień. Wytwarzany wskutek suchej de-stylacyi D. spływa przez otwory w blasze do dolnego garnka. Oprócz tych, pierwotnych, przyrządów, istnieją inne, już więcej udoskonalone, używane przy racyonalnej eksploatacyi lasów brzozo-wych na produkcyę D-ciu, na większą skalę.—W y-dajność kory. Liczą, że z 300—400 drzew brzo-zowycb 30—40 letnich otrzymuje się 100 pudów kory, wydającej 28—35 pudów D-ciu. Wydajność ta zaleźan jest od sposobu pędzenia i od urządzenia przyrządów destylacyjnych.—Gatunki i zastosowanie D-ciu. Na rynku petersburskim spotykamy następujące gatunki D-ciu: 1 D. kar-gopolski, najczystszy brzozowy, używa Bię do wyrobu najlepszych skór; 2-gi gat. D. wołogodz-ki, z małą domieszką smoły drzewnej, znajduje zastosowanie przy wyrobie pośledniejszych skór. 3-ci gat., D. finlandzki, jest mieszaniną D-ciu brzozowego ze smołą drzew iglastych; służy przeważnie do smarowania osi u wozów w późnej jesieni, gdy już zwykła smoła kołowa na mrozie krzepnie, kruszy się i na smar użytą być nie może. 4 gat. D. wysznie-wołocki, niewłaściwie nosi nazwę D-ciu, ponieważ jest to czysta smoła sosnowa. Używa się na smary. 5 gat. D-ciu, kołowy,jest to także Bmoła, tylko bardziej niż zwykle zgęszczona. Znaczna ilość parafiny, a mała zawartość kreozotu czyni D. szczególnie przydatnym do natłuszczania skór, przez co stają się one mięk-kiemi, trwałemi i nieprzenikliwemi dla wody. Cenne te przymioty t. zw. juchtów rossyjskich zjednały im sławę w całej Europie. Właściwy im pach bywa nieraz w wyrobach zagranicznych, zwłaszcza francuskich, sztucznie naśladowany dla nadania im cech prawdziwych cuir de Russie. Dobry D. powinien łatwo wsiąkać w skórę i nie pozostawiać na niej plam; D. mieszany ze smołą nie odpowiada temu warunkowi, gdyż, dla znacznej zawartości kreozotu, czyni skórę łamliwą, czyli pali ją, jak się wyrażają rymarze i siodlarze. W domowem gospodarstwie D. używa się do wykręcania skór na t. zw. surowiec, mający rokie zastosowanie w rymarskich robotach, pzelniki, pasy, lejce i t. d., z powodu wielkiej wytrzymałości na rozerwanie, a przytem przenikliwy zapach takiego rzemienia chroni wyrobione z niego przedmioty od pogryzienia przez myszy i szczury, Da co wyroby z rzemienia kręconego z łojem nieuchronnie są narażone. D. destylowany wydaje t. zw. olejek brzozowy (oleum betulinum), używany w farmacyi i w technice.

Dzieje, ob. H i s t o r y a.

Dziejopisarstwo, ob. Historyka.

Dziekan (z greek od §śxa, dziesięć) Decanus, dżiekan (po franc. doyen, po niem. dekan, de-chant, po ang. dean), oznaczał pierwotnie starszego, przełożonego nad dziesiątką ludzi. Stąd łacińskie decurio, dziesiętnik w wojsku rzym-skiem, tudzież członek rady municypalnej w miastach rzymskich. Nazwę decanus, dziekana, nadawano zresztą różnym osobom, a z nich niektóre zatrzymały ją do dnia dzisiejszego. We wscho-dniem cesarstwie Rzymskiem decanus nazywał się urzędnik, przełożony nad dziesięciu innymi niższymi ofieyalistami dworu cesarskiego. Dziekanami nazywali się członkowie założonego w Bizancyum za Konstantyna bractwa, mającego się starać o przyzwoity pogrzeb skazanych na śmierć, tudzież biednych, decani et lectioarii, członkowie tego bractwa bowiem dzielili się na dziesiątki. Od samego prawie powstania klasztorów znajdował .się bezpośrednio pod przeorem, przełożonym, D., któremu przeor delegował część swojej władzy, w szczególności zaś nadzór nad młodszemi zakonnikami. Podług św. Augustyna D. miał mieć nadzór nad 10 zakonnikami, podług św. Hieronima nad 9. Taki D. był mianowany albo przez samego przeora, albo wspólnie ze starszymi zakonnikami. Miał on nadzór nad powierzonymi sobie zakonnikami w sypialniach i refektarzach. W niektórych zakonach, jak np. u Cystersów, nie było dziekanów. Kiedy przepisy karności zakonnej chciano zastosować w Kościele katolickim i do duchowieństwa świeckiego, poddano duchowieństwo katedr biskupich i kollegiat przepisom podobnym do zakonnych. Wtedy zostali ustanowieni dziekani kapituły, albo arebipresbiterzy. Jak duchowieństwo miasta, w którem znajdowała się katedra biskupia podlegało archiprezbiterom katedralnym, tak duchowieństwo wiejskie zostawało pod nadzorem kapłanów, w różnych punktach dyecezyi postanowionych, którzy się nazywali archipresbiter ruralis albo decanus, D. wiejski, w przeciwstawieniu do decanus urbanus, D. miejski. Początek D-ów w* Polsce sięga XII w. („Encyklo-pedya kościelna" t. IV, str. 452 i nast.). Prawa D-ów pod względem podwładnego im duchowieństwa określone są w prawie kościelnóm. Ukaz z 14 (26) grudnia 1865 r, urządzający stosunki duchowieństwa rzymsko - katolickiego w królestwie Polskiem, podzielił parafie między dekanaty, tak, aby na każdy powiat przypadał jeden dekanat Wskutek tego jest obecnie sO dekanatów z takąż ilością D-ów, mianowanych na przedstawienie władzy dyecezalnej. Z powstaniem uniwersytetów w XII w. i podziałem ich na fakultety, w fakultetach zaczęli funkeyonować dziekani, mający pewne prawa i obowiązki. Instytucya ta utrzymała się do dzisiejszych czasów we wszystkich uniwersytetach. W Anglii w prawodawstwie Edwarda Wyznawcy znajdujemy Decanus friborgi, dziesiętnika dziesięciu wolnych ludzi. D. św. Kollegium w Rzymie jest najstarszym z kardynałów; do niego należy prezydeneya w conclave, koronaoya nowo obranego papieża i udzielenie święceń biskupich, jeżeli ich nie miał. Zwykle D nem tym jest biskup Ostii.—D-nem ciała dyplomatycznego jest najstarszy wiekiem, albo z porządku nominacyi, poseł, akredytowany przy pewnym dworze, który do pewnego stopnia, np. w czasie uroczystych występów, uważany jest za przedstawiciela wszystkich

a., o.

W. K. I.

posłów (ob. Ciało dyplomatyczne). Nakoniec dziekanem z wieku, doyen d'age, nazywają przewodniczących, powołanych do prezydowania w pewnem zgromadzeniu, w braku prezydującego mianowanego lub wybranego.

Dziekoński vel K o r a b o d m i en n y, herb polski. Na tarczy w poiu czerwonem złoty korab, a na nim takaż wieża z blankami, na której siedzi w prawo zwrócony jastrząb z pierścieniem w dziobie. Z prawej strony wieży podkowa żelazna barkiem w dół, po lewej zaś srebrny półksiężyc rogami w górę. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra. Herbem tym pieczętują się Dziekońscy z Dziekanowa, przydomków: Drapacz, Mazura, Orzeł, Wołyniec, Żygilt, oraz Wołyńco* wie z Wołyniec.—(Niesiecki—Borkowski).

Dziekoński Antoni, herbu Korab, podskarbi nadworny koronny, z czasów Stanisławowskich, syn Jana Wołyńca z Dziekanów D-go. Był naprzód surrogatem ziemskim wołkowyskim, potem w r. 1765 stoinikiem, będąc zarazem chorążym peiyhorBkim znaku Ogińskiego, i w tymże roku wybrany został w Grodnie przez kommisarzy na pisarza wojskowego W. ks. Litewskiego. W 1766 poseł na sejm Czaplica; w 1768 strażnik polny litewski. Był stronnikiem królewskim, przyjacielem gwarancyi. Po sejmie delegacyjnym na którym stanął pierwszy podział, w r. 1775 został konsyHarzem rady nieustającej; w r. 1776 po raz drugi do niej wybrany, zasiadał w departamencie wojskowym. W 1781 zamianował go król asBesorem w komissyi ekonomicznej skarbu swego. W 1782, sprzedawszy staźnikowstwo polne Janowi Oskierce, na sejmie tegoż roku obrany był znowu konsyliarzem do rady nieustającej, w której dwoma nawrotami 7 lat zasiadał, a wyszedł z niej zupełnie 1784 r. W 1785 otrzymał podskarbiowstwo nadworne litewskie, po Tyzen-hauzie, którego pamięć starał się upośledzić. Na sejmie czteroletnim milczał, ale nie kontent był z zapału patryotycznego. Wróg ustawy 3 maja, podniósł czoło, gdy przyszło działać wspólnie z Targowicą. Odradzał królowi wyjazd do wojska, a w r. 1792 oświadczył się za przystąpieniem jego do Targowicy. Miał tFzech synów: Józefa, Michała i Kazimierza; dwaj pierwsi walczyli wr. 1784; Józefa wzięto do niewoli, z której wyszedłszy, dostał się na porękę Adama Rzewuskiego i siedział pod jego opieką w Winnicy r. 1796. Potem ożenił się z bogatą Salomeą. Potocką, z domu Grocholską, wojewodzianką bracławską, wdową po podczaszym wielkim litewskim, i rezydował w dobrach żony, w Murafie, odziedziczonej przez nią po pierwszym mężu, gdzie świetny dwór prowadził i zyskał sobie wielką miłość śród ziemian, tak, że obrali go potem marszałkiem podolskim. Umarł około 1812.—J. Bartoszewicz w .En-cyklop. S. Orgelbr.*.

Dziekoński Bartłomiej, nauczyciel, wydał dzieła: „Zasady o rolnictwie, rękodziełach i handlu, poprzedzająoe projekta ekonomiczne, stosowne do konstytucyi kommissyi cywilno - wojskowej“ (w Supraślu 1790, w 8 ce, 10% arkusza); „Przepisy rolnictwa i ogrodnictwa, zebrane i w szkołach narodowych białostockich dawane" (Supraśl 1796, w 8-ce, str. 228; wydanie 2-gie Kraków 1805, w 8-ce, str. 270), pod odmiennym tytułem: .Rolnictwo i ogrodnictwo").

Dziekoński Tomasz Sylwester (* 29 grud. 1790—f 20 maja 1875), pedagog i autor dziełek dla młodzieży; urodził się w Łomży, z ojca, Mateusza, i matki, Maryanny z Żukowskich. W 7-ym roku życia oddany do szkoły miejscowej ks. Pijarów, przeszedł pięć klas pod kierunkiem kolejno po sobie następujących prefektów: ks. Przeczytań-skiego, Niwińskiego i Daniłowicza. Klasę szÓBtą ukończył w świeżo wówczas utworzonem przez rząd pruski liceum, za rektoratu ks. Edwarda Czarneckiego, kształcąc się jednako we wszystkich, nowym planem objętych, naukach. Oprócz rektora, wdzięcznie wspominał profesorów: ks. ks. Szwej-kowskiego, Zawadzkiego, Andrzeja Czarneckiego, Strzeszewskiego i W. Dzwonkowskiego. W połowie 17-go roku życia opuściwszy szkoły, postanowił oddać się zawodowi nauczycielskiemu, a to tern chętniej, że spodziewał się znaleźć ułatwienie w formie stypendyum. Nie doszło to do skutku; jako sekretarz komisarza rządowego zwiedził Warmię; powróciwszy do domu, objął obowiązki nauczyciela prywatnego. Wtem zaszła zmiana polityczna, utworzono ks. Warszawskie; wtedy w r. 1807 D. wszedł do zgromadzenia ks. Pijarów w celu ostatecznego usposobienia się na nauozyciela, myśląc nawet na stałe w tern zgromadzeniu pozostać. Przewodnikami jego byli: ks. Edward Czarnecki, Dąbrowski, Bystrzycki, Jakubowski, Pomorzkant, Kopczyński. D. oddawał się szczególniej nauce filologii klasycznej, literatury polskiej, historyi i geografii, nie zaniedbując przecież matematyki i fizyki. W r. 1809 przeznaczony na profesora do szkoły rydzyńskiej, dwa lata uczył historyi powszechnej i polskiej z geografią, a w wolnych godzinach— rysunków topograficznych. Z powodu nieporozumień opuścił szkołę* i zgromadzenie ks. Pijarów. W r. 1813 otrzymał miejsce guwernera w korpusie kadetów w Chełmnie; od 1 styćznia 1814 r. wykładał literaturę polską w Toruniu. Od r. 1816 do 1823 pełnił obowiązki nauczyciela w Kaliszu; wówczas-to, a mianowicie w programie szkolnym na r. 1819, wydrukował pierwszą swoją rozprawę o wychowaniu wogóle i o korzyściach edukacyi publicznej. W duchu filantropinizmu pedagogicznego przyznawał wychowaniu wpływ nadzwyczaj rozległy, niemal wszechmocny, i gorąco zachęcał do korzystania z dobrodziejstw wychowania publicznego, dow.odząc jego bezwarunkowej wyższości nad pry-watnem. W r. 1823 ogłosił we Wrocławiu u Korna Geografię Steina, przez siebie przejrzaną i .stosownie do najnowszych odmian" poprawioną. We wrześniu r. 1823 otrzymał nominacyę na pierwszego profesora w liceum warszawskiem, zostają-cem pod kierunkiem S. B. Lindego. W cztery lata potem, obok spełniania obowiązków w liceum, objął D. wykład pedagogiki w Instytucie rządowym wychowania płci żeńskiej. Wtedy wydrukował dwa dziełka: 1) „Rys moralności, obejmujący przestrogi dla kończących edukacyę panien nader użyteczne. Wyjątek ż dzieła pani Campan o wychowaniu kobiet, z dołączeniem trzech listew o obowiązkach guwernantek" (Warsa. 1828, str. 134,12); 2) „O wychowaniu dzieci ze szczególniejszem do płci żeńskiej zastosowaniemu. Z poglądów tu wyrażonych znamienniejsze są: w guwernantce pragnie D. widzieć „wzór cnotliwej i rozsądnej kobiety, nie zaś mniej dokładnej literatki", woli, „aby córka dobrze znała się na kuchni i gospodarstwie domowem, a mniej dokładnie na wyższych naukachu, boi się „prze-drzaźaiania uczuć⁴; książki uważa dla kobiety za „lekarstwo na nudy w chwilach wolnych od innych zatrudnień; lękając się rozbujania wyobraźni, nietylko romanse wyrzuca, ale nawet bajek Krasickiego nie śmie dać wychowance: „już to, że w nich znajdzie bardzo wiele wad, których jeszcze nie zrozumie, już to, że ton satyryczny nie bardzo przystoi kobiecie, już nakoniec, że takowe bajki stają się nieraz ponętą do tworzenia nowych powieści, urojeń, a niekiedy prostych kłamstw". Dziełko „O wychowaniu dzieci" jest zbiorem trafnych uwag i przestróg praktycznych, wyrażonych jasno i przystępnie. Brak systematyczności, powtarzanie się, byłyby zapewne wadami znaczne-mi w dziele naukowem, ale w takim poradniku, jakim jest książka D-go, niezbyt rażą; na swój czas było to dziełko dobre i odpowiadało w zupełności istniejącemu wtedy poziomowi wyobrażeń. W r. 1828 został D. rektorem świeżo wtedy założonej szkoły wojewódzkiej praktyczno-pedagogicznej na Lesznie. Wykładano tu w 6-ciu klasach naukę religii i moralności; języki: polski, łaciń3ki, grecki, niemiecki, franćuski; geografię, historyę powszechną i polską, arytmetykę, algebrę, geometryę, historyę naturalną, fizykę i chemię. Dla tej-to [szkoły napisał D. dziełko w 3-ch częściach, drukowane r. 1831 pod nap.: „Nauka moralna o powinnościach względem bliźniego, ułożona dla użytku klas niższych szkół wojewódzkich*. O wpływie D-go jako rektora, jeden z uczniów, Ludwik Jenike, wyraża się jak-najpochlebniej, zaznaczając nieubłaganą jego kon-sekwencyę w postępowaniu. Po r. 1831 właściwa działalność D-go trwała już niedługo. W r. 1833 był rektorem szkoły praktyczno-pedagogicznej i profesorem w Instytucie guwernantek; w r. 1835 został dyrektorem gimnazyum gubernialnego i pełnił te obowiązki do 1 marca 1839, kiedy otrzymał uwolnienie ze służby jako emeryt. Prócz tego był kolejno: dyrektorem biblioteki publicznej, członkiem rady nadzorczej szkół elementarnych, komitetu egzaminacyjnego, rady opiekuńczej instytutu głuchoniemych i ociemniałych. Zdaje się, że był także członkiem Rady wychowania publicznego; takby przynajmniej wnosić wypadało stąd, że jemu to powszechnie przypisują autorstwo „Powodów, jakie Bkłoniły do uzupełnienia przepisów karności szkolnej z dodaniem instrukcyi dla tejże zwierzchności, tudzież przepisów dla uczniów*. Broszura ta, ogłoszona po polsku i po rossyjsku w r. 1835, oraz po niemiecku i po francusku, kilkakrotnie przedrukowywana, miała na celu usprawiedliwienie kary cielesnej, zaprowadzonej wtedy we wszystkich klasach.—Porzuciwszy służbę w zawodzie nauczyciel skim, oddał się D. z wielką gorliwością pracy piśmienniczej w dwu kierunkach: tłómaczył lub przerabiał dzieła obce dla uczynienia ich przystępnemu szerszemu ogółowi, oraz układał lub t worzył pisma dla dzieci. Z pierwszego kierunku zaznaczyć należy następne opracowania: „Życie Napoleona po-dłig najlepszych źródeł" (1841); „Życie marszałków francuskich z czasów Napoleona" (1842); „Hi-storya Francyi* (2 tomy, 1843—5); „Historya Anglii" (2 tomy, 1845—7); „Historya Hiszpanii” (2 tomy, 1850—52); „Obraz świata pod względom geografii, statystyki i historyi wszystkich krajów, skreślony podług najlepszych źródeł" (2 tomy, 1843, drugie wyd. 1851—2). Z tłómaczeń zasługują na wzmiankę: „Gil-Blas" Lesage’a (1853), „Geografia na tle historycznem ósnowana" Bra-conniera (4 tomy, 1857), „Dziwy świata pierwotnego" Zimmermanna (1857, drugie wyd. 1871); „Budowa nieba czyli Astronomia popularna" Smitha (1857); „Teologia moralna" Gousseta (4 tomy, 1858); „Historya rzymska" Mommsena (4 tomy, 1867). Wszystkie te dzieła wychodziły w Warszawie. Opracowania pod względem języka i stylu są lepsze od tłómaczeń, zwłaszcza ostatniego, które, jako dokonane w późnej starości, wiele ma usterek. W piśmiennictwie dla dzieci daleko mniejszą D. rozwinął działalność. Wydał: .Wypisy polskie dla użytku uczniów klasy pierwszej" (1841, 1845), „dla użytku uczniów klasy drugiej* (1842, 1845); „Powieści starego nauczyciela dla swoich młodych przyjaciół' (1843, 1850, 1884); „Wiązanie dla moich wnuków, pierwiastki czytania jako zachęta do nauki" (1850) i „Rozmowy dziadka z wnukami" (1862). D. pisał jasno, zrozunrale, przystępnie i poprawnie, a choć styl jego był sztywny, z pewnem retoryoz-nem zacięciem, choć brak mu ożywienia, to wszakże widać staranie o plastyczne przedstawienie ludzi i wypadków. Przy każdej sposobności zaleca młodzieży korzystanie z obserwacyi własnej; z nauk przyrodniczych liczne podaje fakta, rozwija ucmcia dobroczynne i szlachetne, przemawia za językiem i obyczajem ojczystym. Nie jest pedantem: lubi, gdy się ludzie bawią umiarkowanie, ale nie cierpi namiętnego uganiania się za rozrywkami, wyszydza młodzież salonową, lekkomyślną, życie nad stan, wychowanie pieszczotliwe, rozhukaną swawolę, szu-lerkę. Moralizuje wszakże zbyt dużo i zbyt długo. Przemawia gorąco za wykształceniem klasycznem. Po ogłoszeniu 1-go tomu „Rozmów dziadka z wnukami”, zabierał się D. do opracowania tomu drugiego, mającego zawrzeć naukę wymowy i poezyi, ale oderwany został od piśmiennictwa wezwaniem na członka Rady wychowania publicznego; obowiązki te pełnił od r. 1862 do 1867. Do ostatnich miesięcy życia czerstwo się trzymał, czytywał bez okularów; dopiero na pewien czas przed śmiercią zaniewidział; zdjęcie katarakty nie udało się. „Dzieje jogo życia—powiedziano po zgonie D-go—są zarazem dziejami oświaty naszej w ciągu lat 50-eiu". Jeżeli w tom orzeczeniu nie tylko samej pochwały doszukiwać się będziemy, ale także i pewnej nagany, będzie ono prawdziwem. Nie był D. poda-

Wyobraźnię miał gorączkową, zapalną i skłonną do marzycielstwa. Pozostawał pod silnym wpływem powieściopisarzy francuskich, których wielbił za ich humanitarne pojęcia i talent (Sand, Sue i in), ale w ich tory nie wstępował; raczej f*ntasta niemiecki, Hoffmann, wpływał na wcielanie j9go pomysłów w formę nowellistyczną, Pierwszą jego powiastką, napisaną w listopadzie r. 1839, podczas pobytu na Litwie, jest „Ogłoszenie w gazetach*, szkicowo, lecz dość silnie nakreślony obraz bolesnych stosunków między najezdniczymi Francuzami a uciśnionymi w r. 1809 Hiszpanami, z szeregiem zabójstw, rozstrzelań, zdrad, z miłością niepokonaną, obudzoną w duszy młodzieńczej przez kobietę zalotną, z tajemniczym księdzem, nakazującym zdusić w sobie wszelkie uczucia indywidualne, aźaby siły wszystkie obrócić na nieprzyjaciela,—z Bogiem, lub mimo Boga. Następnym utworem D-go jest „Moja fajka, marzenie⁴⁴, napisany w grudniu roku 1839, a wydrukowany r. 1841 w „Nadwiślaninie⁴⁴, organie cyganeryi warszawskiej. Może najlepiej maluje się tu nastrój D-go. W czasie zimowego wieczoru, autor, zapaliwszy fajkę , rozmarza się powoli; ideały kochanek przesuwają mu się w wyobrażał*; potem następuje obraz wielkiego grodu przodków i walki; następnie zjawiają się zagadnienia wszechbytu: stosunek duszy i ciała, wolność woli, nieśmiertelność; przed marzycielem staje szatan sceptyk, lecz targ nie dochodzi do skutku, marzyciel bowiem odrzuca ofiarowany sobie dar wzroku podbijającego serca niewiast. Wtem księźyo zeszedł; marzyciela ożywiają wspomnienia dzieoiń-stwa; z uczuciem obejmuje stary kasztan, głowa mu odpada, a gdy on choe się zbliżyć do niej, ką-w końcu kwietnia i. 1837 do fabryki zwierciadeł/i sa go. W końcu przyjaciel budzi go ze snu. Jak w Wojseck, ładnie opisał potem D. w artykule p. t. widzimy, 8ą tu majaczenia gorączkowe, nie bez . Przypomnienia z wędrówek. Dorpat⁴*. Po prze- pewnej myśli zestawione, lecz artystycznie w ład / byciu kilku semestrów nad Embachem, przeniósł jakiś nie ułożone; błyski rozumu kiedyniekiedy tylko się D. do uniwersytetu w Królewcu, stamtąd odbył lozjaśniają ciemny koloryt całości. Z r. 1840 po-wycieozkę na Litwę w r. 1839; egzamin na dokto- chodzą następne opowiadania i obrazki: „Trupią rat zdawszy w Moskwie, wrócił do kraju w roku głowa na bieńadzie*, „Piosnka*, .Worek⁴⁴, .Wyzwo-1840, ale praktyką lekarską wcale się nie zajmo- lenie zapaleńca". We wszystkich fantazya przebija się wał, oddawszy się natomiast pracy literackiej. Zbliżył słabiej lub silDiej. Rozpustny hulaka, który uwiódł się mianowicie do grupy pisarzów warszawskich, zna- córkę podatolego, a jego samego zabił, wracając ńych pod nazwą oyganó w, i podzielił główne ich wieczorem od księdza plebana, potyka się na cmen-hasła: szerzenie idei demokratycznych, zaznajamia- tarzu o jakąś czaszkę ludzką i szyderczo zaprasza nie się z ludem w pieszych po kraju wędrówkach, ją na biesiadę; przybywa trupia główka, gościnnie zbieranie pieśni, klechd, podań, zapisywanie zwy- przez gospodarza zostaje przyjęta, biesiadnicy roz-czajów ludowych, czerpanie z utworów fantazyi praszają się, a tajemniczy przybysz, nagradzająo ludowej wątku albo też barw do obrazków arty- cnotę gościnności, przysyła po Janusza konia bia-stycznycb. Z temi demokratyczaemi dążeniami łego, co go uniósł ponad ziemię i przez dyamen-łączył się wstręt dp salonowości i lekceważenie towe podwoje .wpadł, tam, gdzie go nigdy myśl wszelkich konwenansów, a gorące uwielbienie dla nawet nie unosiła*. Obudziwszy się, Jauusz na-nastroju poetyckiego, marzycielskiego czy entuzya- bywa przekonania, że wieki już upłynęły od czasu stycznego. Prócz cech wspólnych z „cyganeryą" owej uczty; zostaje żebrakiem. „Piosnka* jest ta-literacką miał D. właściwe sobie upodobania, jemniczym łącznikiem dwu par odmiennej narodowy uniwersytecie już poprzestawał na zaspokojeniu wości. Biedny student niemiecki przybywa do Wil-najskromniejszem potrzeb życia, a obdzielał nadsy- na, szukając pracy; nie znajduje jej, jest w biedzie; łanym sobie przez ojca funduszem uboższych wtem słyszy melodyę, wychodzącą z pokoju na uozuiów; mieszkał pod strychem, w jednem wciąż pierwszem piętrze; jako muzykalny, zapisuje ją so-chodził ubraniu. Lubił wielce chemię, a badania bie, a dostawszy miejsce w tym samym domu, nad nią poprowadziły go do zaznajomienia się gdzie ją słyszał, kocha się pocichu w pannie, któ-z alchemią i wogóle z naukami tajemniczemu rej śpiew go zachwycił, wpada w łagodue obłą-

gogiem wytrwale broniącym zasad wyrobionych, pomimo zmian zachodzących w instytucyach wychowania publicznego, lecz naginać się umiał do panujących w danej chwili prądów, odzwierciedlał zatem falowanie światła, oraz poglądy na toż światło i sposób szerzenia go, jakie u nas w przeciągu mniej więcej lat 50 di się dastrzedz. Obszerniejszą ocenę działalności.D-go znaleźć można w art. Piotra Chmielowskiego w „Eacyklopedyi wychowawczej” t. III, 391—404.

Dziekoński Józef Bogdan (* 1815—f 3 lipca 1855, kryptonim: F. N. <7.; pseudonim: Bogdański), nowellisia, syn pedagoga Tomasza D-go i Tekli z Błaciszewskich; urodził się w Warszawie, nauki średnie pobierał w temże mieście, uniwersyteckie w Dorpacie, gdzie w czasie jego studyów na wydziale lekarskim uczyło się 60—80 Polaków. Prócz nauk specyalnych słuchał tu D. niewątpliwie także filozofii, którą wykładał 90 letni Jasche, zwolennik bezwarunkowy Kanta, nieuzuająoy niczego, co tylko było za obrębem „Krytyki czystego rozumu⁴⁴. Życie koleżeńskie w burszenszaftach kwitło jeszcze wówczas w pełni. D. w latach późniejszych surowo się wyrażał o owej burszeryi, powiadając, źe .niesmaczne i przestarzałe formy tworzą zupełnie odrębne towarzystwo, spróchniały średniowieczny szczątek, mający swój język, swoje prawa, swoje zwyczaje, w wielu względach zupełnie odwrotnie ze światem otaczającym*; podczas pobytu jednak w uniwersytecie zwyczaje te miały swój powab dla młodzieńca, pierwszy raz w takiem towarzystwie przebywającegó. Z nrasta, w czacie chwil wolnych od wykładów, robiono piesze wycieczki, nieraz bardzo dalekie; jedną z nieb, odbytą

P. Chm.

drukowaną w

Znaj-

kanie. Brat zaś tej panny, posłyszawszy w Niemczech tę samą melodyę, zajmuje się gorąco siostrą studenta, która również go pokochała, ale gdy rodzice bogatego panicza nie zezwalają na małżeństwo, ona umiera, a Kazimierz pośpiesza do kraju, by zdążyć jeszcze na ostatnią chwilę życia jej brata. W „Wyzwoleniu zapaleńca⁴* mamyhistoryę młodziana, którego głowy przy chrzcie dotknął szatan palcem, tak, że odtąd ciągle się w niej paliło. Wykształcony starannie, ale nie znoszący więzów towarzyskich, mając wstręt do obłudy, jaką widzi wkoło Biebie, zawiedziony w miłości, porzuca sferę, w której wzrósł, zostaje czeladnikiem tokarskim, potem tragarzem, wreszcie gajowym. Wtedy kocha się raz jeszcze w ubogiej kuzynce pana, u którego służył, a gdy, wskutek doniesienia rywala do względów tej panny, dostaje uwolnienie, zabija się. Ostatnim jego chwilom przypatruje się autor w towarzystwie szatana, który mu przejścia jego kolejne po swojemu objaśnia. „Worek” to allegoryczna powiastka z podań ludu, nauczająca, źe snuć szczęście trzeba z samego siebie, szukając go w twórczej działalności. Z r. 1841 pochodzi powiastka „Pająk*, oraz dwa u-rywki wspomnień z wędrówki po kraju: „Łysa Góra⁴⁴, „Okiennik", pomieszczone w noworoczniku „cyganów* warszawskich na r. 1843 p. t. „Ja-skułka* (sic). W samej historyi grajka, który się rozpił po uwiedzeniu żony przez pana, a umarł, gdy się od kieliszka wstrzymać musiał, niema wielkiej świeżości; ale powiastka ta „Pająk* najsilniej zaznacza wstręt autora do salonów, a zamiłowanie zabaw ludowych, chociaż bynajmniej stron ujemnych w tych zabawach D. przed sobą ani przed czytelnikiem nie ukrywa. Z roku 1842 mamy jedną tylko powiastkę p. t. „Siła woli*, „Bibliotece Warszawskiej*, dujemy w niej opis paru miejscowości na Szlą-sku, wraz z historyą magnetyzera, Leonarda, i jego ofiary, Stanisława, w którego narzeczonej Leonard się pokochał, a gdy jej \ ozyskać dla Biebie me mógł, rozkazem woli swojej zabił pacyenta, posłusznego nawet jego myślom. Ta „Siła wo Ii⁴⁴ stanowić może przejście do głównego utworu D-go, nad którym pracował lat trzy, tj. do trzy-tomowej powieści, ogłoszonej w Warszawie r. 1845 p. t. „Sędziwój⁴*. Są to dzieje głośnego alchemika polskiego^ z końca XVI i początków wieku XVII, oraz „kosmopolity⁴⁴ Sethona, który tu odgrywa wyższą, sympatyczniejszą nawet rolę od tytułowego bohatera. Cudowności tu pełno, tajemnice magii, dążenia róźokrzyźowców, kamień filozoficzny, plącząjjsię tu z miłością namiętną i nieprzepartą, ze zmianą charakteru Sędziwoja pod wpływem bogactw. Idea zasadnicza utworu wyraża się w tern Heglowskiem zdaniu: „Co myśl stworzyła, to było konieczne⁴⁴ (t. III, 69). Autor ceni naukę, która nazywa nieśmiertelną jak człowiek, ale wiarę nazywa tern, „co tylko w du~ Bzy naszej jest najmędrszego, najszczęśliwszego, najbardziej boskiego* (t. III, 74), Przeciwko ma-teryalizraowi powstaje, naturalnie, autor gorąco. Miłość kobiety uważa za przeszkodę w rozwinię

ciu zmysłu wszechwiedzy. Utwór odznacza się fantazyą gorączkową i nastrojem dytyrambioz-nym. — Pod koniec r. 1845 August Wilkoński, „chirurg filozofii i kawaler krzyża naturalnego⁴⁴, zamierzając wydawać pismo zbiorowe p. t. „Dzwon literacki*, skupił wkoło siebie gronko cygane-ryi, które pod nazwą „Cechu głupców* zaczęło się teraz zbierać w domu pp. Wilkońskich, wesoło czas przepędzając na żartach, rysowaniu karykatur i t.- p.; ale co miesiąc powinno było dać redaktorowi artykuł do „Dzwonu*. D. należał naturalnie do grona zaproszonych. Zaraz do I-go tomu „Dzwonu” dał powiastkę p. t. „Władysław, niepodobne do prawdy, a jednak prawdziwe zdarzenie”. Jest to pod względem artystycznym słabo rozwinięta historyą miłości między młodym, eleganckim, ale ubogim agronomem, a bogatą hrabianką, miłość rozerwana przez rodziców, którzy zmusili córkę do zaślubienia starego sędziego. Młoda mężatka oały rok przechorowała, a młodzieniec czas ten przepędził w jej pobliżu, nabywszy jakiś folwarczek. Nie pokazywał się jednak sędzinie na oczy, aż wówczas dopiero, gdy się dowiedział o ciężkiej jej chorobie, z której wyjść już nie miała. Przeciwstawienie prozaicznego, poziomego nastroju otoczenia z poetyczną, uczuciem, przepełnioną atmosferą duchową, jaka otaczała dwoje młodych, stanowi tu główne zadanie nowellisty, który chciałby calem sercem zaprotestować przeciw zimnej rachubie małżeńskiej i niedorzecznym przesądom rodowym, druzgocącym szczęście lub nawet istnienie natur wznioślej nastrojonych. Jest to już ostatni utwór powieściowy D-go; odtąd pisywał chyba tylko recenzye i wspomnienia. W tomie II „Dzwonu⁴⁴ z r. 1846, znajdujemy następne artykuły krytyczne: „Uwagi nad pochwałą poematu „Dzieciątko Jezus⁴⁴ ks. Ho-łowińskiego, umieszczone przez J. I. Kraszewskiego w „Bibl. Warsz.*; „Spekulant*, powieść Józefa Korzeniowskiego; „Pamiętniki Nieznajomego J. I. Kraszewskiego*, „Kataleptyk, powieść nieboszczyka Pantofla”. We wszystkich widzimy człowieka przenikniętego do głębi potrzebą podniesienia ludn, obrońcę uczucia przeciwko wszelakiemu wyrachowaniu, obrońcę energii czynnej przeciw bierności, zwolennika nauki i jasnego rozumu, wroga obskurantyzmu i fałszywej pobożności. W kwe-styi marzycielstwa i nauk tajemnych znać w tych recenzyach pewną zmianę poglądów. D. wielbi tu myśl jasną, realizmu artystycznego nie okazuje się wrogiem, fantastyczność uznaje za dobrą wówczas jedynie, gdy nią się posługuje pióro mistrzowskie. „Fantastyczność — powiada w rozbiorze „Kataleptyka*, — przeżyła się i tylko indywidualną, małej liczbie dusz zbyt poetycznych jest ulubioną; zaklinana w sposób nieszczery przez ludzi bez namaszczenia i poezyi, estetyczna kochanka, na szyderstwo, w (sió) swoje miejsce zsyła ulicznice niezgrabnie małpujące piękność i cnotę i poezyę*. Ostatnią pracą D-go w „Dzwonie⁴⁴ (t. III), jest opis „Dorpatu⁴⁴ i jego okolic. Rzeź galicyjska r. 1846 podziałała na D-go przygnębiająco. W r. następnym wyjechał za granicę, zapo-

t. III).

■<

f¹;

:v

■i

Em S.

znał się osobiście z Mickiewiczem, przejął się mistycyzmem Towiańskiego, służył w legionie włoskim, uformowanym przez autora „Pana Tadeusza⁴*, a walczącym z Austryakami. Po ukończeniu kampanii włoskiej udał się w Badeńskie. Tu pozyskał rangg majora; po wojnie badeńskiej pojechał do Szwajcaryi i ciężką pracą zarabiał na życie. Zdjęcie planu z majątku jakiegoś obywatela, który go pokochał, wydźwignęło go z biedy. Podążył wówczas do Paryża; lecz fundusze rychło się wyczerpały, nędza ponownie gnębić go zaczęła; zarabiał już to jako rytownik, już to jako malarz jarmarczny. Zapi zyjaźniwszy się z Aleksandrem Panasiewiczem, zamierzył pozbierać rysunki grobowców polskich wraz z napisami i, dodawszy biografie, ogłosić album; lichy stan zdrowia przeszkodził dokonaniu tego przedsięwzięcia. Zachorowawszy, musiał szukać schronienia w szpitalu Beaujon, położonym na górze, z sufitami siedem metrów wysokości, z łóżkami o trzy metry jedno od drugiego. Słabość swoją charakteryzował sam jako „gatunek konsumpcyi, z niewygód i zwykłych nieprzyjemności życia pochodzącej⁴*. Łudził się, źe ohoroba jego długo potrwać może, zajmował się literaturą, o ile mógł dostać nowych książek. Zmarł niebawem w tymże szpitalu; pochowano go na cmentarzu Montmartre. — Drobne powiastki D go, pomieszczone w czasopismach, zebrał i podał do druku August Wilkoński p, n. „Spomnienia i marzenia Bogdańskiego“ (Warszawa, 1848, dwa tomy). Niema tu recenzyj i wspomnień z wędrówki po kraju. Do życiorysu głównem źródłem są: „Moje wspomnienia o życiu towarzyskiem w Warszawie, przez Paulinę z L. Wilkońską⁴* (Poznań 1871). Opracowanie obszerniejsze, dotyczące twórczości literackiej D-go, dała Walery a Marrenó, w art. p. t. „Zapomniani: Józef Bogdan Dziekoński⁴* (w dodatku miesięcznym do „Przeglądu Tygodniowego** w r. 1889

P. Chm.

Dziekoński J ó z e f (* w Płocku 5 maja 1844), jeden z najzdolniejszych współczesnych architektów polskich w Warszawie. Szkołę realną ukończył 1859 — 60 iw tymże okresie rozpoczął studya specyalne najpierw w szkole sztuk pięknych (do 1863), a egzamina ostateczne złożył w Akademii sztuk pięknych w Petersburgu. — D. poświęca się szczególnie architekturze kościelnej. W publicznych konkursach na powiększenie kośoioła św. Aleksandra w Warszawie i na wybudowanie nowego kościoła św. Ploryana na Pradze, projekty D-go wyszczególniono przyznaniem pierwszych nagród.-—Plany D-go następnie, z dro-bnemi tylko dopełnieniami, służyły za podstawę do budowy, którą sam D. z największą troskliwością kierował. Inne celniejsze prace tego architekta są: kościół w Dąbrowie wielkiej pod Czyźewem, kościół w Jadowie, kościół w Zawadach pod Błoniem, kościół w Kałuszynie, mauzoleum dla Sohei-blerów z kaplicą cmentarną w Łodzi, którą to o-statnią budowę dokonał wspólnie z budowniesym Ed • wardem Lilpopem; z nim też razem wzniósł podobne mauzoleum w Warszawce, na cmentarzu ewang.,

Enejkl. Powił. Uu«tr. Zeiz. 1*8. T. 18-ty-dla rodziny przemysłowca Junga. Z dalszych robót D-go wymienić należy przebudowę kośoioła św. Karola Boromeusza, na cmentarzu Powązkowskim, i budowę kaplicy dla rodziny baronów Les-serów, oraz odnowienie fasady kościoła po-kapucyńskiego w Warszawie przy ulicy Miodowej. Oprócz budowli wymienionych, wykonał D. szereg mniejszych projektów z dziedziny architektury kościelnej, które następnie urzeczywistniono. Literacką działalność D-go stanowi szereg cennych prac, pomieszczonych w warszawskim „Przeglądzie technicznym**. Jedną z najważniejszych jest monografia kościoła w Będkowie, drukowana w Krakowie 1893 r. Z prac budowlanych miejskich w Warszawie domy i wille D-go noszą na sobie cechę charakterystyczną jego talentu, artystyoznie skomponowanej fasady i starannie opracowanego pla.

/JEI

"•

Fig. 166. Dziekoński Józef.

nu, we wszystkich szczegółach. Jedną z ostatnich prac D-go jest wspaniały gmach na ulicy hr. Kotzebuego, dla domu baukowego H. Wawelberga. Jak bardzo w kołach zawodowych D. jest cenionym, dowodzi fakt, źe przy sądzeniu konkursowych projektów architektonicznych, w których sam udziału nie bierze, głos jego, jako rzeczoznawcy, ma doniosłe znaczenie. W roku 1896 zarząd miasta Lwowa wezwał był D-go do sądzenia projektów konkursowych na teatr. W obecnej chwili D. pracuje nad powaźnem dla zdrowotności Warszawy zagadnieniem, a mianowicie nad projektami nowego szpitalu centralnego.

Dzielenie, działanie arytmetyczne odwrotne względem mnożenia (ob.). Jeżeli a i b są dwie liczby dane, to D. liczby a przez liczbę b oznacza

się przez a : b lub pr?ez -^; wynik tego D-a liazy wa się ilorazem. D. określa się za pomocą wzoru:

(a : b). b — a lub ~ o

r

3>

■f

l

-

1

‘•T

I

I

n

gg

%

i^A]

I

i

tj

i

I

w

in

p&mmy

t’

)

ts.fT-

*

f

i

M

;

t j*?»

‘A >

1

1- :

mmm

ą

f>:';

ss

I

-

;

1

mm

Ilili#

W.7

—*

i

■'.i.,

• •■

i

i?isf. 167. Kościół św. Ploryana na Pradze. Według pomysłu budowniczego Józefa^Dziekońskiego.

Liczba a nazywa się dzielną, liczba b — dzielnikiem. Jeżeli liczba a równa się iloczy-nowi dwu liczb b i c, t. j. a—be, wtedy a :b = c,

a : c = b, lub    —=b.

b c

D. liczb całkowityoh odbywa się według sche

matu

10472 : 56 = 187

56

pierwszą (ob.). Liczbami pierwszemi są 2, 5, 7, 11, 13, 17 i t. d. Każda liozba niepierwsza nazywa się złożoną np.^liczba 56. Każda liozba złożona przedstawić się^daje jako iloczyn ozyn-ników pierwszych np. 56l’=2.2.2.7 = 2*.7. Rozkład taki liczby całkowitej uskutecznić się daje jednym tylko sposobem. Ogólna postać rozkładu liczby całkowitej N jest następująoa:

N~ambn cp ...

00

392

392

gdzie a, b, c,... są liczby pierwsze, wykładniki zaś m, n, p ... są liczbami całkowitemi dodatnie-mi. Liczbę l dzielników takiej liczby N oblicza się ze wzoru:

.0.

l = (m+1) (»+l) (p+l)....

Oznaożamy tu kolejno cyfry ilorazu w ten sposób. Iloraz będzie liczbą trzycyfrową. Pierwszą jego cyfrę znajdziemy, dzieląo 104 przez 56, otrzymujemy 1. Mnożąc 56 przez 1 (setkę) otrzymujemy iloczyn cząstkowy 56 (setek), który odejmujemy od 104 (setek). Resztę 48 setek wraz z 7 dziesiątkami, t. j. 487 dziesiątek, dzielimy znowu przez 56, otrzymujemy drugą cyfrę ilorazu 8, i t. d. Tym sposobem w D-u odtwarzamy kolejno te działania oząstkowe, które doprowadziły do iloczynu. — Dzieląc 10 478 przez 56, otrzymujemy po wykonaniu działań resztę 5; liczba 187 nazywa się wtedy ilorazem niezupełny m, lub ilorazem przez niedomiar, przyczem błąd, jaki popełniamy, przyjmując 187 za iloraz (zupełny) jest, oczy-, wiście, mniejszy od jedności.—Jeżeli a i b są dwie liczby całkowite, ą iloraz niezupełny r — reszta z D-a, to możemy napisać a—bq + r; r<&.

Dzielenie ułamków uskutecznia się podług pra

nie zależy więo od samych liczb pierwszych będących [dzielnikami liczby [danej. ’ jcz tylko od ioh wielokrotności w rozkładzie. Tak np. liczba 56 = 2³.7 =a 2⁸.7*

ma dzielników

Tyleż ma np. liczba

(3+1) (1+1)=4.2=8.

5⁸.11 = 1 375 s

lubo z innych złożona czynników. Summę wszystkich dzielników liozby N, włączając w nie jedność i liczbę daną, oblicza Bię ze wzoru:

amfl_ l    fcn+1— l    cp+l— i

*    6—1    ' C — 1

a — 1

A więo summa dzielników zależy i od samych czynników pierwszych i od ich wielokrotności w rozkładzie. Np. liczba 56 ma summę dzielników równą:

widła:

n.p

Z tego prawidła wynika sposób D-a ułamków dziesiętnych.

Przykład:

1,0472 : 5.6 = 10,472 : 56 = 0,187 Algebra elementarna podaje prawidła D-a jedno-mianów i wielomianów. Przytaczamy niektóre przykłady:

2⁴— 1    7*—1    16—1    49—1

2—1 * 7—1— 2—1 ' 7—1 liczba zaś 1 375 ma summę dzielników równą: 5⁴—1    11²-1    1624    121—1

5—1 ' 11—1

= 15.8=120

4    ‘    10

= 406.12=4872

am': an = am__n; (a⁴—b⁹) : (a—b)—a-\-b. (sc³—1) : (cc—l)=a:⁸+£c+l.

Prawa D. różnych form matematycznych: fun-kcyj całkowitych, szeregów, funkcyj przestępnych i t. d. — należą do odnośnych działów algebry i a-nalizy.

s. D.

Dzielić, ob. Dzielenie.

Dzielna, ob. Dzielenie.

Dzielnik, liczba w dzieleniu, przez którą dzielimy dzielną dla otrzymania ilorazu. Dzielnikiem lub podzielnikiem liczby całkowitej wo-góle nazywa się liczba, która daną liczbę dzieli bez reszty. Tak np. liczba 7 jest dzielnikiem liczby 56. Innem! dzielnikami tej liczby są: 1, 2, 4, 8, 14, 28, 56. D. liczby danej nazywać także można jej ozynnikiem (ob.) mianowicie ze względu na to, że np. 7.8=56. Liozba mająca tylko dwa D-i, t. j. 1 i siebie samą, nazywa się liozbą

Wspólnym dzielnikiem dwu lub więcej liczb nazywa się liozba, która jest dzielnikiem każdej z nich; tak np. liczba 4 jest wspólnym dzielnikiem liczb 24, 40, c8. Liozby dane mogą mieć jeden lub więcej dzielników wspólny oh; największy z nioh nazywa się największym wspólnym dzielnikiem; tak np. największym wspólnym dzielnikiem poprzednich trzech liczb jest 8. Liczby takie, jak 15 i 16, mające największy wspólny D. równy 1, nazywają się pierwszemi względem siebie lub względnie pierwszemi. Nauka o dzielnikach i podzielnośoi liczb, której początki wykładane są w arytmetyce elementarnej, należy do oddzielnej gałęzi matematyki, zwanej teoryą liczb (ob.). Jest to nauka zupełnie nowoczesna, jakkolwiek poozątki jej znajdujemy już u Euklidesa i Diofantosa (ob.). W Teoryi liczb nauka podzielnośoi rozwija się nie tylko dla liczb całkowitych zwyozajnyoh, ale i dla liczb oałkowitych zespolonych, funkcyj całkowitych i t. p.

Dzielżamla (Ja ś minek), ob. Philadelphus.

Dzień, przeciąg czasu, przez jaki słońce bawi nad poziomem danego miejsca, a zatem część do-

8. D.

Najkrótszy dzień trwa

god. min.

10

9    38

Szerokość

geograficzna

30°

35°

40°

45°

50°

55°

60°

65°

24    0

Słońce bawi zimą pod pozio-

Słońce bawi latem nad pozio

mem przez

mem przez

dni:

dni:

co

97

127

—i co co .-i co co co

00

85°

179

by jasna, od wschodu do zachodu słońca, różna od nocy, która trwa od zaohodu do wsohodu słońoa. Często wszakże wyrazu tego używa się u nas w znaozeniu całej doby, a to zapewne pod wpływem języków obcych, które na oznaczenie dwu tych pojęć nazw oddzielnych nie posiadają. Gdy więc mówimy dzień gwiazdowy, dzień słoneczny ^prawdziwy i średni, idzie tu właściwie o dobę (ob. Czas). Zmiana dnia i nocy w ciągu doby jest następstwem obrotu wirowego ziemi czyli ruchu jej dokoła osi, stąd bowiem różne jej okolice kolejno się ku słońcu zwraoają. Ponieważ wszakże ziemia posiada i ruch postępowy dokoła słońca, a oś jej obrotu dziennego pochylona jest względem ekliptyki (ob.), wypływa stąd, że słońce ulega ruohowi pozornemu na sferze niebieskiej, po drodze względem równika pochylonej, tak, że przez pół roku bawi na półkuli północnej, przez drugie półrocze na półkuli południowej nieba, ruch ten zaś pozorny słońca sprawia, że długość dnia w jednym i tymże samym czasie różna jeBt w różnych punktach ziemi, a w jednem i temźe samem miejsou na ziemi zmienia się w oiągu roku. Podobnie jak każda gwiazda, tak też i słońce opisuje pozornie, z powodu osiowego obrotu ziemi, drogę po kole do równika równoległem, czyli po równoleżniku, a ponieważ bieg słońca w ciągu doby uważany być może jako jednostajny, trwanie przeto dnia w danem miejscu zależy od łuku równoleżnika, jaki słońce przebiega ponad poziomem miejsca, trwanie zaś nocy odpowiada długości łuku, jaki słońce przebiega pod poziomem. Dla mieszkańca równika poziom dzieli na równe części zarówno równik niebieski, jak i równoleżniki, w kaźdem zaś innem miejscu ziemi poziom dzieli tylko równik na części równe, a równoleżniki na części nierówne, różnica zaś obu tych części jest tem większa, im bardziej dane miejsce zbliża się ku biegunowi. Stąd to pochodzi, że dla miezzkańca równika w każdej epoce roku D. jest równy nocy, D. trwa tam Btale 12 godzin, słońce zawsze wschodzi o godzinie 6 rano, o godzinie 6 wieczorem zachodzi. W innych punktach ziemi taki Etan rzeczy zachodzi tylko w epokach porównania wiosennego i jesiennego, dnia 21 marca i 23 września, gdy słońce znajduje Bię na równiku niebieskim. Od 21 marca aż do dnia 23 września, gdy słońce bawi na półkuli północnej nieba, czyli posiada zboczenie północne, trwają na półkuli północnej ziemi dnie dłużej, a noce króoej od 12 godzin; od 23 września do 21 marca natomiast Błońce przypada na półkuli południowej nieba, stosunki mają się wręcz przeoiwnie: dnie są krótsze, a noce dłuższe nad 12 godzin. Na południowej półkuli ziemi zaohodzi takaż sama zmiana długości dnia, ale w porządku odwrotnym. Dnie długie mają tam miejsce w okresie od 23 września do 21 marca, a noce długie od 21 marca do 23 września. Dnie najdłuższe i najkrótsze przypadają w epokach przesileń, gdy słońce znajduje się na zwrotniku północnym lub południowym, dnia 21 ozerwca i d. 21 grudnia. W epokach

tyoh na kołaoh biegunowych słońoe wcale nie zachodzi albo woale nie wschodzi, wtedy zatem przez całą dobę trwa tam albo D., albo noc. Tak np. na kole biegunowem północnem dnia 23 września słońce w chwili północy zniża się aż do poziomu, ale poniżej niego nie schodzi i znów w górę wzbijać się zaczyna, dając zjawisko słońca o północy. Następna tabela daje obraz nierównośoi dni, zależnie od szerokości geograficznej miejsoa:

Najdłuższy dzień trwa god. min.

66® 33'

(koło biegunowe)

Poza kołami biegunowemi najdłuższy D. i najdłuższa noc trwają już dłużej, niż dobę. W epoce porównania dnia z nocą okolice podbiegunowe mają przez czas pewien dnie zwykłe, ze wschodem i zaohodem słońca każdej doby. Następnie wszakże na półkuli, gdzie' przypada półrocze letnie, D. trwa ustawicznie, a słońce, obiegając pozornym swym ruchem dziennym koła na niebie, nie zanurza się zgoła pod poziom, przez czas tem dłuższy, im bliżej bieguna znajduje się dane miejsce. W półroczu zimowem natomiast przez po-dobnyż przeciąg czasu słońce zgoła się nad poziom nie wynurza, a okolica pogrążona jest w nocy bezustannej. Na samym biegunie D. i noc trwają po pół roku; lato i zima są tam jednoznaczne z dniem i nocą. Na biegunie północnym słońce wschodzi 21 maroa, a zachodzi 23 września, wschodząc współcześnie dla bieguna południowego. Trwanie to ciągłego dnia i ciągłej nocy w Btrefie podbiegunowej północnej wynosi:

Pod szerokością geograficzną: (i6° 33' 70° 76° 80° 153

90°

Znaczniejsza długość ciągłego dnia aniżeli ciągłej nocy pochodzi stąd, że słońoe w pozornej swej drodze rooznej dłużej bawi na półkuli północnej nieba, aniżeli na południowej. W strefie

ny łuk.

Dzienne koła, koła równoległe do równika, opisywane na niebie przez gwiazdy w pozornym ich obiegu dziennym dokoła ziemi, zatem rów-

S. K.

P. Chm.

podbiegunowej południowej stosunki są przeciwne (ob. Ekliptyka, Pory roku, Równik, Równoleżniki). — Z powodu załamywania się promieni w atmosferze ziemskiej widzimy słońce, gdy w rzeczywistości znajduje się ono jeszcze, lub już pod poziomem, a to sprawia powiększenie długości dnia. W naszyoh szerokościach geograficznych przedłużenie to dnia wynoBi około 4 minut rano i tyleż wieczorem; poza kołem biegunowem różnice te są znacznie większe, a na samym biegunie słońce przed wschodem i po zachodzie widzialne jest przez 35 godzin (ob. Refrakcya astronomiczna). Gdy nadto słońce tak nizko pod poziomem przypada, że promienie jego do oka naszego nie dochodzą, oświetlają jeszcze górne warstwy atmosfery; stąd - to po jasności dziennej po-mroki nocne nie zalegają bezpośrednio nieba, podobnież jak i przed wschodem słońca niebo rozjaśnia się stopniowo. Blask ten, zwany zorzą, wpływa więc wistocie rzeozy na przedłużenie dnia, skąd odróżniać należy dzień astronomiczny od dnia fizycznego, gdy bierzemy pod uwagę blask zorzy. Trwanie zaś zorzy zależy od szerokości geograficznej miejsca i od pory roku, a gdy zorza ranna (świt albo jutrzenka) łączy się z zorzą wieczorną (zmrokiem albo zmierzchem), jak to ma u nas miejsce w epoce przesilenia letniego, wtedy nie mamy nocy zupełnej czyli zupełnego braku promieni słonecznych (ob. Zorza). Co do obliczania długości dnia w każ-dem miajscu i w każdej porze roku, ob. Dzien-

S. K.

Dzienna gwiazda, gwiazda w dzień świecąca, zatem słońce (ob.).

n o 1 e ź n i k i (ob.).

Dziennik w najogólniejszem znaozeniu jest nazwą zeszytu, czy książki, gdzie się zapisuje regularnie dzień w dzień wypadki lub myśli, dotyczące już to życia publicznego, już to prywatnego lub zupełnie osobistego. W bardzo wielu więc razach D. oznacza to samo, co dyaryusż (ob.) albo pamiętnik (ob.). W ściślejszem zastosowaniu używamy tego wyrazu na oznaczenie zeszytu poliniowanego i porubrykowanego, w którym zapisuje się codziennie czynnośoi odnoszące się do rozmaitych szczegółów administracyi publicznej lub prywatnej. Wszelka bardziej skomplikowana czynność, w dokonaniu której bierze udział pewna liozba ludzi (zazwyczaj hierarchicznie Według pewnych zasad ugrupowana), wymaga ładu i nadzoru czyli kontroli, a dla należytego przeprowadzenia tych wymagań okazuje się rzeczą potrzebną, czasami niezbędną, zanotowanie na piśmie głównych faz, przez jakie czynność owa przechodzić powinna. D. ma właśnie dać taki skrócony, jednym rzutem oka objąć się dający, obraz przebiegu danej czynnośoi, od chwili rozpoczęcia jej aż do chwili ukończenia. Zarząd państwa wogóle i wszystkie poszczególne jego magistratury, zarząd większego gospodarstwa, sklepu, fabryki i t. d., bez D-a odpowiednio prowadzonego obejść się nie może. Na szczegółowe uwzględnienie zasługują jeszcze dzienniki szkolne, mające służyć za kontrolę sprawowania się uczniów i ich postępów w nauce. Oprócz D-a głównego, obejmującego sprawy całej szkoły, są dzienniki specyalne dla każdej klasy i dla każdego ucznia oddzielnie. W odpowiednich rubrykach mieszczą się tu notatki w umowny (skrócony), sposób najczęściej robione, a określające pilność, u-wsgę, postępowanie, stopień przygotowania ucznia; wskazujące, czy który uczeń był obecny na lekcy i i jak się na niej sprawował, co jest zadane na przyszłą lekcyę i t. d. D., będący w ręku ucznia, ma służyć dla rodziców czy dla opieki domowej wogóle, za wskazówkę, z czego się winien uczeń na dzień następny przygotować, zawiera bowiem w sobie plan lekoyi i wypisane przez ucznia szczegóły, co jest z danego przedmiotu obowiązującem do wyuczenia się. Nadmierny formalizm w sprawach wychowania pożytecznym nie jest, gdyż zajmuje często za dużo czasu, któryby można lepiej spożytkować; w zasadzie jednak pilnowanie porządku, a więc i przyzwyczajanie do niego, powinno dać dobre wyniki, chociaż, naturalnie, nie samo, byle jakie, zapisywanie D-a przez ucznia, lecz moralne przekonanie o potrzebie i sumienne zapełnianie jego rubryk ma tu znaczenie pedagogiczne. A więo, gdy się raz ustanowi tego rodzaju kontrolę, to należy wdrożyć w uoznia przeświadczenie, że nie będzie ona pustą formalnością, lecz wyrazem rzeozywistego nadzoru nad moralnym i umysłowym rozwojem wychowańca.

Dziennik handlowy. Zadaniem ksiąg handlowych, prowadzonych w interesie samego kupca, jest wykaz jego obrotów i obraz jego stanu majątkowego w pewnych okresach czasu. W tym też celu kodeks handlowy wkłada na każdego handlującego obowiązek utrzymywania tak zwanego Dziennika, który przedstawiać powinien każdo-dziennie wierzytelności i długi kupca, operacye jego handlu, jego negocyacye handlowe, przyjęcia lub indosy papierów handlowych i wogólności to wszystko, co kupiec odbiera i płaci pod jakimbądź tytułem. .Dziennik ten wyrażać powinien co miesiąc summy użyte na wydatki domowe, wszystko to niezawiśle od innych ksiąg, używanych w handlu, lecz które nie są niezbędnemi. Dziennik oprócz swej użyteczności prawnej, pożyteczny jest również pod względem buchhalteryjnym: stanowi on łącznik niezbędny pomiędzy księgami pomocnicze-mi, księgą kasową i memoryałową, a księgą główną i ułatwia niezmiernie podział pracy buchhal-teryjnej. Summowanie D-a odbywa się w większych domach handlowych codziennie, w mniejszych zaś tygodniowo lub nawet miesięcznie. Pozy cye D-a powinny być liczbowane, przy przenoszeniu ich bowiem do księgi głównej wpisuje się do niej numer pozycyi D-a, stronicę zaś, czyli folio księgi głównej wpisuje się do D-a, dla utworzenia łącznika pomiędzy temi księgami i łatwego przejścia z jednej do drugiej. — „Encyklopedya handlowa*.

■ k. o.

Dziennik praw- Zasadą prawodawczą jest, źe nikt nieświadomością prawa wymawiać się nie może. Żeby zasada ta nie była tylko czozą literą, państwo zmuszone jest podać do wiadomości publicznej prawa przez Biebie ustanowione. Jednym ze środków prowadzących do tego celu jest ogłoszenie prawa w pewnym dzienniku, w którymby je każdy z łatwością mógł znaleść. Dla tego we wszystkich państwach władza państwowa wydaje taki dziennik. Do takich wydawniotw należy we Francyi „Journal officiel*, wychodzący pod tą nazwą od 1869 r., zamiast poprzednio wydawanego „Moniteur universel“; w Niemczech „Reiohsge-setzesblatt fur das deutsohe Reich*; w Austryi „Reichsgesetz Blatt*; w Rossyi „IIpaBHTejiBCTBeH-hh0 BŁcthhkb¹* h „CoGpame yaaKOHeHifi u pa-cnopaateHifi npaBUTeuŁCTBa“, wydawane przy Senackich wiadomościach. W Polsce za czasów Księstwa Warszawskiego takiem urzędowem wydaniem praw i postanowień rządu był Dziennik praw, który wychodził na mocy art, 87 konstytucyi z r. 1807. Podług § 68 Dekretu z 9 stycznia 1808 r. każde prawo w ścisłem znaczeniu tego słowa, to jest uchwalone przez sejm i zatwierdzone przez panującego, winne było być przesłane ministrowi sprawiedliwości w celu ogłoszenia go w D-u P. Z postanowień zaś administracyjnych, wydawanych przez panującego, te tylko miały być w D-u

P. pomieszczone, które panujący uznał za stosowne ogłosić tym sposobem. Z tego powodu wiele, nader ważnych nawet postanowień administracyjnych nie weszło do D a P. Księstwa Warszawskiego. Dekret z 8 listopada 1812 r. przepisał warunki wydawania tego Dziennika pod dozorem ministra sprawiedliwości i wskazał osoby obowiązane do prenumerowania go. D. P. Księstwa Warszawskiego po wyjściu czterech tomów, wskutek zaszłych wypadków politycznych, przestał wychodzić. Następnie Postanowienie Namiestnika z 16 stycznia 1816 roku poleciło wydawać Dziennik Praw, w którym miały być pomieszczane prawa i postanowienia królewskie i Namiestnika, o ile ogłoszenie ich tym sposobem było nakazane. D.

P. wychodził w drukarni rządowej, pod dozorem komissyi sprawiedliwości. I w tym wszakże D-u nie były pomieszczane wszystkie postanowienia administracyjne, chociaż ze względu na swoją ważność na to zasługiwały. Tak np., chociaż statuta organiczne komissyj rządzących były przez panującego 5 (17) października 1816 r. zatwierdzone, jednak nie były w D-u P. wydrukowane. Tak samo nie była w nim ogłoszona ustawa uniwersytetu warszawskiego z 15 kwietnia 1818 r. („Zbiór przepisów administracyjnych. Wydział oświecenia* Tom VI, stron. 87). L>-a P. wyszło 71 tomów. Dalsze wydawnictwo zostało zanieobane na skutek Ukazu z 23 marca 1871 roku, który zastosował do Królestwa Polskiego przepisy, obowiązujące w cesarstwie o ogłaszaniu praw i rozporządzeń rządu. Wskutek tego od chwili zniesienia wydawnictwa D-a P. nowe prawa i rozporządzenia rządu, odnoszące się do Królestwa Polskiego, są ogłaszane w wyżej wymienionych publikacyach urzędowych praw Cesarstwa: „IIpaBHTejŁcrBeHHBift BkcTHHKB* i „CoÓpame y3aKOH. h paca. npae.

Dziennikarstwo stanowi ogół wydawnictw czyli druków codziennych, obejmujących nowiny i wiadomości o sprawach bieżąoych oraz wypadkach dnia: miejscowych, krajowych i zagranicznych. Wydawnictwa te, zwane dziennikami lub gazetami, stanowią główną i najruchliwszą część wielkiej masy czasopism, ożyli tak zwanej prasy peryodycznej, która dziś (obok roczników, kalendarzy i powieści) jest najbardziej wpływową gałęzią literatury krajowej i powszechnej. Z tego powodu prasa peryodyczna, głównie ze względu na olbrzymie oddziaływanie D-wa na masy i opinię publiczną, nazwana została „wielkiem mocarstwem*. D. obejmuje nie tylko gazety codzienne, lecz także i pisma wychodzące co drugi lub co trzeci dzień—słowem: czasopisma wydawane czę-śoiej, niż raz w tygodniu. Gazety takie wyohodzą zwykle w pomniejszych miastach i osadach pro-wincyonalnyoh lub kolonialnych, gdzie pismo codzienne nie ma dość materyału bieżącego, lub nie opłaciłoby się przy małej liczbie przedpłatników. Przeciwnie, w stolicach i wielkich miastach niektóre dzienniki wychodzą dwa, a niekiedy i trzy razy dziennie, zazwyozaj rano, w południe i w wieczór, w tak zw. wydaniu porannem i w wieczór n e m. Dzienniki zaś wydawane raz na dzień wychodzą podobnież, jedne wieczorem, drugie rano, tam mianowicie, gdzie istnieje większa ilość tego rodzaju wydawnictw. Dzieje się to głównie przez współzawodnictwo, bowiem dzienniki poranne mogą podawać wiadomości i telegramy nocne znaoz-me wcześniej od dzienników wieczornych.—Pojęcia i nazwy: dziennik, gazeta, czasopismo pismo pe-ryodyczne, podobnie jak wyrazy: Dziennikarstwo, prasa, literatura peryodyczna i t. p. nie mają wo-góle ściśle określonego i ustalonego znaczenia; stosowane są mniej lub więcej szeroko, często jedne zamiast drugich. I tak, wiele tygodników, a nawet miesięczników, ma w tytule wyraz dziennik lub gazeta (np. warszawska „Gazeta lekarska*. paryska „Journal des óconomistes* i t. d.). Wyraz Dziennikarstwo zwykle używa się na oznaczenie ogółu czasopism codziennych i peryo-dycznych zarazem. Pojęcie literatury peryodycznej jest najogólniejszem i obejmuje zakres najszerszy odpowiednich płodów piśmiennictwa, począwszy od roczników aż do dzienników czyli gazet, wydawanych codzień, a nawet trzy razy, dziennie. Podobnież nazwa prasy peryodycznej w użyciu po-tocznem oznacza ogół wszelkich czasopism i dzienników. W ściślejszem jednak znaczeniu D. obejmuje tylko pisma codzienne, oraz wydawane co drugi lub co trzeci dzień, czyli pospolicie tak zwane gazety, i niemi też zajmuje się artykuł niniejszy. O reszcie czasopism mowa będzie pod wyrazami Piśmiennictwo peryodyozne. D. co do treści przedstawia dwie wielkie grupy organów ogólnych i specyalnyoh. Pierwszą stanowią dzienniki, przeważnie społeczno-polityozne, podaj ąoe przytem masę wszelkiego rodzaju wiadomości bieżących, począwszy od najdrobniejszych miąjsoo-wych wypadków dnia aż do odkryć astronomicznych, oraz artykuły, sprawozdania i kroniki, dotyczące wszystkich dziedzin i spraw życia umysłowego i ekonomicznego. Grupę drugą Btanowią dzienniki specyalne, poświęcone wyłącznie pewnym sferom społecznym lub kierunkom życia ekonomicznego; tu należą dzienniki handlowe, finansowe, giełdowe, anonsowe, artystyczne, religijne, ludowe, rządowe, sądowe i t. p. O ile wielkie dzienniki ogólne polityczno-społeczne stały się jednym z najdzielniejszych środków zbliżenia międzynarodowego ludów i szerzenia cywilizacyi nowoczesnej w najdalsze zakątki globu, o tyle znów drugi rodzaj dzienników specyalnych wywiera wielki wpływ na wykształcenie zawodowe mas. Dzienniki, mianowioie ludowe popularne, przeznaczone dla klas niższych i średnich, oddają usługi niezmierne. Starając się o treść przystępną, język i styl barwny, pociągają lekką formą i rozmaitością przedmiotów; zapisują wszelkie wypadki dnia i sprawy bieżące, podają treściwe wiadomości po-lityozne i społeczne, interesujące ogół czytelników. W ostatnich czasach wprowadzono tu nawet przedmioty ściśle naukowe, traktowane całkiem popularnie, często w osobnych dodatkach niedzielnych, z fejletonem także powieściowym. Tego rodzaju pism istnieje mnóstwo wielkie w krajach przodujących cywilizacyi, mianowicie w Anglii, Francyi, Niemczech i Stanach Zjednoczonych Ameryki płn. Najbardziej rozpowszechnione są i najszerszy wpływ wywierają wielkie dzienniki polityczne, liczące a-bonentów i czytelników na setki tysięcy, a nawet na miliony. We Francyi największą poczytność nadaje im śmiała krytyka działań rządu i stronnictw, w Anglii szybkie podawanie najświeższych nowin dnia. W tym celu wielkie dzienniki polityczne nie szczędzą żadnych środków, i dla tego właśnie wychodzą dwa, nawet trzy razy dziennie, w osobnych numerach porannych, południowych i wieczornych. Większa część dzienników ukazuje się wszelako wieczorem. Stosownie do potrzeby, wiele gazet posiada różne dodatki zwyczajne, specyalne, lub nadzwyczajne, dołączane, już to regularnie do każdego numeru, lub też tygodniowo, co święto, albo tylko w razach szczególnej potrzeby. Prawie wszystkie dzienniki poświęcają osobne miejsce lub dodatki speoyalne na ogłoszenia i reklamy prywatne, rządowe, handlowe i przemysłowe, o sprzedaży i kupnie, o ofertach przeróżnych, o pogrzebach, ślubach, widowiskach i t. p. Specyalne dzienniki anonsowe podają, dla przynęty, obok ogłoszeń, dodatkowo drobne wiadomości bieżące, telegramy, informacye bieżące, rozkłady jazdy, kursy żeglugi, pieniędzy, papierów publicznych i t. d. Ogłoszenia, reklamy, a nawet artykuły płatne przez stronę interesowaną, o ile przynoszą olbrzymie często korzyści finansowe, o tyle umniejszają powagę i wpływ dziennika. Z drugiej strony jednak częstokroć tylko dzięki tym korzyściom i dochodom z ogłoszeń wielkie dzienniki są w możności utrzymać cenę przedpłaty stosunkowo bardzo nizką i dla mas czytelników przystępną. ^Wogóle wprowadzenie ogłoszeń do dzienników było postępem bardzo korzystnym, nie tylko dla wydawców, lecz dla publiczności, dla rolnictwa, przemysłu i handlu krajowego. Jeśli niekiedy sąsiedztwo blagi handlar-skiej jest dla poważnej treści dziennika nieoo niewygodnem, należy się uzbroić w zimną krew Anglików, którym kolumny ogłoszeń „TinWa* nie przeszkadzają bynajmniej korzystać z jego niezrównanych informaoyj. Należy wziąć pod u-wagę, że jedynie dzięki zwykle wysokim cenom i znacznym doohodom z owych ogłoszeń handlo-wyoh i prywatnych dziennik może pokrywać o-gromne swe wydatki, utrzymywać w świecie całym legie korespondentów i sprawozdawców spe-cyalnycb, dawać codzień swym czytelnikom, za bardzo małą opłatą, olbrzymi zasób świeżych wiadomości, artykułów i telegramów. Jak pisma prywatne pomieszozają ogłoszenia i komunikaty w interesach pojedyńczych osób lub towarzystw, podobnie istnieją tak zwane dzienniki rządowe, u-rzędowe i półurzędowe, ogólne i prowincyonalne lub miejscowe, noszące zazwyczaj nazwę od kraju, okręgu albo miasta, w których wychodzą. Pisma te obejmują zwykle ustawy państwowe, uchwały sejmów, rozporządzenia władz centralnych lub miejscowych, oraz ogłoszenia urzędowe, o dostawach, licytąoyach, sprzedażach, listy gończe i t. p. Prawie każde ministeryum, główne zarządy administracyjne i sądowe, większe okręgi i miasta posiadają takie organa urzędowe, podające niekiedy także ogłoszenia prywatne i wiadomośoi bieżące, z wyłączeniem polityki i belletrystyki. Co do tytułów samych, jakkolwiek jest to rzecz mniejszej wagi, często jednak same nagłówki dzienników przedstawiają pewien iuteres historyczno - bibliograficzny. Często z nich oceniamy, o co głównie chodzi założycielom lub redaktorom. Ze zbioru samych tylko tytułów wnosić można do pewnego stopnia o rozroście D-a w danym kraju lub epoce. Spotykająo ńp. liczne nazwy dzienników pokrewne, domjślać się można silnego współzawodnictwa w danym kierunku tej pracy. Obfitość i rozmaitość nazw wskazuje bogactwo myśli, różnorodność interesów, szeroki rozwój stosunków politycznych, oświaty i dobrobytu ludności danego kraju. Tytuły dzienników długie, rozwlekłe, używane mianowicie w czasach dawniejszych, zdradzają pewną ociężałość myśli, brak rzutkości i wyrobienia. W czasach nowszych i epokach burzliwych przeważają nazwy krótkie, jędrne, jednowy-razowe, Niekiedy do takiego tytułu dodawane bywa również krótkie objaśnienie kilko wyrazowe, które zwykle w użyciu potocznem bywa pomijane. Taknp. w czytelni żąda się „Polskiej* zamiast „Gazety polskiej", nAlgemeine“ zam. „Allg. Zng*. Nomenklatura dzienników wiąże się ściśle ze stanem politycznym i społecznym narodu, jakkolwiek nieza-wsze nazwy pism odpowiadają dokładnie ich dążności. Najczęśoiej używane nazwy pism codziennych polskich są: Dziennik, Gazeta, Kuryer, Nowiny, Wiadomości i t. p. z dodaniem bliższego określenia; zagranicznych: Journal, Gazette, Zeitung, Presse, Herald, Times i t. d. Jak

sposób wychodzenia i tytuły dzienników, podobnie i format ich bywa bardzo rozmaity. Dziennik założony w Bostonie r. 1840, pod nazwą „Universal Recorder", był podobno najkolosalniejszym ze wszystkich ozasopism; 3 łokcie szeroki a 2x/₂ łok. wysoki, numer jego obejmował, obok mnóstwa wiadomości politycznych, bieżących i ogłoszeń, jeszcze całą powieść Walter Scotta. Niektóre dzienniki amerykańskie i angielskie mają i dziś format olbrzymi, jak np. „New-York Heraldu, „New-York Tribune" lub „Times* londyński. Jakkolwiek format wielki dzienników nie może być miarą cywilizacyi narodów, wszelako duża objętość i bogactwo treści jest ważną wskazówką wysoko rozwiniętej potrzeby czytania. Pod względem technicznym dziennik, z małemi wyjątkami, jest dziełem zbiorowem. Powstaje zwykle wskutek skupienia pewnych interesów, dążeń lub ambicyj, a nawet przez koalicyę uraz. Może być organem wielkiego stronnictwa lub nędznej koteryi.

Bravo Murilla i t. p. Podobnież w Niemczech książę Bismarck miał liozne organa oddane jego polityce, jak „Norddeutsche allgemeine Zeituug", „Post", „Koelnische Ztag" i t. d. W Austryi do grupy pism ministeryaluych i półurzędowych należą: „Fremdenblatt", „Die PresBe“, „Politische Cor-respondenz" i in. Na Węgrzech wszystkie starożytne imiona, rody, kierujące polityką krajową, zawdzięczają swój wpływ głównie dziennikom przez się wydawanym. Tak np. gazeta „Pesti Hirlap" dla wszystkich to bar. Eotvos, „Vilag“ to hr. Szeohenyi, „Erderby* to bar. Kemenyi i t. d. Wogóle we wszystkich krajach rządy i politycy, nie przestając uskarżać się na niebezpieczeństwo i nadużycia prasy, niemniej jednak korzystają z niej szeroko. Dzienniki stały się niemal orężem wojennym w ręku dyplomaoyi, narzędziem potę-żnem w rękach mężów stanu, prowadzących z sobą wojny na papierze. Nie byłoby to tak dalece złem, gdyby praBa, ów niezrównany środek publicystyczny, Błuźyła tylko do wymiany poglądów i starcia zdań przeciwnych. Niestety jednak zdarza się, że dzienniki, przekupywane sutemi Bubsydyami, odgrywają rolę uorganizowanej mniej lub więcej zręcznie klaki teatralnej, której zadaniem jest oklaskiwanie każdego komparsa lub lokaja, występującego na scenie politycznej. Obok tego rodzaju pracy, organa samodzielne i niezależne muszą częstokroć powstrzymywać oddech i milczeć pod groźbą ostrzeżeń, zawieszeń, wreszcie zwinięcia. Stan rzeczy taki, na szczęście, co-raz bardziej schodzi z pola. Prasa sprzedaj na nie zniknęła wprawdzie, ale traci wpływ stopniowo a stale. Dziś wiadomo powszechnie, do kasy których dzienników niewidzialna ręka wlewa zasoby niezbędne do istnienia, a liczba pism subwencyo-nowanyćh zmniejsza się stopniowo. Niektóre tylko sprzedajność swą przyznają z cyniczną bezczelnością, zowiąc się „organami dobrowolnie urzędo-wemi“. Ogromna zaś większość dzienników jest uczciwa; istnieje dzięki talentowi i pracy bez wytchnienia ludzi dzielnych przekonań i poświęconych dla idei. W sferach, o których mowa, istnieje inne złe jeszcze, niemniej szkodliwe. Że w tak zwanej polityce międzynarodowej, stanowiącej główny temat D-a, dla wielu wrzekomych mężów stanu lekkiego serca układna dyplomacya, jej intrygi, matactwa i zbrodnie uchodzą za wszechwładną dźwignię i sprężynę działania, to rzecz wiadoma. Gdyby, niestety, ci tylko panowie ulegali tym błogim dla nich złudzeniom, usianym w gwiazdy, krzyże i wstęgi, nęcącym ślizkiemi zaszczyty i kruchą władzą, byłoby jeszcze pół biedy. Olśnieniu temu ulegają jednak, niestety, zbyt powszechnie, ludzie mający pretensyę być filarami D-a, ludzie należący do tych grup intelli-gencyi, których głównem zadaniem jest objaśnianie opinii publicznej i prostowanie ścieżek żyoia narodowego. Na podobę histeryków owych, o których Buckie mówi, że zaciekają się lata całe w szpargałach dla wykrycia, co jakiś minister po-

W krajach parlamentarnych zakładają nieraz dzienniki dla obalenia danego gabinetu, a zwijają je po osiągnięciu tego celu. Poważniejsze organy prasy mają zwykle cel ogólniejszy, podnioślejszy.

Są wyrazem pewnych idei lub zasad, którym służą mniej lub więcej stale. Niektóre pozostają wiernemi swemu sztandarowi mimo wszelkich przewrotów i zmian dziejowych. Inne odmieniają swą czapkę błazeńską kilka razy w ciągu dziesięciolecia. Obok prasy prywatnej niezależnej istnieją, jak wiadomo, dzienniki urzędowe i półurzę-dowe, zwykle suto płatne. We wszystkich niemal krajach tak zwana prasa urzędowa podlega wpływowi lub kierownictwu rządów, mniej lub więcej pośrednio, to przez stronników władzy, to znów przez mężów stanu, umiejących ją wyzyskiwać i przeprowadzać interesa rządu przy pomocy piór i dzienników mu oddanych. Dość przytoczyć tu np. we Włoszech Cavoura, zakładającego (z hr. Balbo) gazetę „Risorgimento“, którą pro wadził dalej, zostawszy ministrem. Podobnież inni politycy i ministrowie włoscy, jak Durando,

Farini, Miughetti, Jacini, Visconti-Venosta, Depre-tis, Crispi, Rudini, zakładali dzienniki i kierowali niemi przy pomocy ludzi sobie oddanych. W Belgii Nothomb inspirował „Courrier des Pays - Bas" Vi-lain—„L’Avenir", Deschamps—„Revue nationale",

Orts — „La Presse belge“, książę De Chimay —

„L’Emancipateura. „La Politique“ sama liczyła między redaktorami tamecznych mężów stanu, jak:

Rogier, Deschamps, Duveau, Lebeau i t. d. Podobnież Tielmans, Decker, Van der Wayer oddawali się zawodowi dziennikarskiemu, gdy objęli teki ministeryalne, i utrzymywali następnie ściBłe stosunki z organami, które doprowadziły ich do władzy. Tak samo w Anglii każdy niemal dziennik należy do którego z mężów stanu i otrzymuje odeń bezpośrednio lub pośrednio wskazówki codzienne. Związki te są tam po większej części dobrze znane. Hiszpania nawet, której prasa jest mniej w tym względzie rozwinięta, posiadała i posiada tak zw. dzienniki półurzędowe, jak np. „He- I myślał, lub jakiś wódz powiedział, panowie dzieu-raldo", założony przez hr. San-Luis, „El Provenir“ ' nikarze „od polityki" zaczerniają całe kolumny

Młodzi

organów publicznych fautastycznemi domysłami lub wywodami swemi nad tym lub owym frazesem pierwszego lepszego dyplomaty albo wyrażeniem dwnznacznem oschłej mowy tronowej. Korespondenci polityczni i reporterzy niesumienni dzienników, pozujących na organa wielce poważne i dobrze poinformowane, nie mogąo narazie śledzić, przez dziurkę od klucza, przebiegu zjazdów monarszych lub konferencyj dyplomatycznych, notują minuty i sekundy ich trwania, obserwują gorączkowo każdy skurcz oblicza ministrów przed zamknięciem i po otwarciu drzwi do ich gabinetów. Co gorsza, owi polityoy dziennikarscy, w braku danych pozytywnych, zamiast przedstawiać fakta już pewne i stosunki międzynarodowe w całej ich nagiej prawdzie, uciekają się, w swej zaciekłości stronniczej, częstokroć całkiem świadomie, do kłamstw najnędzniejszych, w sprawozdaniach czerpanych z mętnych źródeł i w artykułach zszywanych z materyałów najlichszego gatunku. Le-kcewaźąo w najwyższym stopniu dobrą wiarę swych czytelników, osłaniają rzeczywiste wypadki dnia kulisami rozstawiouemi szeroko, rzucają grube cienie na ważne fakta polityczne, które im są nie na rękę, a jednocześnie wywłóczą na scenę swe ulubione maryonety, strojne w złociste mundury, gwiazdy i pióropusze, każą im brząkać pałaszami, mówić niestworzone rzeczy, wreszcie o-świetlają cały ten fantastyczny obraz ogniem bengalskim frazeologii, ku wielkiej uciesze publiczności. Zupełnie coś podobnego dzieje się jeszcze częściej na szpaltach dzienników finansowych i handlowych w celu -zamydlenia oczu naiwnym czytelnikom i dla zamaskowania grubych szachrajstw giełdowych. Zaznaczamy owe fałszywe kierunki D-a z powodu, że wywierają one wpływ wielce szkodliwy; wielu bowiem czytelników, nie mogąc się oryentować krytycznie w odmęcie prądów polityki międzynarodowej i fluktuacyj ekonomicznych, pozwala się bezwiednie unosić tym mętnym falom, na czem nie mało tracą jednostki i cała społeczność. Jednocześnie ze zgniłą gorączką olbrzymich spekulacyj giełdowych rozwinęła się w straszliwy sposób, trafnie później przezwana, „prasa rewolwerowa⁻, jako jedno z najpotworniejszych zboczeń D-a, używanego w tym kierunku do popierania wszelkich matactw publicznych i prywatnych. Tu i owdzie palcami pokazują sobie dziennikarzy, puszczających swoje pióra na licytacyę, na usługi tego, kto więcej płaci, wdzierających się w najpoufuiejsze tajniki stosunków prywatnych, obryzgujących błotem cześć kobiet, burzących spokój rodzin, z brutalstwem, w obec którego niczyj honor nie jest pewnym jutra. D. „rewolwerowe* rozwinęło się bujnie, mianowicie w Ameryce, gdzie cynizmem i dziką brutalnością prześcignęło o wiele tego rodzaju prasę europejską; na szczęście, D. Stanów Zjednoczonych licznemi znów zaletami wynagradza swe cząstkowe zboczenia. Przedstawia się ono w swej masie imponująco. Kolosalne co do formatów gazet, bogate treścią, godne podziwu ze względu na rozwiniętą w wysokim stopniu re-porteryę, posiadające całą armię korespondentów

Encyk’oj>. Pcwsz. Unttri Zes* 1£8. T, 18-ty.

specyalnych „interview’erów“, choć popada niekiedy w humbug—cieszy się przecież słusznie niezmiernem rozpowszechnieniem. Dla Amerykanina czytanie dziennika stało się tak nieodzownem, jak spożywanie pokarmu. Najrozmaitsze interesa obsługiwane tam są przez organa specyalne. Pierwowzorem w tym względzie było D. angielskie, które wśród ciężkich walk doszło również do ogromnego rozwoju i zupełnej swobody. Począwszy od czasów stosowania szubienicy, pręgierza i chłosty, położenie dziennikarzy angielskich wobec samowoli parlamentu i despotyzmu środków administracyjnych podlegało tam długo strasznemu uciskowi. Obecnie redabtorowie i współpracownicy dzienników angielskich zajmują w społeczeństwie stanowisko najbardziej szanowane. Zostają oni w ścisłych stosunkach towarzyskich i politycznych z mężami stanu, którzy udzielają im informacyj i nawzajem rady ich zasięgają, nie narzucając przy-tem bynajmniej swych opinij. Współpracownicy działu politycznego dzienników dosięgają tam często stanowiska ministrów - rezydentów, a sprawozdawcy z polityki wewnętrznej uważani są za najzaufańszych przyj aoiół stronnictwa, adwokaci, profesorowie, lekarze, wojskowi ubiegają się o współpracownictwo w gazetach angielskich. Zastosowanie zasad działalności akcyjnej, ducha stowarzyszenia i kooperacyi do przedsiębiorstw dziennikarskich nie naruszyło tam wcale ich niezależności politycznej, podniosło zaś silnie rozwój pracy. D. francuskie, mianowicie od czasu fatalnych rządów i ustaw prasowych Napoleona III, stoi znacznie niżej od angielskiego. Drugie cesarstwo, nie tylko wprowadziło tu ohydną korrupcyę, lecz zarazem osłabiło wielce rolę poważną, jaką odgrywała tam prasa za rządów poprzednich. Wówozas nie tylko była ona dokładnym wyrazem opinii i stronnictw głównych, ale, co więcej wystąpienie dziennikarskie niemal rozstrzygało o zawodzie politycznym. Ministerya rekrutowały się często w biurach redakcyjnych. Thiers i Guizot zawdzięczali prasie powierzenie im losów Francyi. Za Cesarstwa wszystko to uległo silnym zmianom. Pomimo jednak wszelkich ścieśnień za rządów Napoleońskich, D. francuskie posiadało większy wpływ, aniżeli prasa współczesna w innych krajach lądu stałego, gdzie opinia publiczna, mianowicie w Niemczech, kieruje Bię wogóle więcej faktami, aniżeli poglądami pewnych organów dziennikarskich. We Francyi też, gdzie prawo wymaga podpisywania artykułów przez autorów, a publiczność czytająca stoi zawsze wobec osobistości wiadomej, kreślone są z zamiłowaniem portrety znakomitych dziennikarzy. Prawdziwie francuskim wynalazkiem jest tak zwany odcinek, czyli fejleton. Francuzi też wprowadzili do D-a nowoczesnego tak zwaną pogadankę (causerie), by przez styl żywy, barwny, pełen dowcipu, pociągać nąwet powierzchownych i mniej oświeconych czytelników. Dla osiągnięcia tego celu używane są wszelkie środki, nawet potępienia godne. Zjadliwe szarpanie osobistości przeciwników, wdzieranie się w najskrytsze tajemnice życia prywatnego, nie

76

bywa pomijane, a od niedyskrecyi tej nic nie jest wolnem. Świetny rozwój D-a włoskiego najlepiej charakteryzuje potężny jego udział w dążeniach do zjednoczenia narodu i w urzeczywistnianiu tej idei. Najznakointsi patryooi Włoch i najdzielniejsi ich mężowie stanu, jak to już wspomniano wyżej, brali czynny udział w ruchu D-a. Cavour uznawał sam później, że go prace dla dziennika „Risorgimento* urobiły na męża stanu, a minister wyznań, Bongbi, z krzesła redaktorskiego „Perse-veranzy“ powołany zoBtał do Rzymu na fotel mi-nisteryalny. W Niemczech, wskutek długiego ucisku i skomplikowanego prawodawstwa prasowego licznych państewek, D., mianowicie polityczue, nie doszło do tego stopnia wpływu, jak w Anglii i Francyi. Dziennikarz też niemiecki zwykł znikać niejako w gazecie, dla której pisze. W Niemczech rozpanoszyła się, więcej niż gdzieindziej, prasa urzędowa, wspierana suto, tak zwanym „funduszem gadzinowym¹⁴; rozwija się tam również naganna spekulacya dziennikarska kosztem bezbronnych. Nielepiej pod tym względem działo się w Dziennikarstwie Austro - Węgier, które jest stosunkowo dość młode, albowiem do r. 1848 jeden tylko dziennik, i to zagraniczny, bo „Augsburger Allgemeine Zeitung*, miał przywilej wyłączny powiadamiania czytającej publiczności monarchii Habsburgów o ważniejszych wypadkach politycznych bieżących. Po upadku systemu Metternicha i wydaniu liberalniejszej ustawy prasowej z d. 2 czerwca 1852 r. rozwinęło się szybko D. austryac-kie, a dziś Wiedeń i Peszt posiadają dzienniki nie ustępujące najświetniejszym tego rodzaju organom Zachodu.— O D-ie rossyjskiem można mówić dopiero od czasu, gdy gromy wojny krymskiej rozruszały nieco publicystykę Rossyi. Pierwotnie bowiem dzienniki tameczne podawały jedynie wiadomości urzędowe i dopiero od czasu wielkich zmian, jakie zaszły ze wstąpieniem na tron cesarza Aleksandra II, stały się istotnemi organami życia społecznego. Długi czas wprawdzie były ograniczone silnie w swym rozwoju przez tak zwane prawo prasowe; dziś cieszą się względną swobodą. Wielkim dziennikom rossyjskim braknie przy tern odpowiednich kierowników, opierających się na bezstronnym sądzie pozytywnym; często napotkać tam można naginanie faktów bieżących, a nawet historycznych, do interesów chwili i poglądów redakcyi, co wprowadza często w błąd masy mniej oświecone.—Tu rozpatrzmy jeszcze or-ganizacyę pracy dziennikarskie, administraeyę i technikę D-a wogóle. Organizacya pracy dziennikarskiej, stosownie do objętości gazet, bogactwa i zakresu ich treści, wreszcie sposobu wychodzenia, bywa mniej lub więoej skomplikowana. Wielkie dzienniki polityczne stolic zajmują zwykle bardzo wiele piór w redakcyi: mają przy-tem liczny skład osobisty w administracyi i drukarni. Pomniejsze gazetki prowincyonalue ograniczają się głównym kierownikiem, który układa i dopełnia pracę kilku luźnych współpracowników pozabiurowych. RedakCyą wielkich dzienników społeczno - politycznych kieruje redaktor główny lub naczelny. Czuwa on nad biegiem całości pisma, trzyma wszystko w ładzie i harmonii. Czynność jego jest przeważnie organizacyjna. Musi on posiadać myśl twórczą, rzucać nowe pomysły; plany jego winny sięgać po za sferę codzienną. On nadaje pismu kierunek ogólny, jedność zasad, barwę. Z tego względu obowiązki redaktora głównego, który często bywa zarazem wydawcą i właścicielem dziennika, są wielkiej wagi. Obok tego naczelnika grupuje się odpowiednio cały sztab redakcyjny: redaktorowie głównych działów pisma, sprawozdawcy specyalni, fejletoniści, kronikarze i reporterzy różnego rodzaju. Wszyscy ci współpracownicy stali otrzymują od redaktora naczelnego odpowiednie instrukcye i wskazówki, o ile na to pozwala indywidualność, tak wysoko dziś wyrobiona w sferach intelligentnych. Zwykle każdy ze współpracowników ma swój odrębny wydział, jak to same nazwy ich wskazują. Jeden dostarcza sprawozdań politycznych ogólnych, drugi parlamentarnych, trzeci streszcza korespondencye, inny wreszcie redaguje wiadomości bieżące miejscowe, inny zagraniczne. Specyaliści dostarczają sprawozdań ekonomicznych, artystycznych, Bzkol-nych', wojskowych, kościelnych, handlowych, giełdowych, targowych i t. d. Redaktorowie specyalni głównych działów zajmują w redakcyi miejsce najpoważniejsze, a liczba ich zależy od objętości dziennika, jego specyalizacyi i ram ogólnych programu. Czynność tak zwanej rewizyi pisma zwykle prowadzi redaktor odpowiedzialny, który w tym celu przegląda dokładnie całość numeru po jego ułożeniu. Dzienniki dobrze redagowane, stawiające sobie za zadanie—dostarczanie wiadomości źródłowych i nowin najświeższych, mają mnóstwo reporterów śpecyalnych; inne gazety, nie goniące tyle za wiadomościami obwili bieżącej, powtarzają je zwykle z poprzednich. Wytrawni i gorliwi reporterzy w pogoni za nowinami przybywają wszędzie pierwsi: do pożarów, na pole wyścigów, na miejsce wypadków nadzwyczajnych. Są to wywiadowcy zręczni, wciskający się wszędzie w tłum. wypytujący o szczegóły, co do dzieci spalonych lub podrzuconych, przechodniów przejechanych, zbrodni i złoczyńców na gorącym uozynku schwytanych, katastrof i t. p. Sprawozdawcy owi należą do sfer najrozmaitszych i zwykle jedną tylko nogą stoją; luźnie na gniocie D-a. Co się tyczy tak zwanych „interviewer’ó w“, to czynność ich w Europie nie ustaliła się jeszcze i nie stanowi specyalnośoi danych osób. W Ameryce in-terviewerami są zwykle zdolniejsi reporterzy miejscowi, którzy dopełniają odwiedzin sprawozdawczych u głośnych osobistości dnia. Płace wszystkich współpracowników są rozmaite i zależą wo-góle od żądania i podaży płodów pióra, o-raz od ich jakości; często jednak zręczny reporter nowinek brukowych zarabia więcej, aniżeli najzdolaiejszy autor wstępnych artykułów. Najwyższym sędzią w tych rzeczach bywa zwykle publiczność i jej upodobania. To, co chętnie jest czytane, płaoone bywa dobrze, czy to będzie przegląd polityczny, sprawozdanie teatralne, czy lekki fejleton.—Godziny pracy w redakcyach rozdzielają się dwojako. Dzienniki wieczorne „robi sięw w godzinach przedpołudniowych; dzienniki poranne wieczorem. Główna czynność przypada wogóle w czasie wydawania numeru, po nadejściu i przy odejściu pocztowych pociągów kolei. Środkami po-mocniczemi przy gromadzeniu wiadomości dla dzienników są sprawozdania specyalne i kores-pondenoye zbiorowe, litografowane lub drukowane przez wydawców prywatnych, agencye telegraficzne i publikacye depesz. W ostatnich czasach ma-nipulacya dziennikarska poczyniła w tym kierunku ważne postępy. W Europie wydawcy mianowicie depesz telegraficznych zostają zwykle z rządami miejscowemi w stosunkach poufnych. Wskutek tego dzienniki w tym dziale noszą do pewnego stopnia odcień urzędowy. W Anglii, a jeszcze bardziej w Ameryce, agencye telegraficzne są przedsiębiorstwami czysto - prywatnemi, całkiem niezależnemi od wpływów rządowych, i prowadzą na wielką skalę dostarczanie telegramów do i z wszystkioh części świata. * W Stanach Zjednocz. Ameryki Półn. dzienniki własnemi środkami założyły biuro główne dla zaopatrywania się w depesze telegraficzne. Udział w stowarzyszeniu tern, noszącem nazwę „American associa-ted preBs", jest bardzo kosztowny. Wpisowe dla dzienników nowo doń wstępujących wynosi kilka tysięcy dolarów; lecz przez to środki i działalność przedsiębiorstwa tego są ogromne. Posiada ono własne parowce pośpieszne, wyjeżdżające z New' Yorku daleko na morze na spotkanie nadchodzących statków pocztowych, dla żabrania i szybkiego dostarczenia redakcyom listów, gazet i sprawozdań zaoceanowycb. Po otrzymaniu ładunku udają się jaohty owe do najbliższej stacyi telegraficznej dla przesłania po drucie treści najważniejszych wiadomości redakcyom stowarzyszonym. Tym sposobem o wiele wcześniej, przed przybyciem statku zaoceanowego, wiadomości przezeń przywiezione rozchodzą się drogą telegraficzną po całym lądzie Ameryki. Depesze najważniejsze sprowadzane są bezpośrednią drogą telegraficzną przez liny podmorskie z szybkością nadzwyczajną. Tak np. zdarzyło się, iż orędzie królowej angielskiej było za pośrednictwem „American associated press“ pierwej znane i ogłoszone w N. Yorku, nim je odczytano w Izbie lordów. Głównemi źródłami, z których dzienniki europejskie otrzymują telegramy, są: Agencya północna w Petersburgu, Biuro telegraficzne Wolfa w Berlinie, Biuro ko-respondencyi w Wiedniu, Agencya Bałkańska w Carogrodzie, Ag. Stefaniego w Rzymie, Agencya Havasa w Paryżu i Biuro Reutera w Londynie. Niektóre z pomienionych agencyj telegraficznych wydają także korespondencye drukowane i litografowane, jak np. „Politische Correspondenz“ wiedeńska, Telegramy berlińskiego Biura Wolfa i t. p. Agencye owe zostają między sobą po większej części w stosunkach wymiany depesz. Wszystkie one jednak niezupełnie jeszcze czynią zadość wymaganiom wielkich dzienników politycznych. To też dzienniki te miewają swą własną obsługę telegraficzną, a nawet w czasie wypadków ważniejszych wysyłają na miejsce sprawozdawców specyalnych. Co się tyczy druku dziennika i odpowiedniej manipulacyi technicznej, ta niemniej jest skomplikowana i interesująca. Po zebraniu materyału i opracowaniu działów poje-dyńczych, współpracownicy składają swe rękopisy redaktorowi głównemu, a w wydawnictwach większych—sekretarzowi redakcyi. Ten je przegląda i zestawia w porządku przyjętym w gazecie, zaznaczając w nagłówkach rękopisów ich miejsce porządkowe, oraz rodzaj czcionek jakiemi mają być składane, stosownie do rubryki i ważności kwestyi. Rękopisy tak uporządkowane otrzymuje zecer główny, specyalnie uzdolniony, który je znów rozdziela między innych zeceiów, swych pomocników stałych. Ow zecer główny musi baczyć i wiedzieć każdej chwili w przybliżeniu, ile materyału, t. j. rękopisów, potrzeba dla zapełnienia numeru dziennika, i znosi się w tej mierze w razie potrzeby z sekretarzem redakcyi. Składanie drukarskie dziennika dokonywa się podobnie jak książki, z tą różnicą, że wymaga większego pośpiechu. Korrekty odbija się szpaltami, w miarę składania. Po poprawieniu pierwszej korrekty odbija się natychmiast drugą i tę już przegląda sekretarz lub redaktor główny. Po dokonaniu tej czynności z wszystkiemi artykułami składającemi numer sekretarz je liczbuje w porządku właściwym, zazwyczaj stale przyjętym w każdym dzienniku; czynność ta zwie się numeracyą. Porządek stały działów i artykułów jest niezbędnym, mianowicie w wielkim dzienniku, aby czytelnik, wziąwszy w rękę numer, mógł odrazu znaleźć rubrykę wiadomości najbardziej go interesujących. Z wyjątkiem bowiem maniaków, przeglądających gazety dla zabicia czasu, nie wiele jest osób czytających je w całości od tytułu aż do podpisu drukarza na ostatniej stronicy. Zazwyczaj jedni czytają przedewszystkiem telegramy i sprawozdania polityczne, inni giełdowe; ten kronikę bieżącą, ów korespondencye zagraniczne, fejleton, lub ogłoszenia. Zaspokoiwszy pierwszą ciekawość w dziale ulubionym, przechodzi się do innych, mniej pilnych lub mniej interesujących. Korrekty, poprawione i uporządkowane, odbiera napowrót zecer główny dla przełamania szpalt i ustawienia ich w kolumny, odpowiadające stronicom dziennika. Jest to czynność wymagająca pewnej bystrości i wprawy niemałej. Trzeba zręcznie dzielić i łączyć artykuły w szpalty, aby te miały wygląd składny i miły dla oka; mianowicie, by tytuły działów, rubryk i artykułów nie były w jednem miejscu zbyt ścieśnione w innem nazbyt luźne. Kolumny czyli stronice: 1-szą z 4-tą oraz 2 gą z 3-cią, wstawia się w ramy żelazne i tworzy z nich dwie, tak zwane formy, odpowiadające dwom stronom arkusza. Podobnie jak pojedyńcze artykuły w szpaltach, odbija się całe kolumny i formy do przejrzenia dla redaktora głównego, który po sprawdzeniu, iż wszystko jest w porządku, podpisuje je u spodu wyrazami „można drukować", lab tym po-dobnemi. Gdy formy całkiem uregulowane opuściły pracownię zecerską, przechodzą w ręce maszynisty, który umieszcza je na wózku prasy, równa, umacnia i wreszcie prasę w ruch puszcza. Maszynista ma pomocników, tak zdanych nakła-daezy i odbieraczy. Pierwsi nakładają papier pod zęby machiny, które go chwytają przy obrocie wielkiego cylindra. Od owych nakładaczy zależy najwięcej regularne i równe odbijanie numerów gazety, czynność jedna z ważniejszych. Po wyjściu z pod prasy arkusze czyli egzemplarze dziennika idą do składaczy, którzy przez falcowa-ni e nadają gazecie postać ogólnie znaną z użycia. W wielkich drukarniach czynności powyższych dokonywa się automatycznie, przez tak zwane machiny rotacyjne, z papierem bez końca i stereotypami cylindrów emi, przyczem specyalny mechanizm tnie papier w arkusze, wysuwa i składa gotowe do rozsyłki w mieście przez posłańców, lub pocztą na prowincyę i dalej, za granicę. Na sprzedaż cząstkową egzemplarze dziennika oddaje się przedsiębiorcom sprzedaży gazet i przekupniom ulicznym. Rozsyłania do kiosków, zwłaszcza bardziej oddalonych od drukarni, dokonywa się w ilości odpowiedniej, furgonami konnemi lub przez szybkich roznosicieli, którzy w przeciągu godziny doręczają pakiety w najdalszych stronach miasta. Po wydrukowaniu dziennika formy z czcionkami obmywa się z farby, suszy i rozbiera, każdą literę wrzuca się do właściwej przegrody i—czynność skończona. Odbijanie tanich dzienników popularnych wymaga 70 do 80 tysięcy liter czyli czcionek; wielkie dzienniki polityczne obejmują ich 140—160 tysięcy. Gdy weźmiemy pod uwagę całą manipulacyę wykonania numeru dziennika, począwszy od myśli autorów do chwili dojścia jego do rąk czytelników, uderzy nas podziwu godzien rezultat, mianowicie niezmierna taniość produktu; pojedyńczo bowiem wykonany egzemplarz numeru gazety kosztowałby od 100 do 300 rubli, stosownie do objętości i rodzaju druku.—Od czasu wzrostu zamiłowania w czytaniu w Europie i Ameryce i dzienniki też znacznie powiększyły swój format. Jest on zresztą zależny od wielu warunków technicznych, mianowicie od machin potrzebnych do odbijania wielkiego nakładu. Olbrzymie nakłady dzienników, mianowicie angielskich i amerykańskich, wywołały rozwój machin tak zwanych pośpiesznych. Ważną jest rzeczą dla pośpiechu w druku, aby numer dziennika, ze względu na objętość, składał się z jednego olbrzymiego arkusza, zamiast dwóch o połowę mniejszych — stąd wielkie formaty. Machiny Waltera lub Howego odbijają w jednej godzinie po 8 do 10 tysięcy egz. Od prasy drukarskiej zależy przeważnie cała techniczna strona dziennika. Machiny owe są rota-cyjnemi czyli obrotowemi, przyczem papier bez końca przechodzi między dwoma cylindrami i drukuje się z obu stron jednocześnie. Machina obrotowa wymaga papieru bez końca, t. j. nie ciętego w arkusze, lecz nawiniętego na walcu żelaznym. Papier znów bez końca potrzebuje urządzenia odpowiedniego noża w machinie, przyrządów do falcowania i t. d. Cała gospodarcza, ekonomiczna strona wydawnictwa ma głównego kierownika w osobie tak zwanego administratora. Organa wielkiego stronnictwa politycznego wymagają zupełnej swobody i nieograniczonej władzy redaktora głównego, jako przedstawiciela idei i sztandaru partyi; przeciwnie, w dziennikach czysto - spekulacyjnych administrator miewa często nawet przewagę głosu. Gdy dziennik nie ma tego charakteru wyłącznego, obie strony działalności bywają odpowiednio zrównoważone w zakresie wpływu swych kierowników. Zwykle administrator zawiaduje wszelkiemi interesami niewchodzącemi w zakres redakcyi, jak: ekspedycyą, ogłoszeniami, buch-halteryą, kasą i t. p. Każda z wymienionych czynności w większych przedsiębiorstwach może posiadać osobnego kierownika wraz z pomocnikami, a wtedy do administratora należy tylko nadzór ogólny nad biegiem czynności szczegółowych. Winien on w każdym razie porozumiewać się z re-dakcyą, aby mieć zawsze na pogotowiu cały aparat administracyjny dla czynienia zadość jej potrzebom i energicznego popierania jej usiłowań, mianowicie w okolicznościach nadzwyczajnych, podczas wyborów sejmowych, wojny i t. p. Stan dziennikarski, wogóle długo rozproszony i bezwładny, nawet co do własnych spraw, w nowszych i ostatnich czasach Bkupił się w sobie, skonsolidował, zjednoczył, choć nie wszędzie jednako. Stosunki angielskie w tej sferze są pierwowzorem, który stanowi cel dążeń dla dziennikarzy in-nyoh krajów. W Anglii oddawna istnieją stowarzyszenia wzajemnej pomocy i kasy pożyczkowe literackie, jak np., założona jeszcze w końcu wieku zeszłego, „Royal liter ary Found”, oraz tak zwane „Guild of literaturę and Art”, posiadająca własne domy mieszkalne, przytułki, udzielająca zapomóg rocznych i t. d. Prócz tego istnieje w Londynie specyalna kasa wsparcia dziennikarzy, „News paper Found“, założona z inicyatywy Karola Dickensa, która ludziom, poświęcającym się, często z zaparciem siebie, sprawom D-a, oddała nie małe usługi. We Francyi, w Niemozech, Au-stryi i wielu innych krajach istnieją równie wzorowe tego rodzaju instytucye. W Krakowie i we Lwowie dziennikarze posiadają swe kasy, kluby i stowarzyszenia, tak zwane „Koła artystyczno-literackie”. Stałe zjazdy i kongresy prasy podczas wystaw powszechnych oraz samoistne jednoczą coraz szersze koła dziennikarskie wszystkich części świata. O dziennikarzu, jako typie, można-by powiedzieć to, co Ezop mawiał o języku: „że niema na świecie nic lepszego i nic gorszego zarazem*. Jeśli ktoś wystąpi z apologią swego typu, przedstawi pożyteczność działalności dziennikarza, wyliczy prawdy przezeń głoszone i bronione, nadużycia odsłonione; jeśli wykaże, ile potrzeba rozlicznych wiadomości, jakiej bystrośoi umysłu zawsze czynnego, aby odpowiedzieć tym wszystkim zadaniom i obowiązkom, jakie pismo wkłada codzień na swych redaktorów; jeśli przypomni wszystkie męczeństwa i krzywdy doznane, niebezpieczeństwa przebyte wśród politycznych zaburzeń i przewrotów społecznych —natenczas obok wywodów optymisty owego staną przed oczyma zasłużone postaci znakomitych i dzielnych bojowników prawdy na polu D-a, jakich liczne szeregi przedstawia literatura wszystkich niemal krajów. Gdy jednak kto inny, jak np. Balzac, którego istnemi ofiarami byli dziennikarze upadli, przedstawi pewne biura redakcyjne jako nory intryg najbrudniejszych, ukuje potwory dziennikarskie, gotowe za dukata plwaó na ludzi uczciwych, odmaluje po-twarców wyzyskujących w gazetce każdy skandal, sfotografuje pismaków utrzymywanych przez hetery—natenczas oburzymy się na przesadę tych czarnych rysów, ale przypomnimy sobie pewne indywidua, a choćby typy z komedyi, i przyznamy, że w karykaturze tej mieści się dużo prawdy. Od czasu pierwszych swych pionierów, takiego Renau-dot'a, Emmla, Gorczyna i in. aż do znakomitości nowoczesnych, D. wydało tyle typów rozmaitych i najsprzeczniejszych, iż usprawiedliwiają one opinie najbardziej krańcowe. Ow Renaudot, ojciec D-a—zmarł, wedle Talemanfa * ubogi jak malarz portretów, goły jak święty turecki, wskazawszy swym następcom prawdziwą... kopalnię złota“. Właściwi dziennikarze pojawiają się dopiero pod koniec XVIII wieku, w epoce Wielkiej Rewolucyi; gdy wszystkie prądy w tym kierunku wezbrały w najwyższym stopniu. Wtedy - to każdy, co u-miał wziąć pióro do ręki, chciał być współpracę-wnikiem wielkiego dzieła Odrodzenia, nieść mu w dani swą wiedzę, dowcip lub namiętność. Wtedy to można było ujrzeć, jakie cuda spełnia wolność. Stawiano wówczas i rozstrzygano jednym zamachem całe szeregi zagadnień. Najzawilsze kwestye: odrodzenia społeczeństw, reformy rządów, finansów, obyczajów i t. p. rozbierane były przez ludzi nieznanych. Prawdziwe zadanie D-a, polegające na ośw:ecaniu opinii publicznej, obronie prawdy, ścieraniu się zdań przeciwnych, torowaniu dróg reformom—zostało naraz odsłonione. Dziennikarze niegodziwi, którzy w swobodzie widzą tylko środek skandalu, wyzysku i sprzedaży sumienia, byli zawsze i są, na szczęście, w mniejszości. Dziś bowiem każdy niemal autor stawia pierwsze kroki w swym zawodzie na polu D-a, a wielu dziennikarzy dochodzi do steru najważniejszych spraw państwa. Wprawdzie obok imion najszanowniejszych surowi sędziowie D-a mogliby wskazać nazwiska nielicznych piratów pracy, szukających rozgłosu w paszkwilu i wyzysku, to jednak pewna, iż od czasu wprowadzenia większej swobody w wyrażaniu opinii wszelkich kierunków i stronnictw atmosfera prasy oczyściła się znacznie i w szeregach dziennikarskich napotykamy mnóstwo osobistości zacnych, uczciwych, charakterów szlachetnych, piór znakomitych, które wysoko podniosły zawód przez się obrany. W ścisłym związku z rozwojem D-a pozostają ustawy o prasie i cenzurze, których bliższe objaśnienie obejmują odpowiednie artykuły.

Pierwsze, czasopisma pojawiły się w odległej starożytności w Rzymie, za Rzeczypospolitej, pod nazwą „Acta pontifioum* i Acta diurna", oraz w Chinach, gdzie pierwsza gazeta urzędowa „King PaoM (Goniec stolicy) wychodzi w Pekinie od tysięcy lat. Wszelako zawiązki owe czasopism nie wytworzyły tam jeszcze D-a w znaczeniu ściślejszem. D. jest płodem nowoczesnej cywilizacyi europejskiej i rozwinęło się dopiero w połowie XVIII-go wieku. Do dalszego rozrostu D-a i rozszerzenia jego wpływu przyczyniły się głównie: wspaniały ruch umysłowy końca zeszłego stulecia, gigantyczne boje polityczno - społeczne wielkiej rewoluoyi francuskiej, oraz późniejsze walki o rozszerzenie swobód obywatelskich, wreszcie cały szereg genialnych wynalazków i ciągłe postępy wiedzy w naszem, XIX, stuleciu. Znakomite ulepszenia w wyrobie papieru, w mechanizmie pras drukarskich, jak niemniej rozwój międzynarodowy poczt, kolei żelaznych, żeglugi parowej, telegrafów i telefonów, a nade wszystko szerokie rozpowszechnienie oświaty i kolonizacyi europejskiej—rozpostarły D. po wszystkich częściach świata i uczyniły z dziennikarzy dzielnych przodowników cywilizacyi.

0. Chińskie wyprzedziło chronologicznie D. europejskie, podobnie jak wiele innych świetnych wynalazków, jak druku, papieru itd. Wedle podań, pierwszą gazetę w Chinach założył kilka tysięcy lat temu Fu-hi, ten sam, co wynalazł alfabet chiński. Wychodzi ona dotychczas w Pekinie. Jest to obecnie główny dziennik urzędowy tameczny p. t. „King - Paott (Goniec stolicy), a zarazem też i jedyne źródło oficyalne wszystkich tamecznych dzienników prowincyonalnych. „King-Pao“, gazeta rządowa i dworska codzienna, wychodzi w formie broszury od 60 do 70 stronic druku, co w ciągu roku stanowi ogromny komplet przeszło 300 zeszytów. Co rano dziennik ten nalepiany bywa w jednym z dziedzińców pałacowych. Składają się nań przeważnie dokumenta urzędowe: dekrety cesarskie, sprawozdania rządowe, no-minacye, dymissye, rozkazy dzienne i t. p. W części politycznej, stanowiącej rodzaj artykułu wstępnego, objęte są memoryały przedstawione cesarzowi, prośby i odpowiedzi na nie. Jest tu, słowem, wszystko, co dotyczy codziennych spraw publicznych i wypadków bieżących. Ową część u-rzędową, zawierającą tylko to, co cesarz sam podał, lub co mu w tym celu zostało przedstawione, obowiązane są dzienniki prowincyonalne powtórzyć najdokładniej; urzędnicy, do których to należy, odpowiadają tu osobą i życiem. Drukarze mają obowiązek przedrukowywać owe wiadomości urzędowe i rozsyłać je abonentom, a mogą to czynić jedynie z tern wyraźnem zastrzeżeniem, by nie dodawali najmniejszego komentarza i nie wprowadzali najmniejszej zmiany. Część nieurzędowa „King - Pao“ redagowana jest na sposób dzienników europejskich, jednak przeważa w niej poezya. Jest także i fejleton, w którym w niedawnych czasach niepoślednią rolę odgrywały „zachodnie dya-bły* (Europejczyoy). Nikt prywatny nie może nic w tej gazecie umieszczać. Gońce rozwożą codziennie po wszystkich prowincyach egzemplarze „King-Pao“, ale przeznaczone Bą one tylko dla głównych naczelników miejscowej administracyi. Dzienniki prowincyonalne chińskie stanowią przeważnie przedruk dosłowny owej urzędowej gazety stołecznej, z dodaniem nowin miejscowych, i są rozsyłane osobno swym abonentom. Mimo wszystkich tych ścieśnień „King-Pao“ czytywana jest powszechnie w całem państwie, mianowicie przez klasy oś wie* cone, które z ożywieniem rozstrząsają każdy artykuł bardziej interesujący. Tysiące też osób żyje z przedruków i roznoszenia głównej gazety stołecznej. Jeden z dzienników angielskich, jakich mnóstwo w Chinach wychodzi, mianowicie „North-China - Herald", podaje od r. 1872 po angielsku najważniejsze wiadomości „King-Pao*, a nawet robi przedruk ich w formie książki do użytku czytelników europejskich. Wobec tego, rzecz pewna, że starożytni Rzymianie, nawet w czasach największej potęgi, przez swe peryodyczne „Acta diurna“ me byli tak dokładnie i regularnie powiadamiani o sprawach bieżących, jak oddawna już byli i są mieszkańcy Chin. Zwolna też obecnie Państwo Niebieskie wchodzić poczyna na drogę postępu, zmuszone do tego głównie wynikami ostatniej wojny z Japonią. Obok licznych dzienników, zakładanych przez Europejczyków w portach Chin, powstaje coraz więcej czasopism chińskich. Do znakomitszych między niemi należą: dziennik „Szen-Paou, wydawany w Szangaju, Gazeta urzędowa Państwa Korei w Seulu i w. in.

D. włoskie. Jak D. chińskie było starożytnym przodownikiem prasy Azyi i rasy fińsko-mongol-skiej, podobnie i laty ńsko-rzy mskie, a później włoskie, stało się pionierem piśmiennictwa gazetowego Europy i wszystkich narodów indo-europej-skich. Acta di u ma i t. p. kroniki dnia Rzymu starożytnego nie miały jednak owej zastojowej ciągłości tego rodzaju urzędowych publikacyj starego Pekinu. Rozpadnięcie się wielkiego Imperyum rzymskiego pod naciskiem barbarzyńców Wschodu spowodowało też zniknięcie owych pierwszych zawiązków D. europejskiego, które pojawiają się na-nowo dopiero z odrodzeniem się cywilizacyi klasycznej w XVI w., w postaci „Notizie scritte“, w Wenecyi około 1563 r. „Notizie" owe mogły być czytane w miejscach oznaczonych za opłatą drobnej monety, zwanej „gazettau, od czego poszła nazwa tego rodzaju pism naprzód we Włoszech, a potem w innych krajach. Rząd wenecki jednak, niechętny upowszechnianiu wiadomości politycznych, długo jeBzcze po wprowadzeniu sztuki drukarskiej w ogólne użycie pozwalał wydawać tylko gazety pisane. Dopiero, gdy je dozwolono drukować, rozpowszechniły się wkrótce po większych miastach Włoch i całej Europy. Szybkość jednak, z jaką wiele miast włoskich przyszło do posiadania własnych organów prasowych, zatrwożyła wielce papieża Grzegorza XIII, tak, iż wydał bullę, rzucającą klątwę na dziennikarzy i dał pierwszy początek systemowi cenzury prasy... Przez długie wieki absolutyzmu państwowego i cenzury religijnej nie mogła się rozwinąć bujniej praBa polityczna we Włoszech. Dzienniki najbardziej rozpowszechnione pierwotnie były to tak zwane „gazety uprzywilejowane* Wenecyi, Medyolanu, Turynu, Genui, Bolonii, Florencyi, Rzymu, Neapolu, Palerma i in.: nie otwierały one przeoież swych szpalt na szerszą dyskussyę społeczno - polityczną. Pomimo owego uciemiężania prasy i sprowadzenia jej do organów rządowych, wydawanych w głównych miastach włoskich, zwolna tu i owdzie zaczęły powstawać dzienniki bardziej niezależne. Ale dopiero olbrzymi podmuch wolnośoi w końcu XVIII wieku, wiejący z Francyi, obudził życie istotne w D-ie wło-Bkiem. W Neapolu, zajętym przez Francuzów, „Monitor*, wydawany przez Eleonorę Pimentel w r. 1799, należał do liczby organów najbardziej wpływowych i rozpowszechnionych. W Medyola-nie, prócz Dziennika urzędowego, będącego organem wicekróla, wychodził Dziennik prawodawstwa, wydawany przez- znakomitego publicystę Romagnosego. Zapowiadający się tak świetnie rozwój nowoczesnej prasy włoskiej zmrożony został nagle po r. 1814 prądem grożącej się reakcyi, wskutek której mnóstwo organów wolnomyślnych i narodowych upadło na zawsze. Gazety uprzywilejowane Medyolanu i Wenecyi długo musiały wystarczać skrępowanej przez obce rządy Italii. Obok tego pozwolono zaledwie na parę czasopism naukowo-literaokich. I w innych też miastach włoskich dzienniki oficyalne książąt i książątek głosiły bezczelnie zasady absolutyzmu najprzewro-tniejszego. Między innemi artykuły i poglądy wygłaszane w „Voce della veritń“ Modeny, po stłumieniu tamże ruchu rewolucyjnego w roku 1831, wywoływały powszechne oburzenie. Wiele pism wówczas zwinięto. W takim stanie rzeczy usiłowania patryotów włoskich, zmierzające do wytworzenia narodowej prasy politycznej, nie powiodły się. „Indicatore livornese“, w którym po raz pierwszy wystąpił w r. 1828 Mazzini, oraz „Indicatore ge-noyese", założony w r. 1829 przez Guerazzego, upadły wkrótce po swem założeniu. Niemożność rozbierania w organach publioznyeh spraw narodu wywołała wytworzenie się prasy tajnej. Większość tych dzienników rewolucyjnych redagowana była i drukowana za granicą, a następnie sprowadzana kontrabandą do krajów włoskich. Z wydawnictw tego rodzaju najważniejsze były „Giovine Italia*, założona w r. 1832 przez Mazziniego w Marsylii, „Italiano” (Paryż 1836), „Apostolato popolare“ (Londyn 1840) i t. d. Prasa tajna przestała istnieć w r. 1848, gdy usiłowania patryotyczne znalazły możność wynurzenia się na jaw w kraju. Ruch rewolucyjny 1848 wpłynął w całych Włoszech na złagodzenie surowych ustaw prasowych, a ostateczne zwyoięstwo rewolucyi zwaliło wszelkie przeszkody, jakie tamowały tam rozwój D-a. W epoce tej powstała ogromna liczba nowych pism politycznych na całym półwyspie. Nawet w Rzymie, zjawiło się mnóstwo dzienników narodowych i postępowych, jak: „Diario di Roma*, „La Balancia“, „II Contemporaneo*, „Epoca“; po ogłoszeniu rzeczy pospolitej Rzymskiej „Speranza dell Epoca", „Italia del popolo*,—a także w głównych miastach włoskich. W epoce między r. 1849 a 1859 przodowała w D-ie włoskiem prasa piemoncka, mianowicie Turynu: „Risorgimento“ Cavoura, „II Parła-mento“ Boggia, „L’ Opinione* Biauchi-Giovinnie-go—stały tu na czele. Po za granicami Piemontu podówczas istniała tylko nędzna prasa urzędowa klerykalno- wsteczna. Dopiero wielkie przewroty polityczne pamiętnych lat 1859—60 rozciągnęły wolność prasy Piemontu na cały półwysep włoski i wywołały powstanie mnóstwa nowych dzienników, nader ożywionych. Po przeniesieniu stolicy Włoch zjednoczonych do Rzymu tam też zogniskowały się główne siły umysłowe, polityczne i dziennikarskie, oraz wielkie organa prasy codziennej. Na czele ich stanęły między inncmi: .Diritto*, .Riforma", „Opinione", „Liberty*, „La Capitale“, oraz papieskie „Osservatore romano", .Voce della veritńu i w in. Jak potężnym był rozwój prasy włoskiej po zjednoczeniu Italii, wskazują najwymowniej liczby, wyrażające ogólną ilość wszelkich ozasopism włoskich w latach następujących:

W roku: 1860 1873 1874 1876 1880 Pism:    300    805    906 1 126 1 174

Według najświeższego sprawozdania, ogłoszonego przez urząd statystyczny rzymski, w dniu 31 grudnia 1895 r. wychodziło we Włoszech 1 901 czasopism wszelkiego rodzaju, między któremi było 166 gazet, a z tych 128 codziennych. Ponieważ Włochy mają 31 milionów ludności, przeto 1 gazeta codzienna przypada tam na 240 000 mieszkańców. Nakład niektórych dzienników włoskich jeBt bardzo znaczny. Rzymskiej „Tribuny“ np. sprzedaje się codzień przeszło 100 000 egzemplarzy, medyolańskiego .Secolo" 60 000. Wiele jednak dzienników stoi tam bardzo licho. Organów prawdziwie niezależnych, utrzymujących się ze sprzedaży cząstkowej numerów na ulicy i z ogłoszeń, jest we Włoszech ledwie kilkanaście. Byt pism nea-politańskicb i innych miast prowincyonalnych jest bardzo utrudniony przez to, że mało tam dają ogłoszeń, gdy w Rzymie kupcy więcej korzystają z tego rodzaju reklamy. Stosunkowo lepsze jest położenie D-a we Włoszech północnych, mianowicie w Piemoncie i Lombardyi. W Medyolanie samym wychodzi 9 gazet codziennych. Wogólności we Włoszech, podobnie jak w innych krajach południowych, ciepłych, stosunek pism codziennych do ogółu prasy jest większy, niż w krajach chłodnych, północnych, gdzie ludność, pracowitsza, czyta przeważnie w niedzielę tygodniki, gdy przeciwnie południowcy przepędzają codzień pewną część czasu na czytaniu gazet w kawiarniach i innych miejscach publicznych.

D niemieckie. W Niemczech, podobnie jak we Włoszech, już w końcu XV-go i w ciągu XVI-go wieku pojawiały się od czasu do czasu luźne u-lotne, a potem stałe peryodyczne, pisma polityczne i t. p. Właściwie jednak pierwszym dziennikiem w ściślejszem znaczeniu była tam gazeta polityczna, wydawana przez księgarza Emmela we Frankfurcie n. M., najprzód w r. 1615 tygodniowo, potem codziennie, p. t. „Frankfurter Journal, który przetrwał aż do naszych czasów. W r. 1616 administrator poczt cesarskich, Birgh-den, założył tamże podobne pismo, pod nazwą *Frankfurter Oberpostamtszeitung", które wychodziło również b. długo, bo aż do 1866 roku. Po Frankfuroie Fulda zdaje się być pierwszem miastem, które w r. 1618 zdobyło się na własny dziennik .Postreiter zu Fulda*; Hildesheim miał swój dziennik w r. 1619, a Herford w 1630. Odtąd, w miarę udoskonalania Bię sztuki drukarskiej, w Niemczech mnożą się coraz bardziej gazety, wydawane pod różnemi nazwami, jak: .Chro-nika, „Correspondent", „Courrier" i t. p., zaopatrzone zwykle w przywilej rządowy i poddane ścisłej cenzurze. W ten sposób od połowy XVII w. przyszły kolejno do własnych gazet miasta: Norymberga, Kolonia, Augsburg, Ratysbona, Hamburg, Brema, Gotha, Coburg, Erfurt, Lipsk (od r. 1660), Berlin, Magdeburg i w. in. Do rzędu znakomitszych i bardziej rozpowszechnionych z czasem należały dzienniki „Hamburgischer Corresp.*, .Vos-sische Ztng“ berlińska, „Allgemeine Ztng“ tubingeń-ska i in. W końcu XVIII w. najście i panowanie francuskie osłabiło wielce rozwój prasy niemieckiej, która też dopiero po zrzuceniu obcego jarzma w r. 1813 zaczęła się rozrastać na nowo. W Berlinie i innych wielkich miastach powstają wówczas liczne gazety polityczne, redagowane na sposób bardziej nowoczesny, jak założony prze* Niebuhra „Preussiscber Correspondent” berliński, .Deutsche Blaetter“ Brockhausa w Altenburgu (1814 — 1816), „Rheinisoher Mercur* Goerresa (1814), .Deutscher Beobachter" Cotty w Hamburgu, .Weimarisches Oppositionsblattu Bertucha i t. d. Wzrastający coraz bardziej na początku XIX wieku, mianowicie po r. 1815, ruch dziennikarski i jego wpływ ogromny skłoniły rząd pruski', do założenia w Berlinie gazety urzędowej, „Preussi-scbe Staatszeitung‘⁽, pod redakcyą radzcy stanu Staegemanna. Podobne organa urzędowe powstały z czasem i w innych stolicach niemieckich. Znane wypadki rewolucyjne 1830 r. rozruszały jeszcze bardziej D. tameczne. W gazetach, rozchwytywanych, w broszurach politycznych, w mowach, na zgromadzeniach, domagano się gorąco rozszerzenia swobody prasy, ograniczenia tyranii książątek, samowoli urzędników i brutalności żołdac-twa. W ruchu tym przodowały: .Deutsche Tri-bune" Wirtha, .Bairisches VolkBblatt* Eisenman-na, .Der Freisinnigeu Welckera, „Deutsche Natio-nalzeitung" Hermesa i w in. Już jednak w listopadzie 1831 r. uchwała sejmu niemieckiego poleciła rządom liczne ścieśnienia D-a. Dopiero nowy ruch rewolucyjny 1848 wywalczył prasie niemieckiej szersze i stałe swobody. Liczba dzienników zaczęła odtąd wzrastać tam coraz bujniej. W Berlinie przed r. 1848 wychodziły tylko trzy wielkie dzienniki polityczne: .Preussische Staatszeitung“, gazeta urzędowa (od r. 1819), .Beri. privilegirte Ztng", znana pod nazwą .Vossische Ztng*, o przeszło 13 000 abonentów, wreszcie „Berlinische Nachrichten“, czyli tak zwana „Spe-ner’sche Ztung". W r. 1848 i 1849 biorą tam początek: .Nationalzeitung*, organ mieszczaństwa liberalnego, „Neue preussische Ztng“, zwana zwykle „Kreuzzeitung", organ stronnictwa feodalno-

nachium i w in.

wstecznego i ministeryalny zarazem, wreszcie „Volks-zeitung", dziennik demokratyczny, niezmiernie rozpowszechniony w całych Niemczech, a nawet za granicą. W latach rewolucyjnych pojawiły się dalej „Boersenzeitung”, która, broniąc interesów handlu, uchodziła zarazem za organ postępowców; „Berliner Reform”, później „Norddeut-sohe allgemeine Ztng* (od r. 1862), główny organ polityki Bismarcka; „Post*, „Zukunft*, „Tri-biine* i mnóstwo innych, więcej lub mniej ważnych organów. W r. 1880 w Berlinie samym, z ludnością 1 126 885 mieszkańców, wychodziło gazet codziennych 47, bijących egzemplarzy 507 650 w 158 894 450 numerach; prócz tego było 49 gazet wydawanych więcej, niż raz, w tygodniu, drukujących 119 665 egz. w 14 851 200 numerach. D. innych wielkich miast Niemiec równie szybko wzrastało, w ostatnich mianowicie czasach po wojnie z Prancyą i utworzeniu Cesarstwa Niemieckiego. Waźniejszemi organami prowincyonal-nemi są: „Koelnische Ztng* w Kolonii, „Schlesi-sehe Ztng* we Wrocławiu, „Allgemeine Ztng” w Mo-W r. 1880 w całem cesarstwie' Niemieckiem, z ludnością 45 194 172 mieszkańców, wychodziło gazet codziennych 863, bijących egzemplarzy 3 577 799 w 1 119 851 087 numerach; prócz tego 1848 gazet pomniejszych, wydawanych więcej niż raz w tygodniu, drukujących 2 595 531 egz. w 341 721 224 numerach. Po za granicami Cesarstwa D. niemieckie rozrosło się najbardziej w Austryi, Szwajcaryi, Czechach, Guberniach nadbałtyckich Rossyi iw Stanach Zjednoczonych Ameryki półn. Do rzędu najznakomitszych i najbardziej lozpowszeohnionych organów należą w Wiedniu: „Neue freie Presse", organ liberałów, „Presse“ i „Fremdenblatt*, organa ministeryalne, w Peszcie „Pesther Lloyd*, w Pradze „Bohemia", w Zuriehu „Ziiricher Ztng" i „Social-Demokrat*, w Nowym Yorku „New - Yorker Staatszeitung* i mnóstwo innych. W ostatnich czasach rozwijać się zaczyna również znacznie zamorska prasa kolonialna niemiecka.

Angielskie D. w kraju macierzystym W. Brytanii oraz jej koloniach dzisiejszych i dawniejszych, jak Stany Zjednoczone północno - amerykańskie i t. d., stanowi najliczniejszą i najpotężniejszą grupę prasy globu naszego. Rozrosło się ono bujnie we wszystkich częśoiaoh świata. Gdzie tylko powiewa flaga brytańska, wszędzie pojawiają się miejscowe Times’y, Herold’y, Advertiser’y i t. p. New-papers. Pierwsze stałe czasopismo w Anglii ukazało się w r. 1622, wydawane tygodniowo; wkrótce potem zaczęto drukować w Londynie dzienniki] Diurnal, Gazette, a podczas rewolucyi 1642 — 49 r. mnogość nowopowstających pism politycznych angielskich dawała już przedsmak tego, czem stać się miało D. europejskie, zwłaszcza paryskie, w burzliwej epoce rewolucyi francuskiej. Londyn widział powstające dalej między innemi dzienniki: „Diurnal pa-per“, „Diurnal occurences“, „Parliaments kite“, „London intelligencer" i w. in., które były organami stronnictw dotąd istniejących w Anglii. Cromwell, nie mogąc przeszkodzić wpływowi, jaki wywierała prasa sprzyjająca sprawie królewskiej, sam używać począł tej broni, a redakcyę swego organu powierzył obrotnemu M. Needhamowi, jednemu z przywódzców prasy ówczesnej. Need-ham, zwany „patryarchą prasy", założył dzienniki: „Mercurius politicus” i „Mercurius britannicus”. Heylin i Birkenhead przodowali prasie rojalistycz-nej. Jakkolwiek stronnictwa były tam wyraźnie wyodrębnione, zdarzało się już wówczas przechodzenie z obozu do obozu. Stronnictwa też przeciwne oskarżały się często wzajemnie o fałszowanie nowin w gazetach, a naiwność ogółu czytelników była wówczas tak wielka,, że, drukując rzeczy niebywałe, znajdowano wiarę zupełną. Już wówczas parlament, w poczuciu głębokiem swobody politycznej, na czele zarzutów przeciw królowi Karolowi 1 postawił zamachy wymierzone przeciw wolności prasy. Nie osiągnął jednak celu: z powodu ciągłych swarów stronnictw i fanatycznej nietolerancyi religijnej — zasada „imprimatur* została utrzymana." Wielki głos Miltona, wołający o wolność zupełną, rozlegał się napróżno. Po u-spokojeniu kraju i tak zwanej restauracyi powstały w Anglii dwie gazety rządowe: „The publio intelligencer“ i „Mercurius publicus*, od roku 1663 dalej pod tyt. „Intelligencer* i „News* wydawane, które następnie r. 1665 zamieniły się na gazetę dworską, naprzód w Oksfordzie, następnie w Londynie, pod nazwą „The London Gazette“, wychodzącą. Właściwie jest ona dziennikiem u-rzędowym, ogłaszającym rozporządzenia, nomina-cye, awanse i t. p. Organa oppozycyi pierwotnie były bardzo nieliczne. Wogóle rządy Karola II i Jakóba II (i660 — 1688) nie były przyjazne dla dziennikarstwa. Po edykcie o cenzurze z r. 1676 możność drukowania uważano za przywilej, nadawany przez panującego korporacyi drukarzy, którym wolno było prowadzić swój proceder tylko w miastach ściśle oznaczonych. D. spotkał też cios smutny. Needham, pierwszy z redaktorów ówczesnych, złamał pióro, poświęcone idei republi-blikańskiej i samemu Cromwellowi. Trzeba było nowej rewolucyi w r. 1688, aby prasa odżyła na nowo. Edykt z r. 1676 zniesiono w roku 1694. Wolność druku utwierdziła się, dzienniki mnożyć się zaczęły. Złoty wiek prasy angielskiej stanowi epoka królowej Anny (1701 —1714). W okresie tym występują świetne talenta, przedewszyst-kiem dzielny Daniel DefoS (1661 — 1731), autor „Robinsona Cruso6“, który naprzód pomieszczony był w dzienniku „London Post*. Defoe, polityk gorący i śmiały, będąc niekonformistą i popierając w swych pismach współwyznawców, został skazany na pręgierz i więzienie. Potem występują: Addison, dla którego dzienniki „Whig Exami-nera i „Freeholder* były stopniami, po których wstąpił do ministeryum; Ryszard Steele, który w pismach p, t. „Mentor*, „Plebeian Englishman*, „Spectator", „Guardian* i t. d. zostawił znakomite próby swego talentu; wreszcie Congróve, umysł subtelny i rozległy zarazem, poeta Prio.r, biskup

Atterbury; Saint-John, dziennikarz torysowski, i wielu innych. Objęcie rządów przez dom Han-nowerski w r. 1714 było nową erą dla dziennikarstwa w Anglii. Z każdym niemal dniem zwiększała się liczba jej czasopism. Wigowie czytali z zapałem Wolnomyśliciela (Philippsa), Prawdziwego Patryotę i Obrońcę (Fieldinga); torysi natomiast lubowali się w organach swych: Zdrowy rozsądek Lyttletona i Chesterfielda, oraz Rękodzielnik Bolingbroke’a, Abhersta i Pulseneya. To ostatnie pismo miało wziętość wówczas niezwykłą, biło bowiem do 12 000 egz. W owej też epoce cięta satyra, wprowadzona do gazet przez Reada (1718 r.), zrosła się z życiem prasy angielskiej. Mimo to wszystko, wolność, ów żywioł niezbędny do rozkwitu D-a, nie była tam jeszcze wówczas zupełną. Istniała wprawdzie prawnie, formalnie; faktycznie jednak podlegała wielu ściśnieniom, jakie podobało się parlamentowi lub rządowi jej narzucać. Po zniesieniu nadzoru rządowego nad prasą roztrząsanie spraw politycznych mogło wprawdzie być dokonywane swobodnie; ale rozrost prasy krępowany był silnie uciążliwą i wygórowaną opłatą stemplową, zaprowadzoną dekretem królewskim w r. 1712. Podatek ten, który spowodował upadek wielu dzienników, został wprawdzie na początku rządów Jerzego I zniesiony; w roku 1725 jednak przywrócony, przetrwał długie czasy. Dopiero w r. 1836 rząd, widząc mnożenie się dzienników nie stemplowanych, zdecydował się zniżyć opłatę z 4 na 1 penny, która dotrwała do r. 1854, przynosząc do 400 000 f. st. rocznie, poczem całkiem została zniesiona. Inną wielką tamą dla rozwoju D-a angielskiego był niczem nieuzasadniony zakaz, pod najsurowszemi karami, ogłaszania rozpraw parlamentu. Rozprawy te, budzące najżywszy interes, nie były też dawniej wcale w gazetach pomieszczane; dopiero w połowie XVIII w. weszło to w powszechne użycie, jakkolwiek prawo wzbraniające nie zostało jeszcze wówczas cofnięte. Od r. 1715 dziennik „Boyer’s Register* zaczął podawać, ale tylko krótką, treść najważniejszych rozpraw parlamentarnych. Sprawozdania obszerniejsze, choć jeszcze bardzo niedostateczne, pojawiły się znacznie później w „London Magazineu i „Gentlemani Mag.“. Dopiero za rządów Jerzego III jeden z wydawców, Jan Almon (1738—1805), o-śmielił się pierwszy podawać w dzienniku swym „London Evening Post* zupełne sprawozdania z rozpraw parlamentu. Powodzenie tej pierwszej próby skłoniło do jej naśladowania inne gazety, a gdy wydawcy ich, więzieni z rozkazu parlamentu, zostali przez sądy uwolnieni, dzienniki zdobyły na-koniec faktycznie prawo drukowania rozpraw parlamentu, jakkolwiek bez sankcyi w drodze prawodawczej. Nowy żywioł parlamentarny, przelewany szeroko przez prasę w życie polityczno-społeczne narodu, miał tak potężny wpływ na rozrost D-a, że obieg roczny gazet w ciąga lat 40, od r. 1753 —1792, prawie się podwoił. W końcu w. XVIII, w epoce wielkiej rewolucyi francuskiej, oddziaływającej potężnie na D. całej Europy, liczba dzienników W. Brytanii wzrosła jeszcze bardziej. I tak,

ScuykU Powsz IUu»tr, Zeiz 138 T. 18-ty, gdy w Londynie w r. 1696 wychodziło 9 tygodników, a gazety codziennej wcale nie było, w roku 1709 między 18 czasopismami tamecznemi było tylko 1 codzienne, w r. 1724 — 20, z których 3 codzienne a 7 co drugi dzień wychodzących, to w r. 1792 były już 33 czasopisma, a z tych aż 13 codziennych. W całej Anglii w 1782 wychodziło 38 czasopism, między któremi 13 codziennych, przeważnie dość lichych. W r. 1850 w samym Londynie wydawano 23 dzienniki poranne i wieczorne. Wogóle w owych czasach przeszło ¹/i część wszelkich czasopism wychodzi w stolicy, a ³/i na prowincyi. —Gazety polityczne angielskie są dwojakie: codzienne i tygodniowe, te ostatnie zwą się niedzielnemi, bo choć się drukują w sobotę, lecz wydawane są zwykle nazajutrz. Wielkie gazety codzienne nie wychodzą w niedzielę; jedne ukazują się z rana, inne wieczorem, zwykle między 3 a 4 po południu. W razie bardzo ważnych wiadomości odbija się nieco później drugie i trzecie wydanie, byle egz. mogły być wysłane przed godz. 8 wieczorem. Najznakomitsze dzienniki londyńskie wychodzą w formacie olbrzymim, drukiem drobnym, do 7-u szpalt na 1 stronicy. Cena ich, wogóle wysoka, z powodu znacznych kosztów wydawnictwa i redakoyi, dochodzi do 5 funtów st. rocznie. Zniesienie wysokiej opłaty stemplowej wpłynęło nieco na zniżenie ceny dzienników angielskich i zakładanie tanich pisemek ludowych tego rodzaju. Charakterystyczną ceohą gazet angielskich jest to, że podają one przeważnie wiadomości, interesujące bezpośrednio tylko Anglię. Przedewszystkiem każdy wielki dziennik daje rozprawy parlamentu; zresztą pisma zajmują artykuły, sprawozdania i korespondencye polityczne, oryginalne, nie podrabiane w redakcyi, wiadomości bieżące, depesze telegraficzne, kronikę miejscową, wypadki, bójki, morderstwa, przestępstwa, procesy, skargi i obrony, pożary, nowiny księgarskie, literackie, doniesienia o ślubach, narodzinach, rozwodach, zgonach, rautach, koncertach, teatrach, wyścigach, wystawach, modach, przyjęciach dworskich, balach, bankietach, uroczystościach i t. d., a wszystko to przeplatają niezliczone szpalty ogłoszeń, grubo płatnych, kursa giełd, cenniki zboża i wszelkich towarów, rozkłady dróg żelaznyoh, żeglugi parowej i mnóstwo innych drobiazgów. Każdy wiełki dziennik w Londynie ma przedewszystkiem dzielnego redaktora głównego, pobierającego płacę książęcą; jest on przedstawicielem właśoi-cieli dziennika, ma głos stanowczy we wszystkich kwestyach wątpliwych i pisuje artykuły wstępne, a gdy jest zbyt zajęty, wskazuje redaktorom działów przedmioty do obrobienia i zaprowadza między niemi harmonię, stosownie do barwy pisma, jeśli to ją posiada. Pomaga mu w tych czynnościach sekretarz redakoyi. Dalej idą redaktoro-wie działów specyalnyeh: politycznego, literackiego, finansowego i t. d.; ten oBtatni ma swą pracownię na giełdzie głównej w City, stamtąd nadsyła sprawozdania i noty do biura redakcyi. Prócz współpracowników stałych, biurowych, różnych działów dziennika, jest tam mnóstwo sprawozdawców spe-

77

a 1825, pomimo, źe dzienniki najbardziej czytane nie sprzedawały wówczas więcej nad 8 OOO egz.j Times dawał wtedy 112 000 franków zysku rocznie, Herald 120 000, a Chronicie do 300 000 fr. Najobfitsze wszelako źródło zysków dają w Anglii ogłoszenia, zajmujące znaczną część dzienników, i z tego względu są głównym celem zabiegów wydawców gazet angielskich. Kiedy na stałym lądzie Europy głównem zadaniem gazet jest rozbiór spraw politycznych, rozpatrywanych przeważnie przez klasy oświeceńsze — w praktycznej Anglii natomiast dzienniki kupowane są przez najdrobniejszych nawet kramarzy i wyrobników i czytane głównie dla ogłoszeń, które też pokrywają koszta redakeyi i korespondentów, a sprzedaż numerów i przedpłata dziennika stanowią zysk czysty. Dochody zaś roczne wielkich dzienników z opłat za ogłoszenia wynoszą krocie tysięcy f. st. Właściciele też czyli akcyonaryusze nie wchodzą w to bynajmniej, jaką dążność polityczną ma'mieć ich organ: dbają tylko o grube dywidendy. To też, jakkolwiek dzienniki angielskie zwykle bronią interesów jakiegoś stronnictwa, niekiedy jednak zmieniają swą barwę, jak to nieraz nawet Times i Morning Chronicie czyniły. Dla tego w Anglii nie wiele się zajmują tern, kto jest redaktorem głównym tego lub owego organu. Najważniejszy i najbardziej wpływowy dziennik angielski, Times, zaczął wychodzić jako dalszy ciąg „ Daily universal Register“ w styczniu 1788 r. Założycielem i pierwszym wydawcą był Jan Walter (1739 — 1812), który w r. 1803 zdał wydawnictwo to na syna swego, Jana; następnie objął je wnuk, również imieniem Jań, Walter ^ur. 1818 roku). Energiczni ci ludzie uczynili z organu swego najpotężniejszy dziennik angielski. W r. 1814 tłoczma Times’a pierwsza zaprowadziła machinę parową jako motor pras drukarskich. Kul- • minacyjnym punktem powodzenia tego dziennika był r. 1855, w którym bił on 52 do 53 tysięcy egzemplarzy, podczas gdy pięć innych współczesnych dzienników londyńskich razem wziętych biło tylko 21 tysięcy. Sto - funtowe akcye założycielskie Ti-mesa doszły podówczas do 12 000 funtów ster-lingów każda. Redaktorami owego organu City byli między innymi: Stoddart (1773 — 1856) nienawidzący szczególniej Napoleona !, Tomasz Barnes (1786 —1841) i t. d. Artykuły wstępne pisywali Benjamin Disraeli, poeta Jan Ster-ling (1806—1844), zwany piorunowładzcą Ti mesa, i wielu innych, najznakomitszych mężów. Zwolna dopiero wzrost i przewaga T i m e s a zaczęły słabnąć; a jakkolwiek dziennik ten ma, za granicą wogóle, a zwłaszcza na lądzie stałym Europy, więcej abonentów, niż inne gazety polityczne angielskie, wszelako dawny wpływ jego w Anglii zmniejszył się bardzo znacznie. Jednym z najdawniejszych i długo się utrzymujących dzienników londyńskich był Morning Chronicie, założony przez znakomitego drukarza Woodfalla w r. 1769; do grona współpracowników tego pisma należał Karol Dickens i wielu innych pierwszorzędnych pisarzy. Gdy jednak z powodu stopniowego upa-

eyaloych, tak zwanych reporterów, ludzi wogóle wykształconych, biegłych w specyalności danej, przeważnie młodych adwokatów (dających kroniki sądowe), lekarzy, stenografów i t. d. Liczba tych ostatnich wynosi 12 do 16, a głównem ich zadaniem są sprawozdania z rozpraw parlamentu; czynią oni tak, źe jeden pracuje przez godzinę i to, co napisał, odsyła zaraz do drukarni, a inny jego miejsce zajmuje; tym sposobem w godzinę lub półtory po skończeniu posiedzenia rozprawy są już wydrukowane. Reporterzy biorą tam po 200 do 300 rubli miesięcznie. Prócz tego każdy wielki dziennik londyński posiada całe tłumy luźnych kronikarzy, nie pobierających stałej płacy, lecz płatnych od wiersza, zwykle po 1—2 penny, stąd też zwanych penny a liners. Ci dostarozają sprawozdań i wiadomości o wypadkach miejscowych, o rozmaitych drobnych zdarzeniach, o posiedzeniach sądów policyjnych, pożarach i t. d. Jedną z rubryk najważniejszych D-a angielskiego sąkorespondencye zagraniczne. W dziale tym w czasach najnowszych wprowadzono reformy radykalne. Przed rewclucyą 1848 r. dzienniki angielskie miały korespondentów zaledwie w Paryżu, Madrycie i Lizbonie; w tych dwóch stolicach nie tyle dla potrzeby rzeczywistej, ile raczej dla zachowania posad zaprowadzonych podczas wojen na Półwyspie PirenejBkim, jeszcze za Napoleona I. Dziś każdy wielki dziennik londyński musi utrzymywać we wszystkich stolicach Europy, w wielkich miastach Ameryki północnej, Indyj wschodnich, a nawet Australii i Afryki, stałych korespondentów, którzy, prócz sprawozdań regularnych, obowiązani są nadsyłać depesze telegraficzne o wszelkich wypadkach ważnych i nadzwyczajnych. Korespondenci wojskowi Btaaowią specyal-ną klasę, która, ze wzrostem militaryzmu, w ostatnich czasach nabrała szczególniejszego znaczenia. Sprawozdawcy tacy, wysyłani na plac boju, jako narażający się na liczne niebezpieczeństwa, są zwykle wysoko płatni. Wskutek tak olbrzymiego rozwinięcia treści i materyału sprawozdawczego ze wszystkich stron globu niezbędnem było, naturalnie, owo olbrzymie rozwinięcie formatu, jakim się odznaczają dzienniki angielskie. Obok kores-pcndencyj stałych nie małą rubrykę wydatków redakcyjnych stanowią tam telegramy, telefony i t p. środki najprędszego otrzymywania ważnych wiadomości. W tym celu wielkie dzienniki lon dyńskie i nowo-yorckie posiadają własne druty telegraficzne. Doliczywszy do tego drobny druk i dobry papier, łatwo pojąć, z jak olbrzymim kosztem połączone jest wydawnictwo dzienników angielskich. Za to odbyt ich jest też bajeczny, zwłaszcza od czasu zniesienia opłaty stemplowej. Już w r. 1837 Times sprzedawał 3 355 000 numerów, a w r. 1842 6 305 000, co przeciętnie przedstawia około 20 000 egzemplarzy kompletów rocznie. Wartość wydawnictwa Times*a oceniano w połowie naszego stulecia na 150 000 funt. sterl., a Morning Chronicie na 100000. Epoką najkorzystniejszą dla wydawców wielkich dzienników angielskich były czasy między roku 1815

dania Morning Chronicie stał się organem płatnym przez rząd francuski, po wyjściu na jaw tego stosunku upadł zupełnie w 1859. Do rzędu starych dzienników augielskich należy także .Morning Post “/założony w r. 1772, organ ultrakon-serwatystów, ulubiony w kołach arystokratycznych. Współzawodniczył z nim .Morning Herald* założony w r. 1789, popierający wszelkie przesądy i przywileje średniowieczne. W starej falandze zeszłowiecznych dzienników londyńskich występuje także „Morning Advertiser“, załóż, w r. 1793 przez spółkę właścicieli hoteli; zdobył on sobie świetne powodzenie od chwili, gdy w r. 1850 stał się organem stronnictwa liberalnego krańcowego. Daily News, założony w r. 1845, pod sztandarem głośnej „Anti - Cornlaw league*, przez słynnego Dickensa i Dilke’a, potrafił utrwalić się korzystnie. Założyciele zrobili dobry interes na znacznem zniżeniu ceny numerów pojedyńczych, na 3 penny z 5. Dzięki tej taniości i świetnej redakcyi nowy dziennik zyskał powodzenie przedtem niesłychane. Prócz gazet wymienionych, do r. 1855 wychodziły w Londynie jeszcze dwa dzienniki poranne mniejszej wagi, oraz cztery wieczorne, przeznaczone specyalnie dla świata handlowego. Wybitniejsze stanowisko zajęły i byt swój utrwaliły wśród nich gazety wieczorne: Globe i Sun, oraz arystokra-tyczno - zachowawczy Standard. Globe, założony w r. 1803, był w swoim czaBie organem lorda Palmerstona; Sun bronił reform radykalnych; Standard, założony w r. 1827, jest dziś (1896) organem prezesa ministrów, lorda Salisbury. Dziennik urzędowy angielski, „London Gazette", był pismem półtygodniowem. Dziennik klerykalny „The Recordr, wychodził co drugi dzień. Rok 1855 stanowi w D-ie angielskiem ważną epokę zniesienia podatku czyli stempla od gazet, które przyczyniło się do ogromnego rozpowszechnienia i spopularyzowania dzienników wśród szerokich mas ludu. Bezpośrednim skutkiem reformy tej było przede-wszystkiem znaczne zniżenie ceny wielkich gazet politycznych z 5 na 4 penny, następstwem zaś—powstanie mnóstwa dzienników 1 - pennowych, występujących do współzawodnictwa ze Btarymi towarzyszami. „Daily Telegraph**, który zaczął wychodzić w roku 1855, w dwanaście lat doszedł do 220 009 egz. nakładu. Za jego przykładem poszły inne dzienniki: „Morning Star", „Evening Star⁴* i w. in. i pozniźały cenę pojedyńczego numeru. Z pośród tanich organów „Pall Mail Gazette*, założona w r. 1856, osiągnęła powodzenie największe i dziś jeszcze, z powodu sensacyjnych artykułów, bywa rozchwytywaną na ulicach Londynu. Z nowszych dzienników pół-pennowych naj-popularniejszemi są obecnie „Evening News" wieczorny, „Daily Mail* poranny, wydawane przez firmę braci Harmswolth, którzy jednocześnie są wydawcami siedmnastu innych pism peryodycz-nych i dzienników w Londynie i na prowiucyi. Piętnaście pras drukujących „Evening NewB* i .Daily Mail¹* biją w ciągu godziny 350 000 egz. i zatrudniają 430 pracowników. W r. 1895 oba te dzienniczki sprzedały 24 miliony numerów po-jedyńczycb. D. angielskie, prowincyonaln& i kolonialne, rozrosło się również olbrzymio, mianowicie w Australii, Indyaeh wschodnich, Afryce południowej i Kanadzie. Dawna kolonia Ameryki północnej, dzisiejsze Stany Zjednoczone, prześcignęły nawet o wiele kraj macierzysty w dziedzinie D-a. Gdy w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej wychodzi do 20 000 czasopism wszelkiego rodzaju (z czego mała cząstka nie w angielskim języku), to W. Brytania i jej kolonie obecne nie mają nawet połowy tej liczby wydawnictw. Wśród tej ogólnej masy około 30 000 czasopism angielskich, wydawanych w Stanach Zjednoczonych i W. Brytanii wraz z jej koloniami, ilość dzienników (wychodzących co dzień, co drugi lub co trzeci dzień) wynosi około 10%- Stany Zjednoczone, nie tylko co do ilości dzienników prześcignęły kraj macierzysty, lecz bardziej jeszcze co do niezmiernej ruchliwości i bajecznie szybkich informacyj ze wszystkich stron świata. D. wielkiej rzeczy pospolitej jest najwspanialszą odroślą pnia olbrzymiego prasy angielskiej. Gorące zamiłowanie swobody i szerokie rozpowszechnienie oświaty wśród mas ludu pozwoliły tam rozrość się prasie tak bujnie, jak nigdzie. D. angielskie W. Brytanii i Stanów Zjednoczonych, co do jakości, zarówno jak ilości, zajmuje pierwsze miejsce w świecie i przewyższa o wiele prasę wszystkich innych narodów razem wziętą. Pierwszy dziennik angielski w Stanach Zjednoczonych, pojawił się w r. 1690 w Bostonie p, t. „Public Occurrences“, założony przez Harrisa, pioniera prasy w Nowym świecie. Pierwszy i jedyny numer tego pisma nosi datę 25 września. Pomimo bardzo skromnego programu, policya angielska skonfiskowała wszystkie egzemplarze nowego dziennika i w zarodku zabiła wydawnictwo. Harris, zniechęcony, wyjechał do Londynu i tam założył inne czasopismo. Przez lat czternaście nikt nie miał chęci podejmować w Ameryce nowego wydawnictwa gazety. Niekiedy tylko nadchodziły tam dzienniki londyńskie, ogromnie przestarzałe, które, po przeczytaniu głośnem na placu publicznym, krążyły następnie z rąk do rąk, póki nie rozleciały się w kawałki; poczem sprzedawano je na własność, po 1 funcie st. za numer. Duch praktyczny Amerykanów nie mógł jednak znieść zbyt długo takiego stanu rzeczy. W r. 1704 Jan Campbell, dyrektor poczty w Bostonie, zaczął wydawać dzienniczek „Boston news letters*, pierwotnie tygodniowo. W r. 1719 ukazała się .Boston gazette“. James Franklin, brat słynnego Benjamina, zakłada w r. 1721 .New England Courrant**. Polemika i współzawodnictwo tych pierwszych dzienników rozruszały młode dziennikarstwo tameczne i pchnęły je na szersze tory. W połowie i pod koniec XVIII w. prasa amerykańska rozrosła się już znakomicie. Walka z uciskiem rządu centralnego za pomocą licznych organów opinii publicznej wzmagała się coraz bardziej. Na polu D-a występowało coraz więcej umysłów podniosłych, śmiałych. Prócz dzienników już wymienionych, walczyły dzielnie: .Journal of New-England*, „Independent Ad-wertiser*, założony przez Samuela Adamsa, który pierwszy cisnął Anglikom w twarz wyrażeniem „nation shopkeepors* (naród kramarzy), i wiele innych. Wpływ D-a, jako organu praw ludowych i swobody, wzmagał się tam odtąd nader szybko.

Przez usta dziennikarza, Benjamina Franklina,

Ameryka północna po raz pierwezy dała światu poznać swe dążenia w parlamencie londyńskim, a prasa dawała ogólny wyraz dążeniom do nieu-stawania w walce o niepodległość. Ciężkie lata 1783 do 171)0 odbiły się na losach D-a tamecznego licznemi upadłościami. Nowe dzienniki po wyjściu kilku numerów musiały zawieszać wydawnictwo. Około r. 1790 dopiero widnokrąg zaczął się wypogadzać. Energiczne i mądre rządy Waszyngtona ożywiły zaufanie w pomyślną przyszłość i jednały coraz szersze koła czytelników nowym wydawnictwom, występującym odtąd w coraz większej liczbie. Głównem ogniskiem D-a podówczas był klasyczny Boston, miasto najludniejsze i najoświeceńsze. Z licznych dzienników tam wychodzących odznaczały się wpływem i wziętością:

,Chronicie", wydawany przez Benjamina Austina,

Boston Gazette“ i in. Zwolna New-York zaczął wzrastać i ogniskować u siebie potężny rueh prasy amerykańsko-angielskiej, która stopniowo zalewała coraz dalsze obszary nowych Stanów Zjednoczonych aż po Kalifornię i Ocean Spokojny. Przodują tu ciągle wielkie dzienniki New-Yorku: „Eve-ning Post", „Commercial Advertiseru; Filadelfii „Press", „Ledgeru; Waszyngtonu „Globe*, oraz innych miast głównych, olbrzymio wyrastających.

Zupełna swoboda prasy i myśli ruch ten potęgowała. W pierwszych dziesiątkach lat rozwoju Stanów Zjednoczonych, w bieżącem już stuleciu, wśród wrzących walk politycznych organa stronnictw rej wiodły i miały przewagę. Zwolna, w miarę wzrostu bogactwa i rozwoju ekonomicznego, dawała się czuć potrzeba doniesień szczegółowych, wszechstronnych a szybkich, ze wszystkich dziedzin życia. Na tern tle powstaje tam prasa tak zwana niezależna, a na czele jej staje potężny dziennik, założony przez Jamesa Gordona Benneta w r. 1835 „New - York Herald", który z czasem zajął tam takie stanowisko, jak „Times⁴⁴ w Londynie. Jak szybkim był rozwój prasy w Stanach Zjednoczonych, wskazują najlepiej liczby statystyki urzędowej, wedle której wszelkich czasopism było tam w 1720 r. 3, w 1750 r. 20, w 1771 r. 25, w 1775 r. 87, w 1801 r. 200, w 1810 r. 359, w 1828 r. 851, w 1834 r. 1390, w 1840 r. 1600, w 1850 r. 2521, w 1860 r. 4035, w 1870 r. 5 871, w 1880 11 207, w 1886 14 160, obecnie do 20 000.

D. hollenderskie dość wcześnie się rozwinęło, ale, jak i sam język Hollendrów, mało jest rozpowszechnione, jakkolwiek dawna potęga handlowa i kolonialna sprzyjała tam rozkwitowi oświaty i literatury. Najdawniejszy dziennik tameczny, „Am-sterdamsche Courant⁴⁴, pojawił się 13 marca 1623 r.

Wogóle pierwsze gazety hollenderskie zajęły odra-zu bardzo poważne miejsce wśród współczesnej prasy europejskiej, a to wskutek wielkiej swobody, z jaką mogły być redagowane w dawnej

Rzeczypospolitej. Już w XVII i XVIII stuleciach nie było tam prawie miasta, któreby nie posiadało swego dziennika. Wydawnictwa te nosiły zwykle tytuł „Courant", z dodaniem nazwy miasta, w któ-rem wychodziły. Jak sam tytuł wskazuje, pisma owe powstawały przeważnie z cenników i cyrku-larzy. To też gazety hollenderskie, będąc wier-nem odbiciem bieżącego życia narodowego, zawierały mało nowin politycznych, obfitowały za to w świeże wiadomośoi handlowe z pierwszej ręki, oraz w liczne doniesienia giełdowe i ogłoszenia. D. hollenderskie, mimo wielkiej swobody prasy, jak już wspomniano, mało zajmowało się polityką. Dopiero starcie z Belgią, połączoną nierozważnie z Hollandyą przez kongres wiedeński, ożywiło prasę obu krajów w kierunku politycznym. Przodował tu i najdłużej bój prasowy przeciągał amsterdamski „Allgemeen Handelsblad". Obok niego do znakomitszych i najbardziej rozpowszechnionych gazet politycznych Hollandyi zaliczyć wypada: „Staats Courant", urzędowy dziennik państwa, „Nieuve Rotterdamsche C.“, „Harlemsche C.”, „Arnemsche C.“, „Dagblad van Zuid Holland", organ prowincyj południowych i in. W ostatnich czasach na czele D-a hollenderBkiego stały: w Hadze dziennik urzędowy „Staatsblad”; w Amsterdamie „Standaart", „Nieuws van den Dag”, „Zee Post”; w Leeuwaarden „Friesohe Courant", w Her-togenbosch „Noordbrabauder C.” i 1.1. Ze względu na blizkie pokrewieństwo językowe, za gałąź D-a hollenderskiego uważać można D. flamandzkie we Flandryi i Brabancie. W Antwerpii już w r. 1605 ukazało się pierwsze czasopismo polityczne „Niewe tijdinghe⁴⁴; zastąpiła je potem „Ga-aette van Antverpen", wydawana stale aż do r. 1827. W r. 1667 ukazuje się „Gazette van Gend“, W r. 1860 liczba ogólna pism flamandzkich doszła do 90; z nich politycznych było 76, a w tern 3 codzienne. W r. 1862 w Brukselli powstał główny dziennik flamandzki „Niederduitsch Tijd-schrift*.

0. francuskie początkiem swym sięga pierwszych lat wieku XVII. Już w r. 1609 ukazał się prospekt pierwszej „gazety” paryskiej, ale nie był to dziennik w ściślej szem tego wyrazu znaozeniu. W r. 1631 Renaudot, uważany słusznie za ojca prasy francuskiej, zakłada swoją „Gazette”, która pierwotnie tygodniowo, a potem, za Ludwika XIV, wychodziła już dwa razy w tygodniu. Próoz suchego wyliczenia wydarzeń politycznych pomieszczała ona także recenzye literackie i nowiny salonowe. Po śmierci założyciela prowadził dalej „Qazette“ syn jego, Euzebiusz Renaudot (zm. 1679), potem wnuk, tegoż nazwiska. Dziennik ten przetrwał do r. 1792, a d. 1 stycznia tegoż roku powstała zeń „Gazette de France⁴*, wydawana codziennie. Obok gazety Renaudot’a z czasem ukazały się inne dzienniki, mianowicie za czasów Frondy, gdy panowało upodobanie do nowin i o-pisów przygód, szczególnem powodzeniem cieszyły się: „Gazette burlesąue”, założona w r. 1650 przez Jana Loret’a, „Mórcure galant” Donneau de Vize (1672); „Journal de Paris”, wydawany od r.

1777 do 1825 i inne. Długo jednak D. francuskie krępowały ścieśnienia nadmierne, wskutek których niemożliwy był tam swobodny rozbiór spraw publicznych. Dopiero w połowie XVIII w. ruch umysłowy i przedrewolucyjne prądy wolno-myślne, a wreszcie wybuch Wielkiej Rewolucyii francuskiej otwarły D-u szerokie szranki, dały mu rozwój niesłychany. Długo trzymane w ścieśniających tamach, rozlało się nagle całą powodzią po kraju i świecie cywilizowanym. Między r. 1789 a 1799 powstało przeszło 700 nowych pism francuskich. Wydawcami i redaktorami najbardziej wpływowych organów Wielkiej Rewolucyi byli: Coudorcert, Kamil Desmoulins, Marat, Robespierre, Hebert i w. in. Dziennikarze ówcześni przynosili na usługi prasy pióra i głowy pełne zapału i ognia. Każdy pisał jak umiał, drukował jak mógł. Gdy do nieznanej redakcyi nie ciśnięto się, sprzedawano numera na ulioy; gdy ich nie kupowano, rozdawano je darmo. Wpływ prasy tej był olbrzymi, porywający! Pełno tam tytułów najdziwaczniejszych. Pisma nazywają się: „Compóre Matthieu”, „Chro-nique scandaleuse”, „L’Aretin franęals”, „Le Póre Duchesne”. Huczą tam przekleństwa, wrą burze, spadają wyroki śmierci. W tej waloe strasznej słychać krzyki wszystkich stronnictw rożuzdanych, niczem nie krępowanych. W listopadzie 1789 r. pojawia się między innemi „Le Moniteur univer-sel”, dziennik pełzający, chwiejny, wcale nie urzędowy, lecz okazujący wielką chęć zoBtać uim. I w istocie pełnił on służbę organu officyalnego, ciągle Bmienną, a zawsze tę samą, aż do r. 1869. Dyrektoryat, napastowany gwałtownie przez prasę, wzmógłszy się w siły, zadał jej cios śmiertelny, a pierwsze Cesarstwo do reszty ją dobiło. Z 800 przeszło czasopism z okresu Wielkiej Rewolucyi do r. 1798 ostało się ledwie 17. W r. 1800 wychodził dalej „Moniteur universel*, będący stale dziennikiem urzędowym. Był to, rzec można, jedyny organ samodzielny za I-go Cesarstwa. Ma on pewną wartość historyozną z tego względu, że od czasu złączenia z nim wydawnictwa Maret’a „Bulletin des sćances des Etats genóraux*, podawał z największą dokładnością sprawozdania z rozpraw parlamentarnych. Współczesny „Monitorowi", ogólnie znany, „Journal des dóbatsu pojawia się w sierpniu 1789 r. pod kierownictwem Barróre’a i Louvet’a; pisywali doń później wiele StaSl, Cha-teaubriand, Lamartine, Saint-Marc Girardin i w. in. Dziennik ten pierwszy, od r. 1800, zaczął pomieszczać fejleton literacki i zawsze starał się u-trzymać w szeregu pism pierwszorzędnych. Ucisk prasy za Napoleona I miał pośrednio jeden dobry wynik: iż wobeo niebezpieczeństw odpowiedzialności przy traktowaniu spraw politycznych, wydawcy i redaktorowie ówcześni zwrócili więcej uwagi na sprawy literackie-, społeczne i umiejętności. Tym sposobem wytworzył się tam z czasem świetny fejleton belletrystyczny, teatralny i popularno-naukowy, traktujący przeważnie o nowościach bieżących z tej dziedziny. Dzienniki odtąd zajęły się też baczniej krytyką. Epoka tak zwanej Restau-racyi, przygnębiająca ponurą swą reakoyą, nałożyła na dzienniki francuskie nader uciążliwe opłaty stemplowe, proporcyonalne do formatu arkusza,, a ustawa prasowa z r. 1819 wprowadziła surowe przepisy cenzuralne, wysokie kaucye, konfiskaty nakładu, odpowiedzialność wydawców, redaktorów i współpracowników, obostrzone jeszcze bardziej w r. 1820, za ministeryum Villóle’a, gdy stronnictwo ultra-royalistyczne i reakcya doszły do największej przewagi. Obok wielkich dzienników Re-stauracyi: „Le Conservateura, „Le Drapeau blanc*, „L’Etoile“, „Globe*, „La Minerve* i in. rozwijać się zaczęła stopniowo drobna prasa brukowa. Zwolna wzrastała też w siły i popularność prasa oppozycyjna, aż wreszcie podczas rewolucyi lipcowej 1830 r. uderzyła całą swą potęgą i zwaliła na nowo przestarzały porządek. Dzienniki oppo-zycyi ówczesnej: „Constitutionnel⁴*, „Courrier fran-ęais“, „Journal des dśbats*, „Quotidienne“, „L’A-ristarque“, a na ich czele „National" pod redakcyą Thiers’a, popierane przez wzrastające ciągle masy abonentów, roznamiętniały tłumy. Rewolucya lipcowa zdobyła nowe swobody prasy i wywołała ogromny rozwój D-a. Powstało obok dawnych mnóstwo nowych poważnych organów: „La Tribu-ne", „Le Rćformateur", „L’Avenir“, „La Paix”, „Le Rśnovateur* i w. in. Nadchodzi rok 1848. Stronnictwa republikanów i socyalistów zaczynają działać. Krańcowy dziennik, „La Róforme“, będący ich głównym organem, zapowiada nową, wielką burzę rewolucyjną. Ogłoszona wkrótce druga Rzeczpospolita francuska znosi wszelkie więzy krępujące jeszcze D. Kaucye, stempel, upoważnienia i deklaracye wydawców usunięte. Paryż i kraj cały zalany został istną powodzią przeszło dwóch tysięoy czasopism. Głównymi działaczami w potężnym ruchu prasowym tego okresu byli: Proud-hon, Lammenais, Leroux, Barbós, Sand. Ważniej -szemi dziennikami ówczesnemi są: „La Rópubli-que“, „La vraie Rópublique“, „Le peuple consti-tuant*, „L’ Ami du peuple", „Le Triomphe du, peuple*, „L’Assemblóe nationale", „La Commune de Paris*, „L’Evśnement“ Wiktora Hugo, „Le Christ republicain”, antyklerykalny, i mnóstwo innych. W niedługim jednak czasie, wskutek wprowadzenia nowych praw repressyjnych, wielka część nowych dzienników znika. Reszta wiedzie znów ciężki żywot wśród licznych ścieśnień prasowych za drugiego Cesarstwa. Ustanowione przez Napoleona III rządowe biuro prasy doprowadziło znaczną część D-a ówczesnego do najwyższej sprzedaj-ności lub do znoszenia jarzma iście hańbiąoego. Płatne stosunki Figara i innych gazet z rządem Napoleońskim zostały odkryte i dowiedzione po znalezieniu tajnych papierów w pałacu cesarskim Tuileries podczas oblężenia Paryża. Mnóstwo też gazet było na żołdzie giełdziarzy w rodzaju bankiera Mirósa, który, założył, z Lamartinem na czele, dziennik „Conseiller du peuple*, a następnie nabywał na własność kolejno najpoczytniejsze pisma codzienne: „Constitutionnel*, „Presse*, „Pays“. Pieniądz panował wówczas wszechwładnie i pędził opinię publiczną we Francyi. Waźniejszemi organami Drugiego Cesarstwa były prócz tego: „Jour-

, „Le Cri du peuple*, „Le Prolótariat* Devoir“ i mnóstwo innych. Okrom Paryża i pro-wincyi wychodzą liczne dzienniki francuskie w Belgii, Szwajcaryi, Algieryi, Stanach Zjednoczonych Ameryki, w Kanadzie i w wielu koloniach zamorskich.

śladowania polityczne; wiele dzienników, założonych w czasie rewolucyjnym, zamknięto; prasa polityczna zniknęła całkiem. Z dzienników ostały się tylko: „Gaceta de Madrid⁴⁴, organ dworski, i parę urzędowych, jak: „Meicurio**, „Restaura-dor*, „Gaceta de Bayona*, założona w r. 1825, „Estafeta de S. Sebastianu i „Correo mercantil44 w Kadyksie. Paryż i Londyn stały się znów o-gniskami prasy oppozycyjnej. Po śmierci Ferdynanda VII w r. 1833 i po ogłoszeniu tak zwanego „Estatut real* nastają w Hiszpanii znów lepsze czasy dla D-a. Gdy przywrócono w r. 1836 wolność prasy, następuje tam wreszcie zupełne jej odrodzenie. Pojawiają się znów liczne dzienniki, a wpływ ich rozszerza się na kraj cały. Sam Madryt miał wkrótce 18 gazet politycznych, a o-koło roku 1840 w całej monarchii hiszpańskiej, oprócz 49 gazet urzędowych („Boletines officia-les“), wychodziło kilkadziesiąt dzienników społeczne no - politycznych, na czele których stały: „ReVista espańola⁴⁴, „Correo nacionalu, „Espańol“ w stolicy; „Eco de Aragon* w Saragosie, „Aurora* w Kadyksie, „Alhambra* w Granadzie, Guadalhorze, w Maladze i t. d. Rok 1848, który w całej Europie upamiętnił się wielkiemi wstrząśnieniami re-wolucyjnemi, w Hiszpanii przeszedł ze stosunkowo niewielkiem wzburzeniem, które jednak i tu oddziałało ożywczo na ruch literacki i publicystyczny. D. mianowicie stolicy doszło do takiego wpływu, że we wrześniu 1868 r. wywołało znów rewolucyę. Stronnictwa rnchu za słabych rządów Izabelli wzięły górę i wygnały znienawidzoną królową. Na czele prasy stolicy stanęły wówczas: stara „Gaceta de Madrid*, zawsze urzędowa, „Clamor publico*, „Espectator*, „Espańa*, „He-raldo**, „Faro* i in. W ostatnich czasach, mianowicie w r. 1880, starożytne państwo Hiszpanii, o 16 milionach mieszkańców, produkowało ogółem przeszło 750 czasopism, z których 220 wychodziło oodziennie. Dzienniki stolicy są tam, podobnie jak w innych krajach, znacznie więcej rozpowszechnione niż prowincyonalne. Na czele gazet madryckich stoją w najnowszym okresie: „El Progresso⁴⁴, „El Globo⁴⁴, „El EstandarteM, „La E-poca⁴⁴, „Imparcial” i t. d. W krajach zaludnionych przez Hiszpanów, mianowicie w Ameryce środkowej i południowej, oraz w koloniach hiszpańskich, wychodzi niemal drugie tyle gazet, co w kraju macierzystym.

D. Portugalskie przechodziło zupełnie podobne koleje, co hiszpańskie. Wygnanie Jezuitów w XVIII wieku przyczyniło się tam znacznie do rozwoju umysłowośoi i prasy. Na początku bieżącego stulecia, wśród walk o ąiepodległość przeciw najazdowi Francuzów, a potem angielskiemu, D. tameczne ożywia się coraz bardziej. Obalenie wielu stru-pieszałych instytucyj średniowiecznych, a mianowicie ohydnej „Inkwizycyi świętej⁴⁴, pozwala prasie coraz swobodniej oddychać. Z wybuchem re-wolucyi r. 1820 dziennikarstwo polityczne Lizbony podniosło śmiało głowę i rozruszało Bię niezwykle, gdy na czele rokoszu w Oporto stanęli Ca-brera i 8epulveda. Konstytucya, zatwierdzona

nal des dóbats", „Le Siócle*, „La Patrie⁴⁴, „Ga-zette de France⁴*, „LTniyers⁴⁴, „Le Moniteur*, „Mómorial diplomatiąue*, „L’Opinion nationale*, „La Libertó⁴⁴, „La France*, „Le Temps⁴⁴ i w. in. Niektóre z tych dzienników przetrwały do końca Drugiego Cesarstwa, a nawet do czasów obecnych. Obok tych wielkich gazet stolicy rozrosła się też bardzo drobna prasa brukowa ludowa, a także prowincyonalna i kolonialna. W ostatnich czasach za Trzeciej Rzeczypospolitej w D-ie francuskiem, podobnie jak dawniej, wre dalej, często bardzo namiętnie, walka dwóch wielkich stronnictw społecznych: zachowawczego i postępowego, z różnemi odcieniami, począwszy od strupieszałego wstecz-nictwa monarchii średniowiecznej aż do najrady-dykalniej szych dążeń rzeczy pospolitej czerwonej. Na czele ruchu tego stoją głównie dzienniki stolicy: „Le Temps⁴⁴, „Le Figaro*, „Le Voltaireu, „L’Intransigeant*, „Le Radical*, „La France librę⁴⁴

D. hiszpańskie przechodziło koleje podobne, jak w innych krajach Europy zachodniej. Początki czasopism w Madrycie pojawiają się w XVI wieku, wśród najświetniejszego okresu piśmiennictwa Cervantesów, Vegów, Calderonów. Pierwszy dziennik, „Gaceta de Madrid⁴⁴, ukazuje Bię tam w r. 1626, jako organ dworu i rządu zarazem. Odtąd zwolna mnożą się gazety hiszpańskie, zajmujące się głównie polityką, o ile na to pozwalały znaczne ścieśnienia dawniejszych ustaw prasowych. W nowszych czasach ruch dziennikarski w Hiszpanii przechodzi zmienne koleje, z powodu ozęstych i głębokich zmian w rządach kraju. Wojna narodowa o niepodległość przeciw najazdowi francuskiemu w latach 1808 — 12 i towarzyszące jej wzburzenie umysłów stanowią, rzec można, najważniejszą epokę w nowszym rozwoju D-a hiszpańskiego, które w owych cza-Bach służyło zarazem za broń odporną i zaczepną różnym stronnictwom krajowym. Między ówcze-snemi organami liberalnemi odznaczały się: „Dia-rio de las Cortes*, madrycki i „Aurora⁴⁴, wydawana na wyspie Palmie od 1812 do 1813 r. Stronnictwa królewskiego organem głównym był „Pro-curador del rey*. Po Restauracyi 1814 r. ci, których nowy stan rzeczy wygnał z ojczyzny, nie przestawali bronić jej sprawy w dziennikach, wydawanych w języku hiszpańskim, ale za granicą, jak: „Espańol constitucional”, założony w Londynie w r. 1815 i in. Stronnictwo absolutystów w kraju posługiwało się również chętnie D-em, a głównym organem tej party i była „Atalaya de la Mancba*. Rewolucya 1820 r. powołała znów Btronnictwo liberalne do władzy i wzmogła wpływ prasy tego obozu. Liczba dzienników doszła wówczas do 64, a do rzędu celniejszych należały: „Las Cartas*, „Zurriago* „Cenzor⁴⁴ i in. Już jednak w 1823 r. wzięła przewagę sroga reakcya i prze-przez króla Jana VI, zapewniła wiele swobód, a mianowicie zupełną wolność prasy, która jednak po kilku latach, wskutek wstecznej reakeyi, zosta-ła znów znacznie w ruchach swych skrępowana.

Dopiero po wygnaniu despoty Don Miguela i wstąpieniu na tron Maryi da Gloria (1833 — 1853), czyli po nowem zwycięstwie zasad konstytucyjnych w Portugalii, odetchnęła prasa swobodniej.

Mimo jednak odzyskanej wolności, dziennikom portugalskim z owej epoki brak było wewnętrznej siły i powagi, jaka tylko wśród normalnego spokojnego rozwoju daje się osiągnąć. Gazety ówczesne są wiernem zwierciadłem rozstroju umysłów i samolubnych namiętności stronnictw. Do rzędu znaczniejszych dzienników politycznych owej epoki w Lizbonie należały: „Diario das Cortes“

{zał. w r. 1821), „Diano de governo“ (od r. 1825),

„Cronica constitucional" (1830), „Nacional", organ oppozycyjny, i in. Burzliwy w całej Europie rok 1848 w odległej Portugalii słabo dał się uczuć; wszelako odtąd prasa tameczna zaczyna się coraz bardziej ożywiać i rozrastać. Około r. 1870 Portugalia liczyła przeszło 200 czasopism, z których kilkadziesiąt było codziennych. Dawny „Diario de govemo“, w r. 1861 zmienił nazwę na „Diario de Lisboau; zasad wstecznych bronił „Catholico"; z dzienników liberalnych najwięcej miały wziętości gazety społeczne: „Progresso*, „Patriota", „Opi-niao", „Portuguez", „Futuro". W Oporto najlepsze-mi organami politycznemi były: „Eco popular",

„Nacional" i „Journal do Porto". Współczesne D. portugalskie ogniskuje się głównie w Lizbonie, ale rozrasta się bujnie także w koloniach i krajach zamorskich, zaludnionych przez Portugalczyków. Z nowszych dzienników stolicy ważniejsze-mi są: „Diario de Portugal", „Seculow, „Demo-cracia portuguesa", „4. Folha do Povo“ i t. d. Po za granicami Portugalii prasa jej najliczniej rozrosła się w Ameryoe południowej w Brazylii, o-raz w koloniach afrykańskich i azyatyckich.

D. szwedzkie wskutek częstej i bezpośredniej styczności Szwecyi z Europą środkową oddawna rozwinęło się wcześniej, niż w innych krajach sąsiednich. Pierwsze zawiązki czasopism pojawiają się tam już w końcu w. XVI, lecz nieregularnie.

Pierwsze stałe czasopismo szwedzkie ukazało się około połowy w. XVII (1643), p. t. „Ordinarie Post - Tidning". W r. 1657 pojawia się Gazeta wiadomości krajowych i zagranicznych, w 1683 Pocztylion szwedzki („Sveusk Postillon") i kilka innych pism. Około połowy w. XVIII zaczynają się z wolna mnożyć gazety szwedzkie, a zarazem specyalizować w przedstawianiu interesów odrębnych stronnictw politycznych. W r. 1742 ukazuje się „Gazette franęaise de Stockholm", w 1778 Poczta sztokholmska, w 1791 Gazeta wojenna i wiele in. podrzędniejszego znaczenia.

Zacięty spór ogólno - europejski między klasykami i romantykami wlał nowe życie w prasę szwedzką, nawet polityozną. Odtąd wzrastała tam z każdym rokiem ilość nowych pism, a na ich czele stały: „Rigsdags Tidning" (Dziennik sejmowy) od roku 1829, dalej znakomita gazeta codzienna „Aftonbladet", żałożona w r. 1830 przez Hier-tę, „Stockholms Dagblad" i t. d. D. prowincyo-nalne zaczęło się też wówczas żywiej rozwijać, mianowicie w Goteborgu, Up3ali, Karlskronie i in. większych miastach. Wszystkim współczesnym dziennikom politycznym Sztokholmu przoduje o-becnie gazeta codzienna „Aftonbladet"; obok niej stoją również znakomite i poozytne dzienniki „Da-gena Nyheter", „Dagbladet" i w. in. Po za granicami Szwecyi gazety szwedzkie wychodzą głównie w Finlandyi, mianowicie w Helsingforsie, Abo i t. d. (Gazeta powszechna Finlandyi, Gazeta aboska i in.). Do rozwoju i wielkiego wpływu dzienników w Szwecyi i Finlandyi przyczynia się wielce szeroko tam rozpowszechniona oświata ludu miejskiego i wiejskiego.

D. rossyjskie powstało dopiero na początku XVIII w. za panowania Piotra Wielkiego, z którego rozkazu zaczęto wydawać „MocKOBcnia Bh^OMOCTH". W r. 1714 gazeta owa przeniesiona została do nowej stolicy p. t. „Ct. IleTepcóyprcKia Bfc,a,0M0-cth“, które długi czas stanowiły dla Rossyi jedyne źródło wieści z Europy. W Moskwie w r. 1756 wznowione zostały pod nazwą pierwotną „Mock. Bń^OMOCTu". Pod koniec XVIII w. do rozwoju D-a rossyjskiego przyczynił się wielce ruchli • wy wydawca Nowikow, który zajmował podówczas pierwsze miejsce na tern polu w Petersburgu, gdzie w r. 1778 założył pismo Jutrzenkę, a w 1782 Zmrok. Nowikow, przeniósłszy się do Moskwv, przekształcił całkiem i rozszerzył znacznie „Mock. Bń^oMOCTu". Jednocześnie w Petersburgu literat Bohdanowicz wydawał „Ot. IleT. BhcTHHKB". Założenie w r. 1791 w Moskwie, przez głośnego historyka Karamzyna, dziennika p. t. „MocKOBCKii iKypHajn»w stanowi początek nowej epoki w D-ie Rossyi, epoki, w której na polu literackiem zajaśniały talenta Krylowa, Dmi-triewa, Ozierowa i in. W r. 1799 utalentowany literat Pnin zakłada „Ct, - IleTepcóyp mcii atyp-HaJTb", obok innych gazet tamecznych, dawniej istniejących. Rządy cesarza Aleksandra I (1801 — 1825), który początkowo sprzyjał liberalnym ideom Zaohodu, jak niemniej bezpośrednie zetknięcie się z życiem społeczeństw europejskich licznych wojskowychrossyjskich, wracających do kraju z wypraw 1813 — 1815 r., ożywiło niezmiernie ruch dziennikarski Rossyi. Z początkiem zaraz nowego, XIX-go stulecia, powstają tam liczne pisma, których trwały byt i szereg nieprzerwany odbija wyraźnie od dawnych niepowodzeń i prób mniej szczęśliwych na tern polu. Petersburg i Moskwa są i nadal głównemi ogniskami prasy. Wśród odmętu najścia Napoleona I na Rossyę powstaje w Petersburgu „PycKin HHBajra^B⁴, dziennik poświęcony sprawom wojskowości i armii; wydawany początkowo raz w tydzień, z czasem stał się on wielką gazetą polityczną. Redaktorowie „Cbiaa OTeuecTBa" Grecz, i „CńBhpHaro apxnBa" Bułharyn, zakładają wspólnemi siłami dziennik polityczny i literacki „CńBepHaa nuejia”, którą od r. 1825 do końca r. 1859, t. j. do zgonu swego, prowadził Bułharyn, a następnie Paweł Mielników. Świetne fdjletony ,IIneJiŁi“ zjednały jej wielkie powodzenie wśród innych organów prasy. Objęcie rządów przez cesarza Ąleksandra II w r. 1855 przyniosło znaczne ulgi prasie. Szybki rozwój komunikacyj kolejowych i telegraficznych ułatwiał coraz bardziej rozpowszechnianie gazet i nowin w niezmiernie rozległem państwie. Na czele pism codziennych politycznych stał wówczas organ dyplomacyi i mi-nisteryum spraw zagranicznych ,Journal de St.-Pótersbourg*, ogłaszający odtąd ważne komunikaty i artykuły tyczące się stosunków zewnętrznych Rossyi. W nadnewskiej również stolicy wydawany „rojioci.", pod redakcyą A. Krajewskiego, należał długo do rzędu najlepszych dzienników postępowych, a jako organ Barjatyńskiego, czerpał często swe natchnienia wprost ze sfer najwyższych. Natomiast gazeta „MocKBa“, od r. 1867 codzień wychodząca, była organem najbardziej wstecznym. Podobnież stary „Pyccnifi nHBajra₁n'b“f zostający pod kierownictwem ministra wojny, był przedstawicielem zasad szowinistów starorossyjskich, gdy znowu „Pyccicifi Cb£tb“, dziennik wydawany przez generała Fadejewa, popierał reformy wojskowe. Organem głównym spraw handlu i finansów są „BnpaceBHH Bh^OMOCTHu. Stare akademickie „Ct. IleTepGyprcKia Bh^OMOCTn" nie reprezentują żadnego wyłącznie kierunku. „MoCKOBCKiH BlłAOMOCTH**, niezmiernie wpływowe w ostatnich czasach za Katko-wa, po jego śmierci straciły dawne swe znaczenie. Natomiast wybitne stanowisko w D-ie rossyjskiem zajął obecnie „CbIitb" Komarowa. „IIpaBHTejicTBeH-nnfi BhcTHHKB* jest organem rządowym. „Ct.-IleTepó. JIhctokb", „HoBoe BpeMa“, „Hobocth“ należą do najbardziej rozpowszechnionych gazet stolicy nadnewskiej. „Pyccidfi KypnepB⁴* (w Moskwie), „KieBJiaHHHB*, „BmieHCKiii: bIicthhkb*, »KaBKa3B“, „O^eccKifi b1>cthhkb“ przodują prasie prowincyonalnej, która rozrasta się szybko w o-statnich czasach, a ogniskuje głównie w wielkich miastach, jak Kijów, Odessa, Ryga, Kazań, Tyflis, Irkuck i in.—Na M a ł o r a s i „YupaimCKm bIjcthiikb", założony w r. 1836, zajął się specyalnie sprawami miejscowemi i literaturą w języku małoru-skim. Lata 1846 — 1848, podobnie jak w całej Europie, na Rusi Halickiej odbiły się żywym ruchem umysłowo - politycznym. We Lwowie, w maju 1848, powstaje pod redakcyą A. Pawenckiego „3ops xajuiqKa*, która w r. 1850 przeszła na własność „Instytutu stauropigijskiego“, a następnie, wskutek repressyi rządu, z dziennika politycznego przekształciła się na pismo naukowo - literackie, wydawane do r. 1857. Redaktorami jej byli Die-dicki, Sawozyński i Jan Hulaszewicz. Ten ostatni w tym samym czasie wydawał we Lwowie Nowiny, mały dzienniczek polityczny. „XaJiHn;KO-pycKifi BńCTHHKB* urzędowy, wydawany tamże od r. 1849, pod redakcyą N. Ustianowieża, w następnym roku, 1850, przeniesony został do Wiednia, gdzie drukowano go czcionkami cerkiewno-słowiańskiemi, kosztem rządu austryackiego. Do r. 1860 Rusini nie mieli niezawisłego organu politycznego. W listopadzie 1860 r., w czasie uroczystości objęcia katedry metropolitalnej unickiej,

przez Grzegorza Jachimowicza, wśród zgromadzonych wielu wpływowych jej uczestników był także Michał Kaczkowski (urodzony 1802, zm. 1873); porozumiawszy się z przyjaciółmi politycznymi, postanowił on założyć niezawisły dziennik polityczny p. t. Słowo, które niebawem też zaczęło wychodzić, w styczniu 1861 r. Było ono długi czas głównym organem partyi staroruskiej, tak zwanych świę-tojureów, i prowadziło zaciętą walkę ze stronnictwem ukrainofilów czyli narodowców. Na Rusi zakarpackiej w Uźgorodzie (Ungwar), współtowarzysz »CjiOBa“, dziennik „CbŁtb", założony w r. 1869, nie mogąc przetrwać nieustannych prześladowań, po trzechletniej walce przeciw madia-ryzacyi i germanizacyi Rusinów został zwinięty w r. 1871, „Cjiobo” zaś, dzięki materyalnej pomocy Kaczkowskiego, a po jego śmierci, przy nadzwyczajnej wytrwałości redaktora - wydawcy

B. PłoBzczańskiego, walczyło na stanowisku do r. 1887. Założone w r. 1880    jest dzienni

kiem polityczno - narodowym, wydawanym we Lwowie trzy razy w tygodniu. Jest to organ u-krainofilów, którego śmiałe wystąpienia przeciw hierarchii społecznej i jej nadużyciom znajdują licznych zwolenników, mianowicie wśród młodzieży akademickiej. Wogóle niezadowolenie, szerzone przez pisma rusińskie w Galicy i i na Węgrzech, stanowi silny fermnet niepokoju. Dodatek „^ruia* p. t. „EnóJiioTeKa HaH3HaMeHHTHXB noBicTefi*, pomieszcza doborowe utwory powieściowe i beletrystyczne, oryginalne lub tłómaczone z języka wielkoruskiego, polskiego i innych. Po zwinięciu głównego organu partyi staroruBkiej, „CjiOBa", miejsce jego zajęła gazeta polityczna Czerwona Ruś, wydawana od r. 1888 trzy razy w tygodniu pod redakcyą A. Markowa, poprzednio wydawcy gazet „Prołom* i „Nowyj prołom“. W r. 1889 Czerwona Ruś zaczęła wychodzić codzień. W o-statnioh czasach powstał we Lwowie dziennik Mir, wydawany trzy razy w tygodniu. Oprócz tego wychodzi we Lwowie Haliczanin. Mimo wielkich różnic w przekonaniach, intelligencya i prasa rusińska grupują się około dwóch głównych sztandarów: staroruskiego i narodowców, aczkolwiek oba stronnictwa, wobec zewnętrznych niebezpieczeństw, łączą się z sobą często i współdziałają. Wogóle biorąc, literatura małorusska rozwija się przeważnie w kierunku poezyi i belle* trystyki. Brak pola do samodzielnej uprawy umiejętności, brak szerszych kół czytelników, dla których popularyzowanie jej byłoby niezbędnem, zmusza publicystów do zamykania Bię w sferze wykładu elementarnego w nauce, a belletrystyki w dziedzinie artystycznej. Natomiast żywotne sprawy polityczne i ekonomiczne Rusinów znajdują wyraz głównie w D-ie, które tam stopniowo czyni coraz większe postępy.

D. czeskie pojawia się na początku w, XVIII. Za przykładem i na wzór współczesnych dzienników zagranicznych w Pradze drukarz Karol Franciszek Rozenmiller zaczął wydawać w roku 1719 „Praźske postowske noviny“, co wtorek i sobotę. Była to pierwsza stała gazeta polityczna czeska;

wychodziła aż do zgonu swego założyciela (d. 9 czerwca 1727). Współcześnie i potem ukazywały się tam luźne Nowiny i Wyciągi Nowin w miarę ważniejszych wypadków. W r. 1761 zaczęto w Wiedniu wydawać po czesku „Widenske noviny", lecz te wkrótce przestały wychodzić wskutek braku abonentów. Z powodu ciężkich warunków politycznych, w jakich się wówczas Czechy znajdowały, zaledwie tlały i gasły ciągle owe pierwsze iskierki D-a. Właśnie pod koniec XVIII wieku upadek piśmiennictwa czeskiego doszedł do ostatniego stopnia. Czeska książka lub pismo stały się rzadkością. Fanatyzm Jezuitów niszczył księgi narodowe jeszcze w drugiej połowie zeszłego wieku. Żaadarmi, rozsyłani umyślnie w tym celu, węszyli w każdym zakątku książki czeskie, darli je i palili. Dopiero za światłych rządów cesarza Józefa II (1780 — 1790) poczęło się nieco objawiać samopoczucie narodowe Czechów. Wróg obskurantyzmu klerykalnego, władzca ten pragnął szczerze podniesienia oświaty ludów. Niestety jednak, w szkołach czeskich i administracyi panował obcy język niemiecki. Mnożenie się w o-wych czasach gazet niemieckich, nadsyłanych do Czech z różnych stron, zachęciło Czechów do naśladowania tych wydawnictw, budzących ogólne zaciekawienie. Zwolna powstają w Pradze nowe czasopisma peryodyczne, zrazu niemieckie, a potem i czeskie. Z początkiem w. XIX nastają lepsze czasy. Cały szereg politycznych pisarzy rozpoczyna dzielną wytrwałą pracę nad podniesieniem o-światy, piśmiennictwa i D-a narodowego. W r. 1801 i następnych powstają nowe pisma: „Većer-ni shromazdeni”, „Ćesky ludomil", „Pritel lidu", „Hlasatel cesky". Po uspokojeniu się wielkiej burzy wojen Napoleońskich, która szalała w całej Europie, wzmaga się coraz bardziej D. czeskie. W Pradze wychodzi stale dziennik „Praźske no-vinyM, który przetrwał do czasów najnowszych. W r. 1811 M. Sychry zakłada „Povidatela“, obok którego powstaje coraz więcej czasopism różnego rodzaju, politycznych, literackich i ludowych. W r. 1834 Franc. Ladysiaw Czelakowski (ur. 1799 zm. 1852) syn stolarza, z wykształceniem uniwer-syteokiem i talentem literackim, powołany został przez namiestnika Czech, hr. Choteka, na redaktora głównego wspomnianych wyżej „Praskich nowin". Obok znacznego ulepszenia owej gazety, nowy redaktor zaczął na miejsce dawnego jej dodatku, „Rozmanitosti⁻, wydawać pisemko „Ceska vczela⁻ (Pszczoła czeska), które nie mało przyczyniło się do ożywienia ruchu dziennikarskiego. Od r. 1846 w redakcyi Pr. nowin odznaczał się ruchliwością Karol Havlicek; nadał on temu pismu wyższy nastrój i więcej ciętości, na co pozwalały już okoliczności ówczesne. Zjednało to gazecie nie małą wziętość i powodzenie. Później, pod redakcyą Szestaka, „Pr. nowiny⁻ stały się dziennikiem politycznym urzędowym. Burzliwe wypadki 1848 r. oddziałały i w Czechach ożywczo na D. Między dziennikarzami, wyrosłymi z dawnych poetów, etnografów i historyków, przodował podówczas, ogniem i radykalizmem tchnący, wspomnia-

Eacykl. Poważ. Ili u tu Zeaz 128. T. 18-ty,

ny już wyżej K. Havliczek (ur. 1821, zm. 1856 r.). Rząd austryacki zamierzał już zamknąć prowadzone przezeń „Praskie nowiny⁻ i „Czeską wczelę⁻, gdy nagły wybuch rewolucyi marcowej rozwiązał ręce śmiałemu publicyście. Havliczek w r. 1848 zakłada w Pradze „Narodni noviny”, jeden z najlepszych podówczas dzienników politycznych czeskich. Wkrótce jednak rozpoczęły się nieustanne prześladowania redaktora „Nar. novin“ i doprowadziły wreszcie do ich zamknięcia w r. 1850. „Narodni noviny⁻, rozwijające program Palackiego, były wyrazem najwyżej sięgających dążeń narodowych Czechów. Wielką wziętość i wpływ miały również „Pokrok⁻, dziennik polityczny, redagowany przez Tomka, „Noviny lipy slovanske“ Podlipnego i t. d. Po długim Okresie reakcyi, ucisku i zawziętej germanizacyi, ciosy, jakie spadły na monarchię Habsburgów wśród wojny włoskiej 1859 r., wywołały zbawienne skutki dla ludów Austryi wo-góle, a dla Czech w szczególności. Nastała nowa era reform politycznych. W r. 1860, po wydaniu patentów konstytucyjnych, Palacki wystąpił znów ua widownię, jako powszechnie uznany przedstawiciel narodu czeskiego. W październiku tegoż roku dr. Kwasa zakłada w Pradze nowy dziennik polityczny, „Czas*. Palackiego zięć i młodszy towarzysz polityczny, Pr. Wład. Rigier (ur. 1818 r.) nie zdołał otrzymać pozwolenia na wydawanie pisma. Otrzymał je natomiast Juliusz Gregr (ur. 1831 r.), prawnik z wykształcenia. Dziennik jego, „Narodni listy⁻, założony w r. 1861, posłużył Palackiemu i Rigierowi do wyrażania swych idei politycznych i programu federacyjnego. Zgoda jednak starszych przywódzców z pokoleniem młod-szem trwała nie długo. Wskutek tego pierwsi założyli osobny dziennik, „Naród", a następnie za organ swój obrali „Pokrok", który stał się głównym dziennikiem „Staroczechów⁻, zaś „Narodni listy⁻—Młodoczeohów. D. dwóch tych obozów politycznych zaczęło odtąd wyróżniać się i rozrastać coraz bardziej. Gazetami urzędowemi były wówczas w Pradze „Praźske noviny⁻, w Brnie „Mo-ravske nov." z dodatkiem „Svetozor⁻. Organem stronnictwa ultramontańskiego był dziennik „Czech⁻. D. walki zewnętrznej, z Niemcami, założono w r. 1862 dz. „Politik", redagowany w języku niemieckim. Prasa prowincyonalna zaczęła się również stopniowo rozrastać, Na Morawie, w Brnie, prócz wspomnianych „Moravskich novinu, powstała poważna gazeta, „Moravska orlice⁻ i w. in. W r. 1870 liczba pism czeskich wzrasta do 79, w roku 1872 dochodzi do 100, licząc w ta pisma wydawane w Czechach, Morawii i na Szląsku; w liczbie tej znajdujemy 23 dzienniki polityczne, z nich 18 w samej Pradze. W r. 1880 ilość ogólna pism czeskich wynosi już prawie 400, z czego około Ys stanowią dzienniki: codzień, co drugi, lub co trzeci dzień wydawane. Z tego widać, że w ruchu dziennikarskim Czesi przodują wszystkim Słowianom austryaekim, nie tylko bezwzględnie, lecz bardziej jeszcze stosunkowo do swej 6-milionowej ludności czesko - morawskiej.—Z D-em czeskiem najściślej spokrewnione jest D. słowackie i serbsko-łu-

78

życkie, tak pod względem językowym i etnograficznym, jak politycznym i geograficznym. Początkowo czasopisma słowackie wychodziły w języku czeskim. Dopiero w trzecim dziesiątku lat naszego stulecia, wobec wzmagającego się ruchu narodowego u sąsiadów, wśród Słowaków zaczyna się budzić coraz żywiej poczucie samoistności i odrębności, które niebawem zrodziło też odrębną literaturę i prasę słowacką, a to dla lepszego oddziaływania na masy ludowe. Wśród mniej lub więcej licznyeh pism peryodycznych przodowały w tym względzie „Slovenske narodnje noviniM, założone w r. 1845 przez Sztura, następnie „Katolicko novini“ Palaryka (1851). Założone w roku 1870 w Turczańskim św. Marcinie, głównem ognisku prasy słowackiej, „Narodne novini“ podjęły gorąco walkę w obronie narodowych praw Słowaków przeciw uciskowi madiarskiemu. Wydawane przez współkę P. Mudrona, trzy razy w tygodniu, pod redakcyą Hurbana - Vajanskiego, stały się one dziennikiem politycznym, najbardziej w kraju wpływowym i rozpowszechnionym. — Prasa łuźyc-k a składa się przeważnie z pism peryodycznych, tygodniowych i miesięcznych. Ważniejsze pisma polityczne były tu „Srbske novini“ (od r.

1853), „Łużican*, „Braniborski casnik⁻ i t. d.

D. duńskie powstało pod koniec XVII wieku; w r. 1666 ukazuje się w Danii pierwsza gazeta „Danske Mercurius⁴*. W początkach swych prasa duńska rozwija się bardzo powoli i prawie wyłącznie w stolicy kraju, Kopenhadze. W r. 1749 powstaje organ półurzędowy „Berlingske Tidende*, najstarszy z dzienników obecnie tam wydawanych.

W dziesięć lat później pojawia się dziennik „Da-gen“ i in. Pisma te podawały przeważnie urzędowe wiadomości i obwieszczenia, nowin zaś politycznych mało, i to w przekładach z gazet zagranicznych. Większej samodzielności nabiera D. duńskie dopiero w burzliwych czasach naszego stulecia. Zwolna powstają nowe pisma, a głównie po r. 1834, gdy zwołanie stanów prowincyonalnych obudziło żywsze zajęcie się sprawami publicznemi kraju. W r. 1835 stronnictwo postępowe oppozy-cyjne zakłada własny organ „Faedrelandet⁴⁴, potem „Kicebenhavns Posten". Dalej występują dzienniki „Dagbladet* i „Flyve Posten" (1842),

„Morgenposten* (1860), „Dags Telegrafen* (1864) i w in. W ostatnich czasach do liczby bardziej rozpowszechnionych gazet Kopenhagi należały: „Berlingske Tidendew, „Morgenbladet⁴⁴, „Dagens Nyhe-teru, „Nationaltidendeu, „Social demokratenM, „Po* litiken⁴⁴ i t. d. Na prowincyi dzienniki ukazały się znacznie później niż w Kopenhadze i karmiły się przeważnie wyciągami z pism stołecznych. W Norwegii, gdzie panuje również język duński, pierwszy dziennik ukazał się w stolicy w r. 1763 p. n.

„Cbristianias Intelligentsedler*, wkrótce potem w Bergen „Adressecontoirs Efterretninger* (1765), a w dwa lata później w Drontheimie „Trondhjems Efter*. Podobnie jak w Danii, prasa bardzo słabu tu się rozwijała. Od czasu do czasu powstają nowe dzienniki, ale mało rozpowszechnione i bez wielkiego wpływu. W r. 1815 pojawia się organ rządowy „Norsk Rigstidende*, w r. 1819 dziennik ludowy „Morgenblad". Dopiero około roku 1830, wśród walk między stronnictwami, ożywia się bardziej D. tameczne. W r. 1845 stronnictwo ludowe bierze górę nad partyą rządową, której głó^ wnym organem był wówczas dziennik „Constitu-tionelle", zaś ludowego „Morgenblad⁻, „Christiania Posten”, „Aftonbladet* i in. Z pomiędzy nowszych dzienników, wydawanych w Chrystyanii, a bardziej rozpowszechnionych, wymieniamy: „Af-tenposten“, „Dagbladet”, „Dagen* codzienne, „Faedrelandet⁴*, „Morgenposten", wydawane co drugi dzień. W r. 1880 Norwegia miała ogółem przeszło 20 dzienników.

D. węgierskie poczyna się w końcu XVIII w. Pierwsze czasopismo w języku węgierskim powstaje w r. 1781; wkrótce potem zwolna ukazują się gazety „Mindenes*, „Gyujtemeny*, „Orpheus" „Kas-sai“ i inne, obejmujące politykę, literaturę i belle-trystykę potrosze. Prasę wyłącznie polityczną do r. 1830 wyobrażał dziennik „Hazai es kulfoldi tu-dositasok⁴⁴, pod redakcyą Kullsara. Znaczną popularnością cieszył się potem dziennik postępowy „Jelenkor“. Ciemnota mas jednak długo tamowała rozpowszechnienie gazet węgierskich; dopiero po r. 1840 rozszerzyły się nieco koła czytelników, mianowicie gdy Ludwik Koszut założył znakomity dziennik „Pesti Hirlap", który sam redagował (od r. 1841 do 1844) w duchu odrodzenia narodu. Dążności wprost przeciwne objawiał organ stronnictwa wstecznego „Budapesti Hirado⁴⁴, a dalej „Nemzeti Uisagu, „Pesther Zeitung* i inne gazety niemieckie, germanizatorskie. Powstanie 1848— 1849 r. wzmogło znacznie wpływ Da węgierskiego, w którem znajdowały wyraz wszystkie pragnienia narodu. Obok wymienionych powyżej pojawiają się podówczas nowe dzienniki: „Kossut Hirlapiau, „Figyelmezo*, „Kozlony*, organ ministeryum narodowego, i mnóstwo innych pism pomniejszyoh. Po uspokojeniu kraju wychodziły tylko dwa dzienniki polityczne: „Budapesti-Hirlap", organ urzędowy, i „Pesti Naplo⁴⁴ (Dziennik peszteński). Powoli, stopniowo wzrastał znowu ruch dziennikarski. Około r. 1860 kraj miał już 8 dzienników politycznych rozmaitej barwy, na których czele stały: „Pesti Naplo* i „Magyar Saito", z poważną liczbą abonentów. W r. 1867 Węgry zdobyły sobie niezawisłość prawie zupełną, a ta wpłynęła wielce ożywczo na rozrost prasy. Liczba dzienników w Węgrzech doszła do 50, z nich kilkanaście w języku węgierskim. Do wybitniejszych gazet ówcze-Euych należały: „Hon*, „Magyar ujsag*, „Hirnok*, „Szasadunk⁴⁴, „Harauk*, będące organami głównych stronnictw sejmu. W r. 1872 mieli Węgrzy 16 gazet codziennych, prócz wielu wychodzących w innych językach krajowych. Prasa prowincyonalna zaczęła się również stopniowo rozwijać; D. stolicy jednak zajmuje naczelne stanowisko. Głównemi organami politycznemi Pesztu w ostatnich czasach były: „Egyetertes*, „Ellenor*, „Hon“, „Pesti naplo"; na prowincyi: „Ertesito* w Debreczynie, „Nagy-VaradM w Waradynie, „Szegedi Naplo* w Szege-dynie, „Alfold⁴⁴ w Aradzie i t. d.

617

Dziennikarstwo greckie —

D. greckie zawiązało się o wiele później, niż w innych krajach, pomimo, że Hellada była kolebką cywilizacyi europejskiej. Winno było wiele temu wielowiekowe jarzmo tureckie. Czasopisma greckie pojawiają się wprawdzie już na poozątku naszego stulecia, lecz za granicą, w Wiedniu, Paryżu i t. d. W Grecyi samej D. powstaje dopiero w epoce wojny z Turcyą o niepodległość. W roku 1820 pojawia się tam pierwszy dziennik „Hellenike salpinx* (Trąba grecka), przekształcony w r. 1824 na „Hellenike Chronike” (Kronika grecka), wydawaną w mieście Missolungi. W tym samym roku powstaje także „Hellenikos telegrafos” (Telegraf grecki), dalej w Atenach Efemerydy greckie, na Hydrze—Przyjaciel prawa. W r. 1825 założono w Nauplii dziennik urzędowy „Genike ephemeris tes Hellados”, najbardziej rozpowszechniony, podówczas pod opieką samego Capo dTstria. Pismo to znalazło wkrótce przeciwnika w dzienniku „Apollo", organie oppozycyi, pod redakoyą Polizoidesa, pierwotnie w Hydrze (na wysp.), a od 1852 w Nauplii, pod nowym tytułem „Atine* (Minerwa). W r. 1827 ukazuje się w Hydrze dziennik p. n. Pszczoła grecka, w r. 1830 w Patras—Kuryer wschodni, pismo polityczne i handlowe. Pierwotnie dzienniki greckie miotane były gwałtownie namiętnościami mas ludowych i stronnictw świeżo oswobodzonych z obcego jarzma, stopniowo jednak wyrobiły Bobie sąd wytrawniejszy i wpływ samodzielny. Niestety, w r. 1830 zaprowadzone prawo prasowe, zmuszając wydawców do składania kaucyj, zachwiało byt wielu dzienników. Dawne pisma upadły, natomiast pojawiły się inne, zasobniejsze. W r. 1834 powstaje nowy dziennik urzędowy w języku nowogreckim i francuskim „Sauveur-Soteros“, zwalczany przez „Atine", wznowiony organ oppozycyi i party i ludowej. W r. 1844 Grecya posiadała ogółem 20 czasopism, z nich 7 było gazet politycznych, wychodzących w większej części w stolicy. Do tych ostatnich należały: Dziennik uwędowy i Kuryer greoki, wydawany także w języku francuskim dla sfer dyplomatycznych, dalej Obserwator grecki, Wiek, organ Rossyi, Nadzieja, wysługująca się Anglii, i in. W latach następnych pojawia się tam coraz więcej dzienników, jednak byt ich nie był trwały. Wojna krymska ożywia znów prasę grecką, mnożą się nowe gazety: „Le Miroir grec" (1852), „Panhellenion" (1853) i in. Głównem ogniskiem D-a były zawsze Ateny, lecz i na prowincyi zaczyna się zwolna rozwijać prasa, mianowicie w Patras, Nauplii, Syrze, w koloniach zamorskich: Smyrnie, Konstantynopolu, jak: Telegraf Bosforu, Amaltea, Feniks i inne. Obecnie, podobnie jak dawniej, głównem ogniskiem D-a greckiego są Ateny, tam wychodzą największe i najbardziej rozpowszechnione gazety polityczne codzienne: „Akropolis", „Asty", „Ephimaris", „Ethi-eon pneuma", „Hora", „Laos", „Nea Ephimeris", «Neai ideai", „PaliggCnesia", „Proia", „Stoa", a wiele innych na prowincyi, na wyspach i w koloniach zagranicznych, licznie przez Greków zamieszkanych.

D. rumuńskie zawdzięcza swój początek dzielnemu Radulescu. Mąż ten znakomicie przyłożył

Dziennikarstwo tureckie.

się do rozwoju oświaty w swej ojczyźnie, a w r. 1828 uczynił pierwszą próbę założenia w Bukareszcie dzienuika p. t. „Currier romanescu”, który przetrwał aż do burzliwych czasów r. 1848. Następnie pojawił się tamże w r. 1848 „Currier de ambe sexe“, który wychodził również do 1848 r. Pismo to miało wpływ bardzo rozległy, było zwiastunem reorganizacyi tak zwanych kBięstw Naddu-najskich i przekształcenia ich wewnętrznego na modłę cywilizacyi zachodnio-europejskiej. Jakkolwiek w początkach rozrost prasy rumuńskiej nie był zbyt raźny, wszelako stopniowo wyrabiała ona sobie wpływ coraz większy na życie polityczno -narodowe. Obok wymienionych dzienników powstał „Bulletin", organ urzędowy. Po zlaniu Mołdawii z Wołoszczyzną w jedno państwo, mocą traktatu paryskiego z r. 1856, ożywił się znacznie ruch dzienmikarski w tak zwanej Rumunii. Już w r. 1855 powstają tam dwa nowe dzienniki polityczne: jeden w Bukareszcie, „Telegraphul romanescu", drugi w Klauzenburgu p. t. Bukowina. Następnie w stolicy ukazuje się dziennik „Natio-nulu”, a w r. 1857 występuje „Romanul", jako organ stronnictwa liberalnego, Rosettego, Bratianu i Golescu. Znacznie później rozwinął się ruch dziennikarski w Mołdawii, bo dopiero w połowie bieżącego stulecia, z ukazaniem się w Jassach dzień-ika „Convorbiri", a następnie „Monitorul offlcial^ „Gazeta de Moldavia“. W Siedmiogrodzie rumuńskim do celniejszych należała „Gazeta Tran-silvanici“, wydawana w Kronsztadzie od r. 1837, obok kilku innych, później założonych. Wczesne wyswobodzenie z pod jarzma tureckiego i znaczna swoboda prasy przyczyniły się do wyrobienia wielu wybornych organów w D-ie rumuńskiem, które, w stolicy zwłaszcza, wymiarami formatu i świeżością informacyj nie ustępują pismom zagranicznym. Z dzienników politycznych, wydawanych w ostatnich czasach w Bukareszcie, wybitniejszemi są: „Romanul", „Timpul", „Romania", „Telegraphul", „Roumania libera", „Dr«ptul“, „Natiunea", „Bine-le public", „Stena Dunarei”, „Reforma", „Vointa nationala", „Impartialul", „Adyerul" (załóż, w r. 1889), „Monitorul offlcial" i t. d.; w Jassach urzędowy „Monitorul comuual", „Patria", zachowawcza, i „Lupla" liberalna, w Galaczu „La Posta", w Fok-szanaeh „Gazeta de Focsani" i t. d. Prócz tego sporo dzienników rumuńskich wychodzi w miastach Austro - Węgier, zamieszkanych przez Rumunów.

D. tureckie powstało około roku 1831, gdy Aleksander Blacąue, Francuz, na żądanie sułtana Mahmuda, założył w Carogrodzie gazetę urzędową „Le Moniteur ottoman", a w kilka lat potem taką samą gazetę w języku tureckim „Tekwime wakai", wydawaną z początku tygodniowo, pod redakcyą historyografa państwa, Essad-efendiego. Zwolna powstawały w Turcyi nowe dzienniki, ale przeważnie w języku francuskim, greckim i in. W roku 1860 w samym Carogrodzie wychodziło 14 czasopism, mianowicie: 2 tureckie, 4 francuskie, 4 włoskie, 2 bułgarskie, 1 greckie, 1 armeńskie. W całej Turcyi było wówczas 30 czasopism różnego rodzaju. Na wyspie Krecie wychodziły „Wa-

1868 ukazuje Bię w Peszcie gazeta „Zastava% przeniesiona potem do N. Sadu, gdzie odbyło się pierwsze zgromadzenie stowarzyszeń i kółek młodzieży serbskiej. Z tego powstała głośna potem „Omladina⁴⁴, do której, prócz młodzieży, przyłączyło się wielu innych poważnych ludzi, podzielających jej cele: jedność narodową, swobodne idee polityczne i podniesienie oświaty ludu. Z ofiar i dochodów „Omladiny* założony został wkrótce nowy dziennik polityczny „Mlada Srbadijau. W księstwie Serbskiem wychodziło wówczas ogółem 27 czasopism, z czego 14 było gazet politycznych. Z dzienników wydawanych w krajach serbskich Austryi do rzędu znaczniejszych należały „Srbo bran*, „Danica* i in. W r. 1870 Omladina założyła nowy dziennik „Politiczni rjecznik*. W r. 1877 w Temeswarze powstał „Narodni glasnik*⁴, wydawany trzy razy w tygodniu pod redakcyą P. Jowanowicza. Ostatnia wojna rossyjsko-tureoka, rozszerzając granice Księstwa Serbskiego, ożywiła wielce D. tameczne. Główne dzienniki Belgradu, podobnie jak wszędzie, są organami rożnych stron-D. serbskie rozrosło się dość bujnie w Króle- nictw politycznych. Stronnictwo zachowawcze, bę-stwie Serbskiem, w Starej Serbii, Czarnogórzu, dące wówczas przy władzy, wydawało gazetę „Vi-Hercegowinie, Bośni, Dalmaoyi, Sławonii, Chorwa- delo*; stronnictwo liberalne Risticza — dziennik cyi, Istryi, Gorycy, Krainie, Karyntyi, Styryi i Wę- „Srpska nezavisimost’“ pod redakcyą poety Kosti-grzech południowych. Pierwszem czasopismem cza, radykalni— „Samoupravę‘, socyaliści „Borbę*. w Serbii były „Serbskie Nowiny⁴⁴, wydawane od Dawne „Srpske novine“ były dziennikiem urzędo-r. 1791 — 92, głoskami cerkiewnemi, w Wiedniu, wym. Konstytucya z r. 1889 zniosła cenzurę dru-właściwe jednak D, pojawia się w Księstwie Serb- ku, kaucye, i zapewniła zupełną wolność prasy, skiem dopiero w r. 1833, gdy w Kragujewacu za- co wpłynęło znacznie na dalszy rozwój D-a. W o-częły wychodzić „Srpske novine* pod redakcyą statnich czasach występują w Belgradzie: „Nova Dawidowiozą, przeniesione później do Belgradu ustavnost’“, organ Risticza, regenta za młodocia-i wydawane dotąd jako gazeta urzędowa. W po- nego króla Aleksandra, „Borac* pod redakcyą M* czątkach D-a serbskiego przerwy między zwinię- Jowanowicza, przywódzcy liberalnych, dalej szła ciem jednej gazety a powstaniem drugiej wypeł- grupa dzienników radykalistów, będących wówczas niały wydawnictwa różnych pism peryodycznych przy władzy: „Odjek*, „Narodni dnevnik“, „Uje-i roczników literacko - naukowych. W r. 1838 po- dinene SrpBko“, „Domovina“, austrofilski organ jawia się nowy dziennik „Srpske narodne novine“. postępowców „Małe novine* i t. d. Prasa pro-Przy nich wychodził dodatkowo „Narodni list", wincyonalna zwolna również się rozwijała. Po pod redakcyą T. Pawłowicza, aż do powstania wę- Belgradzie w Królestwie Serbskiem najwięcej mie-gierskiego w r. 1848, które wywołało silny ruch wał Szabac, gdzie w ostatnich czasach wychodziły narodowy wśród Serbo-Chorwatów i wzmogło po- gazety polityczne: „Radikalac*, „Szabacki glasnik*, czucie jedności. Hasłem tego ruchu była i walka „Liberał⁴¹, „Bosna*, poświęcona sprawom sąsiedniej przeciw madiaryzmowi w imię starych praw hi Bośni i Hercogowiny. W Niszu radykaliści w r. storycznych, które głośno podniosła prasa serb- 1889 założyli „Slobodę*. w Zimuniu powstało ska. Obok pism dawniejszych w r. 1848 wystę- „Nowo wremie*, w Użycy „Zlatibor*, w Nowym puje nowy dziennik „Napredak* (Postęp), wydawany Sadzie „Srpski naród* i t. d.—W sąsiedniej Bo-pod redakcyą D. Medakowicza w Karłowcu, wśród śni ogniskiem prasy jest główne miasto Serajewo, ciągłych prześladowań i zakazów; w Zimuniu „Po- gdzie po zajęciu kraju priez Austryę powstał organ zornik* oraz „Vojvodjanka“; w Nowym Sadzie urzędowy „Bosansko - hercogowacke novine“ i pół-„Srpski dnevnik*, gazeta polityczna, z dodatkiem urzędowy „Serajevski list“. — W Czarnogórzu literackim „Sednica*. Za rządów księcia Michała pierwszy dziennik „Crnohovactf, założony został w r. III Obrenowicza (1860 — 1868), który snuł wielkie 1870, następnie przezwany „Glas Crnohorca*, do-plany narodowe, prasa serbska zyskała nowy bo- tąd jeBt głównem pismem tamecznem i zarazem dziec polityczny. Książę marzył o przyłączeniu organem rządu książęcego. — W Da Ima cyi do ościennych prowincyj słowiańskich do Serbii, któ- rzędu znakomitszych gazet należą „Narodni list14 ra miała odegrać rolę taką na Półwyspie bałkań- w Zadarze i „Naród⁴⁴ w Splecie. Ogniskiem głó-skim, jak Piemont na włoskim. Wówczas-to, pod wnem D-a serbsko-chorwackiego od początku bie-redakcyą Mikołaja Popowicza, powstał ważny dzień- żącego stulecia był Zagrzeb. Tu zbierali się przy-nik „Widów Dan* (Dzień ś. Wita, 15 czerwca, roczni- wódzcy odrodzenia narodowego, umysłowego i pocą bitwy kosowskiej) i zajął miejsce pierwszorzę- litycznego. Dla poparcia jedności narodowej po-dne wśród pism politycznych serbskich. W roku stanowiono przyjąć w piśmiennictwie ogólny lite-

kai Kiridje* (Nowiny kreteńskie) w języku tureckim i nowogreckim. W r. 1880, pomimo klęsk wojny i znacznego uszczuplenia terrytoryum Turcyi, liczba ogólna pism tam wydawanych wzrosła do 121, z czego codziennych było 30, oraz 27 wychodzących częściej, niż raz tygodniowo. W ostatnich czasach ważniej szemi dziennikami Carogrodu były tureckie gazety codzienne polityczne: „Saadet“, „Serwet*, „Hakikat*, „Tarik*, organ półurzędowy, czerpiący natchnienie z Ildiz-kiosku, „Murwet*, tani dzienniczek popularny, obok mnóstwa innych w językach obcych. Z gazet prowincyonalnych tureckich znaczniejsze wychodził): w Adryanopolu „Edir-ne”, w Salonice „Selanik¹⁴, w Brussie „Hudawindi-dźiar*, w Iconium „Konieh*, w Alepie „Trat*, w Damaszku „Suria”, w Bagdadzie „Zewrą* i t. d. Wogóle wszystkie te pisma, w porównaniu zwłaszcza z europejskiemi, są bardzo liche i pod każdym względem stoją dość nizko. Ciemnota mas, fanatyzm religijny i niezwykłe ściśnienia cenzury nie pozwalają prasie tureckiej rozwijać się należycie.

racki język serbski, przez co literatura, prasa chorwacka zbliżyła się z serbską. Pierwszym działaczem w tym kierunku był tam dr. Ludwik Gay, który w r. i834 zaczął w Zagrzebiu wydawać dziennik polityczny „Novine hrvacke“ z dodatkiem literackim „Danica horvatzka, slavonzka i dalmatinzka”, z początku w narzeczu miejsce-wem, a od r. 1835 w języku serbsko - chorwackim, przyczem zmienił nazwę swej gazety na „Illirske narodne novineM, a dodatku na „Danica illirska*. Wkrótce pisma te stały się główuemi organami dążności narodowych, a w szeregach ich współpracowników stanęły siły pierwszorzędne. Po w ojnie węgierskiej zamknięta została „Danica* (wznowio na dopiero w r. 1853). Dla D-a tamecznego nastały czasy ciężkie. Wielu przywódzców i redaktorów musiało kraj opuścić, inni zniewoleni byli swe pisma ograniczyć do spraw wyłącznie literackich lub ściśle naukowych. Po madiaryzacyi ger-manizacya wpijać zaczęła swe szpony. Nowy bój czekał Słowian południowo - zachodnich. Zwolna też rozwija się energiczna działalność umysłowa i dziennikarska. W Zadarze na miejsce zwiniętej w r. 1849 „Żory* występuje „Glasnik dalmatin-ski“, dzieunig polityczny, założony przez Kazmani-cza i wydawany do 1854 r. W Zagrzebiu w roku 1860 ukazuje się gazeta „Pozor", której hasłem było: „nie przestawajmy być sobą!", wkrótce też zajęła ona naczelne miejsce w prasie tamecznej. Współdziałają z nią „Narodne novine“, potem „Obzor" (1871). organ chorwackiego stronnictwa narodowego, walczący dzielnie przeciw przewadze madiarskiej, „Hmitska", organ Starcewiczai t. d. Słoweńcy, geograficznie i językowo najbardziej zbliżeni do Ser-bo-Chorwatów, mają również dość rozwiniętą prasę peryodyczną i dobre dzienniki. Rok 1848 i tu, podobnie jak gdzieindziej, przyczynił się znacznie no ożywienia prasy. W Lublanie powstało wówczas kilka gazet, których byt jednak nie był trwały. Dłużej utrzymała się „Zgoduja danica", wydawana w ostatnich czasach tygodniowo. Założony w r. 1867 w Mariborze (Marburgu) „81o-ven8ki narodu wychodził pierwotnie trzy razy w tygodniu. W r. 1872 dziennik ten przen»esiony został do Lubiany, będącej głównej ogniskiem prasy słoweńskiej, gdzie przeszedł na własność tamecznego towarzystwa akcyjnego „Drukarni narodowej “ i zaczął wychodzić sześć razy w tygodniu. Organem stronnictwa starosloweńskiego był „Slove-nec“, dziennik przeciwdziałający liberalnym prądom Młodosłoweńskim. W Tryeście w r. 1876 powstała „EdinoBt’ glasilo slovenskega politycznego, drusztva za Primorsko", gazeta, której głównem zadaniem było przeciwdziałanie zaborczym zachciankom włoskiej „Irredenty⁴* względem ziem słowiańskich. Po Lublanie główuemi ogniskami prasy słoweńskiej są: Celowiec, Marybor i Goryea.

O. bułgarskie początkowo pojawia się w Caro-grodzie. Tameczny dziennik „Błgarsky kniżycy⁴⁴, wydawany od r. 1858 do 1861, pod redakcyą Mu-tjewa, Bogojewa-Bogorowa i Stojanowa-Burmowa, stał na straży dążeń politycznych i walczył w obronie kościoła narodowego. • W r. 1861 ukazał się „Dunawskij lebed’a w Belgradzie, organ barwy liberalnej, pod kierunkiem Rakowskiego, jednego z najwybitniejszych pisarzy bułgarskich. Tenże redaktor w r. 1864 zakłada w Bukareszcie dziennik „Buduszcznost’*. W Carogrodzie znów pojawia się w r. 1862 pismo urzędowe „Turcija“, wydawane w języku bułgarskim, głównie w celu wychwalania „dobrodziejstw" rządu tureckiego wobeo Bulgaryi i Europy. Wogóle dzienniki bułgarskie, wydawane pod barbarzyńskim uciskiem i cenzurą turecką, długo pozbawione były możności mówienia prawdy i przedstawiania istotnych potrzeb ludności. Przeciwnie, ulegając przemocy, musiały hańbiąco giąć się wobsc rządu i kadzić mu po-chlebstwy, nawet wtedy, gdy popełniał największe nadużycia. Dziwnie, zaiste, brzmią na szpaltach ówczesnych dzienników bułgarskich owe przymusowe chwalby „mądrości światłego rządu ottomań-skiego", który nieustannie jakoby „krząta się około dobra wszystkich swych poddanych⁴*, pod którego „potężną opieką kwitła Bulgarya, jej oświata, dobrobyt i szczęście”. Na terrytoryum tureckiem wolno tylko było gazetom bułgarskim polemizować swobodnie z nienawistnem duchowieństwem grecko-fanaryockiem, nawet w Carogrodzie, w myśl zasady rządu: Dividel,—w tym razie dla osłabienia władzy i powagi patryarchy greckiego. Jeden z najznakomitszych nowszych pisarzy bułgarskich, Petko Rajozow Sławejkow (ur. w r. 1825), przybył jeszcze w r. 1857 do Carogrodu, właśnie w sprawie sporu kościelnego grecko-bulgarskiego, i zaczął tam wydawać pisemko satyryczne „Gajda", a następnie w r. 1867 założył tamże dziennik literacko-polityczny „Makedonia", który prowadził lot kilka. Była to jedna z najlepszych ówczesnych gazet bułgarskich, wielce wpływowa i popularna. W piśmie tern, poświęconem, o ile to było możebne. sprawie odrodzenia narodu, Sławejkow starał się o rozbudzenie uczuć patryotycznych wśród Bułgarów macedońskich, u których grekofilstwo i wpływ fanaryotów były dość wybitne. Obok artykułów bułgarskich pomieszczał niekiedy w swym dzienniku korespondeneye w narzeczu macedońskiem, drukowane czcionkami greckiemi; wielu bowiem tamecznych starców nie znało wcale abecadła cyry-lickiego. I tu sarkazm i satyra były najdzielniejszym orężem w walce przeciw popom fanaryockim w obronie praw narodowych. „Makedonia”, która często podlegała konfiskatom samowolnym, zastała zamknięta ostatecznie, a redaktorowi jej zabroniono wydawać jakiekolwiek czasopismo. W r. 1866 I. Kasabow zakłada w Bukareszcie dziennik „Na-rodno8t’“, wydawany w kierunku liberalnym do roku 1869 W następnym r. 1870 powstaje tamże pismo zachowawcze „Otieczastwo", które przetrwało tylko dwa lata. W tymże r. 1870 Bałaba-now zaczął wydawać w Carogrodzie dziennik „Czy-taliszcze". W piśmie tern brał czynny bardzo udział między innymi publicysta i przywódzca polityczny G. T. Ikonomow; jego-] to artyknł „Edna stpka napried", pomieszczony w „Czytaliszczn" wywarł w swoim czasie ogromne wrażenie w całym narodzie bułgarskim. Ustanowienie w roku 1870 w Carogrodzie egzarchatu, a głową kościoła narodowego bułgarskiego, pobudziło nanowo i wzmogło wielce życie społeczne i umysłowe Bułgarów. Powstawały wszędzie nowe czasopisma, stowarzyszenia czytelnicze i szkoły, utrzymywane już to przez gminy, już z ofiar patryotycznych. Przywódzcy polityczni marzyli o odzyskaniu niepodległości kraju. Ku temu celowi skierowane były wszystkie usiłowania, mianowicie emigracyi bułgarskiej, a głównie wychodźców osiadłych w Bukareszcie. Po zgonie wspomnianego powyżej Rakowskiego kierownictwo kolonii tamecznej objął Ljuben Karawełow, po-wieściopisarz utalentowany i publicysta wielce ruchliwy. W r. 1870 założył on w Bukareszcie dziennik polityczny pod tytułem „Swoboda" a jednocześnie, przy pomocy licznych, pełnych poświęcenia i dzielności działaczy urządzał komitety rewolucyjne po całym kraju. Kierunek „Swobody", rozsyłanej wszędzie tajemnie, był wybitnie przeciw-turecki, a celem tego pisma było wykazywanie Bułgarom, że nie mogą się spodziewać niczego od rządu tureckiego, lecz winni liczyć jedynie na siebie. Głównymi współpracownikami i pomocnikami Karawełowa w agitacyi byli Christo Botew, poeta-literat, i Lewski, były mnich. W r. 1873 „Swoboda", zmieniwszy nazwę na „Niezawisimost’" przekształciła się na organ socyalno-demokratyczny i wychodziła jeszcze do r. 1874. W tymże roku Bałabanow założył dziennik „Wiek" w Carogrodzie. Wogóle młode D. bułgarskie rozwijało się coraz żywiej. Po rok 1875 literatura peryodyczna Bulgaryi liczyła według Ireczka ogółem 50 czasopism, a w tern dzienników kilkanaście. Nie było tu jeszcze należytego wyrobienia i dojrzałości wskutek jednostronnego lub niezupełnego wykształcenia wielu piszących; jednakowoż prasa objawiała stopniowo coraz większą samodzielność i rokowała najpiękniejsze nadzieje na przyszłość. Wypadki polityczne serbskie 1875—76 znalazły silny odgłos w Bulgaryi. Serbia, do której gromadnie napływali ochotnicy z Rossyi, dla wspierania powstania w Bośni i Hercegowinie, wypowiedziała wreszcie wojnę Turcyi w 1876 r. W Bulgaryi obudziło to nowe nadzieje i plany powstania. Podniecały je liczne dzienniki patryotyczne i rewolucyjne, mniej łub bardziej gorąco wzywające naród do broni. Mianowicie: „Błgarski głas" I. Iwanowa, drukowany w Belgradzie od początku 1876 r.; „Nowa Bułgaria" Biełobradowa i Poparkowa, wydawana od maja tegoż roku w Dżurdżewie nad Dunajem; „Stara Płanina" S. Bieżana i Weselinowa, od sierpnia 1876 r. w Bukareszcie, z artykułami wstępnemi w języku francuskim,—oraz mnóstwo innych pisemek ulotnych. Ruch narodowy, pobudzany nieustannie i dzielnie przez prasę, rozwinął się na dobre. Karawełow, redaktor wspomnianej „Swobody", w Bukareszcie, gromadził ochotników, lecz został uwięziony. Przyjaciel jego i współpracownik, Botew, zorganizował wyprawę zbrojną i przeprawił się z Rumunii za Dunaj. Wnet w całej Bulgaryi nastało wrzenie, drużyny powstańcze ukazały się w Bałkanach. Walczyły dzielnie, ale przewaga liczebna Turków przemogła. Botew i wielu innych przywódzców poległo śmiercią bohaterską. Okrucieństwa jednak źołdactwa tureckiego oburzyły całą Europę. Rossya wypowiedziała wojnę, złamała półksiężyc i nakoniec wyswobodziła Bulgaryę. Odtąd D., mianowicie polityczne, poczęło tam ważną odgrjwać rolę w organizacyi nowero państwa i jego dalszym rozwoju. Rozproszone dawniej na emigracyi na wszystkie strony siły umysłowe i literackie Bułgarów ześrodkowały się teraz w oswobodzonym od jarzma obcego kraju ojczystym. Byt dzienników utrwalił się, swoboda prasy została zapewniona konstytucyą jak najliberal-niejszą. Dawniej czasopisma t bułgarskie, zwłaszcza emigracyjne, przy braku środków materyal-nych i rozlicznych trudnościach, były zwykle krótkotrwałe. Wychodźcy bułgarscy, rozproszeni po krajach sąsiednich, nie mogli wytworzyć nigdzie stałego ogniska swego D-a, podtrzymywanego jedynie dzięki poświęceniu i ofiarności patryotyoznej swych redaktorów i współpracowników. Dzienniki wydawane po za granicami Turcyi nie mogły być przesyłane jawnie do Bulgaryi, uważały je bowiem zawsze władze tureckie za rewolucyjne, choćby nie zawierały nic rewolucyjnego. O wielu nawet naj-niewinniejszych pismach i książkach publiczność z trudnością się dowiadywała, lub wcale ich nie znała, wskutek braku komunikacyi i przeszkód tysiącznych. Dziennikarze i literaci bułgarscy, podobnie jak ich wydawnictwa, byli długo rozrzuceni po różnych stronach, bez możności wzajemnego komunikowania się i bliższej wymiany myśli: ci w Carogrodzie, owi w Belgradzie, Bukareszcie, Braiłowie, inni wreszcie w Odessie, Moskwie lub Pradze czeskiej. Gdy jedne dzienniki mówiły wyraźnie o konieczności zrzucenia obcego jarzma, kraj gniotącego, inne musiały długo unikać cienia myśli o oswobodzeniu, lub nawet, dla utrzymania bytu wydawnictwa, zmuszone były wychwalać „wspaniałomyślność sułtana" i „opiekuńczy rząd otto-mański"; inaczej bowiem Grecy, mianowicie ich duchowieństwo, miało zawsze w pogotowiu denun-cyacye do policyi tureckiej. Obok tego wszystkiego cała przepaść umysłowa dzieliła tam intelli-gencyę od ludu bułgarskiego. Długotrwałe skutki tego smutnego stanu rzeczy zwolna i mozolnie naprawiać trzeba było po oswobodzeniu. Nowy rząd narodowy i odrodzone D. miały przed sobą pracę patryotyczną wagi ogromnej. Przedewszyst-kiem najdzielniejsze siły naukowe, literackie i dziennikarskie skupiły się w kraju, głównie w stolicy Bulgaryi, Sredcu czyli Sofii, oraz w innych większych grodach prowincyi: w Ruszczuku, Burgasie, PłowdyWie czyli Filippopolu i t. d. Już w roku 1880 liczba ogólna czasopism bułgarskich doszła do kilkunastu, między któremi było kilka poważnych dzienników. Zaraz po ukończeniu wojny rossyjsko-tureckiej powstała w Ruszczuku gazeta codzienna „Bołgarija", pod redakcyą Cbristy Ba-czewasowa;, pismo to, bez wybitnej dążności, prowadziło politykę oportunistyczną „od wypadku do wypadku". Jednocześnie znany z wydarzeń późniejszych Stanczew założył tamże dzienuik „Sła-wjan", wydawany trzy razy w tygodniu, organ.

a w tern kil-

liberalno-polityezny i literacki, odznaczający się staranną redakcyą i dobrym, jak na owe czasy, drukiem i papierem. Trzeciem pismem politycz-nem, w Ruszczuku wychodzącem, był „Błgarin*. Po ukonstytuowaniu się nowego rządu księstwa w Sredcu zaczął wychodzić tameczny organ urzędowy „Drżawen wiestDik"; obejmuje on ukazy książęce, wiadomości dworskie, rozporządzenia mi-nisteryalne, kronikę, wreszcie ogłoszenia urzędowe, podobnie jak inne pisma tego rodzaju. Do najpoważniejszych dzienników politycznych stolicy należała podówczas „Trnowska konstitucja*, założona w r. 1883, a redagowana w biurach ministeryum, jako organ Karawełowa. Program gazety był liberalny, dający się łatwo nagiąć do każdego zwrotu w polityoe rządowej. Współpracownikami „Kon-stitucji” byli ludzie młodzi, którzy świeżo pokończyli byli studya w Zagrzebiu, stąd też organ Karawełowa pod względem redakcyi i formy zewnętrznej najbardziej zbliżał się do dzienników zagranicznych. Organem Cankowa była „Swetlina*, dziennik na-rodowo-liberalny, literacki i ekonomiczny, wydawany dwa razy w tygodniu Redakoyę podpisywał St. Filców, głównymi zaś współpracownikami byli: Cankow, Bałabanow i Burmow, tudzież kilka innych osób, zajmujących wybitne stanowiska rządowe. Po usunięciu stronnictwa .Cankowa od władzy organ jego zajął względem rządu stanowisko skrajnie oppozycyjne, aż nareszcie został zamknięty. „Niezawisimost’*, której redaktorami byli: Petkow, Riiow i Zacharja Stojanow, była dziennikiem czy-Bto radykalnym; pismo to, odznaczające się śmiałością poglądów i oryginalnością, wychodziło trzy razy w tygodniu. W Płowdywie (Filippopolu) po uspokojeniu kraju pojawiło się również kilka dobrych gazet: „Marica⁴⁴, wychodząca dwa razy w tygodniu, z artykułami wstępnemi niekiedy w jęz. franc., „Narodni głas⁴⁴ i „Red⁴⁴, który wprawdzie wkrótce upadł, ale natomiast powstały inne dzienniki. „Prawda", założona tamże w r. 1886, pod redakcyą Stojana Prancowa, wychodząca dwa razy w tygodniu, domagała się głośno zjednoczenia Bulga-ryi w granicach traktatu w S. Stefano i pomocy Rossyi w tym celu. Popierając dotychczasowy rozwój ekonomiczny, przeciwną była dążeniom socya-listycznym i agitacyi anarchistów krajowych. Wreszcie wychodziły tu jeszcze „Juźnaja Bołga-rija*, wydawana dwa razy na tydzień, „Nowini*, redagowane w duohu umiarkowanym oppozycyj-nym przez byłych dyrektorów rządu iumelijskiego, Bobcewa i Macanowa i t. d. Z pomniejszych dzienników prowincyonalnyoh ówczesnych na zaznaczenie zasługują „Błgarskij wiestnik* w Burgasie, „Zora* w Sylistryi. Ogółem w r. 1886 Bulgarya posiadała do 30 czasopism, kanaście dzienników politycznych już dość wyrobionych. Później, wskutek rozterek wewnętrznych, pomimo najswobodniejszych ustaw prasowych, nastały tam liczne ścieśnienia i prześladowania osobiste dzienników i dziennikarzy ze strony ludzi i partyj stojących u władzy, jak to zwykle bywa w państwach nowo - utworzonych. Po abdykacyi pierwszego księcia bułgarskiego (sierpień 18a6 r.)

Aleksandra Battenberga, wytworzyły się w Bulga-ryi dwa stronnictwa: rządowe (austrofilskie) i ludowe (rusofilskie); odpowiednio do tego grupują się tam dawne i nowe organy D-a, wiodąc ze sobą bój zawzięty. Za panowania księcia Ferdynanda Koburga podobnież walczyły z sobą w sejmie i prasie trzy główne stronnictwa: dworskie czyli partya Radosławistów (radykałów), oraz byłych konserwatywnych przywódzców, Stoiłowa i Nace-wicza; dalej, rządowe czyli Stambułowców; wreszcie ludowe, złożone z całego duchowieństwa bułgarskiego, z Karawelistów i Cankowistów (rusofilów). Po zamordowaniu Stambułowa (f 18 lipoa 1895 z rany śmiertelnej), Stambułowcy zupełnie stopnieli. Obok wspomnianych już dzienników: urzędowego „Drżąwen wiestnik", oraz dyplomatycznej „La Bułgarie⁴⁴, w okresie przedostatnim na czele dzienników rządowych stała „Swoboda*, organ wszechwładnego prezesa ministrów, Stambułowa. Redaktorem „Swobody* był Petkow, człowiek dobrej woli, patryota; gdy jednak w głośnej sprawie nowej flagi z dodatkiem herbu Ko-burgów, wywieszonej na dworcu książęcym w stolicy, Petkow uderzył ostro na księcia Ferdynanda i obstawał upornie za nieważnością tej innowacyi, musiał opuścić redakcyę. Książę starał się zatrzymać Petkowa, wzywał go nawet do siebie; Petkow jednak nie przyszedł, a przytem ogłorił publicznie, że kBiążę, dla ujęcia go sobie, chciał mu ofiarować order, którego on jednak nie przyjął. Po nim redakcyę „Swobody* objął literat-publicysta, Stojanow. Pismo to, założone w r. 1887, ukazuje się dwa razy w tygodniu. Drugi organ rządowy tegoż Stambułowa wychodził, jak to już wspomnieliśmy, w Filippopolu, p. t. „Płowdiw*. Krom wymienionych gazet rządowych stronnictwu mini-steryalnemu podówczas służyło jeszcze, za pienią-dzę tajnie dostarczane, kilka pism najemnych, „gadzinowych*, w rodzaju: „Strumy⁴⁴, „Dwie i dwie pet⁴⁴, „Błgarija ne spi*. Ostatni ten dziennik co do nastroju politycznego był drugiem, lichszem, wydaniem „Swobody*; Bulgarya ta przecież, budząc innych, zasnęła chwilowo i ocknęła się d •-piero w maju 1889 r. pod nazwą „Sofia*; mimo wznowienia było to pismo dość mizerne. „Stru-mę“ wydawał, pół - adwokat pół - daiennikarz, Kyr-szowski, w duchu przychylnym dla rządów Stambułowa, chociaż ten nigdy się do niej nie przyznawał otwarcie. Nagle Kyrszowski wpadł na nową złotodajną żyłę, podejmując walkę przeciw dziennikowi „Makedonia*, traktującemu sprawę macedońską w duchu rusofilskim, wielce nie na rękę rządowi sofijskiemu. „Swoboda* pisała całkiem sery o, że redaktora „Makedonii* należałoby uwięzić. W tę-to mętną wodę zarzucił swe sieci Kyrszowski; przemianował swoją „Strumę* na „WardarM dla obrabiania kwestyi macedońskiej po myśli Stambułowa i otrzymał za to najwyższe pochwały. Na czele oppozycyi w Sredcu podówczas stały „Narodni prawa⁴*; dziennik ten w pierwszym roku istnienia swego pociągany był do odpowiedzialności sądowej przeszło pięćdziesiąt razy. Wznowiona w r. 1889 „Trnowska konBtitucija” wsku-

tek nieustannych konfiskat musiała być zwiniętą. W Płowdywie na początku tegoż roku powstał nowy dziennik oppozycyjny i anty dynastyczny „Ro-dope”. Wydawcami jego byli po wróceni do kraju wychodźcy, których przywódzcy: Geszow, Kirów i Madżarow, utworzyli komitet agitacyjny przeciw Ferdynandowi Koburgowi. Wskutek tego rząd rozciągnął nad nimi ścisły dozór policyjny. Gdy się ukazał numer 1-szy, a zarazem ostatni, „Rodopy⁴*, prokuratorya kazała spalić cały jej nakład w o-grodzie miejskim. Po tem nowożytnem „auto da feu rozpoczęto proces redaktora odpowiedzialnego, Madżarowa. Ponieważ pojawienie się owego dziennika było z początku zagadką ogólną, przeto budziło ciekawość pytanie: kto właściwie ukrywa się po za firmą redaktora odpowiedzialnego? Poszukiwania uprzednie nie powiodły się. Dopiero w sądzie upoważniony do tego Madżarow oznajmił, iż był tylko nominalnym wydawcą, właściwymi zaś redaktorami dziennika: I. E. Geszow, ekonomista, i dr. Hakanow, lekarz szpitala powszechnego w Sredcu. Mimo zeznania tego, Madżarow został skazany na rok więzienia, a w początku kwietnia 1889 r. wydalony z kraju. W szeregach dzienników oppozycyjnych stanął następnie „Rodolubiec⁴⁴, którego los nie był wcale znośniejszym; natomiast przestało wychodzić pismo „Na-predu. Wspomniana wyżej „Makedonia” zaczęła swój żywot w stolicy na nowy rok 1889. Polityczna ta gazeta jest organem Bułgarów macedońskich, zamieszkałych w Sredcu. Redaktorami jej są ludzie wysoko wykształceni i wpływowi; należy do ich grona kiku byłych ministrów i publicystów z księstwa. Głównem zadaniem gazety jest wskazywanie sposobów oswobodzenia pokrewnej prowincyi i dążenie do tego celu, dla połączenia jej z niepodległą już częścią kraju, co właśnie obecnie jest na porządku dziennym. „Makedonia⁴⁴ domaga się przytem od rządu polityki prawdziwie narodowej, słowiańskiej. W tym też duchu przemawia w ostatnich czasach cała niezależna prasa bułgarska.

D. litewsko -1 o tyskie dopiero w ostatnich czasach rozwijać się zaczęło. Pisma litewskie wychodzą w -Tylży, Ragnicie, Królewcu, a także w Ameryce północnej (emigracyne). Jedno z dawniejszych pisemek ludowych, wydawanych w Królewcu, „Kalejwis", dość słabo rozpowszechnione, przestało już wychodzić. Ogólniejszy program miał „Szwies", wydawany w Tylży. Wogóle czasopisma litewskie wychodzą tygodniowo lub miesięcznie i są przeważnie ludowe, lub religijne; na dzienniki trudno się zdobyć ludności nielicznej i niezamożnej. Nieco więcej rozrośnięta jest prasa Łotyszów, ogniskująca się głównie w Rydze. Główny organ łotyski „Balssu miał pierwotnie do 8 000 przedpłatników. Dziennik „Mahjas weesis”. wydawany w Rydze, trzy razy w tygodniu, miał około 4 000 abonentów i dużo ogłoszeń. Najwięcej rozpowszechnioną gazetą jest „Baltias westne-sis“, bijąca przeszło 6 000 egz. Są to liczby bardzo wysokie na 1*/₂ miliona ludności łotyskiej. — Emigracyjna prasa łotysko - litewska w Ameryce północnej dość słabo się przedstawia. Działalność intelligencyi tamecznej tej narodowości jest rozdrobniona, rozbita iście na parafie. Najlepszem pismem litewskiem w Stanach Zjednoczonych był „Lietuwiszfcasis Bałsas“, którego redaktor, Szlupas, odznaczał się wśród publicystów litewskich wyż-szem wykształceniem. Obok kierunku radykalnego, pismo to zalecało się wybornym językiem, ale treścią było za mało swojskie; zwłaszcza dla Litwinów z nad Niemna zbyt amerykańskie. „Wie-nibe”, organ klerykalny, bardziej odpowiadał wsteczniejszym pojęciom mas. „Saule* (Słońce), założone w ostatnich czasach w Mahoney - City w Pensylwanii, i inne pisma litewskie emigracyjne zbytnio oddają się sporom bezowocnym i osobistym swarom, ze szkodą poważnej pracy społecznej. Jest to zresztą ogólna cecha dzienników emigracyjnych.

D. armeńskie powstało dopiero w początkach naszego stulecia. Bibliografia czasopism armeńskich wszelkiego rodzaju do połowy bieżącego wieku obejmuje tylko 45 tytułów, w tern zaś zaledwie kilka dzienników dłużej się utrzymujących. W r. 1812 księża Mecbitarzyści założyli gazetę w Carogrodzie, dla licznej tamecznej kolonii armeńskiej, obejmującej do ćwierć miliona głów. Założony tamże w r. 1834 organ urzędowy turecki „Tekwim Wakai”, wychodził i w edycyi armeńskiej w dosłownem tłómaczeniu, zawierającem, prócz rozporządzeń rządowych, różne wiadomości handlowe, artystyczne, naukowe, z kraju i z za granicy. Około połowy naszego stulecia, mianowicie w r. 1854, wychodziło w języku armeńskim ogółem do 20 czasopism, rozproszonych, podobnie jak Armeńczycy, w różnych miastach i krajach, głównie na Kaukazie i w Azyi Mniejszej, w Carogrodzie, Smyrnie, Nikomedyi, Wiedniu, a nawet w Kalkucie i Madrasie. W r. 1860 liczono pism armeńskich ogółem 17, w tern kilka codziennych. W Armenii i Państwie Ottomańskiem wychodziło z owych czasopism 7, a na ich czele stał dziennik „Arszaluis Araratyan⁴*, wydawany od r. 1839 pod redakcyą Palpasaryanca. W ziemiach armeńskich Eossyi wychodziło z owej liczby 5 czasopism, im zaś przodował dziennik „Arrarat“, drukowany w Tyflisie, pod redakcyą Patkanowa. W czasach nowszych ilość dzienników armeńskich zaczęła się zwolna pomnażać. W r. 1876 w Armenii tureckiej i Państwie Ottomańskiem było przeszło 20 czasopism armeńskich wszelkiego rodzaju, z czego połowa wychodziła w samym Carogrodzie, w tem kilka wielkich dzienników politycznych, na czele których stoi „Arewelk“, gazeta narodowa społeczno - ekonomiczna, wydawana w języku i czcionkami armeńskiemi przez spółkę bezimienną. Jest to organ wielkiego formatu, bardzo rozpowszechniony i wpływowy. Ma licznych korespondentów, mianowicie w Armenii, Turcyi i RoBsyi; redaktorem jego w ostatnich ozaBaeh był Demadjan, publicysta wytrawny. Drugą poważną gazetą codzienną, wydawaną w ostatnich czasach również w Carogrodzie, w języku i czcionkami armeńskiemi, jest „Hajrenik⁴⁴ (Ojczyzna), organ na-

rodowy, polityczny i handlowy, pod redakcyą i na- j francuskich, wychodzących dawniej w Aleksandryi kładem Melikjana. Parę innych dzienników wy* chodziło tamże w języku tureckim, czcionkami ar-meńskiemi, dla Ormian w Turcyi zamieszkałych.

i Kairze, założono w r. 1828, na rozkaz wice-króla, w stolicy Egiptu dziennik, wydawany trzy razy w tygodniu, w języku arabskim i tureckim na poły, p. t. „Wakai misrije” (Wiadomości egipskie). Pismo to, wychodzące w formie folio, zawierało, prócz kroniki bieżącej i wiadomości polityeznyoh, czerpanych przeważnie z dzienników francuskich, liczne rozporządzenia krajowe, roakazy dzienne wojskowe i inne podobne obwieszczenia urzędowe. Z czasem powstało w Kairze kilka innych dzienników arabskich prywatnych. W ostatnich mianowicie czasach ruch w prasie arabskiej żywiej się rozwinął. Świat mahometański wogóle nie jest pogrążony w takiej ciemnocie i nieświadomości o nem, co się w nim i po za nim dzieje, jak to sobie zwykle wyobrażano. Od czasu mianowicie proroka czyli Mahdiego, który pierwszy poruszył do walki Sudan, Arabowie i wogóle mahometanie otrząsnęli się z dawnej ospałości. Wielu też zdolnych Arabów kształci się w Europie, mianowicie w Paryżu, ucząc się pilnie, informując siebie i ziomków zarazem przez liczne korespondencye do dzienników krajowych. Wracając w strony rodzinne, światła ta młodzież zasila dalej lub zakłada nowe dzienniki, pisze dzieła i broszury, rozchodzące się nieraz w setkach tysięcy egzemplarzy. Obok tej pracy nawołującej do życia i ruchu, liczni kramarze meczetowi i koczujący kolporterzy przebiegają kraje mahometańsko - arabskie, budząc uśpioną energię i siejąc ziarna oświaty. Nowy ten ruch koncentruje się głównie w kołach intelligen-cyi arabskiej, ponieważ czuje ona i widzi, że główna dotąd podpora Islamu, Turcy a, coraz bardziej próchnieje i rozpada się. Oprócz Kairu w Egipcie dzienniki arabskie wychodzą także w Aleksandryi, a na ich czele stoi wielka gazeta polityczna „Al -Ahram'¹ (Piramidy) bardzo starannie redagowana. Po zajęciu krainy Faraonów przez Anglików, D. a-rabskie skupia się głównie w Syryi, mianowicie w Bejrucie, Znajdujemy tam między innemi gazety „Mosbabu, „El-Takenden⁴⁴, „Lasso - ul - Nal“, „El - óżenneh”. W Tripolidzie syryjskiej mają Arabowie dobre pismo „Tarablusson”. Wychodzą też pisma arabskie w Algieryi, Tunetanii i t. d.

D. japońskie powstało późno, lecz bardzo szybko się rozwinęło, mianowioie po wielkim przewrocie polityczno - społecznym. W r. 1880 Japonia, przy ludności 34 mil., posiadała pism codziennych 83, gazet wychodzących co drugi, lub co trzeci dzień 39. W przeciągu następnych lat dziesięciu ilość tych pism prawie się podwoiła, a w latach ostatnich jeszcze wzrosła. Kiedy w Chinach, z wyjątkiem urzędowej Gazety Pekińskiej i jej pro-wincyonalnych przedruków, reszta pism założonu została przez cudzoziemców, w Japonii, prócz kilku gazet angielskich, dzienniki wychodzą wyłącznie w języku japońskim i są redagowane przez krajowców całkiem po europejsku. Największą poczytnością cieszą się wychodzące w Tokio. I tak, jedna z}tamecznych gazet politycznych, „Jo-miuri - S.dmbun* (Nowiny), drukuje do 100 000 egz.*, inne podobnież mają znaczną liczbę abonen-

Najważniejszym był „Dżerydei - Szarkie⁴*, gazeta codzienna, wielkiego formatu i dość rozpowszechniona, traktująca obszernie sprawy narodowe armeńskie, politykę ogólną, literaturę, naukę, obok licznych wiadomości handlowych i finansowych, pod redakcyą Diwelega. Drugiem wybitniejszem pismem codziennem, wydawanem od r. 1869 w języku tureckim, czcionkami armeńskiemi, na Gala-cie, jest „Manzumei - Efkiar", pod redakcyą Pano-sjana. Dziennikami, drukowanemi w Carogrodzie w języku armeńskim, czcionkami lureckiemi, są jeszcze: „Medżumai Hanadis", organ narodowy i polityczny, pod redakcyą Tolajana, na Pera; oraz „Terdżuman Efkiar". Założony w r. 1839 dzień nik „Medźumai Akbar⁴⁴ jest organem kościelnym patryarchatu carogrodzkiego armeńsko - katolickiego. Nie mało też dzienników ukazało się, w ostatnich mianowicie czasach, w Armenii rossyjskiej, głównie w Ty flisie, gdzie wychodzą, dzienniki: „Meszak",

„Meghon“, „Arraguang”, „Ziai-Kawas“ i in. Ostatnie zaburzenia i mordy w Turcyi, a głównie w Carogrodzie, zachwiały byt wielu z tamecznych gazet armeńskich, z których najważniejsze zwinięto. Natomiast powstały liczne dzienniki emigracyjne, popierające ruch narodowy armeński.

D. indostańskie powstało naprzód w języku b en gal i. Pierwsze czasopismo tameczne „Su-maozar Durpna*, założone zostało w r. 1818 przez instytut missyjny w Seramporze. Pierwszym zaś dziennikiem założonym przez krajowca był „Su-maczar Czandrika* (w r. 1822). Odtąd prasa krajowa zaczęła się tam dość szybko rozwijać. 0-prócz gazet wydawanych w językach b e n g a 11 i h i n d u i, wychodzić też poczęły liczne pisma w narzeczach mahrate, gużarate, kanara, sindi, telugu, wsingaleskiem, w osta-tniem przeważnie w prowincyaeh południowych i na wyspie Cejlon. Najbardziej jednak rozrosła się prasa krajowa we właściwym Indostanie i pro-wincyach północnych, mianowicie w ostatnich czasach. Głównemi ogniskami D-a są tam: Kalkuta,

Bombaj i Madras, tudzież inne wielkie miasta:

Delhi, Allababad, Lahora i t. d.; ale w pomniejszych także napotyka się dzienniki: w Sind, Mi-rat, Szikarpor, Szadżarepor, Luknow, gdzie wychodził wcale dobry dziennik „Awad Akbar “ i t. p.

Wogóle w Indy ach Wschodnich równolegle z rozwojem prasy objawia się coraz żywiej ruch narodowy wśród krajowców. W rozbudzeniu tem poczucia samoistnośoi największy udział bierze indyjskie D. polityczne.

0. arabskie pojawia się tu i owdzie w krajach mahometańskicb, niegdyś podbitych przez Arabów, dziś przez nich zaludnionych, w większej lub mniejszej części, a pod panowaniem tureckiem przeważnie zostającyob, jak Arabia, Syrya, Egipt i t. d. Ten ostatni, stosunkowo najbardziej cywilizowany, najwięcej też wprowadził reform euro-pejśkich, a z niemi drukarstwo i D. Obok pism

79

Encyk'"p P wsi II «<r Ze»z 1P8, T, lfl-ty

tów, jak: „Zipi - Szirnpi* (Czas), „Choszi - Szimbi"

manuel de la presse" (tamże 1851); Germain „Martyrologie de la presse" (tamże 1861); Montveran „De la Iśgislation anglaise sur la libertś de la presse et des journaux“ (Paryż 1817); Schwartze „Das deutsche Reichspressgesetz vom 1874“ (Er-langen 1874); Jacąues „Grundlagen der Pressge-setzgebung" (Lipsk 1874); Meerjano „3aK0HLi o ne-uuth" (M iskwa). — Dzieje D-a pojedyńczych narodów lub krajów traktują: Hatin „Histoire du jour-nal en France" (Paryż 1846); tegoż „Histoire po-litiąue et littśraire de la presse en France” (tamże 1858 — 1861, 8 tomów); tegoż „Bibliographie de la presse periodiąue franęaise" (tamże 1866); Camusat „Histoire critiąue des journaux imprimśs en France* (Amsterdam 1732, 2 t.); Gallois „Histoire des journaux et des journalistes de la Rś-yolution franę. 1789 — 1805“ (Paryż 1845, 2 t.); Girardin „De la presse periodiąue au XIX siścle” (Paryż 1837); Sirveu „Journaux et journalistes" (Paryż 1865 — 1«66, 4 t.); Warzee „Histoire des journaux belges“ (Bruksella 1844); Weller „Die ersten deutschen Zeitungen” (Stuttgart 1872); Pruta „Geschichte des deutschen Journalismus" (Hanno-wer 1845); Held „Die deutsche Arbeiterpresse* (Lipsk 1773); Winckler „Die periodische Presse Oesterreichs* (Wiedeń 1875); Andrews „The histo-ry of british journalism"; Cucheyal - Clarigny „Histoire de la presse en Angleterre et aux Śtats Unis“ (1857); Duboc „Geschichte der englischen Presse* (Hannower 1873); Grant James „The Newspaper press, its origin, progress and present position* (Hannower 1878); Steiger „The periodi-cal literaturo of the United States of America" (New-York 1873); Hatin „Gazettes de Hollande au XVII et XVIII siścle* (1865); Wsiewołodow „O poc-cificKHX,Ł ra3eTaxT>* (1735 — 1857); toż Bogusze-wicz, Bernardaki, Stan. Rzewuski i wielu innych; Pypin i Spasowicz „HcTopia cjraBHHCKHXT» jinTe-paTypT.* (Petersburg 1879—81); Diedicki „Michał Kaczkowski i współczesna literatura halicko -

St. J, Cz.

Dziennikarstwo polskie nie zostało dotychczas opracowane historycznie i krytycznie; mamy dopiero jego bibliografię oraz częściowe obrobienia niektórych gazet poszczególnych, lub też niektórych krótkich okresów; dla tego też i artykuł o-becny musi być uważany za próbę jeno szkicu dziejowego, nie zaś za historyę D-a. Jak gdzieindziej, tak i u nas, korespondenoya osób, ważne w Rzeczypospolitej zajmujących stanowiska, a u-dzielających sobie wzajem wiadomości o donioślejszych zdarzeniach lub zamiarach (projektach, planach), może być poczytywana za wzór, według którego układano następnie, gdy się zainteresowanie ogółu do spraw publicznych wzmogło, wieści ze świata. Gdy bowiem listy owych osób podawano kiedyniekiedy do druku, ażeby nie tylko poszczególne jednostki, lecz także publiczność powiadomić o wypadkach, albo do jakiejś myśli zachęcić, lub też od nich odwieść, zaczęto przykład ten naśladować, puszczając od czasu do czasu luźne arkusze lub kartki drukowane, gdy przypuszczano, że można będzie zawartemi w nich

(Rozum), „Szoja - Szimbun" (Gazeta narodowa),

„Niszi - Niszi - Szimbun* (Sprawozdawca codzienny),

„Ma - Niszi - Szimbun* (Nowiny Dnia) i t. d. Organem urzędowym jest gazeta „Niti - Niti\ Inne dzienniki są organami, nie stronnictw całych, lecz ich odłamów, a często pojedyńozych tylko posłów, będących właścicielami pisma. Skutkiem tego prasa japońska, polityczna, mniej wywiera wpływu, niżby to czynić mogła przy większem skupieniu.

Jeden z ministrów japońskich w mowie wypowiedzianej świeżo (w końcu r. 1896), pomieścił w programie gabinetu i nadanie zupełnej wolności prasie krajowej.

D. innych narodów przedstawia najnowszą for-macyę prasy i Btanowi drobne grupy krajowe, słabo jeszcze rozwinięte wśród ludów zacofanych lub plemion stawiających pierwsze kroki w cywilizacyi.

Należy tu D. perskie, hebrajskie, murzyńskie, australskie i t. p. na wyspach Oceanii, po wybrzeżach Afryki i in. tu i owdzie kiełkujące.

Literatura i bibliografia D-a. Całość dziejów D-a, jego organizację, administracyę, technikę i statystykę, dawną i nową, przedstawia dzieło St. J. Czarnowskiego „Literatura peryo-dyczna i jej rozwój⁻, 2 części z mapą statystyczno - graficzną i 8 tabelami (Kraków 1892 — 96).

rus-

Jest to jedyna historya powszechna D-a od jego zawiązków aż do czasów najnowszych; inne dzieła w tym przedmiocie obejmują tylko dzieje D-a pojedyńczych narodów lub epok, albo są to artykuły ogólne w „Encyklopedyach" S. Orgelbranda, niemieckiej Brookhausa i Meyera, francuskiej La-rousse’a i innych. Dzieje prasy narodów słowiańskich od zawiązku do czasów najnowszych obejmuje broszura St. J. Czarnowskiego „Dziennikarstwo słowiańskie i polskie" (Kraków 1895). D. Europy środkowej przedstawia Woerta „Publiziatik der Gegenwart” (Wiirzburg i Wiedeń 1879 — 1882); statystykę D-a dawną i nową całego świata—broszura St. J. Czarnowskiego „Postępy literatury ska" (Lwów 1876). peryodycznej z mapą i 8 tabelami" (Warszawa 1886); oraz Bubharda „Newspaper Directory of the World" (New-Haven, Connecticut, 1882). — O D-ie wogóle i jego technice drukarskiej w szczególności traktuje Dubiefa „Le Journalisme" (Paryż 1892).

O ustawach prawodawczych, swobodzie prasy i kwestyach ogólnych D-a traktują: Pergnot „Essai historiąue sur la libertś d’ecrire chez les anciens et au moyen ńge" (Paryż 1734); Czarnowski St. J.

„Rys histcryi księgarstwa* (Warszawa 1880); Rankę „Die roemischen Paebste* (Lipsk 1885); De Bonald „Sur la libertś de la presse* (Paryż 1727); Nodier „De la libertś de la presse avant Louis XIV” (tamże 1834); Hatin „Manuel de la libertś de la presse en France" (tamże); Mirabeau „Sur !a lib. de la presse" (tamże 1788); Lauthe-nas: Toż (tamże 1791); Petihiou „Discours sur la lib. de la pr.“ (tamże 1781); Thuriot „De l’oppo-sition et de la lib. de la presse" (tamże, rok VII rep.); Constant „De la libertś de la presse* (tamże 1814); Girardin „De la lib. de la presse et du journalisme" (tamże 1844); Dubois et Jacob „Codę

7

•.

\

\

i

/

A

>

Po

&

L,

PT

; -    /**:S»*.

r

.

\m \. \ A

1 T ^ 4'

^    O *j    o

~    y- *-V

X    o.-o.

o    -Ol ii Qr

• :

*

i*

i^4

V

K

<c

•J •

-J

o

X vw

<? 2* *

co

v

-

*

§p

O &

—;    -• < *

----

m°)

• -■ '

:i

zCUDZYCHl

Anno

Z WŁOCH.

Ńunv Tl*

UMfć

KRAJÓW

'■1757-

hegó Miefiąca około godziny T0>, * rśna przy biciu 2 armat na was-Z Rzymu dii urna Oeeetnlris. łach de U BafiiUe y dis Ima* Ociec S. po fwoiey chorobie do lidcs: wyfiuchawfzy Mfzy Swiętey aupclnsgo priyfyedł zdrowia, dla w Kaplicy, zafiadł w Parlamencie t>i czego po wftyRkich pryncypaioicy. walną Radę Lat- dt JuJiict rt&zwaną* fzych Kośćiofach Te DŁUM lau przy htórey zagaieniu, gdy Kancleri damus -śpiewano; Uzdrowienie zaś przelo-żyl zamyfty y wolą Królą. iego nśywięcey po BOGUprzypifać jroći, Pierwfzy Prezydent, ’y Gc< trzeba jednemu ubogiemu fiarcowi, neralny Patron Joli de Fleuri rok* który przez proflą' (woię prefkrypcyą Ii mowy, ale -temu nie zabiegli a-więcey dokazał, niż wTiyTcy irmi b? nie były regefirowanę dwie Dc-Medycy: za co w nadgrodę wziął Jclaracyc Królewfhie, y -Edykt, kló-smaczną fummę pieniędzy, y oraz nazaaczono mu penfyą dożywotnią.

Z F R A N C Y 1.

Z Paryża die iyma Decembris,

tego Gę tu treść wyraża : LUDWIK z ŁASK! EOZEY KRÓL Francy! &c. Zńwjze mieliśmy admwijira-. zfanit Sprawiedliwości zj rzecz noy-KRÓL Jmć wraz z Delfinem Jmćią, t prymypalnnyfzę nafcegę Ponowa-Niążętami Krwi KróIewCkieys e Xią- vu y uficzęśliwiema nafzycb podda’ żętami y Parami Francyi, 2 Marfzał- tiycb. Wiemy .sakiey uwagi potrzeba JkamijGubcmztorami Prpwincyi, &c. używać a> obieraniu Magiftrato-w affydęncyi całego Wdyfta Domu wyib , którym powierzchny rzec*, KrójewOsiego, ^rzybji tu dnia 13. Hk piejkę, uihi ieft fzofumk pehq-

Szerokość kolumny 120 milimetrów

Num :" ici.

fi:

iiiii

K U R r F & IV ARSZJbFSKl

W SOBOTĘ ONI A 17. GRUDNIA ROKU r 7 ^ J

Z    ar (za wy d. 17. Grudnia.

Przybył t'J w tych dniach 2 Drezna Jaoć X. Hrabia Wfconti Arcy Biftup Elelki NuncyafePa*

Nsdefała tu pewno wiadomość. Że Jnsć Pan S.erułet.&i Referen-darz Koronny z.*pa<2{fzy w Dobrach fwoich na zdrowia, z tym

<»si

NrB

Nr. 8

WARSZAWA finta 31 Grudnia/1.2 Stycznia 18927 r.

GAZETA POLSKA

.....

ti«y I taW praf oliej Bmale; Sr. U,—easnŁ- tdeltno TS, 1

Agleitar* .fiaŁrtjr Potetifcj* w Wet. w Wierni R tek«tta'gt» prry łliuy Pijt.łowłiteJ Rr Jt g

Dula 8 (80) »lyc;nla 1897 r.

GAZETA RZĄDOWA.

DZILN 5. LIKA ROKU i:9ł.

^£5^^ RADy HarzSZRy WRODOWKy.

J>6C prc*ydtPCy<ł 7* VeJnbou/Jkitg$ Rad*zy. dniA 1 Lipeu.

W przytetanoici Obyw»*te!ó» Rada rów^ 1 Oby w: X Pet™ owjR tego. L/ima-Ącuęflcitgo. ł Dcbotego Z*fiępcok».

N^a .prae/oŻ-9oie Wydziało IntcrefTow "Zagranicznych, dccydo^ai*- KłdŁ-^ydtenile Paszportu dla JP. dc Cocbc i»«/iadui^t« wy icchanip do tegoż Dworu tegoi JF de Cache. Ob: Komrnendaijta X Mazo-

W przytećaności 1 Obvw: X P

Dc bo i ego Z.aftęp foż«ei« Wydział

dowe 1 4on?mi Oiobarui Dyplomatyczne*

mi RoflyiflDemJ

Na moty falecen.a ł nomtuacyi v/yisie^o iŃ»c2«lniiła pod d 30. C w Obozrc pad Pr&dką H'olą dało Ob. Joachitn A1of:ynfki p**yłięg? fiępcę w*Rhdxie N Nar wykonał Wydziału fl*apj*czcnl?tva wezwanym 20*

May*

2tt w;

#a ncy,

na Za* i da

a7

zportu oia ii. cc uoc^

Inttrelfarnl Dworu Cefar horliboOu IX

fwoiftgo. » rek wito wała

iulickfego . ażeby warta. k?or₍* dotąd była przy icjęo micfzhań*U. zofizła. 1 ciągle ai do i ego powrotu-N» pr^ełoieme Ob*. Potockiego Radź decydowała wydanie Fafsporfa dlft biatn i (sofiiy ie

W odpowiedz.' na Memorynt Obyw rzyny Maicwjkicy . delc larówafa . ie zofłaie pod opieką Prawa 1 'Rządu, iey gvy*łtu czynie mc powinien, ii jaj narf icy dol^. z po\» .traconego Męża. wyioatzyfa dla n Mfżowfkiey

. »2by m oplaca\ , »ż cia.

go

n p»ozwoicniora

1 njtiidanie

ła przy Jego r dodawitna była N» przełc

ry Occyaowftts wy o Stamjłdwa Bcjkampa,

go

Katar

eĄy

piłit-

pod opieką P»awa iey gyyałfu czynie

bowp pcnTyj

Wydziałowi

powinien ,

wodu u >ey po-a zaleceniem

Zaleciła Rada Wydziałowi Sfcarbo « ażeby Ob: Orlout/kiemu Kommen X. M. 400.000 Zll Fol. na wydatki Woienpfl* Ziplaci^ Ksjfic Ska^bowey nakazał.

Wydzia«i Skarbu prZyniołł dw»e O* pinie, rednęj w interefTie Ob SrentJłaiiA Lubomir Kiep o , od Rodziców władnych

Sziorbu

cfutoich dni icy ży . Stofowme do rezoiucyi fwoiey pod dmem

icciła

cpofzczonego . a z gorljwoscr Ir u Oyczy* zme w teiażmcyszy ch nkolicznosciach w Pułk o Obywatela Osmioiou fkiego fluibp Woyfkowa czyniącego z przełożeniem, •żeby 2 fur^uDow po Rodzicach lego za* fekWcftrowftnych 2ł i goo wypłacono mu było; drug^ wzolędem Dóbr B fkupa Po• znańjkiego u/ Sięiuckuu Z enu leżących, ?*by pod aarjadzenł* Korr» Porząd tey Ziemi były oddane, obiedwie przyęte Czytzzy były dwre cMpedycye od Naczelr-jsa, obicdwie z Obozu pod Pradię (■VoLi d 30 Czerw pifanc. znay-dot^ct fi| v pop7zedza'^cym Numerze Gazrty. Radt zaleciła Fxc«r podać przez druki do wiadomość czncy. isko fCŻ Rapport Generała /kiego Z LitLy, vyz®!ędem potytel?» pod Sc/umi ped er 25 Czerw 2»lz tejci Ił.    utdcttany.

Nay:

fcy

pta • h 1 pytli*

Wtorek, 12 StycMla |* mi'XkBP

Kr. 7.

^    "i*™

fiwlaklor

Wydawca: Edwsrd Lec.

gBMIHaML^

'."i.~ ł lUnwiAi snuta**.,    rtfifatmay*. <ufa-.vt imt*    IŁlS. Chtaiw A*®*¹**

« «4ors<i/nf Irlnru cfWHjosuJ) ao prauloą.

:S“"

1 grs.-a^sŁ aa hrrtfg

te^-UGradr,..,^

ma

WHK Ś?7

i 99.

^16

iiou; .auOa^

fir. 7.

^śś2rtaa£2rS

KrśV3S,rS;..te~“

■H?MH!DZENNy a

Ktitsonil* MUhnl BoHti, 9

■s

LSSi

'iś

i itpBiw^Kste

2 fWJe stycznre. 1S97 r-

m

^p.klad

6AZETA HAIDMIW

^asaJL    aziEHip, PDSWItEfllt SAaBlOą PGUfTEE ! ERSR3III

”^"-1 -•■£^asgł»|Satpi

riits

Łiiiiit tjhi: ł3 atatetn

TEUGRAMY.

o ukt.rt.ś, I TfEarełi*

-t.-eule.

<5«klad

?C.Ł yr.

n i4.

WIEK

A-

L.

^ys

lEHinourasm

Al-,. T,iw>,A,ar OKRĘT-Werwt*.

tlił

SM

JVŁ 17

RoScXXLlV

GAZETA POLITYCZNA. LITERACKA i SPOŁECZNA

«w«i *C* - a 8ty?"!L_

StSSl&*Wtar»    n

w..‘i,-5£2v:v»—«

---•sEisćr-

BlBŁsfałdBiEiW

KtoreA, ffll, 7 OSI Stycmla 1697 njla

wrprit-T prJł-

Sok CXXIT.

Nam DCCCXIII.

KtWYESL

POLSKI

Anno

Z Warjlamy d. 19. April:

1752.

przychodzić będzie, przedefz więkfz f fobie obiecuią awa.mażŁ Jmć Pan PodOctrbi W. Koronny    Z Opatowa d. ią.. Aptili    Sanęli

dnia dzrfieyfzego tu przybyć ma, tuXięflwo Jehmć Cz&rtoryCcy Wo-którego bagaże iuż tu ftanęly.    iewodowie Rufcy zcafym Dworem,

Z Powiatu Wiłkomir(kiego do no- iutco zaś wyjechać maią do Platan lz$ , ie Jchmć Panowie ..Obywatele nó-rezydencyą. tameczni, commercia fwoię z Rygą    Z Lublina d. 17. Aprih Die 9.

roaiący; powrociwfzy z Rygi, nie- ejuscłem JmćPan MarfzałektTrybU-zmiernie na wielką, krzywdę y oczy* natu Koronego in comitatu Jchmć wifłe ofzukanie brakiem' y wagą to- Panów Smoleńfkiego, Mśćillawfkic* warów fwoich rła Kupców RyOtich go Woiewodów, Kafztelana Ka. u Gra rżaią fię, tak, iż niektórzy za- mienieckiego, Kiążętia jmći Pod-placiwfzy Cło,_y nazad od Kupców Oolego Koronnego, jchmćw Panów ndebrawfzy towar zRygi,dodpmu Tłomackiego, BóguŚawfkiego, So. odprowadzili, y. do tey przyfzli ret kofowfldego, Wolbrómfkiego, Wą-zolucyi, że mimo wfzetką zręczność wolnickiego &V: Staroflów, w (prowadzeniu lądem lnów pieńki in numeroja frecjuentia^ tak Jchmćw do Rygi, co” żywo fpofobią' Gę do PP- z rożnych ^oiewodztw Urzę-budowania Rrugow, y lichtanow na dnikow, iako też Eque(lris Ordinit Porcie Swiętorzeckim, chcąc Świętą Ofob affyflcncyi, om Dragonu y Rzeką fpiawiać wfzyflkie' towary lekkich Chorągwi okoto godziny fwoie do Królewca, choć z więkfzym f-* po południu; lubo prywatnie flierównie kofztem tranfport ten z przyzwoitąiednak comparuit appa*

rencyą.

Szerokość kolumny 120 milimetrów.

ANNO

KURIER

tudzież

LXX!li.

s 73 ¹

POLSKI

S9 zefzłego Miefi^ca Czerwca x*-Wyd?'»łowł Re*piecTcr-ftwa. ażeby $ubist ł p^>d ztiHey fłraży uwol/uony . cddtny auJtsd pod Łałwspicci*::;; Nr^u-

Szerokość kolumny 145 milimetrów.

Icy f r*C*

R osBOJieno IIeu3ypoK). Bapmana, 30 Maa 1897 r.

s es Ł' ?. Mitsy Z KoRSfeRty» s FcznsnuA d.- n-    Grsłjfśii

SapcU la&ray wudsmot^ae tam    fiiiti ad fu    tc, śle » nitrze ea*

ter *f*ctęte baaty cCiehty. U nil co kończyć fię y do S. Jiai aalimiTo-4iięna* i«fefłe,ł pKsy 8ie& grłif pia»- Vść oi*i% r-Tyth doeefc <aŁiteerito», ią, które wielkie posrynify • f2ke * ktśrycf tMć 8. Swirogitoi eateyley dy, 4 dMś oacgdiy&tg⁰ gfitf ł-dwo nic tenrftptĄ'hfiitia s Ałigiftritew t«tey-) wielkości oteeehi cśotkiego- padać, ten frym rjdiilJMć ?. Makowieckiego diii’ podróżnych eSi«*ai» pottuH, borne- feięto. ś ŚMći P. BiraaowCktego oś rok ssało Judei E potlsczonemt rękami y y S.Niedćiel do wieży n> fundo arPyadtacb głowami to ilŁsęfe, Słychać takie, iś ćiediieć maijcCgo rtiimead* cnymi dę* Kolcaaka 8afzę teadnieyfetgo-, s Cfcó- Rynowśiie-.

Cimia odmienić mfeij , w ty® icdltółt ** Ln-cjpi < W* j W ftttfztyr Itfictc od Porty Pómiai. eit taifi,    Czwartek o drog.ey godzinie w coc po-

s ZieaeUia d, rt.    JAf'& dfog oftatniey wolrlMc. P. Woiewody

Kinder* y Regsmdełfas yV.X. Lin. i Raikiego.Ciató w karecie ( koto które? Xięiaą leyMićią ^otij na fforęd koaty- pcfzo Dwot Cały w .40. ofobich f Bui$ rcsyĆdncyę. Ó4ś» wejoraytatgo w Starfeyzca Cechów za ro&aseto Magi-J^rzc8i.-ncey Akademii torccsnz? in pr&. ftrato,^e pochodniami; aiTySowal*. ) de finti*' IMći P- Łoeetego Kor, ylMći Ko3ttofaGOJezuit0wtranfportowa.no, P. Ordynat* rniodtgo, przy niemiłym OD Jezuići yBcrnirdyot wynieśli, gdii* Jonkufłie rożnych IthMćiow odprawiła Eayonieyfaty nie było ippireacyi, 8ę mfrtjuc* impet* Elltkcyi IM«i X.. tylko «*. Świec mafych ni Ołtarzu wieN Rektora, na która funkćyę ea*r»zrś e«». kt,-a fo estery na roa/ycb,Tratnua czat-frsifh obrany JMć X. Pilfzedki. Try- ńya Sikam, Czaroemi eviecaka.mf o-bacil Ordynćcyi SitpoyStiey iS&i&mip bita, na tżkisićc Caiunśo oś Ziemi po-pod dyTekcyij ŚSićś 8. /Istenicga (iawiońa y Striec cetery «*y feasorycSi Lipibiego Skarbnika EeJgkSągo <^di: fig, w gFoerkclj' k. w nogach pa dwie. Per--_ )Ooia eMgśkjłiS|0 iBtłźit s aięktorych tret State®?, jCzspka, Ssabka, yOrdcR dcftynowLu Reginocatotf    niTrBtowtóTeżkły.MśtiiuttaLifr.tS.tg77

&o Biifey-Ccrkeri t^dy ptzeftlk.    ś:8o Odpziwiśfy £ę« -.O itr gods&teą

fi lareJfAKie., d. 9. Mó,} To e nit ■* przyTnliOO: Esjuardyni, y przcśp&csi JSąaiO.wcćs. śnieżnie prsybsils, dkś ccc- «rf*y Wigiife, iAąć.,X. .Sutffigia sa-go flśiki tik *bożem , y śaastaś teo-    fetorj cii OO. bez arfze!;

erami 1409*84 ÓO G ćiiifca dtj-l rafty kisy Masy U po    śpiewali.

*7-    sa Touuf Jchl&-??<i€s«£łK?n&r f

Ściec-.

i|

tortąa^^c-.-gi    ____

mi

—--saaes—

Noy-aaswiat Hr. 6l    --yyyilgSgi-SSS S!L.

: 'SSSI¹^

^Bssśsss fisŚS

La natiou s amuso.

Drtłi    Rmr*h*.

i «w«i    i

Btofe Pgfołioh- wicrtbow, Nr 8

----------------------.    Blaro    B*r»8«, S»j*kr-,Łi

Szerokość kolumny 123 milimetry — Drukowany petitem.

Druk. Artyst. Saturnina Sikorskiego. Warszawa, Nowy-Świat 47.

%

t

l

ł

4

•s*

wiadomościami zainteresować większą liczbę osób. Puszczano je w świat bezimiennie,' układano zazwyczaj pośpiesznie, bez wielkiego starania o styl, nazywano zaś pospolicie .Nowinami" (w XVI w.), „Nowinami* i „Relaeyami* (w 1-pj połowie XVII wieku), wreszcie „Wiadomościami* i „Gazetami* (w drugiej połowie XVII w.). Ponieważ informa-cye te nie ukazywały się peryodycznie, ale tylko przygodnie, w miarę zajęcia się jakąś sprawą, nie można ich jeszcze liczyć do właściwej historyi D-a, lecz za wstęp tylko do niej. Z XVI wieku odszukano dotychczas 9 jedynie takich publikacyj, które za zawiązek D-a uznać można. Wszystkie prawie poświęcone są opisowi jednego jakiegoś zdarzenia. Długi tytuł pierwszej, najdawniejszej z r. 1557 przytaczamy w całości: „Nowiny, które się między cesarzem a między papieżem, przy zamku nazwanym Belliano we Włoszech, tymi czasy sstały. O nowym a dziwnjm porażeniu Turków od dobycia miasta sławnego Quintinum, przy którym jest wzmianka osób w nim pojmanych. ZaBię jako się bitwa Bstała przy mieście Quintinum między króla angielskiego i króla francuskiego rycerstwem, w dzień św. Wawrzyńca. Gdzie też i wyliczanie jest zacnych i pojmanych książąt* (w 8-ce, kart 8 b. m. dr.). W dziesięć lat potem, r. 1567, ukazały się „Nowiny lubelskie*, a następnie wychodziły: „Relacye spraw gdańskich* (1570), „Edykta“ Stefana Batorego po łacinie lub po polsku (1579, 1580), „Krótkie opisanie zjazdu kolskiego” (1590), „Nowiny z Rakuz o monstranoyej luterskiej, o niejakim predykancie luterskim Biber* (t. r.), „Nowiny z Francy ej o wybawieniu miasta Paryża od oblężenia króla nawarskiego" (t. r.), „Nova tur-cica, gallica, polonica, dantiscana” (1593), „O dobywaniu Agru i porażce po jego wzięciu* (1596, przekład łacińskiego listu Węgra Jerzego Burno-misy). Z wiekiem XVII ilość podobnych publikacyj wzrasta, zwłaszcza że liczne wyprawy wojenne, żywo obchodzące cały naród, dawały ustawiczną podnietę do spisywania „nowin* o tych walkach, jakie staczano. Prawie rok rocznie teraz u-kaznją się dłuższe lub krótsze sprawozdania, a co ważniejsza w tej mierze, pojawiają się w drukowanych świstkach zapowiedzi dalszych ciągów. Tak np. w „Nowinach z Moskwy krótko i genera-liter zebranych*, w końcowej wierszowanej odezwie wydawca, oznajmiając, że egzemplarz tych „Nowin* kosztuje 10 groszy, zachęca nabywcę, by się następnie wypytywał w „drukarni”, jeżeli podobnych nowin napotem zechce mieć więcej. Spisywano te nowiny ozasami w języku łacińskim, najczęściej jednak w polskim, tłómacząc je niekiedy na obce, jeżeli wiadomościom chciano nadać rozgłos szerszy po całej Europie. Znajdujemy takie przekłady na języki: włoski i niemiecki. Co do ilości tych nowin w pierwszej połowie XVII wieku, trudno podawać jakąś cyfrę na pewno; naprzód dla tego, że nie możemy stwierdzić, iż dotychczas odszukano już wszystko, co do tej dziedziny piśmiennictwa odnieść należy, a po wtóre, ie w przeważnej części mamy o tych publikacyach wiadomości tylko bibliograficzne, a więc często

wątpliwość zrodzić się może, czy jakaś broszura istotnie liczyć się winna do zakresu dziennikarstwa. Stanisław Czarnowski w książce swojej „Dziennikarstwo słowiańskie i polskie” (1895), zebrawszy materyał bibliograficzny, liczy w pierwszej połowie XVII Btulecia 56 zabytków dziennikarskich; ale nie objaśnia, na jakiej podstawie zaliczył do nich takie np. utwory, jak: „Aureus rabbi Samuelis trać-tatuś” „Perspectiva* (1622), „O konfederacyi lwowskiej* (t. r.), „Rusin albo relacya rozmowy dwóoh Rusinów przez Kacpra Thom. Skupieńskie-go“ (1634) i t. p. Rozstrzygnięcie tych wątpliwości pozostawić musimy przyszłym badaczom; a zanim przejdziemy do bistoryi właściwego dziennikarstwa, winniśmy zaznaczyć, że nawet i wówczas, gdy już pierwsze próby peryodycznego wydawania gazet się pojawiły, jeszcze niejednokrotnie uciekano się do dawniejszej formy luźnych publikacyj politycznych. I tak pod nazwą „Nowin* spotykamy takie wydawnictwa w r. 1683. i 1684. Pod n. „Relaoyj” wychodziły one w drugiej połowie XVII w latach następujących (o ile je bibliografia zanotowała): 1683, 1686, 1697, 1698,

1699,    1703, 1704, 1734, 1769. Pod nazwą „Wiadomości różne cudzoziemskie z Krakowa* posiadamy dziś jeszcze egzemplarze luźnych wydawnictw z r. 1679, 1698 i 1699. Pod nazwą „Awizy* istnieją w bibliotekach następne publikacye: „Awi-zy z Grodna z sejmu 6 Pebruarii i 27 Januarii 1679*; „Awizy różne cudzoziemskie z poczty i ekstraordynaryjne o wziętej Budzie z Krakowa 14 Septemb. 1686*; „Awizy wszelakie za osobliwszym przywilejem króla JMci drukowane w Krakowie 1696“; „Awizy warszawskie, lwowskie i gdańskie z Krakowa wydane 17 Augusti 1697“; „Awizy grodzieńskie, item z Brześcia, ze Lwowa, z Krakowa, d. 13 Decembris 1698*; „Awizy różne cudzozibmskie r. 1698“; takiź tytuł z roku 1699; „Awizy z Warszawy, z pod Rygi, ze Lwowa. W Krakowie 17 Julii 1700 wydane. Wiadomości różne cudzoziemskie*; „Awizy* (krakowskie) z r. 1702. Są to wszystko bardzo szczupłe, nieraz jednokartkowe wydawnictwa, redagowane nadzwyczaj zwięźle, a poświęcone już to jakiemuś pojedyńczemu faktowi, już to ich szeregowi, tak, że pod względem układu najzupełniej się upodobniają do dzienników właściwych. Wreszcie występuje i nazwa „gazety*, o ile dotąd zauważono* najdawniej w r. 1673, i to w rękopiśmie, wydrukowanym przez K. Wł. Wójcickiego w I-ym tomie „Biblioteki starożytnych pisarzów polskich*, w druku zaś pojawia się ta nazwa dopiero z r.

1700.    Najdawniejsze „Nowiny” były drukowane w Krakowie, ale z czasem przeniosły się do Warszawy, tak, że od drugiej połowy XVII wieku najczęściej się tu właśnie pojawiają.—Dzieje istotnego dziennikarstwa podzielić możemy na 5 okresów; pierwszy od r. 1661 do 1790; drugi od 1791 do 1831; trzeci od 1832 do 1850; czwarty od r. 1851 do 1863; piąty wreszcie od ostatniej daty do chwili obecnej.

Okres pierwszy. Znamionuje go czysto - informacyjny charakter D-a, które, nie zamierzając

Zestawiwszy ze sobą

wpływać na wyrobienie opinii w pewnym kierunku, zadawalnia się jeno notowaniem ważnych i mniej ważnych wydarzeń, zarówno w krajach obcych, jak we własnym. Za twórcę D-a - naszego uważany jest dotychczas Jan Aleksander Gorczyn, nieznany nam ze szczegółów biograficznych; dowiedzieliśmy się tylko w czasach najnowszych, iż był nie tylko publicystą, ale i muzykiem. Myśl wydawania pisma peryodycznie, co tydzień ukazującego się, a zapełnionego wiadomościami poli-tycznemi, przyprowadził on do skutku w dniu 3 stycznia 1661 roku, kiedy ogłosił w Krakowie pierwszy numer wydawnictwa swego p. n. „Merkuryusz polski ordynaryjny} dzieje wszystkiego świata w sobie zamykający dla informacyi pospolitej* (w 4-ce, drukiem gockim). Każdy numer zawierał po 8 lub nawet więcej stronic; druk był czysty, język zeszpecony wprawdzie pospolitemi już wówczas makaronizmami łacińskiemi, ale jędrny i poprawny. Na początku podawał redaktor wiadomości zagraniczne, na końcu dopiero krajowe, pod wielu względami ciekawe Po ogłoszeniu 27 numerów w Krakowie, przeniósł Gorczyn wydawnictwo swoje do Warszawy, gdzie wydrukowany był numer 28-y, zawierający wiadomości od dnia 4 do 14 maja spisywane, ale, naturalnie, sięgające datami o wiele dawniejszej chwili, bo naczelna wiadomość z Madrytu nosi datę 12 mar-oa. Kiedyniekiedy dołączał Gorczyn dodatek do swego pisma, po dzisiejszemu mówiąc, a dawał mu tytuł: „Merkuryusz polski ekstra-ordynaryjny”, znacząc go kolejnym numerem porządkowym. Jak długo Merkuryusz wychodził, na pewno powiedzieć nie można, to tylko wiadomo, że najcalszy, jak dotychczas, egzemplarz, w bibliotece Zamoyskich znajdujący się, dochodzi tylko do końca r. 1661. Od tego czasu aż do r. 1698 nie ma śladu stałego czasopisma; wychodziły tylko luźnie wspomniane już „Nowiny*, „Relaeye*, „Wiadomości*, „Awizy* i „Gazety*. Prócz tego wydawano jeszcze na luźnych ćwiartkach wieści polityczne zupełnie bez żadnego tytułu, tylko jakby listy z zaznaczeniem u góry początkowej stronicy miejsca i czasu, np. „Z Krakowa 1683 Decembr. 17“, „Z Krakowa de data 16 Jan. anno 1684*; „Ze Lwowa 21 Januarii 1684*; „1-a Februarii z Krakowa, anno 1684M; „25 Februarii 1684 z Krakowa* i t. p. Wiktor Czajewski, rozpatrując się w tych świstkach, doszedł do przekonania, że wydawnictwa te, napozór luźne i datowane z różnych miejscowości, w gruncie rzeczy wychodziły mniej więcej peryodycznie, i to w Warszawie. „Pisma te wszystkie — powiada on — były składane duźem pismem równem i czytelnem, czcionkami gotyckie-mi, tak, że nie wiele tekstu mieściło się na czterech kolumnach wielkości ćwiartki. W miejsce tytułu szedł wprost napis łaoińską kursywą złożony, co ma zawierać gazeta; tytuł więc wypadał różny, ale format był ten sam. Nie ulega wątpliwości, że gazety te były drukowane w Warszawie. Łatwo dojść tego. Na jednej, czcionkami gotyokiemi złożonej, jest napis: Ze Lwowa 21 Januarii 1684 r.; dalej szedł arty-

kuł z tytułem: z Krakowa de data 24 Jan. 1684, ale najświeższa wiadomość pochodziła z Warszawy, dnia 27 stycznia* daty końcowe rozmaitych numerów i uwzględniając objaśnione powyżej szczegóły, dotyczące formatu i rodzaju czcionek, można istotnie zrobić przypuszczenie, że te beztytułowe gazety, dość obfite w r. 1683 i 1684, były peryodycznie ogłaszane. W r. 1698 niejaki Priami, Włoch, wydawał w Krakowie (Lechiopoli) czasopismo peryodyczne, co miesiąc wychodzące p. n. „Mercurius polonicus prae-cipuorum Europae eventuum epitomen, novorum inventornm ac voluminum nuper editorum syno-psim cum crisi exhibens, varia insuper eruditione refertus pro mense Januario, Februario etc.*. Są tu już pierwsze ślady chęci wpływania na sąd czytelników; wydawcami byli może jezuici. „W miesięczniku tym — powiada Sobieszczański— redaktor zbierał wiadomości polityczne, naukowe i oderwanej treści. Miał on widać stosunki, odbierał listy z różnych stron, a zresztą nie przytaczał źródeł, skąd polityczne nowiny czerpał. Są tam u-mieszczone różne artykuły, zawierające polityczne nowiny zagraniczne i polskie z uwagami nad niemi redaktora. Przy tern znajdują się recepty na różne choroby, doniesienia o nowych odkryciach w fizyce i chemii, poezye i zagadki w języku włoskim, hiszpańskim i łacińskim, wszystko nie ułożone w systematyczny porządek, lecz pomieszane jedno z drugiem tak, jak na myśl lub do wiadomości autora przychodziło. W niektórych numerach są krótkie wiadomości o dziełach wówczas z druku wydanych, wiersze, anegdoty, listy królów i papieży, treść zawieranych traktatów. Styl Merkuryusza jest dobry, rzeczy treściwie i rozsądnie podane, bez pochlebstwa ani przesady, literackie też i rozrywkowe artykuły w dobrym smaku, rozważną krytyką wyłożone*. Czy długo ten Merkuryusz łaciński wychodził, nie wiemy: znamy dotąd trzy tylko pierwsze zeszyty (w bibliotece cesarskiej w Petersburgu; dwa pierwsze w bibliote-tece Ossolińskich we Lwowie).—Następuje znowu długoletnia przerwa w wydawnictwach stałych, tak, że dopiero rok 1729 uważać można za datę utrwalenia się naszego D-a. W tym roku bowiem Jan Naumański, prawdopodobnie nauczyciel, autor popularnego podręcznika geografii, zaczął wydawać co tydzień w drukarni pijarów „Nowiny polskie*, który to tytuł po ogłoszeniu 47 numerów zmienił w grudniu na: „Kuryer polski* i prowadził go, jak się zdaje, do r. 1753, gdyż do połowy tego roku idą kolejne numer a Kury era aż do N. 878; a od tego czasu nowa się zaczyna nu-meracya. Z początku całą uwagę poświęcał tylko sprawom krajowym, nieraz nawet bardzo drobnym: opisywał uroczystości dworskie w Warsza- , wie, pobyt króla na prowincyi, przyjęcie, jakiego tenże doznawał; notował skwapliwie przyjazdy dostojnych rodzin do stolicy, nominacye wyższe w stanie duchownym, wesela i pogrzeby; słowem każda mniejsza lub większa uroczystość w kraju { znajdowała tu odgłos. „Jest to, jak mówi Sobiesz-! czański, najdokładniejsza kronika owych czasów

TTXXVlir

20!

MERKVR WSZ POLSKI

ORDYNARYINY.

. Oddnia4.do 14. Maia ióói.

'ZJ$\fadrydu 12. Martiiy i66u

Vx

ki

Andcrt) po btugiey negctidcyey ctąy mał O* loannes dc Auftria titulum Generalifsimi. prjmwgo pottuctd* ^igoreteby dipłomatis na to ob Itcnti, obrai Officiales fu bal ter no $, ;i*w§S?vt d £u»}«ćio de S. Germanu, tortfero* ■roal Generalatum armorum. D- Loi* ) semu Podcrico, Campi Marfchałca-* tum Generałem. 3Eioj*ciu dcOfsuna,

|    Generalatum«abtonrtyrowoy(l!ieitt.

jlPo obraniu (Df]n<yerot& rafii ylo tooyfFofcu mtdjłti Settuna. |i iYlnrtynotoie tótelHmi Pupami pogyiaiAfu jSefcdjewać i t*oto na&go miafladeOrano w 2iffxyce/ y obawiała fu obie lenia. JtabutA tu teby <OPr*tow tilPd 3 prowiantem y 3 mimt* Cfami a tam to wnyfiPo ui£ ndprebjey £ófla.

lT'vucb,;ł 5raC> tilta nie i? ud cemu pefeł 2irimd{?i pry^a* tnie tn JŁonby nowi/ ialo fam oba!/ bU pewnych bomowyd? f?otr.?eb/$oj?awn»gy tu Śe fcrjewrja Jtt>ego/y ĄclaSi wpyjtt:#, ąym bal m.tterya bo rośnych byfFiirfjbw.

Corejobferaatum tu v tDwofuśe poffowie ^olenber? f<3T/rue (prawili fobie jafoby po śroier# Bśuśuey de Orangcs, tboć i&roiefirao y wgyrd? i&wor po niey w jalóbic cbobjUu

ZLisbony 22. Mjrtii ićói. -

Z~\©Po(la nafkge fctory w <6ńmbuit» rcjybaie/ huewamy v-~' ąefle po(ii?i/ twfw bobrycfe <£)fjfn:yeracb/ iafo w orijacb ywmomcydcfc/ y prjy laf^e Boiey/nilad jTufficientem d«-fen fam i tanunt beftaie.,

J?

Fig, 168.

Pierwsza gazeta polska

i niezmiernie ciekawa historya szlachty, żyjący jej herbarz, który wszystko, co tylko o niej wiedział, zanotował na swoich kartkach". Dawał cztery kolumny druku, z początku petitem, następnie gar-montem. Przy końću roku umieszczał stale jakieś szumne powinszowanie dla prenumeratorów. Prenumerata wynosiła rocznie sześć dukatów. Na karcie tytułowej „Kuryera⁴⁴ widać trębacza pędzącego na koniu; drzeworyt jest lichy; tytuł piBma rozmieszczony po obu stronach drzeworytu; data na tytule nie wyrażona; znaleść ją można dopiero w tekście. W późniejszych rocznikach drzeworyt nowy, większy; trębacz na koniu wyraźniejszy, trzyma trąbę przy ustach. Z rokiem 1730 wprowadził Naumański dodatek do swego kuryera p. t. „Supplement do gazet polskicha prócz tego zaczął dołączać Historyę polską, dość żywo opowiadaną; dociąguął ją jednak (w r. 1733) tylko do czasów Władysława Łokietka. W przerywaniu tej Historyi z numeru na numer nie troszczył się o to, czy się ustęp końozy kropką; co więcej urywał w połowie wyrazu, jeżeli oznaczona liczba kartek na numer już się wyczerpała. Od grudnia roku 1729, znacząc tym samym, co „Kuryer", numerem porządkowym wydawał Naumański „Uprzywilejowane wiadomości z cudzych krajów", niedbale zazwyczaj redagowane. Autor lubił opisywać szczególniej bitwy, ale o przyczyny wojny nie bardzo się troszczył; przekonań politycznych wcale nie u-jawniał. Pisał jednak dobrą polszczyzną, bez przymieszki łaciny. Drukowano je całe medyawe-lem; obce tylko naawiska składano kursywą. W połowie roku 1753 „Kuryer polski" rozpoczął nową numeracyę, którą oiągnął aż do końca r. 1759; rok bowiem 1760, na którym urywa się wydawnictwo to, przez pijarów prowadzone, ma zno-wuź oddzielną numeracyę; związane to może było ze zmianą redaktora. W r. 1755, oprócz „Supple-mentu⁴⁴, zaczęto dołączać „Addytament do gazet*. Nie było jednostajności, ani co do umieszczania winiet, ani co do czcionek w tytule. Dodatki te obejmowały najczęściej opisy pogrzebów i wesel, obohodzonych w domach możnych panów. Obok „Kuryera" wydawali pijarzy w Warszawie między rokiem 1736 a 1738 maleńki miesięcznik polityczny pod bardzo długim tytułem: „Merkuryusz historyczny i polityczny, Btatum praesentem Europae, interesa dworów i książąt europejskich oraz insze ciekawe eventa w sobie zamykający, Supplement do historyi uniwersalnej przez miesiąo podający". Potem następuje rysunek wyobrażający Merkurego z dużą trąbą, na której wisi karta z napisem: „Zewsząd i wszystko". Wyszło tego „Merkuryusza⁴⁴ tomów 12. Jest wieść, że wskutek omyłki druku w jednej z gazet wydawanych przez pijarów, donoszącej o urodzinach królewny Kuuegundy, został im odebrany przywilej publikowania „Kuryera"; rzecz to jednak bardzo wątpliwa. Natomiast pewny jest fakt, iż w r. 1754 za wydrukowanie broszury: „Odpowiedź na pytanie, jeżeli na dobra Ostrogskie administracya uproszona być mogła", broszury obrażającej majestat królewski, drukarnia pijarska została zapieczętowana,

lecz nie na długo; Pijarzy bowiem i po tym roku ogłaszają w dalszym ciągu „Kuryer", a prócz tego wydają od 1756 do 1758 „Journal de la Campagne”, od 1758 do 1764 „Gazette de Varso-vie", od roku zaś 1759 do 1763: „Konigliche Pohlnische privilegirte Warsohauer Zeitung” (dwa razy tygodniowo: we środy i w soboty). Obok wydawnictw pijarskich, żadne inne dłużej się nie utrzymały. Jakiś Cichocki wydawał między 1734 a 1736 „Gazetę cudzoziemską". Dopiero od r. 1760 zakon rywalizujący z Pijarami, t. j. Jezuioi, wyparli spółzawodników swoich z pola czasopiśmiennictwa, zakładając pismo, które, pod zmienio-nemi wprawdzie tytułami, przetrwało aż do dziś dnia. Pismem jest tem „Kuryer extra - ordynaryjny warszawski* który ukazywał się w soboty, gdy „Kuryer polski", istniejący jeszcze wówczas, wychodził we środy. Pod tym tytułem wydawnictwo to istniało krótko, gdyż od 3 stycznia 1761 nadano mu krótką nazwę „Kuryera Warszawskiego”, obok którego od 7 stycznia t. r. wydawali Jezuici „Wiadomości uprzywilejowane warszawskie*⁴. W r. 1765 zlał się „Kuryer" z „Wiadomościami", wytwarzając „Wiadomości warszawskie⁴⁴, które pod redakcyą namiętnego przeciwnika nowości francuskich, ks. Stefana Łuskiny, wychodziły do końca roku 1773, kiedy ostatecznie właściciel i wydawca, sekularyzowany już wówczas, nadał pismu tytuł nowy „Gazeta warszawska", i ten tytuł przetrwał do dnia dzisiejszego. Wydawał ją Łuskina dwa razy na tydzień: w środy i w soboty. Cierpki polemista, a bez talentu, potępiał wszystko, co pachniało reformą umysłową, i prowadził zacięte spory ze śmielszymi publicystami. Mająć wyłączny przywilej wydawania pisma politycznego po polsku w Warszawie, nie dbał o ulepszenia, lecz rutynicz-nie po staremu gazetę swą redagował. W języku francuskim wychodził krótko „Journal polonais44 w 1770, a nieco dłużej „Courrier de Pologne* 1776—1779. — W Wilnie Jezuici również ogłaszać zaczęli pierwsze pismo polityczne od r. 1759 p. t. „Kuryer litewski czyli wiadomośoi cudzoziemskie", dodając do niego, po rok 1763, osobny półarkusz p t. „Wiadomości literackie", w których atoli o literaturze było jak najmniej. Obok „Kuryera* wychodziły jeszcze według Estreichera „Gazety wileńskie” w r. 1761, 1763—4, 1770—90; od r. 1774 redaktorem ich miał być eks-jezuita, głośny astronom, Marcin Poczobut. — We Lwowie w tym okresie istniała tylko od r. 1776 przez lat 11 „Gazette de Lóopol", a od r. 1784 rządowy „Lem-berger Intelligenzblatt” zamieniony w r. 1787 na „Lemberger Zeitung⁴⁴. Krótko trwały informacyjne pisemka polskie: „Pismo uwiadamiające Galieyę* 1783, „Lwowskie pismo uwiadamiające 1784“, „Lwowskie tygodniowe wiadomości” 1786. W innych miastach Rzpltej nie było w tym okresie wcale czasopism politycznych. Oprócz drukowanych, rozpowszechnione były w tym okresie gazety pisane, ponieważ w nich zupełnie Bwobodnie, bez żadnych krępujących więzów, można było ujawniać takie wiadomości, o jakich w druku pomyśleć prawie nie śmiano; a prócz tego w gazetach podobnych pozwalano sobie wypowiadać opinie o ludziach i wypadkach. Możne rodziny, trzęsące Rze-cząpospolitą, magistraty miast znaczniejszych bardzo chętnie ponosiły znaczne nieraz koszta, byle tylko mieć szybkie a na pewnej podstawie oparte informaoye. Rozpoczęło się pisanie takich gazet już w drugiej połowie XVII wieku; ale miały one wówczas przygodny tylko, doraźny charakter; w wieku XVIII rozwinęły się i ustaliły. Zwykłymi dostarczycielami gazet pisanych byli jezuici i pijarzy, otrzymujący od swoich możnych abonentów znaczne wynagrodzenie, dochodzące do 100 dukatów rocznie; a gdy nie od jednego podobną sumę otrzymywał, korespondent mógł istotnie hojnie być za swą pracę obdarowanym. Dla takich to gazet ustanowiona została 12 ozerwca 1784 r. cenzura. Gurowski, marszałek w. ks. Litewskiego, zawezwał wszystkich rozsyłających gazety pisane, zarówno świeckich, jak duchownych, aby podali swoje nazwiska do Sosnowskiego, regenta komissyi brukowej, a równocześnie rozkazał składać po dwa egzemplarze gazety, mającej się rozesłać. Jeden miał być opatrzony podpisem wydawcy, drugi bez podpisu; ten po wykreśleniu ewentualnem u-stępów, które się urzędowi nie podobały, zwracano wydawcy, obowiązanemu stosować się do egzem plarza zatwierdzonego. W razie uchylenia się od tych przepisów, winny podlegał karze dwustu grzywien. Rozporządzenie to prawdopodobnie bardzo mały wywarło wpływ na wydawnictwo gazet pisanych, gdyż skontrolować ich przesyłki władza nie była w moźDości. Cenzurę na gazety drukowane zaprowadziła dopiero konfederaoya targowi-cka 1 lutego 1793 roku. Pierwszym cenzorem pism, w Warszawie wychodzących, był Jan Doran, kanonik warszawski.

Okres drugi, od Czasu zniesienia wszelkich przywilejów przez konstytucyę r. 1791, zaznacza się wprowadzeniem pierwiastka tendencyjnego do roztrząsania spraw, zarówno krajowych, jak obcych. Wypadki i osoby stają się pobudką do rozwijania poglądów politycznych i obrabiania opinii publicznej w duchu przez redakcyę za dobry i pożyteczny uznanym. Wzorując się na dziennikarstwie francuskiem, gazety nasze wprowadzają silne zabarwienie publicystyczne, lepszy styl, dowcip i sarkazm, dbają o świeżość nowin, sprawom krajowym większą poświęcają uwagę, aniżeli oudzoziemskim, wydają sądy o ludziach i rzeczach nieraz bardzo ostre, często stronnicze. Nie wszystkie pisma i nie ciągle w tym okresie mają te cechy, bo zmiany polityczne, jakim kraj ulegał, sprowadzały rówuieź zmiany w sposobie redagowania dzienników; ale cechy te, choćby z przerwami, istnieją i wyróżniają dziennikarstwo tego okresu od poprzedniego. I teraz, jak w okresie pierwszym, ton nadaje Warszawa, mianowicie] w latach 1791 — 1796, oraz między r. 1815 a 1821 i w 1831. Inicyatorami reformy D-a byli trzej posłowie sejmu 4-letniego: Tadeusz Mostowski, Julian Ursyn Niemcewicz i Józef Weisscnhoff. Wybrawszy na redaktora Stanisława Szymańskiego, zaczęli oni wydawać w r. 1791 „Gazetę narodową i obcą”, dwa razy na tydzień i dociągnęli ją do 4 sierpnia 1792 roku, kiedy uniwersałem Szczęsnego Potockiego została zakazana. Wyróżniła się ona od „Gazety Warszawskiej* i zewnętrznie, i wewnętrznie. — Format jej znacznie był większy, papier doborowy, czcionki czysto i ładnie cięte. W treści znajdujemy tu, po raz pierwszy u nas, rozumowane sprawozdania z posiedzeń sejmowych; sprawy osobiste znakomitych rodzin, opisy uroczystości, niegdyś tak obfite, tu albo szczupłe zajmują miejsce, albo nie pojawiają się wcale. Duch wieje liberalny i kon-stytucya żarliwych ma obrońców. W podobnym duchu, lubo szczuplejszy formatem, od r. 1792 w 2-ch pierwszych latach dwa razy na tydzień, wychodził „Korresp. kraj. i zagr.“ pod redakcyą księdza Karola Malinowskiego. Nie miał on atoli siły wytrwania przy raz przyjętych zasadach, i lubo z żalem, poddawał się wpływom zmiennych prądów publicznych; w r. 1796 został przez rząd pruski zabroniony; w dwa lata potem wskrzeszono go pod nazwą: „Gazeta Korrespondenta warszawskiego i zagranicznego*; w r. 183 L powrócił do pierwotnego tytułu i przetrwał do r. 1841, za redakoyi Ludwika T. Tryplina, cenzora. W języku niemieckim wychodziły w r. 1791: „Vaterlandisehe Zeitung fur Polens Burger “ oraz „Mannichfaltigkeiten o-der Warschauer Wochenschrift”; a po francusku między 1788 a 1791 „Journal hebdomadaire de la dióte*. Rok 1794 pobudził żywą, lecz krótkotrwałą działalność dziennikarską. W Warszawie Franciszek Siarczyński i Franciszek Ksawery Dmochowski wydawali od 1 lipca do 2 listopada c o-dziennie „Gazetę Rządową"; był to pierwszy nasz dziennik w dosłownem znaczeniu wyrazu. „Gazeta Warszawska” po śmierci Łuskiny 1793 przybrała, pod redakcyą Włodka, tytuł naprzód „Gaz. Krajowa”, a po nr 31 z r. 1794: „Gaz. wolna warsz.*, od nr 56 znowu „Warszaw.*. Wychodziła prócz tego „Gaz. obywatelska i patryotyczna warszawska", a po francusku „Journal historiąue des evenements*. W Wilnie, „za rozkazem Najwyższej Rady*, pojawiła się „Gazeta narodowa wileńska⁴*. — We Lwowie, niezależnie od tego ruchu, od r. 1793 do do 1797 wychodził „Dziennik patryotyczny polityków⁶*, pod redakcyą Onyszkiewicza i Marcinkiewicza. Obejmował on same przekłady z pism politycznych obcych, w dodatkach zaś ogłoszenia. W r. 1796 do 1807 panował zastój w literaturze ogólnej, a oo do dzienników politycznych w szczególności. Gazety w bardzo szczupłej liczbie istniejące stały się znowu, jak w okresie poprzednim, informacyjnemi tylko i bardzo blademi. W Warszawie wychodziły w dalszym ciągu „Gazeta Warszawska⁴⁴ pod redakcyą Antoniego Lesznow-skiego (f 1820), oraz „Gazeta Korrespcndenta warszawskiego*, wskrzeszona r. 1797 (po krótkiej przerwie w r. 1796) przez Wojciecha Pękalskiego, wreszoie „Warschauer Intelligenzblatt* (1797 i 8, 1802, 3, 5 — 6). W Poznaniu, nakładem Niemca, drukarza Decker a, a pod red. Stanisława Ziołeckiego, ukazuje się od 1 stycznia 1796 do 3 lutego ;1806 roku „Gazeta Pruss południowych⁴⁴, organ rządowy, językiem lichym, naiwnie śmiesznym, pisa

M.

z roman-

ny. W Wilnie wegietuje „Kuryer litewski" pod redakcyą szambelana Włodka (do r. 1805), a później pod sterem księży pijarów.—W Krakowie drukarz Jan May wydaje od r. 1796 „Gazetę Kra kowską". We Lwowie żadne w tym czasie pismo polskie się nie ukazało.—Od czasu utworzenia Księstwa Warszawskiego (1807), a następnie Królestwa Kongresowego (1815), ruch dziennikarski się ożywia, sprawy krajowe znowu znajdują się na pierwszym planie, wypowiadane bywają o-pmie o kwestyach politycznych i społecznych (między wielu innemi o kwestyi żydowskiej). Oprócz gazet, ciągnących życie z lat dawniejszych, a o-becnie silniej i bujniej rozwiniętych, pojawiają się nowe organa, mniej lub więcej długotrwałe. Prym tu trzyma Warszawa, jak i dawniej. W r. 1812 wychodzi od 11 listopada „Dziennik konfederacyi jeneralnej Królestwa Polskiegotf, wydawany przez Krępowieckiego. W r. 1818 od 1 października „Gazeta codzienna narodowa i obca⁴⁴ pod redakcyą Brunona hr. Kicińskiego i Teodora Morawskiego, pierwszy u nas organ oppozycyjny, broniący kon-stytucyi, posługujący się argumentami liberałów francuskich, jak Benjamin Constant. Gdy 14 czerwca 1819 została zawieszona, wydawcy zaczęli o-głaszać peryoayeznie broszury, mające ją zastąpić, p, t. „Kronika drugiej połowy r. 1819“, a następnie, znowuż w formie dziennikarskiej, p. t. „Orzeł”, od września 1819 do 1820. Gdy i to pismo upadło, zastąpiła go krótkotrwała w r. 1821 „Dekada polska”, pod redakcyą Wiktora Heltmana. L.

Piątkiewieża, Bronikowskiego, oraz „Sybilla nadwiślańska", w tymże roku co dwa tygodnie pod red. Franciszka Grzymały wychodząca, a poświęcona polityce, historyi, literaturze i rzeczom krajowym. Gdy prąd liberalny w polityce został powstrzymany, znowu przez parę lat gazety cechowała bezbarwność, a następnie główny punkt ciężkości zaczęto przenosić do części literackiej dziennika, zwłaszcza że spór klasyków tykami dostarczał obfitego materyału. W tym kierunku zwróciła działalność swoją „Gazeta Polska⁴⁴, założona 1 grudnia 1826 przez Ksawerego Bronikowskiego, przy głównem spółpracownictwie Maurycego Mochnackiego; przetrwała ona pod póŹDiejszą radakcyą Gębki do 30 września 1831 r.; od r. 1828 miała dodatki p. t. „Kronika literatury polskiej”. Mochnacki, rozstawszy się z „Gazetą*, założył 1 grudnia 1829 r. „Kuryera Polskiego⁴⁴; dopomagał mu w redakcyi Jan Ludwik Żukowski; przetrwało to pismo do 3 stycznia 1831, pod kierunkiem Wincentego Majewskiego i Józefa Hubego. — W r. 1824 komissya rządowa oświecenia powierzyła A. T. Chłędowskiemu, referendarzowi stanu i kibliotekarzowi biblioteki publicznej, wydawnictwo „Monitora warszawskiego" na wzór francuski. Pismo to, redagowane starannie, w arkuszach znacznej objętości, zpoczątku trzy razy, a od r. 1828 pięć razy na tydzień wychodzące, na papierze dobrym i drukiem ładnym, zajęło bardzo wydatne miejsce wśród dzienników politycznych, i pomieszczając także artykuły treści literackiej, na wiele przedmiotów rzuciło światło krytyczne.

W r.₁1828, z postanowienia rady administracyjnej, „Mon tor⁴⁴ został przemianowany na „Dziennik powszechny krajowy*, pod kierunkiem tegoż samego redaktora, i równie troskliwie jak „Monitor* redagowany. Po r. 1831 nabył go na własność Dobek, powierzając redakcyę Ludwikowi Pietrusińskiemu; pozostał przy nim przywilej drukowania obwieszczeń sądowych i administracyjnych, aż do r. 1838, kiedy założona została „Gazeta Rządowa" w języku polskim i rossyjskim, pod redak-cyą Jana Karnickiego aż do r. 1861 wychodząca. Wraz z odebraniem przywileju „Dziennik powszechny* upadł. Oprócz „Monitora", a następnie „Dziennika", lecz wcześniej od nich, powstały organa rządowe w województwach. Niektóre w nazwach swoich sięgały jeszcze czasów księstwa Warszawskiego („Dziennik departamentowy radomski*, „D. depart. siedlecki", „D. depart. łomżyński*). Za czasów Królestwa miały te wydawnictwa nazwę: „Dziennik urzędowy województwa* (mazowieckiego, płockiego, lubelskiego, podlaskiego, sandomierskiego, krakowskiego, kaliskiego, augustowskiego); powstały one między 1816 a 1819. Od roku 1838 przybrały nazwę „Dziennika urzędowego gubernii* (mazowieckiej cz. warszawskiej, płockiej, podlaskiej, lubelskiej, sandomierskiej, krakowskiej, kaliskiej, augustowskiej). Niektóre trwały do r. 1845, inne do 1867. — Co do nowości nie politycznych, wprowadzonych do gazet w tym okresie, należy zaznaczyć pomieszczanie recenzyj dzieł nowo wychodzących, a zwłaszcza przedstawień teatralnych, oraz pomieszczanie lekkich, satyrycznie pisanych artykułów (po dzisiejszemu: teljetonów), omawiających sprawy bieżące. Szczególniej „Gazeta Warszawska" upamiętniła się sprawozdaniami teatralnemi towarzystwa Ixów, o-raz feljetonami Gerarda Maurycego Witowskiego, który, naśladując feljetonistę francuskiego Jouy, przezwał się Pustelnikiem z Krakowskiego przedmieścia. Wreszcie zanotować tu należy powstanie w r. 1821 pisma brukowego p. t. „Kuryer warszawski*, istniejącego do dziś dnia. Założycielem jego był Bruno hr. Kiciński, dziennikarz bardzo ruchliwy, przytem rymotwórca nietuzinkowy. „Kuryer* miał być odbiciem życia miejskiego, z jego drobnemi czy waźniejszemi sprawami, bez pretensyj literackich, po prostu, dobrodusznie i swobodnie opowiadającym nowinki, anegdoty, nie wydając żadnego o nich sądu. Taki zakreśliwszy plan, nie umiał go jednak K-i należycie przeprowadzić, bo w dawniejszych wydawnictwach przywykł do innego sposobu traktowania rzeczy. Wówczas aktor i autor dramatyczny, LudwikDmuszew-ski (ob.) kupił od Kicińskiego „Kuryera" i drukarnię za 1 000 dukatów, a znając doskonale pu-bliczność warszawską, umiał zadość uczynić jej wymaganiom, i w przeciągu lat kilku zapewnił „Kuryerowi* popularność, której mu żadne współzawodnictwo odebrać nie mogło. Rzeczywiście zaraz w r. 1823 Małecki chciał z nim rywalizować swoim „Codziennikiem", ale po wydaniu 5 numerów się cofnął. Dłużej nieco, bo dwa lata (1823 i 1824), trwał „Dostrzegacz nadwiślańskiM, wyda

Dziennikarstwo polskie.

CC-

wany przez Eisenbauma, po polsku i w gwarze żydowskiej; ale oczywiście prawdziwej konkuren-cyi „Kuryerowi⁴⁴ nie wytworzył. Dmuszewski redagował „Kuryera" aż do swej śmierci, 1847 r.; po nim zajął się redakcyą Ludwik Vidal, a od 1849 Karol Kucz aż do r. 1863. Potem nastąpiła znaczna zmiana, o której powie się niżej. — Kulminacyjnym punktem rozwoju dziennikarstwa warszawskiego w tym okresie był r. 1831, kiedy powstało dużo, krótkotrwałych, co prawda, a bardzo silnie zabarwionych (nawet radykalnie) gazet; tytuły ich jednak pomijamy. — Poza Warszawą dziennikarstwo w tym okresie wegietowało tylko i pod względem politycznym żadnego nie miało znaczenia, ratując się jedynie ulepszeniem strony literackiej. W Wilnie wychodził po dawnemu „Kuryer litewski* (od 1815 do 1838 pod redakcyą Antoniego Marcinowskiego). W Krakowie, prócz „ Gazety Krakowskiej” Jana Maya, był „Dziennik rządowy wolnego m. Krakowa i jego okręgu* od 3 lipca 1816 do 1821, a potem „Dziennk rządowy rzeczypospolitej krakowskiej* (od 1822 do 1846); „Telegraf* w r. 1821. „Krakus* w r. 1822; „Kronika codzienna” w 1823; „Kuryer Krakowski* w 1827; „Goniec krakowski* w 1828 — 31 — wszystkie kolejno, pod redakcyą Konstantego Majeranowskiego. We Lwowie, prócz „Lember-ger Zeitung*, powstała „Gazeta lwowska* 3 kwietnia 1811 roku (dwa razy na tydzień), założona przez Niemców, Kratterów; artykuły pisali do niej z początku urzędnicy, Niemcy, po niemiecku i po francusku, a te tłómaezył na polski niejaki Nowa-kiewicz. Dodawane były do niej „Rozmaitości* literackie. Lichy język i styl, zupełna bezbarwność, znamionowały to spekulacyjne wydawnictwo. W Poznaniu pojawiła się tylko rządowa „Gazeta poznańska* (1806 — 1815), przemieniona w r. 1815 na „Gazetę wielkiego księstwa Poznańskiego* (dwa razy na tydzień), pod redakcyą Idziego Raabskiego. Przetrwała ona aż do r. 1865 pod kolejną redakcyą Cichowicza, Wannowskiego, Ja-Da Rymarkiewicza, Napoleona Kamieńskiego.

Okres trzeci (1831—1850), jak co do ogółu literatury, tak i co do D-a, zaznacza się rozłamem na dwie całkiem odmienne części: emigracyjną i krajową. W emigracyjnej dzienniki, drukowane w Paryżu, Poitiers, Brukselli, Londynie, uwydatniają poglądy polityczne w dwu głównie kierunkach: demokratyczno-postępowym i arystokratyczno kle-rykalnym; polemika zacięta o zasady wre tam silnie; wszystkie zaś inne kwestye są poddane tej ostatniej.—Kierunek demokratyczny ma najwymowniejszych przedstawicieli (Stanisław Worcell, Wiktor Heltman, Jan Aloyato, Tomkowicz, T. Wiśniowski, Darasz, Leon Zieńkowicz i in.); on też najwięcej liczy zwolenników. Główne czasopismo tego kierunku: „Demokrata polski* (1837—1852). Kierunek arystokratyczny mógł rozporządzać więk-szemi zasobami pienięźnemi, ale talentów wybitnych publicystycznych nie posiadał; stąd i pisma, wydawane przez to stronniotwo, wpływu wielkiego nie wywierały. Główne pisma: „Kronika emigra-cyi polskiej" 1834—-39 (pod red. St. Kunatta, Ka-

Łncjkl. Eoim. Uuitr. Zeiz. 118. T. 18-tj-

rola Sienkiewicza, Karola Hoffmana); „Trzeci maj* 1839—48 (pod red. Ladwika Orpiszewskiego, J. Woronicza).—W D-e krajowem panuje aż do roku 1848 zastój, nietyle pod względem liczebnym, gdyż owszem gazety mianowicie w Warszawie się mnożą. ile pod względem wewnętrznym. Część ich polityozna jest prostym przekładem z gazet zagranicznych, i to niektórych tylko, w duchu bardzo konserwatywnym trzymanych; o sprawach własnych informują one jedynie, i to w sposób bardzo ograniczony; zdań krytycnych o kwestyach najdonioślejszych nie wypowiadają wcale, nawet strona literacka jest w nich dosyć zaniedbana. Według kierunków, z małemi tylko wyjątkami, podzielić się nie dają, chociaż wogóle mówiąc, z pominięciem części politycznej, są umiarkowanie liberalne. I teraz również, aż do roku 1848, Warszawa jest górą. Do współzawodnictwa z „Gazetą Warszawską* (pod kolejną redakcyą: Wdkoszewskiego, Krupskiego, Lasockiego, Antoniego Lesznowskiego), staje z d. 29 września 1831 r. „Gazeta Codzienna* pod redakcyą Damazego Dzierożyńskiego (ob.). W r. 1832 nabywa ją Antoni Kamiński i powierza redakcyę Łysakowskim (ob.), ojcu i synowi, którzy, żywo się zakrzątnąwszy około pisma, pozyskali niebawem 2 000 prenumeratorów, co wśród ówczesnych stosunków było liczbą nadzwyczajnie wielką; gdy Łyszkowscy ustąpili, krótki już czas, za redakcyi Krupskiego, cieszyła się ta gazeta powodzeniem, a później długo wegetowała tylko. Drugiem nowem pismem politycanem była „Gazeta Poranna*, wychodząca od kwietnia 1837 do 1841, naprzód pod redakcyą Dobka, Wiktoryna Zielińskiego i ks. Mętlewicza, a później (r. 1839 i 1840) Hipolita Skimborowicza, który dołączał dodatek literacki, wreszcie (r. 1841) Antoniego Szabrańskie-go. Po jej upadku i po upadku „Czasu", wydawanego przez H. Skimborowicza w r. 1841, Karol Witte założył w r. 1842 „Gazetę Powszechną⁴⁴, którą w r. 1843 zmienił na „Dziennik krajowy* i prowadził go do czerwca r. 1844. Wychodziły także w tym czasie dzienniki niemieckie, jak to: „Warschauer Zeitung* (r. 1831 i 1832), „War-schauer Korrespondent* (1833—36) pod redakcyą D. Goldmanna, który niekiedy pomieszczał artykuły, zwracające na siebie uwagę. Krótko trwał, bo od 1 stycznia do sierp lia 1842 r., dziennik francuski, p. t. „Le glaneur de Varsovie“, wydawany przez Higneta i K. Frankowskiego.—W Wilnie „Kuryer litewski" zamieniony został r. 1840 na „Kuryer wileński* i wychodził w dwu językach, pod redakcyą Antoniego Edwarda Odyńca do 22 grudnia 1859 r. Dla tamtych stron główną gazetą polityczno-literacką był „Tygodnik petersburski*, założony w r. 1830 przez Franciszka Malewskiego i Józefa Emanuela Przecławskiego, a wydawany przez tego drugiego aż do końca r. 1858. Z początku wychodził raz, potem dwa razy na tydzień. Przecławski był to karyerowicz, niemałych zdolności, któremu chodziło tylko o pozyskanie znacznej liczby abonentów; w tym celu ściągał do „Tygodnika⁴⁴ siły wybitne i pozwalał im do pewnego czasu rozpisywać się swobodnie, nie troszcząc się

80

wcale o zasady; tak od r. 1837 do 1840, pozyskawszy sobie młodego Kraszewskiego, spopularyzował swoje pismo, nadał mu rozgłos i wpływ zapewnił. Potem, od r. 1841, związawszy się z Henrykiem hr. Rzewuskim, arystokratą i klerykałem, uczynił „Tygodnik** organem poglądów zachowawczych, a nawet wstecznych, wojując zawzięcie z najsłab-szemi nawet przejawami kierunku postępowego. Gdy się Rzewuski od „Tygodnika* usunął w roku 1848, Przecławski nie potrafił już nikogo zdolniejszego z losami swego pisma zjednoczyć, a sam nie umiał go ożywić; po r. 1848 straciło też ono swoje dawniejsze znaczenie.—We Lwowie, Krakowie i Poznaniu dopiero ogólny ruch europejski roku 1848, który wpłynął na losy Galicyi i W. Księstwa, zapewniająo im częściową autonomię, powołał do życia dzienniki, zajmujące się rozbiorem ówczesnych stosunków politycznych i wypowiadające o nich swobodnie swe zdanie. Wprawdzie w Krakowie już w roku 1846 pojawiły się gazety, roztrząsające śmiało zagadnienia doniosłe („Dziennik Rzeczypospolitej*), ale były one bardzo krótkotrwałe i nieliczne; natomiast w roku 1848 pojawiają się wybitni publicyści i dzienniki w znacznej ilości. Do rzędu główniejszych publicystów tej doby zaliczyć należy Hilarego Meciszewskiego, Jana Dobrzańskiego, Aleksandra Szukiewicza, Leona Ulricha, Walerego Kalinkę. Z gazet ówczesnyob wyróżniały się : we Lwowie: „Dziennik narodowy", Postęp*, „Gazeta narodowa*, „Gazeta powszech-a⁴*, „Kuryer Lwowski* i dawniejsza „Gazeta lwowska⁴*; w Krakowie: „Gazeta Krakowska*, „Dziennik narodowy krakowski*, „Dziennik polityczny*; wreszcie „Czas*; prócz tego na prowin-eyi, w Tarnowie: „Zgoda**, w Stanisławowie „Dziennik stanisławowski**, w Wadowicach „Tygodnik wiejski*. Wszystkie pisma żywsze znikły w końcu r. 1848 wraz z powianiem prądu reakcyjnego; pozostały tylko dzienniki rządowe i „Czas", założony 3 listopada 1848 r. przez grono osób, pragnących połączyć politykę Galicyi z polityką Czechów i innych Słowian w parlamencie wiedeńskim; głównymi tu akcyonaryuszami byli: Adam hr. Potocki, Paweł Popiel, Kazimierz Wodzicki, Leon Rzewuski. Na redaktora obrano Lucyana Sie-mieńskiego (ob.), przebywającego wówczas w Bruksel-li i dobrze obeznanego z publicystyką europejską. Siemieński początkowo sam na siebie wziął pracę redakcyjną, lecz później, w miarę rozwijania się pisma, przybywały inne siły, tak, że pierwotny redaktor zajmował się już tylko feljetonem, a politykę w duchu zachowawczym oddał Konstantemu Sobolewskiemu, a właściwie Maurycemu Mannowi. Staranność redakcyi, dbałość o język i styl, dobre informacye polityczne, zapewnienie sobie współpra-cownictwa stałych korespondentów za granicą, odznaczyły dziennik ten odrazu i z czasem wyrobiły mu wielką w publicystyce powagę.—W W, Ks. Po-znańskiem dwa głównie dzienniki z tego czasu zasługują na wymienienie: „Gazeta Polska**, wydawana od 22 marca 1848 do 22 czerwca 1850 r., przez Hipolita Cegielskiego, potem przez Marcelego Mottego (główny współpracownik Karol Libelt), oraz „Krzyż a Miecz*, ogłaszany w r. 1850 przez Ewarysta Estkowskiego przy współpracownictwie: Lenartowicza, Balińskiego, Kornela Uj ejskiego, Ber* wińskiego, Norwida; wreszcie „Goniec polski⁴* w r. 1851 pod redakcyą Bentkowskiego (Rosógo). — Rok 1848 jeszcze i z tego względu zasługuje na uwydatnienie, że w nim na kresach polszczyzny, tam, gdzie się ona styka z żywiołem niemieckim lub czeskim, pojawiły się pierwsze silniejsze drgnienia reakcyi przeciw germanizmowi, ujawnione w publicystyce. I tak w Prusach Zachodnich zaczęła wychodzić „Szkoła narodowa⁴*, potem „Tygodnik chełmiński⁴*; „Biedaozek⁴* w Chełmży, „Katolik⁴* i „Kurek mazurski* w Szczytnie (Ortelsburgu). Na Szląsku pruskim „Dziennik górno - szląski⁴* (w Bytomiu). „Gazeta polska" (w Opolu), „Tygodnik katolicki⁴* (w Piekarach). Na Szląsku austryackim „Tygodnik cieszyński”, „Gwiazdka cieszyńska* i in.

Okres czwarty (1850—1863) rozpoczyna się reakcyą polityczno-religijną, wyciskającą swe piętno na wszystkich utworach literackich i dziennikarskich. Zaniechano sporów o wyższość demokratycznego lub arystokratycznego hasła, starając się znaleźć stanowisko pośrednie w t. zw. demokracyi szlacheckiej; myśl niepodległa, filozofia niezależna, nie znajdują przyjaciół wśród dziennikarzy, poddających swą głowę i serce pod ochronę tradycyi; wielkie ideały zaczynają być spłaszczane i dopasowywane do miary przeciętnego obywatela; troska o podniesienie bytu materyalnego, w połączeniu z żądzą zabaw, dziwnie się kojarzą; poważne, naukowe traktowanie kwestyi ustępuje miejsca lekkiemu, fejletonowemu sposobowi rozprawiania o wszyst-kiem. Ponieważ dyskussye polityczne są wykluczone, cała uwaga zwraca się na życie towarzyskie, artystyczne i literackie. Nigdy przedtem i nigdy potem nie poświęcono tyle i tak wydatnego miejsca tej dziedzinie, jak w okresie obecnym. Pod koniec tego okresu kwesty a włościańska, podniesiona przez cesarza Aleksandra II, oraz wypadki polityczne we Włoszech rozbudzają nanowo zagadnienia polityczno-społeczne i wprawiają umysły w ruch gorączkowy. I teraz jeszcze Warszawa w D-e góruje. W niej skupiają się siły ze wszystkich stron; w niej gazety nabierają nieznanego do owej pory rozgłosu i wpływu. Inicyatorem zmian w D e warszawskiem był Henryk hr. Rzewuski. Rozstawszy się z „Tygodnikiem petersburskim”

I przyjechawszy do Warszawy, zaczął on tu z początkiem r. 1851 wydawać „Dziennik Warszawski*. Pragnął mu nadać rozmiary i cechę dzienników europejskich. W dziale polityki miał więcej swobody od innych redaktorów; postarał się o korespondentów stałych w głównych ogniskach cywilizacyjnych, dbał o wiadomości z kraju pożyteczne dla ziemian, troszczył się o dobrze pisane sprawozdania naukowe, literackie i artystyczne, do których zaprzągł najlepsze wówczas siły, zaprowadził dowcipnie pisaną (przez Wacława Szymanowskiego) kronikę miejscową; w odcinku, na wzór dzienników francuskich, dawał powieści i rozprawy popularne. Temi reformami, łącznie z dbałością o styl, jeżeli nie piękny, to poprawny i gładki, pozyskał sobie niebawem 2 300 prenumeratorów. Atoli jak prędko ich zyskał, tak rychło utracił. Sądząc, że w dobie reakcyjnej będzie mógł swobodnie głosić swoje paradoksy religijno-polityczne, pomieścił w odcinku obszerny artykuł p. t. „Cywilizacya i religia", w którym podrażnił najdelikatniejsze uczucia społeczeństwa. Prenumeratorowie zaczęli odpadać. Nie pomogło usunięcie nazwiska Rzewuskiego z „Dziennika⁴*; nie pomogło powołanie na redaktorów ludzi popularnych w Warszawie: Juliana Bartoszewicza i Wacława Szymanowskiego: powodzenia Dziennik nie odzyskał. W r. 1856 kilku zamożnych obywateli, a między in. Feliks Sobański, odkupiło Dziennik i, nadając mu nazwę „Kroniki wiadomości krajowych i zagranicznych**, sprzedało ją potem Józefowi Ungrowi, ten Staweckiemu, a ten wreszcie Franciszkowi Salezemu Dmochowskiemu, który prowadził pismo w r. 1858, ale od upadku powstrzymać go nie mógł i odstąpił „Kronikę** kilku młodym pisarzom; od nich nabył prawa Aleksander Niewiarowski i zamienił pismo na „Pszczołę" (1861—62). Inicyatywa, dana przez „Dziennik Warszawski", pobudziła przedewszystkiem „Gazetę Warszawską", która widziała się zagrożoną. Właścicielem i redaktorem jej był wtedy Antoni Lesznow-ski, zdolny i zabiegliwy dziennikarz, który, zaprowadzając w swojej gazecie podobne reformy, jakie widział w groźnym współzawodniku, pozyskał sobie stałe współpracownictwo Kraszewskiego, a odcinek zaczął zapełniać powieśoiami największych znakomitośoi (Kraszewskiego, Korzeniowskiego, Kaczkowskiego), jak nie mniej początkujących, ale niepospolitych talentów (T. T. Jeża); kronikę brukową powierzył dowcipnemn Aleksandrowi Niewiarowskiemu, który, pisząc pod „gwiazdką**, umiał wysoce zainteresować ozytelników. Skorzystał z fałszywego kroku, jaki popełnił Rzewuski, i przyciągnął ku Gazecie 7 000 prenumeratorów; dopiero pod koniec życia, zaczepiwszy nieostrożnem słowem plutokraoyę żydowską, zaczął ich traoić. Umarł w chwili (1859), gdy powstawał groźny współzawodnik. Współzawodnikiem tym była „Gazeta Codzienna**. Długo się ona borykała z przeciwnościami. Od dawniejszego właściciela nabył ją w tym okresie Aleksander hr. Przeździecki, ale gdy się koszta nie wraoały, darował ją współpracownikom swoim: J. K. Gregorowiczowi, F. H. Le-westamowi i J. Prackiemu. Ci prowadzili ją przez rok jeden 1854, a potem odstąpili Antoniemu Ka-mińskiemu, dawnemu jej właścicielowi. Ten sprzedał ją Aleksandrowi Niewiarowskiemu, który podniósł jej zalety literackie, a „Listami Cześnikiewi-cza** (A. Miniszewskiego) potrafił zająć czytelników i powiększyć nieco liczbę prenumeratorów. Sprzedał ją wreszcie r. 1859 Leopoldowi Kronenbergo-wi, który powierzył redakcyę Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu. Nowy redaktor, mogąc swobodnie rozporządzać funduszami, nadał „Gazecie codziennej" powierzchowność prawdziwie europejską, podniósł wartość wewnętrzną bardzo dobrze pisanemi korespondencyami zagranicznemi i miejscowemi, ożywił Bwoim stylem lekkim i ponętnym, a ponieważ chwila dziejowa nadawała się do traktowania zagadnień ważnych i mocno interesujących, więc niebawem postawił swój dziennik wysoko. Miał i trudności wiele. Popieranie przemysłu i handlu wbrew wygłoszonym dawniej (w „Chorobach wieku**) poglądom, zależność materyalna od bankiera, urażona niejednego miłość własna, były powodem lub pretekstem do rzucania cierni pod nogi nowemu szermierzowi; ale te przeszkody Kraszewski zwalczył wytrwałością, a gdy w r. 1861 zmienił tytuł dziennika na „Gazetę Polską", i gdy coraz bardziej interesujące zaczęły się w nim pojawiać artykuły, zdobył dla niego 7 500 abonentów i prześcignął „Gazetę Warszawską"; na niedługo jednak, gdyż v roku 1863 opuścił Warszawę, wyjeżdżając za granicę. Oprócz „Gazety Warszawskiej “ i „Codziennej", ważne miejsce zajmuje pod konieo tego okresu, przetworzony z d. 1 października r. 1861 z „Gazety Rządowej”, organ urzędowy margrabiego Wielopolskiego p. t. „Dziennik powszechny*. Redaktorem jego był Sobiesz-czański (ob.). Wychodził codziennie prócz dni poświętnych, w wielkim arkuszu o 5 szpaltach. Mieścił w sobie rozumowane artykuły o reformach wówczas wprowadzanych w Królestwie, obronę projektów rządowych, rozprawy naukowe i literackie, prowadził kampanię ze stronnictwem ruchu. W r. 1864 przemianowany został na „Dziennik warszawski".—W Petersburgu po upadku „Tygo-dnika** założono w r. 1859 duży dziennik polityczno literaoki p. t. „Słowo", budzący bardzo żywe zainteresowanie wielu rozumnie pisanemi artykułami; trwał on tylko półtora miesiąca.—W Wilnie pod koniec r. 1859 objął redakcyę „Kuryera wileńskiego" H. H. Kirkor i powoli przekształcił go na dziennik poważny, do którego pisywali najznakomitsi ówcześni autorowie starsi i młodBi: Ignacy Chodźko, M. Malinowski, W. Syrokomla, Wincenty Korotyński, Leonard Sowiński i w. in. W tym kształcie trwał on dwa lata i część trzeciego (1861—3).— W Galicyi prócz „Czasu", który się coraz pomyślniej rozwijał, nie było bardzo długo innych dzienników politycznych. Dopiero w r. 1860 Zygmunt Kaczkowski, jako przedstawiciel grona obywateli, pragnących spokojnego rozboju, wystąpił ze Bwym „Głosem", wojującym z prądem rewolucyjnym, ale niebawem zmuszony był zamilknąć, dostawszy się do więzienia austryackiego. W r. 1862 powstaje „Gazeta narodowa" pod redakoyą L. Gumplowicza, L. Powidaja i Mieczysława Romanowskiego; dalszy jej rozwój, pod sterem Jana Dobrzańskiego, należy już do okresu następnego. — W W. ks. Poznańskiem, dopiero w r. 1859 obok gazety urzędowej pojawia się organ obywatelstwa, „Dziennik poznański”, pod redakoyą Ludwika Jagielskiego, i zyskuje sobie rychło uznanie w swojej prowincyi. Politykę na tle stosunków ówczesnych prowadził na tej samej podstawie, na jakiej ją rozwijali posłowie z Poznańskiego w sejmie berlińskim.

Okres piaty (od r. 1864) odznacza się rozszerzeniem i pogłębieniem świadomości polityczno-społecznej, oraz wielkim zróżnicowaniem odcieni w zakresie przekonań i dążności. Co dawniej by-

ło właśoiwością niektóryoh tylko dzienników, to staje się w tej dobie cechą ogółu D-a. Wie ono, że ma nie tylko dostarczać czytelnikom informacyj, ale także wpływać na wyrobienie opinii, zarówno co do całości zadań społecznych, jako też co do poszczególnych zagadnień życia. Co do całości zadań społecznych, panującą myślą w D-ie tego okresu jest: 1°, że program polityczno - społeczny powinien być wytworzony na miejscu, w kraju, nie zaś poza jego granicami, 2° że naczelną wskazówką tego programu ma być hasło pracy organicznej, tj. hasło zużytkowania wszystkich zasobów materyalnyoh i sił duchowych, celem skierowania ich do podźwignięcia dobrobytu kraju pod każdym względem. Stąd wynikała potrzeba popierania postępowego rolnictwa, natężonego rozwoju rzemiosł, przemysłu i handlu, stąd nacisk na konieczność wzmożenia oświaty wśród nnjroz-leglejszych warstw społecznych, stąd powoływanie kobiet wykształconych do wzięcia udziału w pracy produkcyjnej. Program ten budził początkowo oppozycyę ze strony zwolenników dawniejszych zasad, lecz niebawem pozyskał powszechne uznanie, jako jedynie praktyczny, i dopiero w czasach najnowszych został znowu zakwestyonowany przez ' radykalnych. W dobie godzenia się na program wspólny były wszakże znaczne różnice co do jego zabarwienia pod względem społecznym i filozoficznym. Trzy tu główne odłamy opinii zaznaczyć można: jedni, ze względu na powszechną de-mokratyzacyę społeczeństw europejskich, na podstawie równości wobec prawa, poddając krytyce działalność szlachty, podnosili znaczenie żywiołu mieszczańskiego, jako już uświadomionego; drudzy stawali w obronie szlachty i arystokracyi, twierdząc, że jak dawniej, tak i teraz, szlachta jest najbardziej uzdolniona do inicyatywy; trzeci wreszcie za najpilniejszą potrzebę uznawali uświadomienie ludu. Pod względem filozoficznym zaś, jedni byli za oddzieleniem sfery wiedzy od dziedziny wiary i częściowo przynajmniej szli w kierunku pozytywistycznym; drudzy kładli wiarę za podwalinę wszelkiego myślenia i działania; inni wreszcie, ze względu na lud, hamowali rozpęd rozumu indywidualnego, kazali się liczyć z istniejącym stanem pojęć i zwyczajów religi v'h, pozostawiając zresztą jednostkom zupełną e .*bodę sumienia. Spory o te kwestye wypełniały przez bardzo długi czas łamy dzienników, a po części wypełniają je i dziś jeszcze, lubo nie z taką już gwałtownością, jak dawniej. Coraz to nowe przejawy życia społeczno - politycznego dostarczają materyałć, i pobudek do żywej wymiany myśli, którą jednak nie zawsze kieruje szczera miłość prawdy, lecz dość często do szlachetniejszych pobudek dołącza się zacietrzewienie stronnictw, miłość własna, lub, co najgorsza, interes osobisty albo interes klasy, o którą w danym wypadku chodzi.

Co do kwestyj ściśle politycznych, to pierwszeństwo w krytycznem ocenianiu stosunków dotyczących kraju należy się dziennikom galicyjskim i poznańskim, a prawdopodobnie i amerykańskim. Pod względem zewnętrznym, dzienniki tego okresu albo

utrzymały duży format dawniejszy, albo go zwiększyły w tym okresie. Nabytki poprzedniej doby, t. j. utrzymywanie korespondentów w głównych stolicach europejskich, dbałość o wiadomośsi z różnych stron kraju, sprawozdania literackie, artystyczne i teatralne, kroniki fejletonowo pisane, powieści w odcinku—utrzymane zostały i obecnie, jakkolwiek w różnych pismach różne jest ustano-kowanie tych składowych części dziennika; przewaga jest zazwyczaj po stronie przedstawień teatralnych, koncertów i rozmaitych produkcyj, które, jako „aktualne*, domagają się sprawozdania natychmiastowego. Artykuły „wstępne*, będące wyrazem opinii dziennika w danej kwestyi, poprzednio czasami się tylko ukazujące, obecnie stały się obo-wiązującemi. Reporterya, prawie nieznana za oza-sów dawniejszych, rozwinęła się w tym okreBie na skalę dość znaczną i wpłynęła poczęści ujemnie na zabarwienie informacyj, dostarczanych przez dziennik, zależnie od stosunków osobisty oh reportera, niewielkie zazwyczaj posiadającego wykształ cenie, ale sprytnego i obowiązanego do dostarczania wielu, i to różnorodnych, wiadomości. Ważniejszą od reporteryi nowością w rozwoju nowoczesnym D-a stanowi zaprowadzenie telegramów, które zniosły niemal różnice czasu. Gdy dawniej, przy największej nawet usilności, można było otrzymać wieści jedynie drogą przesyłki pocztowej, zabierającej, nawet po rozpowszechnieniu kolei żelaznych, dużo czasu, obecnie o każdym ważniejszym wypadku na świecie dowiedzieć się można z szybkością, o jakiej poprzednio nie marzono. Oprócz telegramów, otrzymywanych przez wszystkie pisma, z tej lub owej agencyi, bogatsze posiadają jeszcze telegramy własne, pociągając niemi ku sobie zapalonych amatorów polityki. Z tą nadzwyczajną szybkością informacyj łączy się ujemna jej strona: pośpiech w obrabianiu kwestyj przez telegram obudzonych, a stąd doraźność w tworzeniu przypuszczeń, wywodów i wniosków, oraz zaniedbanie językowe i stylowe; bo trudno się zastanawiać nad jednem i drugiem, gdy zecer i maszyna przynaglają. Ważną także cechą współczesnego rozwoju D-a jest jego rozgałęzienie się po miastach pomniejszych. W okresach poprzednich zwykle tylko główne ogniska ruchu umysłowego posiadały swe dzienniki; obecnie już i miasta prowincyonalne poczuły potrzebę organów miejscowych, zaspokajających potrzeby informacyi i wyrabiania opinii. Wprawdzie wyznać potrzeba, że dotychczas organa te są bardzo ubogie i blade, że, nie doznając należytego poparcia ze strony ogółu, rozwinąć się na szerszą skalę nie mogą, że zatem znaczenie ich (z małemi wyjątkami) jest (nie wielkie; w każdym jednak razie stanowią one zarodki oświaty miejscowej, prowincyonalnej, mogące się rozwinąć kiedyś w rośliny pełne żywotności i owocodajne. Wszak i D. stolic powstało z nader drobnych i nikłych początków, a z biegiem czasu, w miarę rozwoju zaludnienia, bogactwa i wykształcenia, doszło do wartości i rozmiarów poważnych. Przegiąd D-a w tym okresie rozpoczynamy, jak i poprzednio, od Królestwa, lubo pod względem politycznym gazety tu-

dzienników zagra-

tejsze nie mogły mieć donioślejszego znaczenia. W Warszawie zwraca na siebie przede wszy stkiem uwagę zmiana zaszła w najpopularniejszym organie miejscowym, t. j. w „Kuryerze Warszawskim". Za redakcyi Kuoza (do r. 1863) był on takim bezkrytycznym informacyjnym dzienniczkiem, jakim go uczynił Dmuszewski. W czasie zajmowania się Kuryerem T. Zaborowskiego, wprowadzono wpra* wdzie niektóre reformy, mające na celu nadanie poważniejszej cechy (korespondencye własne z Paryża o wystawie i t. p.), ale dopiero od czasu objęcia redakcyi przez Wacława Szymanowskiego i Aleksandra Michaux (Mirona), Kuryer zaczął rywalizować z wielkiemi dziennikami politycznemi. Przedewszystkiem wprowadzono do niego recenzye teatralne i literackie, pisane ładnie i krytycznie, następnie dbano o język i styl, wogóle o porządne obrobienia literackie każdego artykuliku, rozszerzono dział korespondencyj zagranicznych i prowin-cyonalnych, zamieszczano feljeton w odcinku (od r. 1874), gdzie również mieścić się zaczęły no-welle, powieści, rozbiory krytyczne; przeniesiono przegląd polityczny z końoa numeru na początek, a zamiast prostego referatu nicznych podawano sprawozdania rozumowane; w końcu zaprowadzono (w r. 1882) telegramy własne i zdwojono niemal numer, wydająo go rano i wieczór. Dobre siły literackie, skupione około Kuryera (Wł. Bogusławski, S. Krzemiński, Bolesław Prus, Bronisław Zawadzki, E. Bogdanówicz i in.), temperament dziennikarski Tadeusza Cza-pelskiego, posiłkowanie się pracami najznakomitszych nawet belletrystów i uczonych, podniosły poziom Kuryera, uczyniły go z jednej strony bardzo ruchliwym i zajmującym, a z drugiej zwróciły nań uwagę i tych, co dawniej z lekceważeniem na świstek brukowy spoglądali. Popularność Kuryera wciąż wzrastała, wyrażając się najwyższą liczbą prenumeratorów, do jakiej u nas pismo kiedykolwiek doszło, t. j. 20 000. Od r. 1887, po śmierci W. Szymanowskiego, zmienili się ozęściowo właściciele „Kuryera* (miejsce Gebethnera i Wolffa zajął

S. Lewental), a redaktorem został prawnik, Franciszek Olszewski, który potrafił nietylko utrzymać, ale i wzmódz czytelnictwo swego organu. Dawniejszy redaktor „Kuryera Warszawskiego*, Karol Kucz, powróciwszy do kraju, a nie chcąc poddać się warunkom, Btawianym przez jego właścicielkę ówczesną (p. Zabłocką), założył w r. 1865 „Kuryer Codzienny", sądząc, że pobije swego przeciwnika. Okoliczności składały się nawet po temu, mianowicie gdy „Kuryer Warszawski”, z powodu zajśoia z redaktorem odpowiedzialnym (Statkow-skim), nie wychodził przez 7 tygodni; ale marzenia jego nie spełniły się. Nowy ten Kuryer przechodził różne koleje, zmieniał wydawców i redaktorów, istnieć mógł i może, lecz pierwszeństwa starszemu koledze nie wydarł; od r. 1887 przeszedł na własność firmy Gebethnera i Wolffa; redaktorem od jesieni r. 1896 jest prawnik, Stanisław Libicki. W r. 1877 powstało z krótko istniejącego „Antraktu* pisemko nowe codzienne p. t. „Kuryer Poranny*, pod redakcyą Feliksa Fryzego, istniejące do dziś dnia. W r. 1884 nakładem J. Noskowskiego, a pod redakcyą Henryka Perzyńskiego, zaczął wychodzić rtani „Dziennik dla Wszystkich*. Z dużych gazet istniały w tym okresie w dalszym ciągu: „Gazeta Warszawska" (od r. 1859 do 1883 pod redakoyą Józefa Keniga, a następnie pod redakcyą właściciela, Stanisława Lesznowskiego, i „Gazeta Polska" naprzód redagowana przez Józefa Sikorskiego, a od r. 1874 przez Edwarda Leo. Oba te dzienniki nie zdołały odzyskać tych chwil świetności, jakiemi się cieszyły w dobie poprzedniej; miewały nawet chwile bardzo krytyczne, ale je przetrwały, starając się zewnętrznym i wewnętrznym wymaganiom rozwoju zadość uczynić. Wszystkie wymienione tu pisma były umiarkowanie liberalne, niektóre wyznawały liberalizm mieszczański; „Kuryer Warszawski*, „Gazeta Warszawska* i „Gazeta Polska* w dobie wystąpienia „pozytywistów warszawskich* (młodej prasy, 1868—

1875) były przeciwniczkami nowego prądu i zwalczały go, jak mogły. Do wrogów pozytywizmu przybył w r. 1873 „Wiek*, założony przez F. H. Lewestama, a od końca r. 1876 redagowany przez Kaz. Zalewskiego. Podobny kierunek miało „Echo” (1877—83), pod red. Z. Sarneckiego. Młodzi czuli po* trzebę dziennika, lecz długo zdobyć się nań nie potrafili. Nakoniec w r. 1878 z tygod., wydawanego przez Er. Piltza, powstało pismo codzienne „Nowiny*, pod redak. zbiorową, którą w r. 1879 zastąpił Al. Świętochowski. Nie powiodło się ono; kupił je Stan. Kronenberg, a redakcyę powierzył Bolesławowi Prusowi, który chciał z niego wytworzyć „obser-watoryum społeczne*; w połowie r. 1883 musiało być zamknięte. Krótkotrwałe było też istnienie „Chwili* (1885/6) pod redakcyą Walerego Przybo-rowskiego. Natomiast utrzymał się i rozwinął organ zachowawczy ziemian, założony w r. 1882 p. t. „Słowo*, z początku pod redakcyą Henryka Sienkiewicza, którego powieśoiom historycznym zawdzięczało swe powodzenie, potem pod redakcyą Antoniego Zaleskiego, wreszcie Mścisława Godlewskiego. Zapatrzone w konserwatystów krakowskich, „Słowo* niewolniczo kopiować się stara ich poglądy polityczne. Pod względem tej ostatniej tenden-cyi, chociaż odmienny w sprawach społecznych, analogiczne wygłasza opinie „Kraj*, wydawany co tydzień od lipca r. 1882 w Petersburgu przez Erazma Piltza.—W miastach Król. Polskiego naprzód Łódź stworzyła własny organ tygodniowy: „Gazetę Łódzką* (od 1865 po polsku i po niemiecku). „Dziennik łódzki*, zamknięty w roku 1894), potem Lublin, który już w roku 1830/31 miał swego „Kuryera”, zdobył się w tym okresie na dwa pisemka: „Kuryer Lubelski" (od 1866 do 1878) i „Gazetę Lubelską (od 1876 do dziś); dalej wystąpiły: „Ka-liszanin" (od r. 1870), „Gazeta Kielecka" (od 1-go paźdz. 1872), „Tydzień" (w Piotrkowie od r. 1873), „Korespondent płocki* (od 1876; dziś nie istnieje); „Gazeta Radomska* (od 1886; poprzednio w 1871 „Wisła* pod red. J. B. Rogojskiego).—W Galicyi bujny i szybki rozkwit D-a zostaje w najściślejszym związku z rozwojem życia autonomicznego i udziału w sprawach austro-węgierskiej monarchii,

mianowicie od r. 1866, od bitwy pod Sadową.

piero w r. 1871, wśród ogólnego ożywienia Bię D-a powstały dwa krańcowo sobie przeciwne pisma: kle-rykalny „Gonieo wielkopolski", redagowany przez księży lub z ich natchnienia, oraz radykalny „Orędownik" pod kierunkiem dra Romana Szymańskiego. W czasach jeszcze nowszych przyłączył się do tych pism w Poznaniu „Wielkopolanin". W Pru-siech wschodnich i zachodnich najważniejszemi o-gniskami D a polskiego są: Gdańsk i Toruń, a o-bok nich Pelplin, Olsztyn, Bydgoszcz, Brodnica. Na Szląsku pruskim najliczniejsze i najpoczytniejsze gazety wychodzą w Bytomiu („Katolik"), a dalej w Opolu, Raciborzu i Nisie. Prócz tego dzienniki polskie drukują się w Berlinie, Bochum (w Westfalii), Paryżu, Genewie, Londynie. W Ame-Tyce rozwinęło się nawet dziennikarstwo polskie bardzo bujnie; w r. 1894 w Stanach Zjednoczonych było pism w języku polskim 36, a w Brazylii jedno. Nie wyliczam tu ich napisów, bo trudno bardzo rozgraniczyć dzienniki właściwe od czasopism ogólnych. — Bibliografię dziennikarstwa naszego aż do roku 1880 podał Korol Estreicher w swojej „Bibliografii polskiej XIX stulecia" w t. I i VI pod wyrazem „Czasopisma", nie wszystkie atoli dane tam zawarte są ściśle krytycznie sprawdzone. Przyczynki do historyi D-a naszego znaleźć można w następnych artykułach lub książkach: w „Pamiętniku lwowskim* z r. 1816 pisał o D-ie Chłędowski; w „Roczniku T. N. Krakowskiego* z r. 1819 J. S. Bandtbie; Antoni Muszyński w „Tygodniku petersburskim* 1840, N. 31 i 32; Karol Szajnocha w „Bibliotece zakładu naukowego Ossolińskich* r. 1848; Michał Wiszniewski w VIII tomie swojej „Historyi literatury polskiej" .1851; W. A. Maciejowski w II tomie swego „Piśmiennictwa polskiego" 1851; Felicyan Łobeski w „Dzienniku literackim⁴⁴ we Lwowie r. 1858; Antoni Białecki w „Tece Wileńskiej⁴⁴ r. 1858 o czasopiśmiennictwie w w. ks. Poznańskiem; Karol Estreicher w „Dodatku tygodniowym do Gazety Lwowskiej44 r. 1860 i w „Bibliotece warszawskiej* r. 1861; F. M. Sobieszczański w wielkiej „Encyklopedyi powszechnej* Orgelbranda, r. 1861 (tom VI, 304 — 353); Stanitław Czarnowski w książce p. t. „Dziennikarstwo słowiańskie i polskie” Kraków 1895, str. 37 do 109; Wiktor Czajewski w książce p. t. „Czasopiśmiennictwo* 1896, str. 144. Prócz tego należy tu wymienić opracowania poszczególnych działów lub też pism niektórych, jak np. o „Gazecie codziennej narodowej i obcej" pisał szczegółowo J. I. Kraszewski (obecnie w Wyborze pism wyd. S. Lewentala, t. X); o historyi „Wieku* znajdują się wiadomości w numerze nadzwyczajnym z 1893; o „Kuryerze Warszawskim" jest „Książka jubileuszowa* opracowana zbiorowo i wydana w Warsz. 1896; Henryk Nagel wydał r. 1894 w Chicago bardzo interesującą broszurę p. t. „Dziennikarstwo polskie w Ameryce i jego 30-letnie dzieje" (str.

P. Chm.

Gdy przez cesarza austryackiego powołane zostały wszystkie kraje składające państwo do popierania ogólnych celów państwowych, Galicya prawie jednomyślnie wezwaniu temu przy klasnęła, gdy każdej prowincyi zapewnione było prawo samorządu w sprawach dotyczących samej tej prowincyi. Później dopiero wytworzyły się różnice zdań, jak należy pojmować stosunek swój do państwa; arysto-kracya i demokracya, polityka zasad i polityka utylitarna weszły w grę i wywołały bardzo gwałtowne dyskussye. Organ zachowawców Krakowskich „Czas" był za tem, by politykę rządu austryackiego bezwzględnie i we wszystkiem popierać; inne dzienniki robiły mniejsze lub większe pod tym względem zastrzeżenia. Kwestya też wolnomyślności i klerykalizmu wpływała na zabarwienie rozmaitych organów. W Krakowie oppozycya liberalna znalazła organ hałaśliwie wojowniczy w „Kraju*

(1869 — 1874), potem przez lat kilka znajdowała przytułek w pismach literackich i dopiero w „Reformie* (1881), późniejszej „Nowej Reformie*, trwalszą zyskała siedzibę. Prócz tych dwu dzienników ma jeszcze Kraków obecnie antysemicki „Głos Narodu", założony przez Józefa Rogosza, o-becnie wydawany przez Kazimierza Ehrenberga, oraz „Dziennik Krakowski⁴⁴. We Lwowie liczniejsze i różnorodniejsze spotykamy odcienie. Na-przód wymienć tu należy „Gazetę Narodową*, która za redakcyi Jana Dobrzańskiego stała się bardzo wpływowym organem mieszczaństwa i przez długie lata „trzęsła⁴⁴ Lwowem; dzisiaj dawniejsze swoje znaczenie całkowicie utraciła. Dalej do trwałych, jakkolwiek częstym zmianom redakcyjnym podlegających, a więc i pod względem przekonań niejednolitych, należy „Dziennik polski", od r. 1869 wychodzący. Na dwu przeciwnych biegunach polityczno-społecznych znajdują się „Przegląd⁴⁴ (od r. 1884 wydawany przez Ludwika Masłowskiego, niegdyś pozytywistę), ultra - zachowawczy i klery-kalny, oraz „Kuryer lwowski* (pod red. Henryka Rewakowicza), radykalno - ludowy. Naturalnie u-rzędowa „Gazeta Lwowska⁴⁴ (obecnie pod red.

Adama Krechowieckiego), starannie prowadzona, wychodzi tu stale. Do efemerycznych policzyć należy takie, jak „Hasło* (1865), „Gmina" (Tad. Ro-manowicza 1867 — 70), „Sztandar" i „Strażnica"

(Gniewosza), „Dziennik dla wszystkich" (Chamskiego - Dzikowskiego) i in. Na prowincyi każde większe miasto ma swoje pismo: Czerniowce, Gorlice,

Gródek, Jarosław, Kołomyja, Nowy Sącz, Przemyśl, Rzeszów, Sambor, Stanisławów, Tarnów,

Tarnopol. W Księstwie Cieszyńskiem również obok ogólno - literackich, znajduje się organ polityczny.

Przechodząc do w. ks. Poznańskiego, Prus i Szlą-ska Pruskiego, zaznaczyć potrzeba, że przez czas długi obok „Dziennika Poznańskiego" żadna inna większa gazeta utrzymać tu się nie mogła. Dziennik ten, pod red. Franciszka Dobrowolskie- 130 ścisłego druku), go (ob.), wywierał wszechwładny wpływ na opinię Dzienny łuk jest to droga, jaką gwiazda, publiczną, a zasług jego w okresie „walki kultural- w dobowym swym pozornym obiegu dokoła ziemi nej" przeciwnicy nawet nie zaprzeczają. Obecnie nad poziomem opisuje; część pozostała jej drogi, przeszedł podH, redakeyę Władysł. Dębińskiego. Do- f przypadająca pod poziomem, stanowi jej łuk noc-

otrzymamy a — 56°16'50", czyli długość łuku nocnego wynosi 2a = 112°33'40". Dnia 14 czerwca przeto przebiega słońce nad poziomem Warszawy 360° — 2a, czyli 247°26'20"; ponieważ zaś na opisanie całego okręgu koła łoży ono 24 godziny, powyższy zatem łuk 247°26'20" przebiega w ciągu 16 godzin 20 minut 44 sekund, czyli taką jest długość dnia 14 czerwca w Warszawie.

S. K.

A. S.

ny (ob. Równoleżniki), — Stosunek długości łuku dziennego do nocnego pozwala obliczyć oczywiście czaB, przez jaki w ciągu doby gwiazda nad poziomem pozostaje. Jeżeli długość łuku nocnego gwiazdy oznaczymy przez 2a, zboczenie (ob.) jej przez 8, a szerokość geograficzną miejsca przez <p, to między wielkościami temi istnieje związek trygonometryczny:

eosa = tg8 . tgcp.

Wzór ten tyczy się i słońca, można więc stąd obliczać długość dnia którejkolwiek doby dla danego miejsca. Tak np. dla Warszawy szerokość geograficzna <p = 52°13'5"; chcąc więc obliczyć długość dnia, dajmy na to 14 czerwca, należy znać przypadające na dzień ten zboczenie słońca, 8 = 23°17', a ze wzoru powyższego:

cosa = tg 23°17' tg 52°13'5"

S. K.

Dzienny obrót, dobowy obrót, ruch wirowy ziemi dokoła osi, powodujący obrót pozorny sfery niebieskiej, wschód i zachód gwiazd i słońca. Ob. Ziemia.

Dzieraza albo Widłak, ob. Licopodium.

Dzierlatka (Galerita cristata Br.), ptak wróblo-waty (Passeres), do rodziny Skowronków (Alau-dinae) naleźąoy, powszechnie zwany Śmieciuchą lub Pośmieciuchą. Wyróżnia się dziobem, prawie długości głowy wyrównywającym, słabo łukowatym. Głowę ma opatrzoną czubkiem, na końcu

Fig. 169. Dzierlatka czyli pośmieciuszek (Alauda cristata).

zaostrzonym. Szpon u tylnego palca słabo łukowaty. Ciało z wierzchu rudawo-szare, na plecach brunatno upstrzone; spód ciała brudno-białawy, z plamkami grubemi na przodzie szyi. Dziób z wierzchu brunatny, o szczęce dolnej czyli żuchwie blado-źółtawej; nogi ciemuo-cieliste. Mieszka w Europie i Aayi, nie posuwa się jednak zbyt daleko na północ. JeBt to ptak miejscowy, u nas pospolity, choć nie liczny. Przez lato trzyma się w polach, przy samych wsiach, zimę zaś spędza w środku wsi i miasteozek po śmietnikach i drogaoh. Karmi się rozmaiłem ziarnem i owadami. Jest to ptak niebojaźliwy i dowierzający, choć na sidła przezorny. Śpiew D-i jest przyjemny, dość czysty i urozmaicony; śpiewa, siedząc zwykle] na wynio-ślejszem miejscu, jak np. na daszku, płocie, kamieniu lub bryle ziemi. Gnieździ się w zbożu lub w trawie, w sąsiedztwie płotów, dróg, budynków; jaj znosi 4—5, większych od skowronkowych, słabo połyskujących, o białem tle z szarawym, żółtawym i z!elonawym odoieniem, z plamami podwójnemi: spodnie plamy popielate, ciemniejsze, nieliczne— powierzchowne zaś oliwkowe, zielonawe lub brudno-popielate, liczniejsze. W ciągu lata dwa razy wysiaduje: pierwszy raz w początkach kwietnia osiada na jajach, drugi raz w czerwcu.

Dzieroźyński (Antoni Jan) Damazy (* r. 1782 na Białorusi). Oddany do szkół w Połocku, odbył następnie nauki na wydziale prawnym w u-niwersytecie wileńskim, a po ioh ukończeniu złożył w r. 1811 egzamin w Radzie dozorczej szkoły prawa Księstwa Warszawskiego, dla wykwalifikowania się do zajęcia odpowiedniej posady w wydziale sądowym. Jakoż w tymże już roku wszedł, jako aplikant, do trybunału cywil, w departamencie warsz., w rok potem był już podsętkiem sądu pokoju powiatu Kamińskiego w departamencie Bydgoskim, a w kilka miesięcy późuiej nota-ryuszem powiatu Inowrocławskiego. Następnie, już jako patron, przebywał kolejno przy trybunałach bydgoskim, płockim i mazowieckim, aż w r. 1816 mianowany został adwokatem przy sądzie apella-cyjnym Królestwa Polskiego w Warszawie, gdzie jednocześnie przez lat dwa, t. j. do r. 1818, pełnił obowiązki profesora w wydziale prawa i admi-nistacyi przy uniwersytecie. W roku 1821 mianowany mecenasem przy sądzie najwyższej instancyi, zajęciom tym oddawał się przez lat sześć; ale, zmęczony i podupadły na zdrowia, zszedł z mozolnej linii obrończej i w r. 1824 otrzymał posadę sędziego kryminalnego w b. województwie Mazowieckiem i Kaliskiem, gdzie zarazem zasiadał jako członek komissyi egzaminacyjnej na województwo Mazowieckie. Nareszcie, gdy i te obowiązki jeszcze zbytecznie siły jego obciążały, poprzestał na skromnej posadzie zastępcy pisarza kancelaryi ziemiańskiej kaliskiej. Na wiosnę roku 1835 udał się wraz'z synem Józefem, już 16-letnim młodzieńcem, dla załatwienia familijnych interesów w Poznańskie, zostawiwszy w domu żonę z trojgiem młodszych dzieci. Podróż jego miała trwać kilka miesięcy, tymczasem przedłużyła się w nieskończoność: zginął wraz z synem bez wieści, jak to mówią, gdyby kamień w wodę. Pomimo usilnych poszukiwań, nigdy rodzina pozostała ani o nim, ani o synu niczego dowiedzieć się nie mogła. Jest tylko przypuszczenie, że, będąc już za granicą, chciał może odwiedzić jednego z krewnych, który znajdował się aż w Ameryce, i że prawdopodobnie, wybrawszy się tam na okręcie wraz z synem, uległ rozbiciu.—D. żył w epoce niezmiernie pod każdym względem ruchliwej, w której nareszoie ludzie przekonali się o prawdzie słów Krasickiego: „Trzeba się uczyć, upłynął wiek złoty" i uczuli potrzebę zastosowania się do nich. Przy pierwszym promyku spokojniejszego bytu, po ukonstytuowaniu Księstwa Warszawskiego, prawa i przepisy, dotyczące różnych gałęzi machiny społecznej, obficie na kraj spływać zaczęły. Z zaprowadzeniem kodeksu francuskiego, i obywatel, poddany prawu, i urzędnik, stosujący je, potrzebowali prządnych instiukcjj. Otóż pisarz, o którym mówimy, położył za cel prac swoich popularyzowanie nowego prawa między urzędnikami i ogółem, przedewszystkiem zaś zajął się zapro-wadzonemi u nas przez kodeks Napoleona Aktami stanu cywilnego. Ważna ta instytucya, jako zupełnie nowa, potrzebowała objaśnienia, to też D. z zapałem chwycił pióro, aby ją krajowi przedstawić w całej wartości, rozwoju i skutkach. Książka jego, wydana w r. 1813 pod napisem: „Instru-keya dokładna o urzędnikach i aktach stanu cywilnego", zawiera tekst prawa, ze szczegółowemi motywami każdego artykułu, każdy niemal wyraz objaśniającemu, według tego, jak artykuły te były roztrząsane w ciele prawodawczem francuskiem; następnie idą dekreta księcia warszawskiego, dotyczące zastosowania prawa tego u nas, z podo-bnemiż objaśnieniami i wzorami dokumentów, a w końcu zamieszcza autor uzupełnienia, dostarczone mu, już po napisaniu dzieła, przez Zachar-kiewicza, ówczesnego sekretarza w ministeryum sprawiedliwości. Była to praca na swój czas niepospolitej wagi. Długi czas od wyjścia tej książki D. nie wydał nic obszerniejszego na widok publiczny, ale studyował bez przerwy rzeczy prawni* oze i, jak tylko zdarzyła się potrzeba zabrania głosu, występował ze zdaniem gruntownem. Druga jego praca zjawiła się dopiero w r. 1828, a powód do niej dały okoliczności, które tu przytoczymy. Kiedy w r. 1808—9 ustały sądy rewizoryj-ne pruskie, a w rok potem takież sądy austryac-kie, na ogólnej podstawie kodeksu cywilnego francuskiego, dla uniknienia sprzeczności prawodawstwa z organizacyą Bądową, zaprowadzono trybunały i sądy apellacyjne, oraz sąd kassacyjny, jako sąd najwyższy, nadzorczy, i sprawowanie jego po-ruczono radzie stanu. Lubo orgaDizacya tego sądu, ze względu na trudne okoliczności, w jakioh się tworzył, nie była doskonałą, jednakże dobre skutki wprowadzenia tej instytucyi zaczęły się objawiać przez stopniowe ustalenie zasad prawnych, przez skrócenie i umorzenie mnóstwa zawieszonych procesów. Na nieszczęście wypadki r. 1812 położyły koniec tej instytucyi, a od tej chwili, aż do ustanowienia rządu tymczasowego w r. 1813, nagromadziło się wiele różnorodnych spraw, które z powodu różnorodnych zasad i form postępowania, jakie zostawiły po sobie obowiązujące dawniej prawodawstwa: polskie, austryaokie, pruskie, francuskie i t. d,, nastręczały sądom wiele trudności. Pod naciskiem tak zgubnego stanu rzeczy, władza ówczesna próbowała rozmaitych środków prawodawczych, a skończyła na ustanowieniu sądu najwyższego, którego organizacyę nazwała tymczasową. Gdy zaś i [ta instytucya nie zaradziła złemu, komis-sya rządowa sprawiedliwości wezwała całe sądownictwo o udzielenie spostrzeżeń nad prawodawstwem krajowem, cyw»lnem i kryminalnem. Wtedy-to wystąpił D. i wzbogacony owocami ciągłego namysłu i studyów, ogłosił drukiem w r. 1828 uwagi swe w tym przedmiocie p. n. „Rzecz o sądownictwie najwyższem”. W książce tej, dla przecięcia tego węzła zawikłań, jaki tu krótko określiliśmy, radzi on i silnie motywuje przywrócenie zupełnego sądu kassaoyjnego, a to na tej ogólnej zasadzie, że w ówczesnym stanie prawodawstwa polskiego, oprócz rzeczonego sądu, żadna inna instytucya nie była i nie mogła być stosowniejszą dla pogodzenia niepodległości konstytucyjnej sądownictwa z obowiązkiem ścisłej uległości prawu. Długą nader przerwę między wydaniem jednej i drugiej książki prawnik nasz wypełniał pracą doskonalącą pojęcie umiejętności, jakiej się poświęcał głównie, a przy tern nie składał pióra jako literat, bo w rok po wyjściu „Rzeczy o sądownictwie" ukazują się dwie inne jego prace, wprawdzie tylko tłómat zenia, ale tłómaczeuia, rzec można, rozumowane. Pierwszą był, przełożony z dzieła znanego pisarza francuskiego, Rogrona, i wydany |roku 1829 „Kodeks postępowania oywilne-go, wyłuszczony przez swoje powody i przez przykłady, z rozwiązaniem pod każdym artykułem trudności, oraz głównych zagadnień nastręczających się w tekście, jako też z opisaniem znaczenia wszelkich wyrazów prawnych⁴. W samym więc tytule mieści się cel i osnowa rzeczy, którą tu rozbierać nie jest naszem zadaniem. To tylko winniśmy nadmienić, że praca D-ego nie była surowym przekładem. Porównał on kodeks procedury francuskiej z odstąpieniami, jakie w niej zaprowadziło prawodawstwo miejscowe polskie i stosowne też poczynił zmiany, właściwym komentarzem opatrzone; uobszernił znacznie dzieło dodaniem specyfikacyi i treściwego objaśnienia dawnych sądów polskich, jako to: grodzkich, ziemskich, podkomorskich, trybunalskich, sejmowych, assesorskich, referendarskich, marszałkowskich, potocznych, skarbowych i kapturowych; prócz tego przy tytułach: o audyencyach sędziego pokoju, o wyrokach zaocznych, o wyrokach w sprawach posse-soryjnych, poozynił porównawcze dodatki z dawnej procedury polskiej, tak, że dzieło to w rękach D-go przybrało zupełną postać oryginalnego, polskiego utworu.—Drugą pracą D-go, przyswojoną z języka obcego, był przekład Ekonomii politycznej Jana Chrzciciela Saya, podług edycyi francuskiej z roku 1819, którą w roku 1829 we dwóch grubych tomach wydrukował, z dodaniem na czele rozprawy, wskazującej historyę tej umiejętności i korzyści jej dla kraju wyświecającej. Od wyjścia tego dzieła w języku polskim zaszły wypadki, które wniweoz obróciły pracę tłómacza; mało kto de niej zaglądał, mniej jeszcze ktoś użytkował z niej, choć mógł i był powinien. Ale nie na tern tylko ograniczają się działania D-ego. Pracując na piastowanych urzędach, jako sędzia, profesor, mecenas, egzaminator, pisząc i tłómacząc tomowe dzieła, brał też niezmiernie czynny u-dział we współczesnem piśmiennictwie peryodycz-nem warszawskiem. Wydawał na własną rękę: „Tygodnik polski*, pisywał do „Pamiętnika warszawskiego⁻, który wychodził pod redakcyą profesora uniwersytetu, Bentkowskiego, i był jednym z najczynniejszych współpracowników wielce szacownej publikacyi peryodycznej p. n, „Gazeta literacka⁻, której redakcyą główną zajmował się Chłędowski, krótki czas bibliotekarz bibl. publicznej w Warszawie, a pomiędzy współpracownikami spotykamy głośne i sympatyczne nazwiska, jak: Dybek, Elsner, Korzeniowski, Linde, Piwarski, Dmochowski i inni. Przy takiem to ognisku jasnem a ozy-stem zajął miejsce i D..—Obszerniej ob. artykuł K. Kaszowskiego w T. XI „Tygodnika Illustrowanego* roku 1865, N. 295.

Czas głównej działalności publicystycznej D-go przypada na lata 1831 — 1833; wprzódy był on tylko spółpracownikiem, przygodnie pomieszczającym artykuły, czy to w „Pamiętniku warszawskim* ozy w „Gazecie literackiej⁻; teraz staje się sam wydawcą i redaktorem, podejmuje różne publika-cye i stara się obudzić jakikolwiek ruch wśród społeczeństwa, które wskutek znanych wypadków pogrążyło się w zupełną apatyę duchową. W r.

1831    nabył D. drukarnię b. komissyi rządowej o-świecenia i wyznań religijny oh i wskrzesił, w roku 1819 krótko wychodzącą, „Gazetę codzienną krajową i obcą*. Prowadził ją jednak nie długo, bo tylko od 29 września 1831 do połowy stycznia

1832    r. Odstąpiwszy ją następnie Antoniemu Kamieńskiemu, który skrócił jej tytuł („Gazeta Codzienna*), sam w początkach stycznia 1832 zaczął wydawać „Tygodnik polski*, jedyny w swym czasie organ literacki na całej przestrzeni kraju. Było to pisemko nie duże, w formacie ósemki, półtora arkusza druku w numerze obejmujące; miesięcznie za 4 numery kosztowało 3 zł. 10 gr. Jako umysł poważny, chciał D. i wydawnictwo swoje w tonie poważnym utrzymać. Każdy numer składał się w pierwszem półroczu z czterech głównych działów p. t. 1) naukowość, 2)' moralność i prawność, 3) gospodarstwo i wynalazki, 4) gazeta rozmaitości, gdzie obok króciutko podawanych nowości politycznych i ekonomicznych z różnych krajów, mieszczono także poezye (zwykle bardzo uchę), przysłowia, aforyzmy. Na czele numeru Bzedł przekład dzieła Julliena p. t. „Zarys nauk. względem użycia czasu czyli tryb dobrego zarządzenia swojem życiem; najpierwszy środek do uszczęśliwienia*. Przekładu tego dokonał zapewLa sam D. Po dwu miesiącach musiał już uBunąć ten „Zarys* na plan dalBzy, a na pierwszem miejscu zaczął kłaść bardziej interesujące artykuły, wprowadził prócz tego powiastki i anegdoty; wierszom (dostarczanym głównie przez Wł. Miniewskiego) więcej przestrzeni udzielał; wresz-

Encykl. Pow»z. Iluitr. Zetz. 139. T. 18-ty cia w końcu drugiego kwartału powieść zajęła miejsce naczelne w numerze („Noc zaczarowana*). Z kwartałem trzecim tytuł pisma uzupełnia się dodatkiem, wysuwającym na pierwszy plan rozrywkę umysłową („Tygodnik polski wiadomości przyjemnych i użytecznych*); a powieść odtąd i wogóle artykuły bawiące przeważną część numeru zajmują: wszystkie prawie powiastki, jak zresztą anegdoty i rozprawki, są tłómaczone. Tu i owdzie tylko znajdzie się, obok bajki Miniewskie-go, artykulik Fr. Skarbka, Marcelego Janiszewskiego, F. Królikowskiego. W takiej formie doprowadził D. pismo swoje do końca roku 1832 (tomów 4), paginowanych bez przerwy, str. 1091. Na r. 1833 ogłosił pierwszy w tym czasie na cały kraj „Noworocznik polski płci pięknej poświęcony*, skromny rozmiarami, z ryciną narysowaną przez Fiwarskiego, a rytowaną przez Ditricha. Przeszło a/s całego noworocznika zajmuje ładna powiastka Feliksa Bernatowicza p. t. „Powódź”;

Z⁵

*1

Fig. 170. Dzierożyński Damazy.

po niej idzie interesująca „Rzecz o śpiewach ludu między rzekami Bugiem, Wkrą i Niemnem mieszkającego⁻ przez Odyń... Resztę zbiorku wypełniają wiersze, między któremi najważniejsze są przekłady z Lamartine’a, oraz pieśń sycylijska i pieśń nowogrecka. Z początkiem r. 1833 znowu D. zreformował swój „Tygodnik*; zmniejszył format na maleńką 8-kę, zniżył cenę (na 2 zł. 20 gr. miesięcznie) zaczął go wypełniać prawie wyłącznie artykułami lekkiemi, z dodatkiem na końcu „Treści gazet z ostatniej poczty* (później: „Treść wiadomości politycznych całotygodniowych*). Chciał dawać ryciny; ale prenumeratorowie nie zgodzili się na podniesienie ceny: więc zaniechał zamiaru. Fowitści dawał dużo, najczęściej tłómaczenia z Balzaka; są jednak i oryginalne. W NN. 1 i 2 czytamy legendę p. t. „Gastołd* z podpisem Zygmunt Kr. (asiński) i z taką uwagą redaktora: „Spodziewamy się, że nasi czytelnicy podzielą z nami to zdanie, iż w niniejszej powieści styl męski z czasów Górnickich i Skargów nie tłumi wytwor-

81

jest jeiao, na nieszczęście, przeto musimy się ograniczyć na samej potrzebie, zwłaszcza że i gazety to, co może zabawić, po większej części obejmują". Przewidywanie się sprawdziło, czytelnicy nie mogli widocznie strawić szczegółowych „uwag nad gramatyką Kopczyńskiego", napisanych przez Ż> chowskiego, i odpadali od „Tygodnika”, który z końcem r. 1833 musiał być zamknięty. Niezbyt wielką posiadał on wartość literacko - naukową, ale jako pierwsze usiłowanie obudzenia ruchu umysłowego po r. 1831 zajmie w czasopiśmiennictwie naszem miejsce należne. D. w roku 1833 wydawał jeszcze poszytami miesięcznemi różnej objętości „Wybór najnowszych powieści polskich, amerykańskich, maurytańskioh i t. p.”; ogłosił w ten sposób trzy tomy, obejmujące utwory Zsohoekego, Irwinga, Balzaca, Krasińskiego (Gastołd); były to zwykle przedruki z „Tygodnika". Dał D. tem wydawnictwem pochop do późniejszych „Czytelai" Dmochowskiego, „Gabinetu powieści" Sierpińskiego i t. p. zbiorów. Był zatem i tu, jak w czasopi-

P. Caa

nej polerowności nowszych wyobrażeń. Starać się więc będzie redakcya zasilać swe pismo podobne mi, tak wiele obiecującemi dla literatury naszej tworami*. W dalszych atoli NN. nie spotykamy już utworów młodzieńczego pióra Krasińskiego. Wiersze tu pomieszczane (P. Zatorskiego, L. Woj- < nowskiego) są zazwyczaj słabe. W połowie roku 1833 przeszedł „Tygodnik polski* pod redakcyą „wydawcy Gazety Codziennej", której D. został spółpracownikiem. Nowa redakcya powiększyła format, do tytułu dodała objaśnienie, że jest to „piBmo rzeczom naukowym i przyjemnym poświę-cone“, znowu więc wysunęła naukowość na plan pierwszy, starając się rozmaitością i ciekawością poruszanych tematów zainteresować czytelników. Najwięcej mieściło się znowu przekładów, ale nie brakło i artykułów oryginalnych; tu między inne-mi drukowała swe „Myśli o wychowaniu kobiet" Eleon. Gagatkiewiczówna (późniejsza Zemięcka); tu znalazły się obszerne „Listy pedagogiczne", wytra-wnością się odznaczające. Starano się o lepsze wiersze; ogłoszono też kilka poezyj Maurycego Gosław-skiego. Przedrukowano także „Podróżna górę Białą (Montblanc) przez Antoniego Malczewskiego wraz z krótką wiadomością o jego życiu" (t. II, 155 — 169). „Tygodnik* przestał być tygodnikiem, wychodził bowiem w zwiększonej co prawda do 3 liczbie arkuszy tylko dwa razy na miesiąc; prenumerata kwartalna wynosiła zł. 8. Pomimo usilnych starań o ożywienie pisma trudno było przełamać obojętność ogółu; skarżyła się też redakcya (t. II, str. 95): „Z boleścią wyjawić przychodzi, jak szczupły obręb zatrudnienia umysłowe wzięły, kiedy jedno jest tylko w tym rodzaju pismo pe-ryodyczne i to, dla małej liczby prenumeratorów, do upadku zmierza. Że myśl zysku nami nie powodowała, o tem każdy, porównawszy cenę przedpłaty z objętością zeszytu i gatunkiem papieru, łatwo się przekona. Passowaliśmy się więc w nadziei, że liczba prenumeratorów usiłowania nasze wesprze, lecz zawiedzeni w oczekiwaniu, wyznajemy, że dalsze wydawanie możność naszą przechodzi. Lecz smutna myśl, że nam się zarumienić przyjdzie w obliczu innych narodów, szczycących się tak wielką liczbą rozmaitych pism, które może powiedzą, iż nasz umysł odrętwiał na wszelkie powaby nauki; nadzieja zresztą, która i upadającym na pomoc przybywa i pociesza ich błogą przyszłością, wstrzymała nasze kroki i do dalszego wydawania skłoniła". Sądząe, że dotychczasowy sposób prowadzenia pisma (tłómaozenia z obcych jęiyków i pumieszczanie materyj, które „do rozerwania umysłu służą") był przyczyną małej liczby abonentów, postanowiono skierować się „głównie do rzeczy krajowych, które, czy to pod względem naukowym, czy pod względem rozrywki, okażą się może powabniejszemi*. Ponieważ na pierwszem miejscu kładziono naukę, więc przewidywano, że nie wszystkim dogodzą; to też usprawiedliwiano się z góry, mówiąc: „Gdyby było wiele pism w tym rodzaju, wówczas mógłby każdy żądać nie tylko zaspokojenia potrzeby, ale i dogodzenia wyłącznym życzeniom. Lecz kiedy tylko

śmiennictwie, ruchliwym inicyatorem.

Dzierzba (Lanius). Przedstawiciel rodziny dzierzb (Liniinae), ptaków, do rzędu Wróblo waty ch (Passeres) zaliczonych. Są to ptaki zwykle miernej wielkości, niekiedy drobne, odznaczające się wielką drapieżnością, okrucieństwem i odwagą, tak, że przypominają z tych właściwości ptaki drapieżne właściwe. Przeważnie karmią się owadami, mianowicie zaś większemi gatunkami chząszozo-watych, ale większe gatunki dzierzb prześladują drobne zwierzątka ssące i ptaki, które zabijają często w nadmiernej liczbie, bez istotnej potrzeby. W ściganiu zdobyczy są nadzwyczaj wytrwałe i natrętne i dotąd uganiają się za ofiarą, dopóki jej nie zmęczą do bezsilności i nie zamordują. Wyjadają też dużo małych ptasząt po gniazdach. Mniejszą zdobycz unoszą w dziobie, większą zaś w pazurach; niektóre gatunki D b złowione ofiary wbijają na ciernie tarniny lub innych roślin i dopiero szarpią na sztuki. Latają powolnie i pracowicie, mocno opuszczając się na przemiany na dół i znowu do góry podnosząc. Chód mają podskakujący i rzadko też chodzą po ziemi; rzucają się z góry na upatrzoną zdobycz. Głos wydają chrapliwy, ostry, na wiosnę jednak samce śpiewają dość przyjemnie i tonami urozmaiconemi. Gnieżdżą się raz do roku, na gałęziach drzew i krzewów, w rozgałęzieniach widłowatycb. Gniazda budują dość głębokie, usłane grubo, s rozmaitych ziół suchych, lub kwitnących; wewnątrz wyścielają je większemi źdźbłami, korzonkami, puchem, a niekiedy mieszają do nich włosy. Jajek składają 6, rzadziej 5 lub 7 na obu końcach jednakowo zaokrąglonych, o skorupie gładkiej, tle bladem, upstrzonem plamkami nieregularnemi, miernej wielkośoi, ułoźonemi w obrączki, przy grubszym końcu jajka umieszozo-nemi. Dzierżby posiadają dziób prosty, miernej długości, mocno ścieśniony, o szczęce górnej haczykowato zgiętej i znacznie dłuższej od dolnej. Brzegi szczęki górnej przy końcu w silny ząb wycięte, spodniej zaś lekko wyszczerbione. Nasada szczęki dolnej opatrzona silnemi szczecinowatemi piórkami,

ków.

Nogi mają mierne, o 4-oh paloaob wolnych, ostre-mi pazurami, mocno zagiętemi, opatrzone; trzy palce mają naprzód i jeden w tył skierowany. Skrzydła mierne, zaokrąglone, do połowy ogona zwykle nie sięgające. Ogon miernie długi, szeroki, zaokrąglony, lub stopniowany klinowato. Upierzenie sute, gładko na ciele ułożone. W naszym kiaju z rodzaju D-y mieszkają cztery gatunki, a mianowicie: D. Srokosz (Lanius excubitor L). Dziób ma krótszy od głowy, miernie wysoki, zakończony długim i silnie zagiętym hakiem, Nozdrza piórkami nasadowemi zakryte. Upierzenie ma z wierzchu popielate, na spodzie białe, skrzydła i ogon czarne i biało pstre. Na głowie przez oko ciągnie się szeroki pas czarny. Mieszka w Europie północnej i środkowej. W naszym kraju głównie zimuje w niewielkiej ilości; pojedyncze okazy pojawiają się we wrześniu i październiku i przebywają w raz obranych miejscach aż do wiosny. Głównie trzymają się brzegów lasu lub pól, mieszczących gdzieniegdzie drzewa. W marcu odlatują ku półaocy,

Fig. 171. Dzierzba srokosz (Lanius excubitor).

rzadko pojedyncze pary zostają na lęg w pewnych okolicach kraju. W zimie żywi się myszami i ma-łemi ptaszkami, jak śmieciuszkami, trznadlami, sikorami i różnemi łuszczakami. W lecie więcej jada owadów, a przy tern wybiera z gniazd małe ptaszki i jaja. Jest ostrożny i rzadko daje się podejść człowiekowi ze strzelbą. Gnieździ się na drzewach, na brzegach lasów, przy drogach lub w sadach, w różnych wysokościach. 2) Dzierzba właściwa czyli D. Czarnoczelna (Lanius minor Gm.). Dziób wysoki, znacznie krótszy od głowy, zakończony krótkim hakiem. Ogon stopniowany. Skrzydła ostrzejsze, niż u Srokosza. Nozdrza nie zupełnie piórkami nasadowemi przykryte. Ciało ma z wierzchu koloru popielatego, od spodu białego, z różowym odcieniem. Czoło, boki głowy, skrzydła i sterówki środkowe czarne. Mieszka w południowej i umiarkowanej Europie, oraz północnej Afryce (zimą). W naszym kraju pospolity, tylko że w jednych okolicach obfitszy, w innych zaś mniej liczny. Przebywa na brzegach lasów liściastych, po alejach nad drogami, po ogrodach i t. p., gdzie są wysokie drzewa nie zagęszczone. Karmi się głównie owadami, a szczególniej chrabąszczami, świerszczami, ważkami i nadto młode-mi ptaszkami i jajami. Mało ostrożny, łatwy do podejścia przez człowieka. Gnieździ się po topolach, lipach, dębach i t. p, 3) D. rudo głów a (Lamus rufus Briss.). OJznacza się dziobem krótkim, wysokim, na końcu krótkim hakiem opatrzonym; nozdrza widać z pod szczecinkowatych piórek. Ogon prawie równy, bo tylko skrajna sterówka od innych krótsza. Ma tył głowy i kark rdzawy; czoło, pręga przez oko, pleoy, skrzydła i środek ogona czarne; spód ciała biały. Zamieszkuje Europę południową i umiarkowaną, a nadto kraje umiarkowane Azyi zachodniej; zimuje w Afryce. W kraju naszym znajduje się wszędzie. Przebywa na brzegach lasów, w porębach, a szczególniej na drzewach, zostawionych po wyciętym lesie. Przebywa zarówno na drzewach liściastych, jak i iglastych. 4) D. Gąsiorek (Lanius collurio Briss.) zwany D. cierń i o kręt. Posiada dziób krótki, miernie wysoki, z hakiem słabo zakrzywionym. Nozdrza widoczne. Skrzydła mierne. S a-m i e o z wierzchu głowy i na karku popielaty; plecy ma kasztanowato rdzawe; spód ciała biały, z różowym odcieniem, przez oko ciągnie się pręga czarna; ogon biały z czarnym pasem na końcu. Samica ma wierzch ciała rudawy, spód biały, po bokach ciemno łuskowany. Zamieszkuje Europę południową i umiarkowaną. U nas wszędzie pospolity; przylatuje około połowy maja, odlatuje w drugiej połowie września. Przebywa w zaroślach, ogrodach i na brzegach lasów. Karmi się owadami, które osadza na cierniach. Mało się obawia człowieka. Samiec śpiewa dużo i dosyć przyjemnie. Gnieździ się w głębi gęstych krza-

A. S«

Dzierzbicki Szymon, herbu Topor, wojewoda łęczycki za Stanisława Augusta, syn Marcina, podczaszego łęczyckiego i Katarzyny z Branickich, brat najmłodszy Aleksandra kasztelana (f 8 sierpnia 1787 licząc lat 67). Był naprzód paziem Królewskim, w 1759 został szambelanem, w 1763 chorążym mniejszym województwa Łęczyckiego; 1764 posłował na sejm konwokacyjny i był na nim wyznaczony do układów z ministrem dworu petersburskiego, dalej zamianowany komisarzem do ekonomii malborskiej i rogozińskiej, deputatem do boku kBięcia prymasa, wreszcie komisarzem wojskowym; elekcyę podpisał z województwem Łęczyckiem 1764 r. Gorący stronnik królewski, miał za to wielkie względy u dworu; pobierał pensyę, r. 1767 otrzymał order św. Stanisława. Na sejmie nadzwyczajnym za konfederacyi radomskiej, został kasztelanem brzezińskim. Podczas konfederacyi barskiej grał bardzo wybitną i niedwuznaczną rolę: wsuwał swoich do konfederacyi, żeby mógł wiedzieć wszystko, co się dzieje i potem zdradzać królowi. W r. 1774 został wojewodą łęczyckim i pełną garścią zbierał przywileje. Na sejmie Mokronowskiego 1776 delegowany do komissyi skarbowej litewskiej, a pod koniec sejmu zamianowany przez króla komisarzem skarbo-

Perthes, Gotha 1892).

wym koronnym. W r. 1777 dostał order Orła białego, a od imperatorowej Katarzyny Aleksandra Newskiego; brał wtedy pensyi 1500 dukatów rocznie. Był to karyerowicz, lichego charakteru, niezdolny i niepopularny. — Ob. artykuł Bartoszewicza w „Encykl. S. Orgelbranda".

Dzierzgoń, miasto niem. Christburg, ob. Kiszpork.

Dzierzgoń, 1) D. niem. Sorge, dawniej Sir-gune, rzeka z dorzecza prawego dolnej Wisły, ma źródła w prowincyi Prus Wschodnich, pow. Mo-rąskim (Mohrungen), płynie zrazu ku zachodowi i południo-zachodowi, lecz pod Kiszporkiem (Christ-burg) zatacza linię spiralną i zwraca się ku północo-wschodowi,— poczem wpada do jeziora Druzna, ubiegłszy 50 km. — Jest rybną, dawniej była spławną. — 2). D., jezioro w pruskiej pro-wiucyi Prus Zachodnich, powiecie Suskim, — z rzeką ad 1) nie ma łączności; — natomiast ku Wiśle wysyła dwa odpływy: z południa Liwnę (Liebe), i z północy strumień do jeziora Balewskiego i rzekę Miihlgraben, która wpada do Wisły pod Mal-borgiem. Jezioro obfituje w ryby. (Porównaj Mapę Ces. Niemieckiego 1 : 500 000. — Jusfus

And. S.

Dzierzgowski Mikołaj, czterdziesty pierwszy arcybiskup gnieźnieński, Mikołaj III, prymaB Korony polskiej, od r. 1546—1559, za panowania Zygmunta I i Zygmunta Augusta, a pontyfikatu Pa wła III, Juliusza III, Marcelego II i Pawła IV. (* ok. 1470—f 18 stycznia 1559 r. w Łowiczu). Pochodził z wyższej, folwarkowej szlachty mazowieckiej, herbu Jastrzębiec, piszącej się „z Dzierzgowa* i „z Jeżewa Kościelnego", skąd później powstali D-y i Jeźe(o)wsey. Ojcieo, Pomśclbór z Dzierzgowa t Jeżowski, dobił się kasztelaństwa ciechanowskiego i stanął wysoko nad poziomem sza-raczków. Syn, pnąc się jeszcze wyżej, pisał się już „Comes de Dzyerzgow, Dzijrzgow". Matka, Katarzyna, pochodziła z domu Wilka(o)nowskich, herbu Lis. Dzięki nepotyzmowi, brat prymasa, Jan, został wojewodą mazowieckim i starostą warszawskim, i pierwszą z tych godności przekazał synowi swemu, również Janowi. Trzymała się też w rodzinie tej kasztelania sochaczewska. Młody Mikołaj, choćjpóźno, miał się przecież wzbić najwyżej z całego rodu. Po skończeniu, za Brudzewskiego, w r. 1486 Akad. Krakowskiej, wyjechał za granicę już jako kandydat do stanu duchownego. W tym stanie pierwszą wyższą godnością D-go jest kanonia warszawska; wziął ją w r. 1514. Andrzej Krzycki dał mu później kanonię u siebie, w Płocku. Tu D. zostaje z czasem dziekanem. W r. 1541, po Buczackim, zarządza dye-cezyą. Wtedy już ma względy Gamrata, a pośrednio i Bony, i jako 70-letni człowiek dopiero zaczyna „robić karyerę*. W tym samym roku poparł go Gamrat na bisk. kamienieckie po Wilamowskim, a przedtem jeszcze wyjednał mu kanonię w Gnieźnie. D. nie miał jeszcze czasu rozejrzeć się po swej dyecezyi, kiedy już przeniesienie Samuela Maciejowskiego z Chełma do Płocka otworzyło mu drogę do nowej krescytywy. Znalazłszy się już po roku na biskupstwie wyższem, jakiem było chełmskie, mógł raźniej iść w górę, a śpieszyć się potrzebował, bo był już starcem. Śmierć Łukasza Górki, biskupa kujawskiego, tego samego roku (1542) przypadła, pozwoliła D-u, nie sięgając nawet po godność przejściową, jeszcze przed objęciem katedry po Maciejowskim, postarać się o sukcessyę. Prócz Bony i Gamrata miał on i uzbierane przez długie życie dukaty: dostał się do Włocławka. Zarząd dyecezyi objął w r. 1543. Jako biskup kujawski assysto-wał przy koronacyi Elżbiety austryackiej, pierwszej żony Zygmunta Augusta (d. 6-go maja 1543 r.). Z sejmu 1544 Zygmunt I wysłał go razem z Maciejowskim do Prus, aby je skłonić do wspólnego z Koroną sejmowania i wymódz z nich ofiarę na wojnę z Turkiem. Posłanniotwo to nie odniosło skutku. Następca Górki nie zostawił prawie śladów swej działalności na biskupstwie. Nie minęły trzy lata, gdy znowu śmierć—na teraz już samego prymasa, Gamrata (f d. 27 sierpnia 1545)—podrzuciła D-go w górę. Damalewicz („Series archiepiscopo-rum Gnesn.* fol. 301) i Buźeński („Acta litter. regni Poloniae* 1755, str. 240—60; przekł. Szyszki „Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich etc.", Wilno 1852—60, t. II, str. 262—03) zgodnie świadczą, że D. kupił sobie najwyższą godność duchowną u Bony. Król go zalecił kapitule; kapituła obierała ty)ko pro forma: z 30 jej członków 12-tu tylko na elek-cyę, d. 20 paźdz. 1545 r., się stawiło; dzielniejsi uchylili się. Za staraniem Bony, Paweł III, bullą z d. 3 maja 1546 r., potwierdził wybór. Niewyjaśnione są dotychczas stosunki D-go z Gamratem i Boną; samo tylko świętokupstwo do tak szybkiego wzbicia się na szczyt godności i władzy duchownej nie wystarczało. Osobiste przymioty przemawiać też nie mogły. Pseudo-Orichovius (ks. Stanisław Górski) w „Vita Petri Kmithae* (ed. gdańska „Annalesw z r. 1643, p. 225) nazywa go „stu-pidus et telluris inutile pondus" (głupi, i ziemi nieużyteczny ciężar). Z innej znowu strony poważny autor dziennika sejmu r. 1555 („Dzienniki sejmów walnych 1555 i 1558“ ed. Lubomirskich, Kraków 1869, str. 6) wyraża się o nim: „człowiek ani do-wczipem, any urodą, any obiczaimi ozdobni”. Wszelako Hozyusz (dedyk. dzieł Walezemu) i Trzycieski („Acta lit.*) przyznają mu uczciwość i dobre serce; pierwszy nawet naukę. Nowy prymas objął rządy osobiście dnia 1 maja 1546 roku. Jako szczery katolik, niezarażony, za przykładem Zebrzydowskiego, Drohojowskiego, Pietkiewicza i innych, nowinkami niemieckiemi, po pierwszej zaraz kapitule gnieźnieńskiej chciał zwołać synod prowincyonalny dla zatamowania herezyi, ale na razie odwiódł go od tego Zebrzydowski. W roku przecież następnym, w maju, objawił D. kapitule swej zamiar zgromadzenia biskupów i za podnietą tęższych osobistości, jak Maciej Łącki, którego sobie wybrał na kanclerza, jak Stanisław Dąbrowski, Dawid Poniatowski i in., zarządził odpowiednie środki dla podniesienia moralnego i intelektualnego poziomu duchowieństwa. D. 20 czerwca 1547 r. wydał uniwersał na synod do Piotrkowa na 15 września, motywując zwołanie Turkiem, Kościołem i Rzecząpospolitą. Synod odbył się w terminie, lecz w Łęczycy, nie w Piotr-

kowie. Sam chory, D. przelał prawa swe prezy-dyalne na Maciejowskiego, biskupa juź wtedy krakowskiego. Uchwały tego synodu w kodyfikacyi Wężyka („Const. Synodor. Eo. Metr. Gnesne.u. Krak.

1630) występują pod imieniem D-go. Pomiędzy innemi postanowieniami było i zawezwanie Zebrzydowskiego, podówczas b-pa władysławskiego, do stawienia się przed prymasem w sprawie zabranego jakiemuś szlachcicowi Łaznowa. Gdy Zebrzydowski nie usłuchał, D. rzucił na niego w r. 1548 ex-komunikę. Już po synodzie, d. 20 paźdz. 1547, napisał list do kardyoała Farnese, zalecając, w myśl uchwały synodalnej, zgromadzenie soboru powszechnego w Trydencie, a nie w Bononii, jak już zamierzano w Rzymie. Na sobór ten prymas sam się wybierał. Tymczasem, wyzdrowiawszy, w listopadzie 1547 r. pojechał na sejm do Piotrkowa.

Po śmierci Zygmunta Starego (1 kwietnia 1548 r.) bawił w Krakowie; 26 lipca celebrował na pogrzebie. Przykuty do Bony, odrazu wrogo przeciwko Barbarze wystąpił. Na pamiętnym sejmie piotrkowskim w listopadzie 1548 r. według świadectwa Orzechowskiego („Annales” ed. 1643, str. 22) miał królowi powiedzieć, „że powinien porzucić tę jakąś tam kobietę, która, pojęta pokryjomu przed królestwem (szlachtą) i jedynie tylko prywatnie, żoną króla nie była. Jeżeliby cośkolwiek grzechu zostało na królu z porzucenia tej kobiety, on, prymas, rozdziela to pomiędzy wszystkich, aby każdy zosobna w Polsce dla zbawienia wszystkich dźwigał na sobie część onego grzechu królewskiego". Gdy król zasłaniał się przysięgą, D. rezonował: „ważną ona być nie może, bo każda przysięga ktemu się ściąga, i to jest finis juramenti (cel przysięgi), aby było (juramentum) licitum et honestum (godziwe i uczciweu). Zdaniem prymasa był niejeden punkt do rozwodu. Na co król: „ Mogłoby, ktoby był przestronnego sumienia, ale ja nie jestem* („Otia Corni-censia“ str. 234; z dyaryuszaj przechowywanego w Kórniku). W lecie r. 1549 poważył się D. zażądać zwołania natychmiast sejmu; a gdyby król tego nie uczynił, albo gdyby co innego nastąpiło (koronacyal), on, prymas, pomyślał juź o tern, aby rzeczpospolita nie uczuła jego, prymasa, braku (Orz.

(„A.n.a str. 44). Oczywiście, przemawiała z niego Bona. z Gdy przecież Zygmunt August rąbnął z góry, że nie ścierpi, aby ktokolwiek wbrew jego woli sejmy zwoływał, D. zmiękł, wyniósł się (w sierpniu) z Krakowa i o zwoływaniu sejmu juź nie myślał.

Zaszył się w Łowiczu. Na sejmie, zagajonym d. 4 maja 1550 r., uskarżał Bię jeszcze na niewłaściwość łacińskiego uniwersału Zygmunta Augusta przeciwko sejmowi piotrkowskiemu 1548 r. (Orzech.

1. c. p. 46—47), ale czynił to juź łagodnie. Zanim jeszcze Bona pogodziła się z synem, przed odwiedzinami Zygm. Augusta u Kmity w Wiśniczu i przebaczeniem oznajmionem w marcu 1551 r. (Baliński M. „Pamiętn. o kr. Barbarze" T. II, str. 167:

List Zygm. Augusta z d. 12 sierpnia 1550 r.; str.

208: poselstwo mnicha od S. Franciszka) zaniechał i D. oporu. Gdy po kapitule w Gnieźnie (jesień 1560 roku), gdzie przygotowywano nowy synod prowincyonalny, zjechał do Krakowa, był już

innym człowiekiem. Pogrzebał nieodżałowanego Samuela Maciejowskiego, zebrał biskupów, aby się z nimi nad herezyą i potrzebami Kościoła naradzić, i wzamian za edykt (litterae regiae) przeciwko heretykom, z upoważnienia episkopatu, obecnego w Krakowie, d. 7 gr. własnemi rękami ukoronował „tę jakąś tam kobietę*—Barbarę. O edykt, noszący datę „feria VI post festum Concep.* (z Damalewicza w Romanowskiego „Otiaw stron. 237) było na sejmach 1555 i 1558 r. dużo wrzawy i złorzeczenia D-mu. Szlachta dopominała się od prymasa zwrotu tego, co uważała za przywilej gnębiący. Przed koronacyą odwiódł króla od osadzenia Podlodow-skiego na biskupstwie krakowskiem (Górn. „Dzieje w koronie Polskiej“ w „Dzieła wszystkie* Warsz. 1886, T. III, str. 165). Drugi z rzędu synod D-go, zwołany na d. 8 czerw. 1551 r. do Piotrkowa, przyozy-nił mu niemało goryczy. Instrukcya, przez komis-syę kapituły krakowskiej ułożona, surowa dla duchowieństwa ówczesnego, na czarno odmalowała samego prymasa (Ms. nr. 2716 Bibi. Jag. Wisłocki „Catalogus codic. mss. Bibl. Un. Jagel. Crac.*; przez tegoż ogłoszona w T. I „Acta historica res gestas Pol. ill. *. Ksiądz Korytkowski „Aroybiskupi gnieźnieńscy* tom III, stronica 168 do 171). Zarzucali mu współcześni prałaci krakowscy życie wolne, obojętność wobec herezyi, zaniedbywanie wizyt pasterskich, lekceważenie obowiązku, polegającego na wczytywaniu się w Pismo Święte i księgi mądrości kościelnej, i wogóle teologiczne nieuctwo. Gdy nawet król, herezyi ucha przychylający, podczas koronacyi Barbary domagał się kary na Stan-kara i Oleśnickiego, D. dobrą tę sposobność puścił na wiatr, wyjechał czemprędzej ze stolicy, bo najpierw— lękał się dysputy z heretykami, a potem —rwał Bię do rozkoszy. Przypominano też prymasowi zbycie milczeniem prośby Dziaduskiego, kiedy w latach 1548—9 trzeba było skarcić Orzechowskiego za małżeństwo. Synod, z tak dojmującym wstępem, zagaił D. oBobiśoie w terminie i miejscu oznaozonem. Na tem - to zebraniu Hozyusz, przybyły dobrowolnie z Heilsberga, odczytał początek swej sławnej na świat cały„Confessio fidei Christiana* świeżo ułożonej, a w wydaniach książkowych zawsze synodem piotrkowskim i z imieniem samego D-go łączonej. Biskupi, viritim badani, zeznawali w co wierzą. Uchwały powzięte czynią narady r. 1551 jednemi z najważniejszych w dziejach kościoła polskiego. Na biskupów przepisano kary: 500 dukatów za zaniedbywanie wizyt i zły dozór nad owczarnią; tyleż za posiadanie ksiąg heretyckich. Potępiono świętokupstwo. Przypomniano dawny obowiązek dbania o kościoły katedralne. Wzbroniono nakładania na duchowieństwo ciężarów bez uchwał synodalnych. Wejrzano i w klasztory, zalecająo podniesienie w nich oświaty, nauki i modlitwy, wraz z czytaniem pisma Św. Nakazano prymasowi zebrać i wydać dotychczasowe uchwały synodów; pomyślano o wydaniu katechizmu dla powszechności wiernych, aby pozbawieni go nie potrzebowali uciekać się do katechizmów heretyckich. D. nie ma w tem wszystkiem zasługi początkowania; ale ma zasługę dobrej woli, jaką okazywał. W myśl

uchwały gremialnej, zaraz po synodzie zawezwał przed siebie, a po nieposłuszeństwie wyklął, dwóch heretyków: Jakóba Oetroroga i Krzysztofa Lasockiego. Takie zapozwy, wyroki i klątwy oburzały szlachtę. Na sejmie 1552 r. sławny Rafał Leszczyński zażądał odjęcia im pomocy brachium saeculare (ramienia świeckiego), to jest chciał ich nieważności i niewykonalności; ale król przyznał biskupom prawo w zasadzie i tylko wymógł na D-im i innych zobowiązanie, że wyroków, aż do wydania prawa pospolitego, ferować nie będą. Już w r. 1555 biskupi zobowiązania tego nie szanowali. Dopiero sejm 1562—3 r. owej pomocy zakazał. Z kapituły gnieźnieńskiej wiosennej, na św. Wojciecha zwoływanej, w r. 1553 D. podążył czemprędzej do Krakowa, aby z królem udać się do Gdańska w celach politycznych. Daremnie atoli, wespół z Janem Tarnowskim, namawiał panów pruskich i mieszczan gdańskich do ostatecznej unii z Koroną. Na sejmie 1553 r. większeść posłów była już róźnowierczą: nie pomagały tedy synody; potrzeba było sprężystszej siły, większego animuszu w działaniu. Senat radził wówczas nad zamiarem Iwana Groźnego ogłoszenia się imperatorem i nad rozejmem. D. głos zabierał (Wisłocki „Catalogus... Bibl. Un. Jag. Crae.w Nr 82, f. 398). D. 301ipca w Krakowie ukoronował trzecią żonę Zygmunta Augusta, nieszczęsną Katarzynę austryacką. Jesień i część zimy 1563/4 r. spędził w Skierniewicach. Na kapitule w Gnieźnie usłyszał znowu słowa prawdy: nie dba o religię; oto już 5 000 kościołów katolickich zamienionych w bożnice innowiercze; Krowicki i Przyłuski poszli za przykładem Orzechowskiego i pożenili się; biskupi sami pozarażani herezyą—taki Uchański w Chełmie, taki Drcho-jowski we Włocławku; sam prymas żyje zbyt wystawnie, po świecku, nie znać w nim osoby duchownej: niechby zreformował przedewBzystkiem swój dwór i I. p. D. zwalał winę na pobłażliwość królewską, a miał argument i w samowolnem obsadzaniu biskupstw przez panującego (np. Paca na-Żmudzi!); instytucya kanoniczna bywała tu tylko formą. Po dawnemu znaleziono lekarstwo na złe— w Bynodzie. Zwołany do Piotrkowa na 8 list. 1554 r, rozejść się musiał dla braku radzących; z biskupów stawili się tylko: Zebrzydowski i Noskowski. Spisano akt niedojścia i manifest odraczający (Wisł. „Cath.” N. 2716, f. 125). Uderza wobeo tego fakt włączenia do wyżej powołanej pracy kodyfikacyjnej Wężyka (i Gembickiego),—trzech rozporządzeń tego niedoszłego synodu jako obowiązujących (str. 100, 172, 193). Kapitule, w dzień św. Wojciecha, w r. 1555 zagajonej, okazał prymas książęcą szczodrobliweś<f: podarował jej na wieczne czaBy dochody z ogromnych dóbr wieluńskich. Już wtedy zasiadał w Piotrkowie sejm, ze wszystkich w ruchu' reformacyjnym XVI w. najważniejszy. Domagano się powszechnie synodu narodowego, czyli swobody wyznań zorganizowanej samoistnie. Ruch był potężny, wielko - dziejowy. Zygmunt August musiał przyrzec, że „Kx'ąndz arczibiskup Jego M. zlozi concilium provin-ciale y czasz iego bendzie na thim seimie pu-blicowaii, na ktori wolno bendzie każdemu prziscz, mowicz y odiechaczu. Wstrzymanie juryzdykcyi biskupiej w materyi wiary król poręczył, „thil&o, abi bluznirstwa nec publice nec privatim nie bili przeciw dcstoinemu sakramenthowi y Throiczi Swięthey" („Dzienniki Sejmów... 1555 1658 r.*, str. 20). To już tylko ocalić chcianol Z politycznym progra matem demokracyi szlacheckiej (ibidem p. 81—2) złączyło się i słynnych owych siedem punktów, które wprowadzały już zupełną swobodę wyznań (ibid. sir. 16—16). Duchowieństwo szło jakby pod gradem. Od D-go zażądano zwrotu o-wego edyktu koronacyjnego z r. 1550; nie żył już, a jeszcze mu niegodziwośó wypominano. Synod prowincyonalny arcybiskupi nie zadawalniał już różnowierców: chcieli, aby sam król zwołał ogólny sobór (concilium) narodowy. Biskupi byli raczej świadkami, niż uczestnikami tych narad. Ody sejm spełznął—wskutek złej woli możnowładzców, drżących o dobra, któreby królowi i rzeozypospo-litej zwrócić musieli—Zyg. August, związany słowem, wysłał do Rzymu, na początku 1556, marsz, nadw., niegdy marsz, dworu Barbary, miłego sobie i wiernego, Stanisława Maciejowskiego, kasztelana sandomierskiego, brata już nieżyjącego biskupa, z pro-pozyoyami posuwającemi się bardzo daleko (Zakrzewski W. ,Powstanie i wzrost reformacji w Polsce” str. 95). Zimę z r. 1555 na 6 przepędził D. z nowym nuncyuszem Lippoinanim w Łowiczu. Na wiosnę był z nim w Gnieźnie i w Płocku. Właśnie wtedy Maciejowski wyjeżdżał do Rzymu. Postanowiono bronić się—synodem. Był on czwarty za D-go i ze wszystkich najznakomitszy. Zebrał się w Łowiczu d. 6 wrztśnia (1556), przy licznym napływie uczestników. W liczbie 9-u biskupów znalazł się i Hozyusz. Miał on sam porozumiewać się z nuncyuszem, ale Lippomani wyparować się nie dał. Jego też głównie dziełem są postanowienia Synodu: \) Przywiązywana do imienia Dzierzgowskiego formuła wiary, w redakcyi uniwersytetu w Lovanium, obowiązująca wszystkich wiernych w Rzeczypospolitej, uchwalona d. 11 września (Wisł. ,Catal.“ 2716, p. 131; Korytk. 1. c. pp. 205—7); 2) poprawa obyczajów duchowieństwa (Korytk. I. c. p. 208 —9), więcej rzeczy dawnyoh powtarzająca, niż stanowiąca nowych. Na synodzie uproszono Hozyusza do wydania diugiej części Konfessyi. Ten to synod skazał na spalenie Katarzynę Łażęcką z Sochaczewa za „sprzedanie żydom hostyi"; podczas tego też synodu Lutomierski, heretyk, przyjechał z 300 tu szlachty, każdy z biblią pod pachą, domagając się wpuszczenia do zamku arcybiskupiego na bitwę słowną (Korytkowski 1. c. p. 209). Oczywiście, powtórzono dawniejszą już na niego klątwę, dodając mu do towarzystwa Marcina Krowickiego, niejednokrotnie już przedtem wyklinanego. Nie widać D-go na pożegnaniu Bony, która w tym roku uwolniła Polskę od swej osoby. Jesień i początek zimy przepędził prymas z Lippomanim w Łowiczu. W grudniu i styczniu był z nim na sejmie w Warszawie. W maju (1557) złożył znowu synod, piąty już i ostatni, w Piotrkowie. Niektóre z uchwał jego znajdują się w Karnkowskie-go „Constit, synod. Eccl. metr. Gnesn." (Kraków 1579), oraz w zbiorze Wężyka. Obecny na synodzie delegat wrocławski, Adam Montanus, przechował dla potomności zasługę D-go w oporze przeciw nowatorstwu (ob. powołany przez Koryt-kowskiego „Archiv. fiir d. Geschichte d. Bisthums Breslauw T. I, str. 253). Synod zabronił przysięgać przed sędzią świeckim; zalecił biskupowi brak. reformę akademii krakowskiej; postanowił tępić szkoły róźnowiercze; wreszcie na arcybiskupa włożył obowiązek wydariia homiliarza z katechizmem dla ludu, oraz ogłoszenia ustaw synodalnych, ozego już odeń dawniej się dopominano, Kapituła wiosenna

1558    r. dodała do tego żądanie zmian w iubry-celli, pomnożenia funduszu na szkołę w Gnieźnie, przerobienia brewiarza i t. d. Na to wszystko już nie miał siły blizko 90-letni starzec. W końcu październikagcięźko zachorował. Na sejm piotrkowski, nazajutrz po święt. Elżbiecie 1558 r., pojechać już nie mógł. Nadesłał tylko w sprawie egze-kuoyi votum listowne, aby jej sejm raz już wreszcie dokonał. „Przytem obrona, woyna poepolitha a na zolnyerze pobor". Do sądów, aby wybierać z senatu i ze stanu rycerskiego sędziów pewnych, którzy by, nową związani przysięgą, od lat tylu zalegające sprawy poosądzali. W materyi religijnej poprzestał D. na żądaniu, aby „wszelkie wznowienia i schadzki, na których nawet biskupów już u-stanawiają nowatorowie religijni, zakazane już były“ („Dyaryusze sejmów... 1555 i 1558 r.“, str. 147). Odczytał ten list prymasowski podkanclerzy Jan Przerębski, wówczas już koadjutor arcy-biskupetwa, dnia [23 listopada. Dnia 19 stycznia

1559    roku nadeszło do Piotrkowa doniesienie o śmierci arcybiskupa, dnia poprzedniego w zamku łowickim zaszłej. Wyzraczony już następca musiał się zapożyczyć, aby zwłoki przewieźć do Gniezna i pochować. Z ogromnych dochodów nie zostało nic, same długi. Wszystko pożerał dwór, nieomal królewski, i szczodrobliwość przymraczana próżnością. Zabierała też dużo i rodzina. Zwłoki pochowano pod kaplicą Grądakich, bo własnej, zamierzonej za życia, nie było za co po śmierci wybudować. Napis, wyrażający troski urzędu, sam D. ułożył sobie w r. 1554 (Koryt. 1. c. p. 224. Epigr. Trzycieskiego w „Ac. lit." p, 224). Charakterystykę prymasa bs. Korytk,, nie podejrzany przecież o stron-ność, zamyka w ocenie: Zdolność mierna; wiara szczera. Dobry dla poddanych, ale dla niższych wyniosły. Próżny, lekkomyślny, zarozumiały. O wykonywanie ustaw nie dbał; nie odbywał wizyt, ulegał nepotyzmowi i symonii.—Dodać potrzeba, że wogóle więcej się polityką, niż kościołem zajmował, a prywatne uciechy nad publiczce troski przekładał. Był naturą pospolitą, nie powołaćą do tak wysokiego urzędu, jaki zajął. Matejko w „Rzeczypospolitej Babińskiej* odgadł jego fizyognomię. Lubił D. żyć wesoło; rej no i gwarno było na dworze łowickim. Stale trzymał na nim kilkunastu szlachty; muzykantów, piszczków nie brakło nigdy. Kiedy jechał, to liczną, strojną kawalkadą. Trzymał milicyę, sprawiającą wrażenie gwardyi przybocznej

panującego. Zamki w Łowiczu, Uniejowie, Opatowcu, ZniDie miały stsłą załogę. Nic też dziwnego, że po śmierci nie było za co sprawić do katedry nawet obowiązkowego kielicha złotego: wszystko poszło na przepych. Hojność wszakże pozostawiła we współczesnych wspomnienie przychylniejsze od tego, na jakie zdobyć się może dla D-go historya. Ze względu przecież na epokę będzie D. postacią zajmującą. Do życiorysu niezu-źytkowane jeszcze są „Epistolae a Nicolao D-o, Poloniae Primate, ad Regni proceres, Sig. Augusto res polonas imperio tenente, conscriptae” w rę-kepiśmie Biblioteki Załuskich; znalazłyby się też może szczegóły nieznane w Listach Hozyusza i Zebrzydowskiego (wyd. A. Urn. Krak.) w Uchsńscia-nach, w sprawozd. Lippomaniego, Martinenga, Men-tuatego. W piśmiennictwie kościelnem nazwisko D go łączy się z trzema wydawnictwami: 1) „Con-fessio catholicae fidei christ."... (z Synodu 1551 roku, Antwerpia, Kraków, Dy linga i t. d. 2) „A-genda sive Obseąuiale etc." (Kraków 1549 r.,

H. Schaiffenberger); 3) „Missale Ecclesiae et pro-vinciae gnesnensis" (Moguncya 1555, druk Franciszka Bohemusa, nakł. Jana Patruusa, obywatela bibliopoli poznańskiego; herb Jastrzębiec). W Zbiorze Gembickiego-Wężyka uchwały za D-go wydane znajdują się (prócz wskazanych już): z synodu łęczyckiego 1547 r.: str. 68, 94, 99, 117; z piotrk. 1551 r.: str. 58, 95, 138, 168, 178, 193, 230, 234, 297; z łowickiego 1556 r.: str. 61, 144, 231, 262; z piotrk. 1567: str. 12, 176, 182, 193, 307, 331.—Opracowano na podstawie dzieła Ks. Koryt-kowskiego „Arcybiskupi gnieźnieńscy" TT. III, str. 135—228.

Dzierzkowski Józef (* 1807 r.. — f 15 stycznia 1865), powieściopisarz i publicysta, pochodził z rodziny szlacheckiej, osiadłej na Polesiu; urodził się we wsi dziedzicznej Ksawer ówce; pierwsze lata życia przebył pod czujnem okiem matki, która nie broniła mu jednak bawić się z dziećmi wiejskiemi. W r. 1814 utracił ojca, matka wyszła powtórnie za mąż; Józef został oddany pod opiekę głośnego adwokata lwowskiego, krewniaka, również Józefa, mającego liczne i świetne stosunki, a przytem uczonego. We Lwowie tedy D. chodził do szkoły elementarnej, a następnie do gimnazyum, gdzie robił wielkie w naukaoh postępy, ziywego temperamer tu, duszy ognistej, ceniącej swobodę nadewszystko, niepodobna było nagiąć do pracy systematyczi ej. D. porzucił szkoły i szukał ujścia dla swych burzliwych namiętności w życiu hulaszczem. Miał tu sposobność poznania owej złotej czy pozłacanej młodzieży, kiórą potem z niemałym talentem odmalowywał. Śmierć stryja położyła koniec zabawom i próżniactwu. D. został bez funduszów, bo stryj, żyjąc wystawnie, kapitałów nie zebrał. Trzeta się było wziąć do pracy; otrzymał posadę w świeżo wtedy otwartej instytucyi, w Zakładzie imienia Ossolińskich, i pozostawał na niej aż do końca r. 1830. Następnie wziął udział w wypadkach r. 1831; poozem znów wrócił do Lwowa. Czem się aż do r. 1838 zajmował, jakiemi środkami zdoby-

wał sobie utrzymanie, nie wiemy. W r. 1838 pojawia się pierwszy jego utwór powieściowy p. t. .Płacz i śmiech", pomieszczony w wydawnictwie zbiorowem, ogłoszonem wówczas w Wiedniu p. t. „Prace literackie Józefa hr. Borkowskiego". Utwór ten obejmuje w zarodku główne późniejsze tema-ta powieściopisarskie D go: zepsucie wielkioh panów, znikczemnienie młodzieży, próżniactwo warstwy szlacheckiej, karciarstwo, powszednie miłostki. Hrabia August, znudzony już swojem powodzeniem u płci pięknej, bierze za żonę towarzyszkę lat dziecinnych, czułą, spragnioną tkliwej miłości Leontynę, dla jej majątku; jeszoze na dwa dni przed ślubem asystuje aktorce; w noc ślubną objawami swej żądzy obudzą wstręt w małżonce, która płacze, gdy on wybuoba śmiechem. Po latach pięciu, gdy jego przyjaciela kochanek żony, Ernest, podpiły, przegrawszy znaczną summę, ciska na stolik miniaturę Leontyny i paczkę jej listów, jako gotówkę równą tysiącu dukatów, hr. August zrywa się, pędzi do swej małżonki, mniemająo w podnieceniu, że ją kocha, wypowiada swą miłość wymownemi słowy: ona wpada w śmiech spazmatyczny; on płacze, i dowiaduje się, źe synek, Alfred, nie jest jego synem. Leontyna umiera, August po pojedynku jedzie do Paryża kształcić się w dyplomacyi.—Jest w tym szkicu tohnie-nie poezyi, ale zarazem i trzeźwe pojęcie rzeczywistości; romantyzm życiowy wspomniany jest jako chorobliwość; oburza autora znikczemniałość młodego pokolenia, a spaczone życie Leontyny budzi w nim spółczucie. W opraoowaniu widać zamiłowanie do gwałtownych kontrastów; styl dosyć jest staranny, ale sztuczny, naprężony, patetyczny. Wpływ powieści francuskich wyraźnie się tu odbija, fantazyi bardzo duże zostawiono miejsce. Dopiero w cztery lata potem D. wystąpił z nowe-mi utworami, drukowanemi już to w czasopismaoh, już to w książkach oddzielnych, ale odtąd działalność jego powieściopisarska i publicystyczna trwała niemal bez przerwy. Zamiłowanie w jaskrawych kontrastach jest i nadal cechą wybitną pism D-go, jak nie mniej splatanie poezyi z chłodną rozwagą. Skarżył się na brak fantazyi w powieściach polskich, uznawał ją i wielbił we fran-cmkich; sam dbał o barwność, która nieraz krzy-czącemi objawiała się kolorami. Twórczość jego rosła z każdym rokiem. Z 1842 pochodzą następujące drobne obrazki lub opowiadania: .Bale na wsi", .Bałaguły", .Suknia balowa**; z 1843: „Ho-gartowskie obrazy", „Wieśniak podolski", .Nowy rok", „Rezydent", .Przez ulicę"; z 1844: .Lekarz magnetyczny", „Stłuczone okor, „Dwa zdybania", „Zemsta pana Bolesława", „Jutro", „Leśniczy", „Stary komornik". Małe te utwory zebrane zostały r. 1846 razem w dwu zbiorach: „Obrazy z życia i natury", „Powieści z żyoia towarzyskiego". Do r. 1843 bawił D. w Zbarażu, małej mieśoinie podolskiej o kilkanaście mil od Lwowa, w wielkim niedostatku, z żoną i dwoma synkami. Bracia Borkowscy (Józef i Leszek), krzątający się żywo około rozbudzenia ruchu literackiego we Lwowie, postanowili zachęcić D-go do oddania się stale zawodowi autorskiemu, do osiedlenia się w stolicy. Leszek Borkowski wprowadził D-go w literackie kółka lwowskie. D. wstąpił do re-dakcyi .Gazety Lwowskiej", która była podówozas przytuliskiem literatury we Lwowie, nie pod względem literackim, ale materyalnym. Miała ona organizacyę niejako urzędową, biuro redakcyjne z kilkunastu OBÓb złożone, godziny oznaczone i fundusze na opłacanie współpracowników. Wszyscy też literaci lwowscy, potrzebujący, żyć ■ pióra, zwłaszcza młodzi w zawód ten wstępujący, starali się o pomieszczenie w redakcyi .Gazety" i przechodzili przez jej biura, pozostając tu dłużej lub krócej, dopóki odpowiedniejszego zdolnościom lub życzeniom swoim nie znaleźli stanowiska. D. miał tu sobie oddany dział .nowin* miejscowych potocznych, w których zakres wchodziła także krytyka literacka i artystyczna. Rubrykę tę ożywił i starał się u-rozmaicić, o ile skąpy widnokrąg lwowski na to pozwalał. Po za godzinami biurowemi zajmował się D. pisaniem powieści i artykułów literackioh do .Dziennika mód paryskich", a czasem i do innych pism zamiejscowych, np. do „Biblioteki Warszawskiej". Na wieczory literaokie u niego zbierało się co tydzień całe grono piszących we Lwowie, z którymi D. przez lat kilka spólnej pracy zżył się był śoiśle. Młody natenczas Władysław Zawadzki, poznawszy go w r. 1844, tak go opisuje: .Był w sile wieku, atletycznej budowy, w obejściu ujmująoy i pełen ogłady; na sympatycznej jego twarzy błąkał się lekki cień smutku, rysujący się w ustach napół melancholijnym, na-pół ironicznym uśmiechem goryczy, świadczącym o cierpieniach przebytych, o walkach wewnętrznych i rozczarowauiach; w łagodnem spojrzeniu jasnych niebieskich oczu znać było miękkość charakteru, niezdolnego oprzeć się sile namiętności, wiodących na bezdroża". Lubił żyć i używać, ale i do pracy się nie lenił. „Po przebytej na hulance jednej lub kilku nocach, wróciwszy do domu, kładł zimny okład na głowę, smarował wą-sy amoniakiem i zasiadłszy do stolika, pisał nieprzerwanie 6 lub 8 godzin, aby zadowolić zece-rów, wpadających co chwila po rękopis. Kiedy go znużyła powieść, odsuwał ją i zabierał się do artykułu politycznego; znużony nim, imał się rzeczy literaokiej, polemiki lub korespondenoyi; poczerń znów wracał do odłożonej na bok powieści. Tym sposobem pisał wiele rzeczy na raz i mówił, że ta zmiana treści odświeża mu umysł i jest rodzajem wypoczynku". Pierwszym obszernym u-tworem D-go są .Kuglarze" (1845). Jaskrawo, namiętnie, płomiennemi barwami, z dosadnośoią, niekiedy karykaturalną, przedstawił tu znikCzemnienie i demoralizacyę zarówno wyższych, jak średnich i niższych warstw społeczeństwa, dla którego tylko użycie, a jako środek pieniądz, jest hasłem i zasadą. Jakiś hrabia sprzedaje list miłosny własnej żony jej samej, list znaleziony u aktorki, a pozostawiony tam przez kochanka hrabiny; pułkownik Skrzeski wraz z swymi synami, za pomocą podstawionego świadka, zagarnia bezprawnie spadek milionowy, przyczyniwszy się poprzednio do śmierci szambelanowej; ta szambelanowa, skwa-szona egoistka, dręczy drugą jędzę, starą pannę starościankę, której odebrała narzeczonego, a która ze swej strony nie szczędzi jej także ukłuć, przy śmierci zaś wybucha jadem długo ukrywanym; adwokat Krętowicz wszystko zrobić gotów, największą podłość popełnić, sprzedać swoich klientów dla więcej dającego; nieodrodny jego kolega, Lisiewicz, wyrywa mu korzyści spadku i pcha do sprawy kryminalnej, tak, że Krętowicz musi skończyć samobójstwem; w najniższej wreszcie warstwie, w szynku pod Krogulcem, — rozpasanie, zbestwienie, zanik uczucia i sumienia. Kobiety również na wszystkich szczeblach drabiny społecznej, pod rozmaitemi tylko kształtami, gonią jedynie za rozkoszą. W całej powieści spotykamy jednego człowieka uczciwego: porucznika w „zielonym futorku"; ale już nawet córka jego jest zmateryalizowana. Dalszym niejako ciągiem tej powieści, jest następna, z r. 1847, p. t. „Dla po-saguu. To samo tu zepsucie i to samo tumanienie ludzi pozorami. Oto wybitniejsze szczegóły: szlachcic Doliński, wolarz, kutwa, krętacz, wyzyskiwacz ludu i sąsiadów, procesowicz, tracący to, oo zebrał zdzierstwem, ażeby pozbyć się długu u hr. Wyźłowskiego, chce podstawić własną córkę na miejsce tej, którą hrabia zamierzał wykraść, namówiony do tego we własnym interesie przez opiekunów owej bogatej dziedziczki, co ma wstręt do niego. Tenże Doliński batoży chłopów, nawet dziewki, obdziera swego pupila, wyrabiająo sobie świadectwo, że to waryat, ażeby mieć nań zawsze broń gotową. Jest tu bogata wdowa, która, nie chcąc wyjść za mąż, utrzymuje sobie kochanków, zmieniając ich według woli. Jest pani Bzurska, utrzymująca pensyę żeńską, protegowaną przez wyższe towarzystwo; uczono się u niej niewiele, ale czytano powieści, tańczono i zaprawiano się do romansowania. Jest na zimno egzaltowana, niby romantyczna panna Cyrylla, wygłaszająca wyuczone frazesy, smętnie zadumana, poszukująca duszy pokrewnej, ale w gruncie bardzo pospolita natura, goniąca za użyciem. Jaśniejszy pierwiastek reprezentuje żona Dolińskiego, mieszkająca osobno, opiekująca się chłopami, dla których zakłada szkółkę i ochronkę, wychowująca dobrze córkę Amelkę.—Największe wrażenie w tym czasie wywarła powieść „Salon i ulica” (1847), rozsprzeda-na w kilku tysiącach egzemplarzy, wskutek taniości ceny i jaskrawo przeprowadzonej tendencyi demokratycznej. W każdym rozdziale tej powieści jest namiętne przeciwstawienie sobkostwa, nikczem-ności i łotrowstwa warstw wyższych poświęceniu, uczciwości i szlachetności biednej rodziny szewc-kiej. Intryga jest wielce splątana. Baron Kar-liński, salonowiec, i Karosz, szewc—to bracia. Baron, korzystając ze szczęśliwego dla siebie zbiegu okoliczności, wyparł się brata i pozostawił go w nędzy, a ten, odarty, oszukany szewc, nie szukał zemsty, lecz nawet przyjął^do Biebie opuszczoną kochankę brata, a jej córkę jako swoją wychowywał. Następnie syn barona, Alfred, uwiódł tę swoją siostrę (nie wiedząc o tern i przez jej ni-

Encykl. Pows* Illustr Ze«zit 189, T 18 ty.

by - brata, który w rzeczywistości kochał się w niej, lecz uważając ją za swą siostrę, nie zdawał sobie należytej sprawy z tego uczucia, został na publicznej przechadzce wypoliczkowany. Autor nie kryje ułomności osób swoich z ludu, ale je usprawiedliwia biedą, złym przykładem; natomiast zaznacza z zachwytem jego cnoty, lubo w tern się trochę przerachował, gdyż najpiękniejszą swą postać, Bogusię, na pół tylko zrobił wychowanką ulicy, naznaczywszy jej ród salonowy. Gra w karty, rozpusta, nieczułośó na nędzę klasy pracującej, obojętność na cele ogólne znamionują warstwę salonową; jeżeli się tu zbiera jaką składkę, to na sparaliżowanego szulera. Alfred, sprzykrzywszy sobie Bogusię, z którą wziął ślub fałszywy, chce ją za pieniądze odstąpić bogatemu rozpustnikowi, Pilińskiemu, co przy owym ślubie odgrywał rolę księdza. Dodatnią, postacią ze świata salonowego jest tylko poeta Źyleski, ale jego przygoda rzuca ponure światło na to towarzystwo, wśród którego

■W'

■■

Fig, 172. Dzierzkowski Józef.

się obracał. Pokochał on pannę z temperamentem, Kamillę, ale ta, będąc już jego kochanką, nie chciała zostać żoną, bo nie życzyła sobie zejść z wyżyn towarzyskich; proponowała więc poecie, aby i nadal pozostał jej kochankiem, kiedy ona poślubi kogoś majętnego i utytułowanego.—Do nowej sfery prowadzi nas „Szpicrut honorowy“ (1848). Z początku mamy tu malowidła głupiej szlachty, cisnącej się do progów pańskich, pomimo upokorzeń i drwin, jakich jej panowie nie szczędzą. Tak robi Kazimierz Bilczyński wobeo rodziny hr. Gniazdowskich i dostaje przez plecy szpicrutem honorowym (z wyścigów) od młodego Alfreda, który mu szyderczo tłómaczy, że jest to zaszczytne pasowanie na rycerza. W dalszym ciągu powieści główną treść wypełnia kwestya ruBińska. Piękny tu jest obraz zacnego starego parocha, pragnącego zgody między ludem a szlachtą, każącego gardzić jedynie takimi nikczemnikami, jak stary Gniazdowski, który uwiódł żonę jego synowi i przez to śmierć obojga spowodował. Wnuczka jego, Maryj-

82

CS3-

chcó raz w życiu*. W r. 1858

Dziwne zaręczyny⁴*; w r. 1861: „Na śmierć",

ka, kochana przez Baczyńskiego, nie słucha rad dziadka, pała zemstą i dokonywa jej przy pomocy włóczęgi, co się stara podpalić gumna i dwór Gniazdowskich. Tymczasem Kazimierz Bilczyń-ski przybywa do swego stryja kanonika, człowieka zdenerwowanego, który z dziejów wyciągnął nienawiść do Polaków i chciał synowca uczynić spadkobiercą swej nienawiści i swego majątku; ale Kazimierz, po dwu latach studyów, uznał się wprawdzie za Rusina, lecz podzielić przekonań i dążności 6tryja nie chciał. Kanonik umiera nagle, Kazimierz bierze po nim ogromny spadek, który przeznacza na cele ogólne; wprzódy jednak, wszedłszy w wyższe towarzystwo, odniósłszy zwycięstwo na wyścigach, mści się na Alfredzie, płazując go Bzpicrutem honorowym. Potem wykupuje Krze-wińce, majątek Gniazdowskich, żeni się z Maryjką, pomaga Alfredowi do ratowania ostatków mienia, ale nie może go przejąć szlachetnemi dążeniami, jakiemi sam był przejęty — Alfred wyjeżdża za granicę.—Gdy marcowa rewolucya wiedeńska z r. 1848, jak wszystkim innym krajom monarcbii austryackiej, tak i Galicyi zapewniła pewne swobody konstytucyjne, D. rzucił się w wir walk publicystycznych. Z pierwotnego, mniej więcej jednolitego programu wyłoniło się następnie przeciwieństwo między zachowawczą szlachtą a postę-powem stronnictwem demoKratycznem. Rzecznikiem interesów ziemiańskich stał się Hilary Meci-szewski, publioysta rzutki i cięty; rzecznikiem de-mokiacyi—D., który „użył wszystkich sprsobów — i kwiecistej wymowy, odwołującej Bię do najświętszych wspomnień i uczuć, i pieprznych docinków, i ubocznych półsłówkowych insynuacyj, i gryzącego szyderstwa, argumentów i porównań, aby zdyskredytować przeciwnika w oczach publiczności, podać w pogardę stowarzyszenie ziemiańskie. I nie szczędził zaprawdę, aby cel osiągnąć, ani konceptu, ani słów, ani żółci. Od najwznioślejszych, namaszczeniem poezyi promieniejących wykrzykników i nawoływań spadał naprzemian w kałuże najobelżywszego błota, miotając niem na przeciwników, a stowarzyszenie ziemiańskie ze wsaystkimi jego stronnikami, których, co prawda, wogóle wziąwszy, nie wiele stowarzyszenie to liczyło, obrzucił całym słownikiem pogardliwych e-pitetów, nazywająo ich po prostu „ostatniego rzędu łajdactwem⁴*. Wypisywał to wszystko w ówczesnej „Gazecie narodowej" i w broszuiach OBobno wydawanych, jako to: „Głos miany na Radzie Narodowej", „Nowy koncept dziennikarski H. Me Ciszewskiego”, „P. Hilary Meciszewski i Stowarzyszenie ziemiańskie”, „Sprawozdanie komissyi o kongresie domowym”, „Wniosek o kongresie”, „Do ziomków moich". Nie długo trwały te utarczki. W listopadzie r. 1848 już Hammerstein bombardował Lwów, a etan oblężenia zawiesił wszelkie swobody konstytucyjne. D. opuścił Lwów i Gali-cyę. Brał udział w kampanii węgierskiej i stanął po stronie generała Wysockiego przeciw Bemowi. Po zamachu na tego ostatniego, wyjechał z Węgier, bawił czas jakiś we Wrocławiu i w Dreźnie, a gdy wracał, internowano go w prowincyi

Austryi zachodniej. W r. 1851 przybył znowu na stałe miesikanie do Lwowa i związał się ze znanym już sobie poprzednio Janem Dobrzańskim, z nim razem wydając „Nowiny” a następnie „Dziennik Literacki". Nie dbał wtedy o stosunki towarzyskie, źył po kawalersku, sam jeden, w u-bogiej izdebce, w której, oprócz tapczana i stolika, żadnego więcej nie było sprzętu, pomimo znacznych dochodów, jakie mu przynosiło piśmiennictwo; trwonił je po za obrębem kół literackich. W powieściach ówczesnych nie zaparł się dawniejszych poglądów, ale mniej jaskrawo je wypowiadał. Oto ich szereg w porządku chronologicznym: 1853 „Rodzina w salonie", 1854 „Górale", „Znajda", „Dwaj bliźnięta" (w „Nowinach"); 1855 „Skarbiec", „Wieniec cierniowy", „Wielkie nadzieje⁴*, „Szkice”, „Z życia aktora polskiego", „Król dziadów"; 1856 „Ludzie dobrzy na jednym wózku jadą⁴*, „Szlachecka szlachetność", „Próżniak*; 1857 „Dwie łzy⁴* „Palec opatrzności*, „Uniwersał hetmański⁴*, „

po siedmioletniej wspólnej pracy rozstaje się D. z Dobrzańskim, zakładając wespół z Stupnickim „Przegląd powszechny”. Gdy to pismo zwinięto, był D. gorliwym współpracownikiem „Dziennika Polskiego", wydawanego w r. 1860 przez d’Abanoourta (ob.). Przeniósłszy się po upadku Dz!ennika do Krakowa, pisywał do „Kroniki” Ludwika Powidaja i do „Niewiasty" Turowskiego. Wezwany napowrót do Lwowa, został współpracownikiem „Gońca", a potem „Dziennika narodowego⁴*. Za aitykuł, umieszczony w kronice, skazał go austryacki sąd wojenny (działo się to podczas stanu oblężenia) na 3 miesiące aresztu, które D. odsiedział u Karmelitów 1864/5. Wyszedłszy z więzienia, zaziębił się i umarł na zapalenie płuc. I w tym okresie czasu pisał dużo artykułów, feJjetouów i powieści. W r. 1858 ogłosił: „Serce kobiece", „Ślizka do przepaści droga", „Sen w życiu", „Album szkiców⁴*; w r. 1860: „Mara, dziewica węgierska", „Foibluty", „Pan kapitan⁴*

„Tragedya i Komedya", „Epizod z 1831 r.“; w roku 1862: „Szkoła świata", „uiuchna"; w r. 1863: „Niezasłużony, ale szczęśliwy". Po śmierci D-go wyszły: „Wigilia Bożego Narodzenia" (1865), „Cmentarz wiejski" (1871), „Wykradzeui" (1875) i „Chrzest polski⁴*, którego pierwszą część ukończył na kilka dni przed śmiercią; dwie dalsze napisał Wł. Sa-bowski i wydał w r. 1877. Zbiorowe wydanie „Powieści Józefa Dzierzkowskiego" wyszło we Lwowie w r. 1875 w 8-u tomach. Napissł też D. dwa dramata, których tytuły są: „Iskra poezyi" (grana we Lwowie 1860), „Krzywda i odwet⁴* (1865). D-u przyznać należy wielki talent opowiadania, bystrość obserwacyi, znajomrśó rozmaitych warstw społecznych, przejęcie się ważnemi zagadnieniami; ale nie można go nazwać niezwykłym artystą, któryby dbał zarówno o dobrą kompozy-cyę, jak i o wielostronne, subtelnie cieniowane przedstawienie ludzi i ich stosunków. Uważając zadanie powieściopharza za rodzaj zawodu publicystycznego, więcej zwracał baczenia na wywołanie zamierzonego efektu, aniżeli na prawdę psy

P. Chm,

chologiczną i układ %harmonijny. Zarzucano mu jednostronność w malowaniu społeczeństwa z czarnej jedynie strony (ob. mianowicie artykuł A. A. Krajewskiego w „Bibliotece Warszawskiej“ r. 1858); uprzedził D. ten zarzut z powodu jakiejś recenzyi, pisząc: „I nie jest to przesada, moi państwo; c! nie jest to ubieganie się za czarnemi obrazami, jak się to lubi odzywać maleńki, czupurny, długowłosy i bezzębny krytyk. Na co te czarne obrazki, kiedy są jaBne? O mój maleńki! każda prawda jest jasna. Nie jest to zaczerniony naumyślnie obraz, ale prawdziwszy, niż twoje chińsko-jasne, ale nieprawdziwe obrazy, jakie z krasomówczym ferworem puszczasz głupiej szlachcie. Z żalem serca to powiadam, ale na me życzenia szczere zaklinam się, że sam byłem nieraz świadkiem takiej lub podobnej sceny,.. Pióro i mowa nie są, mój maleńki, kadzielnicą, by nią machać na prawo i na lewo“ (Powieści IV, 101). W imię więc zaobserwowanej prawdy domagał się D. swobody kreślenia ponurych obrazów zepsucia lub nieludz-kości. Że się lubował w nich, temu zaprzeczyć trudno; jego satyryczne usposobienie ku takiemu traktowaniu rzeczy go pchało. Stylistą wytwornym nie był, a pod względem językowym niejeden błąd wytknąć mu trzeba. Znaczenie jego dla literatury w Galicyi określił Wł. Zawadzki, mówiąc: „D. był przez Jat 20 głównym, można powiedzieć, kierownikiem opinii i filarem literatury, zwłaszcza publicystyki w Galicyi. Żadne pismo tamtejsze nie obeszło się bez jego WBpółpracownictwa; każdego przedsiębiorstwa literackiego, mającego mieć powodzenie, musiał być uczestnikiem; wszędzie znać było jego rękę, jego wysoki talent. Rozległych, szczegółowych wiadomości, tego, co nazywamy erudycyą, D. nie posiadał; uczeni nazywali go ignorantem, ale przyznać musieli niepospolitą dzielność pióra, potęgę i wszechstronność talentD, zastępującego niedostatki systematycznej uczoności. Jakoż zdumiewać się istotnie przychodzi nad tą ogromną gładkością pióra, nad tą niespracowaną siłą umysłu, jaką D. był obdarzony. Była to wyjątkowa, iście Herkulesowa natura. Często w braku obcych artykułów sam własnemi zapełniał całkowite numery „Dziennika módu, „Nowin*, „Dziennika literackiego*, zwłaszcza zaś redagowanego przez siebie „Przeglądu powszechnego* i „Przyjaciela domowego*. Pomimo tego nawału pracy, w piórze D-go nie znać było nigdy znużenia... W rozprawach literackich i krytycznych rozwinął D. wiele śmiałych i trafnych poglądów; w artykułach rozumowanych był przekonywającym zarówno logiką ar-gumentacyi, jak siłą stylu, równie jędrnego, jak obrazowego. Zapalczywy obrońca zasad lub spraw wziętych w opiekę, straszny był w polemice; gromił i poniewierał przeciwnika, nie przebierając w rodzaju broni, której używał, byle odnieść zwycięstwo... Pierwsze jego powieści były po większej części powtórzeniem zdarzeń przeżytych lub zapamiętanych, fotografią społeczeństwa i osób wprost z natury żywcem w ramy powieściowe przeniesionych, a chociaż starał się główniejsze z nich pod-ni< ść do znaczenia ogólniejszych typów, tyle w nich

przecie pozostawało miejscowej i osobistej cecty, że można było, znając stosunki, łatwo poznać podobieństwo. Zarzucano to w zwoim czasie ostro jego powieściom; z drugiej strony dodawało im to ccśkolwiek skandalicznego pieprzyku, przyczyniającego się do ich wziętcści, bo jest to przyprawka, którą ludzie zawsze lubią i, met te ty... lubić będą. Dla dzisiejszych czytelników strona ta powieści D go jest już niezrozumiałą. Wobec sądu literatury ostoją się one tern tylko, co w nich jest prawdziwą zaletą artyzmu**. W porównaniu ze spół-czesnymi mu powieściopisarzami: Kraszewskim, Korzeniowskim, Kaczkowskim, D'go nie można postawić z nimi narówni jako artysty, ale w poruszaniu doniosłych spraw społecznych współzawodniczył z nimi nie bez powodzenia. W powieści historycznej mniej był szczęśliwym, chociaż dla tendencyi wysoko ceniono jego „Uniwersał hetmań-ski“, malujący epizod z dziejów Targowicy. Twórcze ść D-go rozpatrywano dotychczas głównie z publicystycznego punktu widzenia, mniej się zastanawiając nad jego psychologią i artyzmem. Główne źródło do źyciorysn D-go znajduje się we wstępie do VII-go tomu wydania zbiorowego jego powieści; ciekawe przyczynki do jego charakterystyki podał Władysław Zawadzki w dwu pracach: .Literatura w Galicyi* (Lwów 1877), oraz „Rok 1848 i Dziennikarstwo w Galicyi* (Lwów 1878, str. 151).

Dzisizwa alias Mierzwa. O kronice, uchodzącej pod nazwiskiem D-y czyli M-y, trudno dziś wypowiedzieć zdanie stanowcze, gdyż pomimo kilku edyeyj nie posiadamy jeszcze ani jednego wydania krytycznego, na któremby oprzeć się można. Niewiele lepszem cd poprzednich jest najnowsze wydanie w ,,Mon. Pol. hist.“, gdzie wydawca, gwoli niefortunnym swym teoryom, rozerwał całą kronikę na trzy części, z których pierwszą, jako „Miersuae Chronicon*, wydrukował w drugim tomie na str. 163—190; drugą umieścił jako wyjątki z Wincentego, obok kroniki tegoż, tamże str. 283—438, pod tytułem „Kroniki Mierzwy dopełnienie*; a trzecią ogłosił w III tomie na str. 46—52 jako „Rocznik franciszkański krakowski*. Podział ten bałamutny nie znajduje żadnego uzasadnienia ani w treści kroniki, ani w rękopisach; według nich stanowią wszystkie owe trzy części całość niepodzielną, którą stosownie do tego także traktować należy. Kronika zaczyna się od początku narodu polskiego, t. j. od potopu, i kończy na r. 1288, choć w środku tekstu wymienia r. 1294 (1293). Aby osądzić, jaką może mieć wartość, zastanówmy się krótko nad źródłami, z których czerpie: zaraz na samym początku korzysta z histoiyi Brytów Nenniusza, podając genealogię narodów; mówiąc w drugim rozdziale o rozmieszczaniu Słowian w Europie, odwołuje się do „Cronicae Romanorum”. W tymże rozdziale posługuje się „Vita major sancti Stanislai*, którą i potem nieraz wypisuje, również jak „Vita minor¹⁴. Od czwartego rozdzi alu zaczyna korzystać z kroniki mistrza Wincentego, z początku trcchę swobodnie, im dalej jednak, tern bardziej niewolniczo. Stosunek ten kroniki do Wincentego należy zbadać jeszcze szczegółowo, bo

Dr W. K.

zdaje się, że miała przed sobą nieco odmienny tekst jego. Tam, gdzie się kończą wypisy Wincentego, gdzie zatem powinno się rozpocząć właściwe dzieło autora, znajdujemy rzeczywiście parę ustępów, które uważać należy za pracę jego własną („Mon.“ III, str. 46—47), ale dalszy oiąg nie ma charakteru ani kroniki, ani rocznika; chaotycz-nośó i niechronologiczność wiadomości robią wrażenie, jakoby to był materyał źródłowy, zebrany przez autora, jako podstawa dalszej pracy, ale nie obrobiony wcale, m to rzeczywiście są luźne notatki, to wykazuje porównanie tekstu kroniki z rocznikiem t. zw. Traski. Wspólne ich źródło sięga do roku 1284. Czy zaś końcowe ustępy z lat 1285, 1287 i 1288 są już własnością autora, jest rzeczą bardzo wątpliwą. Z tego, cośmy powiedzieli, wynika samo przez się, że kronika, jako źródło historyczne, jest bardzo małej wartości, bo wszystko prawie, co zawiera, wyjęte jest skądinąd, a jako utwór literacki jest również bez znaczenia, bo nie jest to kronika ani zręcznie napisana, ani pięknie wykończona, lecz po większej części materyał surowy. Z uwagi umieszczonej pod r. 1285 wnieść można, że autor kroniki pisał po r. 1311; że zaś kronika wielkopolska, która powstała około r. 1365—1370, zna już kronikę niniejszą i z niej głównie korzysta, stąd wypływa, że autor kroniki żył i pisał między 1311 a 1365 r. Jak autor kroniki się nazywa? Różni różnie go nazywają, raz D-ą drugi raz M-ą; są to jednak nazwiska nie bardzo prawdopodobne. W XIV wieku każdy miał przedewszystkiem imię, które było albo chrześciańskie, albo słowiańskie; oprócz tego mógł mieć jakieś nazwisko, jak np. „de Cracovia“, „Cra-coyiensis* i t. p., lub przydomek i przezwisko, jak np. „Godslaus Basco cogaomine* i t. p. Nasz autor mćgłby się zwać „Dziersław** lub „Dzierzko**, ale nigdy „Dzierzwa=D*ierzba“ lub „Mierzwa**; nie pisze też żaden autor o sobie w ten sposób „ego, qui sum Dzirswa cognominatus**, nie dodawszy właściwego imienia. Rozważywszy wszystko, sądzę, że nazwisko „Dzierzwa lub Mierzwa'* jest bałamuctweiu kopistów. Rzecz ma się prawdopodobnie tak: według tekstu Szamotulskiego, początek kroniki jest taki: „Ortum sive origiaem Polo-nicae gentis ab initio mundi, ut ex multis histori-cis scripturis] comperi, compendiose statui descri-bere“. Brak tu wogóle wyrazów, oznaczających autora, które zatem w innych tekstach uważać należy za wtręt. Powstał on niewątpliwie w ten sposób: wypisując z mistrza Wincentego, autor powtórzył za nim niewolniczo słowa: „vidit enim Vincentius Cadlubonis, episcopus Cracoviensis, qui scripsit hoc“. Kopista któryś, korzystając z niniejszej notatki, wtrącił na samym początku kroniki słowa „ego Vincentius, magister cognominatus**. Tak rzeczywiście ma nieznany dotąd rękopis biblioteki Ossolińskich 1. 2 087; z takiego tekstu korzystała niegdyś kronika wielkopolska, nazywając autora: Wincentym; taki miał przed sobą w XVI wieku Tomicki i inni, którzy twierdzili, że w kronice Wincentego nie było rozdziału o zabójstwie św. Stanisława, co odnosi się tylko do naszej kro-

niki. Ze skróconego „Vincentius magister** powBta-ło „qui Mersva, Dziersva“. Kronika zatem jest bezimienna. Kronikę niniejszą przechowują następujące rękopisy: 1) Lubiński, z którego, jak sam się przekonałem, nie korzystano dostatecznie, 2) Kuropatnickiego, oraz 3) Szamotulskiego, który to rękopis nanowo odszukał śp. Józef Przyborowski. Rękopisy te, z których dwa pierwsze znajdują się w Petersburgu, zawierają cały tekBt kroniki. Początkowe jej karty znajdują się w rękopisie wileńskim w Petersburgu i w rękopisie bibioteki Ossolińskich we Lwowie. Zaginął rękopis biblioteki Świdzińskieh, w którym tekst był skrócony. Pierwszy raz wydał naszą kronikę Godfryd Lengnich w dziele: „Vincentius Kadłubku et Martinus Gallus soriptores historiae Polonae vetustissimi. Gedani 1749. 40,‘ i to z rękopisu Szamotulskiego. Według Lengnicha przedrukował ją Mitzler de Kolof w trzecim tomie swego zbioru: „Collectio magna scripto-rum“. Z rękopisu Kuropatnickiego wydał ją Hipolit Kownacki w dziel9 swem: „Res gestae prin-cipum et regum Poloniae per Vineentium (Kadlub-konem) saeculo XII et XIII enarratae, quibus accedit Chronicon Polonorum per Dziersvam, sae-culi XIII scriptorem, compositum. Varsaviae, 1824“. Najnowsze wydanie zawierają tomy II i III „Monum. polon, historica**, o którem powyżej wspomniałem. Przekład kroniki wydał Kownacki w r. 1823 w Warszawie pod tytułem: „Kronika polska przez Dzierzwę w końcu XII wieku napisana z dodatkiem rocznych dziejów w ziemi Krakowskiej, w szczególności w wieku XIII, z ręko-pismu biblioteki Towarzystwa królewsko-warszawskiego przyjaciół nauk wytłómaozona“. O kronice niniejszej pisali obszerniej: Bielowski w roku 1850 we „Wstępie krytycznym do dziejów Polski str. 24 do 32 i w „Mon. Pol. hist.“ II, 145—162; Szajnocha w „Dzienniku literackim** z r. 1854. Nr. 30: „Miorsz czyli Dzierzwa jest - li pisarzem XI albo przynajmniej XIII stulecia?**; Zeisberg: „Die polni-sche GeBcbichtschreibung des Mittelalters“. (Lipsk 1873, str. 75—78; Kętrzyński w „Mon. Pol. hist.“ IV, str. 249—251 (o stosunku kroniki do „Vita maior i minor s. Stanislai), w „Rozprawaoh wydz. hist. fil. Ak. umiejętności w Krakowie'* t. 32, str. 26—37 (o stosunku jej do kroniki wielkopolskiej) i tamże t. 36 (o stosunku jej do roczników małopolskich i TraBki).

Dzierżanowski Andrzej, wierszopis polski i łaciński, żyjący w końcu XVI i na początku XVII w.; są w druku następne jego dzieła: 1) „Manes Ja-zloyiciani* (Kraków, Siebeneycher, 1595 w 4-ce); 2) „Genethliacon Ser. Poloniae principia* (Kraków, Lazar., 1595). Wiersze jego inne okolicznościowe słynęły w swoim czasie i tłómaczoue były na polskie; w rękopismach biblioteki Raczyńskich w Poznaniu znajduje się przekład niektórych jego wierszy łacińskich na język polski, przez niejakiego Jana Smolika dokonany.

Dzierżanowski Michał, herbu Grzymała, konfederat barski, jeden z głośniejszych awanturników zeszłego, obfitującego w awanturników, stulecia. Syn rodziny szlacheckiej, dość podobno zamożnej,

osiadłej w Sułowcu pod Zamościem, w bardzo młodym wieku opuścił dom rodzicielski, zaciągnął się do wojska francuskiego w czasie trwania wojny o sukcessyę austryacbą, wstąpił do pułku hr. Lowendahla, rekrutowanego przeważnie z ochotników polskich, służył we Flandryi w kilku kampaniach pod marszałkiem Saskim. Po zawarciu pokoju w 1748 r. wrócił do kraju, lecz nie długo bawił: zaraz wdał się w kłótnie z rodziną o spadek po ojcu, zmarłym za jego nieobecności, zrobił zajazd dziedzicznego Sułowca i wypędził z niego macochę. Poczem ponownie wywędrował z kraju, u-dał się do Franoyi i ponownie do służby francuskiej wstąpił, tym razem kierując się aż do In-dyj Wschodnich. Trwała tutaj wtedy zacięta, choć niejawna, walka Francuzów, prowadzona przez genialnego Dupleixa (ob.), przeciw Anglikom, których panowanie na półwyspie budował Clive (ob.); ta walka ukryta, prowadzona za pośrednictwem książąt indyjskich, zresztą niebawem (1756) z wybuchem wojny siedmioletniej, miała zamienić się w otwartą wojnę. D. naprzód, jak się zdaje, w służbie indyjskiej, potem pod francuskim do-wódzcą Lally - Tollendalem, działał i bił się przeciw Anglikom; dowodził z odznaczeniem oddziałem Sipajów, po raz pierwszy podobno dając przykład wymusztrowania tuziemców na modłę europejską, odtąd z powodzeniem naśladowany przez Anglików, Jednak niekarny, i jak się zdaje, zdzierca i amator łatwych zysków, D. niebawem wdał się w kłótnie z Lallym. Wiadomo, jak ciężkie przeprawy mąż ten miał z własnym rządem, i jak ostatecznie, za niespożyte zasługi, położone dla Franoyi, nagrodzony został hańbiącym wyrokiem, podyktowanym przez niesprawiedliwość i zawiść. D. przyłączył się do jego nieprzyjaciół, opuśoił służbę i pojawił się w Paryżu, jako oskarżyciel swego dowódzcy. Niedługo potem ukazał się w Londynie, ofiaruj ąo swoje usługi Pittowi Starszemu przeciw Franouzom; lecz naraz przerzucił się do Lizbony z zamiarem wstąpienia do służby portugalskiej w Paragwaju. Po awanturze z rezydentem polskim w Lizbonie, Briihlem, którego czynnie znieważył, doczekawszy się bezkrólewia i śmierci ministra Briihla, wrócił do kraju. Zyskał zaraz łaski Stanisława Augusta, który na ogół do awanturników miał słabość, i którego bawiła fantazya i niestworzone opowieści D-go o jego zamorskioh przygodach. Mianowany od króla szambelanem, trzymał D. z partyą dworską; na sejm 1766 r. posłował od ziemi Ciechanowskiej. Po podniesieniu konfederacyi barskiej, z początku siedział cicho; nagle, sprzedawszy zawczasu co miał na własność, 19 lipca 1768 r. wyjechał z Warszawy, „niby do domu*. Na kilka tygodni przedtem był podał królowi w sekrecie „projekt., radząc, aby król łączył się do konfederacyi; X. posła (Repnina) wziąć zaraz w areszt”; sam, z kilku przyjaciółmi, oficerami, miał zamach wykonać; lecz rzecz się wydała, i to był powód ucieczki D-go. Wysłano za nim pogoń, wyznaczono tyaiąo dukatów za jego głowę; pochwycić go jednak nie zdołano. Udał się naprzód do Gostynina, gdzie trafił na agitujące się sądy; bezzwło

cznie uczynił akt konfederacyi ziemi Gostyńskiej, o-becnych przymusił do przysięgi; w manifeście, podanym 23 lipca do grodu, stylem napuszystym, lecz w myśli uczciwej, wzywał obywateli do poparcia sprawy barskiej, królowi — którego zapewne podejrzewał o zdradzenie swego projektu, doradzał pójść za przykładem Jana Kazimierza i abdyko-wać. „Sam we czterdzieści zbieranych ludzi — pisze Stanisław August 30 lipca 1768 r. — D. podpisał konfederacyę i siebie marszałkiem zrobił tej ziemi, w której posessyi nie ma, manifestem bardzo uszczypliwym przeciw mnie... siebie nad innych chce dystyngować. Stamtąd do Prasnysza się przeniósł, alej o włos, że go tam szlachta nie rozsiekała, ledwie uciekł pod samą russką granicę". Po drodze w Łowiczu zabrał kasę prymasowską z 9 tys. złp. (listy prywatne z Warszawy 28 lipca, 11 sierpnia 1768). W sierpniu zjawił się z oddziałem konfederackim pod Zamościem; we wrześniu, po ustąpieniu wojsk'rossyjskich, zajął Lublin; tutaj spotkał go Beniowski („Mem. and trav. of Benyowsky", ed. Lond. 1790, I, 11). W kwietniu 1769 r. stawił się do obozu pod Muszynką; położył swój podpis na wydanym tu manifeście przez zgromadzonych marszałków konfederackich (20 kwietnia 1769). Jednak w generalicyi nie był dobrze widziany i niebawem, przy sprawdzaniu wyborów, zawieszony w marszałkostwie gostyńskiem, do którego istotnie nie miał prawnego tytułu. Za pośrednictwem Józefa Bierzyńskiego, marszałka sieradzkiego, związał się wtedy z podskarbim k. Wesslem. Nie była wyraźną rola Wessla w konfederacyi; pozostawał on w stosunkach z Maryą - Krystyną, matką elektora, popierał saskie starania o koronę; stanął w sprzeczności do republikańskich przywódzców konfederacyi. Z nim trzymając, D. nie wiele pytał o generalicyę: gospodarował na własną rękę, a podobno i dla własnej kieszeni, jak po zajęciu żup wielickich, z których dochody dla siebie zabierał i na pijatyki obracał. Nie był on zresztą pod tym względem, niestety, jedynym śród konfederatów wyjątkiem, jak widać ze świadectwa Du-mouriera. W grudniu t. r. pod rozkazami gen. Szaniawskiego uczestniczył ze swoim oddziałem w wyprawie do Wielkopolski; po klęsce pod Dobrą wydała generalicya na D-go i Bierzyńskiego uniwersał z dekretem, gdzie ich obu za winnych tej przegranej ogłasza (4 kwietnia 1770 r.). Najwięcej przyczynili się do potępienia D-go biskup kamieniecki, Krasiński, i Michał Pac, star. ziołow-ski, marszałek generalny lit., obadwaj z Wesslem poróżnieni; ale i Dumourier, przybyły we wrześniu t. r., a obrany na pośrednika w tej sprawie, przeciw D-u się oświadczył. D. wyroku nie uznał, bezustanku odtąd niepokoił Wessla i generalicyę żądaniem rehabilitacyi; istotnie, w sierpniu 1771 zaproszony był przez Paca do Cieszyna dla wytłó-maczenia się; w listopadzie t. r. nawet wyznaczono delegacyę dla zbadania jego tytułów do laski ziemi gostyńskiej; lecz, jak było do przewidzenia, nie wiele miał D. do powiedzenia na swoją obronę i rehabilitacyi się nie doczekał. Po podziale złożył przysięgę Józefowi II, przeniósł się do Wie-

dnia, gdzie, pensyonowany od Rzewuskich i innych panów polskich, śród zajęć nad alchemią, robieniem złota i t. p. praktyk, dożył nader podeszłego wieku; zmarł tutaj 1808 r. Co się tyczy mniemanych przygód D go na Madagaskarze, gdzie miał cudów dokazywać, zostać obrany królem przez tuziemców, opierać się z powodzeniem Francuzom i t. p., uależy je podobno między bajki włożyć; jest to zapewne tylko echo rzeczywistych przygód Beniowskiego (ob.). Przynajmniej nie wspomina o nich Rulhióre, będący bliz-kim tych rzeczy, a rozpisujący się aż nazbyt szeroko o D-m; ani też nie ma śladu o pobycie D-go na Madagaskarze w odpowiednich ustępach Pamiętników, ani w papierach Beniowskiego.—Por. Rul-hióre „Histoire de 1’anarchie en Pologne* (ed. 1807) III, 61 sq; „Wiadomości o konfederaoyi barskiej* (1843) 147, 156, 161; Morawski „Materyały do konfederaoyi barskiej* (1851), 187 sq. 201; Gum-plowicz „Konfederacya barska⁴, 57, 75; Pamiętniki Thesbyde Belcoura i Dumouriera; Szujski „Dzieje” IV, 452; Sohmitt „Panów. Stan. Aug.” III. Na pierwszych przygodach ,’D-go osnuł Szujski dramat p. t. „D.“ (ogł. w „Dzienniku liter.* 1859, lecz do Zbioru Dzieł nie włączony, skutkiem wyraźnego zakazu Szujskiego).    A

Dzierżawa. Pod D-ą rozumiemy oddanie przez właściciela majątku ziemskiego w użytkowanie trzeciej osobie na pewien oznaczony przeciąg czasu, w ciągu którego osoba ta, za odpowiednią opłatą stałą, ma prawo ciągnąć z niego dochody. D. w tern znaczeniu zdarzała się i w starożytności, i w Wiekaoh Średnich, była jednak wtedy zjawiskiem wyjątkowem. Średniowieczni właśoioiele ziemscy albo mieli majątki we własnej administra-cyi, albo też uciekali się do ulubionej wówczas formy D-y wieczystej. D. do czasu, na pewną liczbę lat, mogła się wtedj dopiero rozpowszechnić, kiedy stosunki społeczne doszły do wyższego stopnia rozwoju i rolnictwo dosięgło wyższej kultury, wskutek czego powstała klasa ludzi, posiadających odpowiednie wiadomości i rozporządzających pewnym fanduszem, którzy usiłowali w ten sposób, za pomocą D-y, zużytkować swoją znajomość rzeczy, kapitał, i zapewnić sobie środki utrzymania. W Anglii klasa dzierżawców wyrobiła się już w końcu Wieków Średnich, w Niemczech w końou XVII w. W Prusaoh dobra rządowe oddawane były w czasową D ę dopiero od 1700 roku. W Polsce już za Zygmunta I w r. 1523 przepisany był formularz dla zawierania umów o D-ę (arendę): „V. L.‘‘ t. I, p. 422; Burzyński „Prawo prywatne polskie*⁴ (1868, t. II, 531). W D-e potrzeba uwzględniać dwie strony: ekonomiczną i prawną.

I. Nie ulega wątpliwości, iż pod względem ekonomicznym D. na pewien czas jeBt formą eksploa-taoyi rolnej gorszą od zarządu własnością ziemską przez samego właściciela. Pierwszeństwo własnego zarządu nad D-ą zasadza się głównie na tern, że właściciel nie podlega żadnym ograniczeniom w swej działalności, wskutek czego może prowadzić najbardziej natężone gospodarstwo rolne, czego nie może czynić dzierżawca skrępowany różne-mi względami. Jakoż doświadczenie przekonywa, że sztuczne nawożenie roli, osuszenie i nawodnienie, otworzenie dogodniejszych dróg, zaprowadzenie pewnych upraw, np. chmielu, wina, sadzenie lasów i t. p. ulepszenia, wymagające znacznych nakładów, a dopiero po pewnym czasie procentujące się, daleko łatwiej i prędzej mogą być przeprowadzone w majątkach będących w bezpośrednim zarządzie właściciela, aniżeli w wydzierżawionych, w których dzierżawca nie ma pewności, że będzie z owoców pracy swej korzystał. Stosunki te są jeszcze gorsze tam, gdzie przeważa systemat D-w krótkoterminowych. Wogóle co do tego można powiedzieć, iż w tych krajach dobrobyt ludności wiejskiej jest wyższy, gdzie największa ilość majątków zarządzana jest przez samych właścicieli, gdzie więc praca jednych pokoleń przechodzi w spadku na następne. Gospodarstwo, prowadzone przez samego właściciela, z natury rzeczy, przynosi największy zysk, gdyż w tym wypadku właściciel pobiera cały dochód, w razie zaś oddania majątku w D-ę ogół dochodu musi być podzielony między dwie osoby, to jest właściciela, pobierającego rentę od kapitału, przedstawianego przez ziemię, i dzierżawcę, otrzymującego wynagrodzenie za swoją pracę. Pod względem też społeczno-politycznym zarząd bezpośredni majątków ziemskich przez właściciela przedstawia korzyści większe, aniżeli D.; dla państwa bowiem, społeczeństwa, gminy, samorządu miejsoowego, poźądańszem jest istnienie klasy ludzi samodzielnych, niezależnych, a przytem z ziemią wielu węzłami związanych, aniżeli klasy dzierżawców, przenoszących się z miej-soa na miejsce, nie połączonych na długo z ziemią, którą uprawiają, zależnych od różnych okoliczności, np. cen targowych, a nawet—od kaprysu właściciela. W razie zarządzania majątkiem przez samych właścicieli daleko lepiej może się ukształtować tak ważna kwastya robotników rolniczych, gdyż właściciel w stosunkach swych z robotnikami może uwzględnić nie tylko interes chwilowy, ale i trwały, obliczony na przyszłość. Właściciel więcej dba o robotników zadowolonych ze swego losu, a do tego znowu może zastosować i sposób, i wysokość wynagrodzenia. Przeciwnie, dzierżawca bardziej dąży do wyzyskania pracy robotników w czasie swojej krótkiej D-y, i dlatego nie jest skłonny do zapewnienia im dogodniejszych warunków. Pomimo tych oczywistych korzyści, wypływających z zarządu majątku ziemskiego przez właściciela i prze* wagi tegoż nad D-ą i ta ostatnia forma użytkowania z majątków ziemskich w różnych wypadkach może się okazać korzystniejszą, niż pierwsza. Miewa to miejsce przedewsżystkiem w eksploatacyi dóbr rządowych, dóbr, należących do różnych osób prawnych, instytucyj, korporacyj, jak np. duchowieństwa, zakładów dobroczynnych i t. p. Toż samo można powiedzieć wtedy, kiedy w kraju własność ziemska nagromadziła się w ręku niewieln tylko stosunkowo ludzi, przybrała kształt wielkiej własności ziemskiej, lat i fund i a, prowadząc do wielu niepomyślnych dla społeczeństwa wogóle, i dla rolnika w szczególności, następstw. Tak np.

■    A, *■    <    .

. »    y"'.    ‘ \    ■ ‘ ‘i

,

t

■

f

A

o

z

P°4.

*

<a v:

<*

..

Qr

<c

O

&CA

■'

\

■

-

■

:

:

5 '

*

I

\

m

■

'V.

••

i

//

* =ś?Ll MfB

Lfr?rfeSm?®iI5i

7s

7C

yMŁhilSkŁi; kinaxi£'"żs#

■tfffT^TSinŚS^

yApk- :

-r-

u-

■m

ii

. |:'a

'■TC»«2lSgfc: -

—'^C * ;“=-=rp-

-S; ,; i

Ęmm

Z"wn.

ii¹

[I

JL

kfTfnA'.'.vggH

Ar

/v

loff-g-

ox-

7ks^£ŚzA

Tablica astronomiczna (Masp. ,,H. anc. d. p. de l’Or. clas.“ T. I. str. 205.)

■    - 'b,y

- --jr^pf| r

:•    7Ąk;7--y.

mm

EiH

St

wssm^

y.,

ii¹

6i

.k

„. 7:;.

4:

>■;

/;-fli^

EtM

4*

V;

;V

'li

.

Bwł 2.:.

jĘmkźW^

Mm

Hi

feeśżTk

as

WBWsgKiweait

SI

J!L

■i. •• . • •;< >

'fŁ - ;-ń

fi. r~STT~ ;$. : •

mm

5-'

4

PwssńiP Kr⁻ ••'«

W'

v<-

■ y-sa

t it

!}

■JM

, ^ J

fi 1

fsm

Łki

•i

I fi- B ''ik

yir -■ -■'• • - y .

y&g^lg* yk    f /y-fi -.

S9HNI • SUE

5sS

( if , -

l /1/-.

r^-35sżmESaB&&

tik.

•m

Słońce wybiera się w podróż nad Egiptem. Edfu.' (Rosell. „Mon. del Culto“.)

Księżyc w barce (Maspero 1. c. T. I str. 93.)

Bogini Maritsakro (Maspero 1. c. T. II str. 537.)

•v*'

; '^k.7 ■

k’h=^.-;'y:

. -S)

tóil

lj'k

.’' jp;> /

«.

fi.

:,V

kksw

IiM-

■> V

m \

m

S'

\l

*ćo I-I

SEH

•?o

SI

© ^

-§3

O 3

ą|

CO

.4

r.f

A'

.7>

•;?o,

#ik;

y.

lii

HH

ipaft JP}¹

? «•*- wtórni

—Se

i //»•>'■*‘‘^V.

'* t.si .iś^w

fopjpL^

mm

li fiat

ej

Liii

■;"L

ipf

^B||p

"a-i '

m

: -/. biu

M-

mfeif

rp B

•/

•>>*

'■-4

mmśsMrn

SSll

WSBlSmmm

■i

II¹?

■ :•

PS

«!»»

mi

Troje zwierząt bajecznych (Maspero 1. c. T. I. str. 83.)

Chrząszcz, amulet małżeński (Masp. 1. c. T. I str. 315.)

yy

iS3

ttit

mms&i

&\JP

5?

•if.

Mi

F;,

S3E2A

il

Ikki

k:

y.

na

smIIIL

A'V

>>7._ ■

[n|

-«a

yy

Wejście do pieczar grobowych w Beni Hassan, z fotografii.

DOOOOOCJOOOOOOOOOC

mmmmmm

BWPF3HI

ooooodbooooooo

Bogini Jaskółka (Maspero 1. c. T. II. str. 536)

Zmarły pnie się na Górę Zachodnią (Nayille .,D. aeg. Todtenbuch“,)

I    3

i ą7s/h/^«~*-«-a Cr

Ifeil

-c:;; K ~: r-r

<MWwA

,7®Lii

r:

Ł=3 1^3

! <^X |WV1

tf

'*r>

n c-3

ESP

IMi

#o

:-k

ii

ęj.

mm

-'O

£3=0

KEś^’

—y~-.

/■/

■ms

L--*

■'w

l_L,

aF

ś*M? J

Wi-%

r, :k|:-

KB]

!_■

7k::.

1!

{&WA

MUS

<TV O

...

-rf-r

vi

■M2

IU

:'kk'    ;

f¥|6

fh

?r

77

Irf

S:'

f.

y^ll

.;l

iii

■ l'

rfipsfll

liilsBn

1 -v

MBS,

i?

;/

li

i .7

ii

•Si

If

m,

li

II

,'T>:gS

i!' /.¹

S;    ynrnnnnnnnnnAn

niV_ riTr~~ ifir nii liii

•yi' by

y.-.Ai

»saSw»->

™yi

mr*=*

a*

1 Lw

9*

‘fS

as

^s#

Tt^UC r!t-K<Juł>«.

Mumie Ahhotpu i Nofritary, matki i żony Ahmesa I (M. Gizeh.)

Amenhotep II daje posłuchanie ministrowi. Tfcby, Karnak. (Maspero 1. c. T. II, str. 236.)

Posadzka malow-ana pałacu Amenhotepa IV w et. Tell (Tell el Amarna\ z fotografii Flinders-Pettrie’go.

(Maspero 1. c. II str. 321.)

jl,03B0JieH0 neH3ypoio. Bapmaim, 21 Anpkjia 1897 r.

Drukarnia Artystyczna Saturnina Sikorskiego Nowy-Świat 47.

ISJs‘# Jhsfc.....IX........tóf

.

< .

* . ,

.

0

.

• ■

•'

»

i

#

mSĘmmsm

rrr~

9

V

'

/

\

-—~

y

/

I

>

A

'

:

J

' 10

: m

&

A

4

/

*

o.

5^

fV

■

t

i

x

-

i

■;#;■•

. i

*

'/'*■**■

£■

- +<mBer- ’

-f>.........-■ v. ■ •> '■"

■~ly-    —

____

!

«

:

*

r

i

Roscher przytacza, iż majątki ks. Esterhazych, mające 720 000 morgów rozległości i pozostające we własnej administracyi właściciela, przynosiły tylko 2%% dochodu, gdy inne majątki, wypuszczone w D ę, dawały 8%. Toż samo można powiedzieć i wtedy, kiedy w kraju wytworzyła się klasa ludzi, posiadająca dostateczne wiadomości i rozporządzająca dostatecznemi kapitałami, która w gospodarstwie rolnem stara się znaleźć środki do życia. D. na pewną liczbę lat we wszystkich powyższych wypadkacn może przynieść, jak to widzimy w Anglii, znakomite rolnictwu korzyści, doprowadzając do niego potrzebne kapitały i intel-ligencyę. Ze wszystkich tych powodów obecnie we wszystkich krajach zyski z pewnej części własności ziemskiej ciągnione są za pomocą D-y. W Niemczech, podług statystyki zawodowej (Berulsstatistik) z 2-go czerwca 1882 roku, było wszystkich gospodarstw rolnych 5 276 344, a z tej liczby 2 322 899 wydzierżawionych. W dzierżawie było wtedy 5 173 122 hektarów, czyli 14,68% ca* łej przestrzeni gruntów, zostającyob pod uprawą. We Francyi było w 1882 r. na 5 422 334 gospodarstw 4 324 917, czyli 79,76% zarządzanych przez właścicieli, 749 559 czyli 13,82% w D-ie, a 347 858 czyli 6.42% w D ie tak zwanej na połowę (metayage). Z ogólnej przestrzeni gruntów uprawnych 27.24% wypadało na D-ę i 12,29% na mótayage. W Belgii przeważała D., na 910 396 gospodarstw bowiem (w 1880 r.) było 217 120 czyli 23.85% w zarządzie samych właścicieli, w czystej D-ie 445 528 czyli 48.85%, a w pomieszanej, gdzie właściciel, oprócz swoich gruntów, gospodarował jeszcze na dzierżawionych, 247 743% czyli 27.30%; w D-ie było wogóle 693 276 gospodarstw czyli 76.15%- We Włoszech ogół majątków dzierżawionych stanowi 7.4% wszystkich gospodarstw, chociaż w niektórych pro-winoyach, jak np. Lombardyi i Weneoyi, procent ten dochodzi do 13.01 i 15.84. W Anglii system eksploatacyi gruntów za pomocą D-y nie tylko że jest bardziej niż w innych krajach rozpowszechniony, ale nawet coraz więcej ogranicza eksploatacyę przez samego właściciela. Tak w roku 1888 było 475 962 dzierżaw, 20 811 dzierżaw mlecznych i 73 433 gospodarstw zarządzanych przez właściciela. W 1890 r. liczba pierwszych

1    drugich podniosła się do 484 333 i 21 229, przeciwnie liczba ostatnich zmniejszyła się do 72 179. W 1890 w D-ie pozostawało 27 924 000 akrów ziemi, gdy w zarządzie właścicieli było tylko 4 843 000 akrów, czyli sześć razy mniej (Bucben-berger „Agrarwesen und Agrarpolitik“ I Band. 1892 str. 171). Nawet w Stanach Zjednoczonych, gdzie jest jeszcze tyle niezajętej ziemi, pewna część gruntów znajdowała się w D-ie. Podług danych statystycznych z 1880 r., na 4 008 907 gospodarstw, mających więcej niż 3 akry przestrzeni,

2    934 305 czyli 75% było zarządzanych przez samych właścicieli, 322 357 czyli 8% dzierżawionych za pieniądze, a 702 244 czyli 17% za dostawy w naturze. W Australii zarząd oddzielnych kolonij w ostatnich czasach wprowadza coraz czę

ściej wydzierżawianie gruntów rządowych, zamiast, jak poprzednio, sprzedaży za nizką cenę (Paasche w „Handwórterbuch der Staatswissenschaften" t. V. str. 93). Co do ilości dzierżaw u n a s, tudzież \ obszaru oddanych pod nie gruntów, brak statystycznych danych. W Rossy i dóbr rządowych, przynoszącyoh dochód, było w 1895 roku 8 265 010 dziesięcin, z ogólnym dochodem 6 344 291 rub. Eksploataoya tych dóbr, podług przepisów Obrocznej Ustawy, odbywała się głównie przez oddawanie ich wD ę. Z powyższej przestrzeni 65.3% było oddanych w D-ę za pomocą licytacyi, a 14.6% na mocy przepisów z d. 9 list. 1884 r. bez licytacyi, towarzystwom włościańskim. Pozostałe majątki były zarządzane sposobem administracyjnym („KpaTicift o63opb ^hflTejEbHOCTu MumicTep-CTBa    m rocy^. MMymecTBb 3a BTopofi

ero cymecTBOBama* Peters. 1895 str. 124). II. Mniej lab więcej pomyślne lub niepomyślne wpływy D-y na gospodarstwo krajowe pod względem ekonomicznym, tudzież socyalno-politycznym, zależą, wogóle mówiąc, od tego, w jaki sposób ukształtowały się stosunki prawne dzierżawcy do właściciela, pod trzema przedewszyBtkiem względami, mianowicie: oo do wysokości ceny, czasu trwania i co do rozległości dzierżawionego majątku, a) Co do ceny, można powiedzieć, iż w razie, kiedy własność gruntowa zarządzana jest przez samego właściciela, cały dochód z niej idzie na wyłączną jego korzyść. W dochodzie tym mieści się renta, to jest procent od wartości własności gruntowej, procent od kapitału obrotowego, tudzież wynagrodzenie za pracę, poniesioną przy uprawie gruntu. Kiedy ziemia znajduje się w dzierżawie, właściciel powinien otrzymać tylko rentę, reszta zaś dochodu winna należeć do dzierżawcy. Zdawałoby się więc, że, podzieliwszy dochód na składowe jego części, łatwo będzie oznaczyć wysokość ceny dzierżawnej. W praktyce jednak przedstawia to nieprzezwyciężone trudności, gdyż niepodobna oznaczyć: jaka część dochodu zawdzięcza swoje pochodzenie pracy, pilności i uzdolnieniu rolnika. Z drugiej strony wartość ziemi nie da się ocenić tylko podług dochodu w danej chwili, gdyż oznaczana bywa po większej częśoi, niezależnie od dochodu, stosownie do większej lub mniejszej podaży i popytu majątków, wystawionych n& sprzedaż. Przy oznaczaniu ceny dzierżawnej, interes właściciela znajduje się w sprzeczności z interesem dzierżawcy; w ogóle cena ta musi się stosować do prawa o podaży i popycie, a szanse w walce, że się tak wyrazimy, o wysokość ceny dzierżawnej, rzadko są po stronie dzierżawcy, owszem, ceny dzierżawne dążą do podnoszenia się. Pochodzi to stąd, że właściciele, wskutek niemożliwości powiększenia się przestrzeni ziemi, która może być w dzierżawę oddana, mają rodzaj monopolu. Wskutek znów naturalnego przyrostu ludności, powiększa się też odpowiednio i liczba ludzi, posiadających kapitał i uzdolnienie i szukających dzierżawy. Wskutek więc powiększonej konkurenoyi podnosi się i cena dzierżawna, tak, że nawet pewna część dochodu, któraby powinna dostać się dzierżawcy tytułem wynagrodzenia za jego pracę, dostaje się właścicielowi jako renta. Stosunki te najjaskrawiej występują w krajach, gdzie przeważa Bystemat eksploatacyi gruntów za pomocą dzierżawy, i gdzie istnieje masa drobnych dzierżawców. Prócz tego należy zwrócić uwagę i na tę okoliczność, że jeżeli jeden dzierżawca, za pomocą nakładów, ulepszeń agronomicznych, osiągnął większe dochody, następca jego, mając to na względzie, gotów jest do podwyższenia ceny dzierżawnej. Podniesienie znów ceny dzierżawnej można uważać za usprawiedliwione wtedy tylko, kiedy wskutek zaprowadzonych ulepszeń powiększyła się wydajność ziemi, albo też kiedy wskutek podniesienia się wogóle dobrobytu ludności, podniosły się i ceny produktów rolnych. Podbicie cen dzierżawnych do takiej wysokości, że przy nich nie opłaca się już trud gospodarczy, musi z natury rzeczy prowadzić do e-konomicznej ruiny dzierżawcy. Z tego powodu też mas-sa dzierżawców zbankrutowała, z liczby tych, którzy przed przesileniem zbożowem zobowiązali się płaoić wysoką cenę dzierżawną. Tak np.: na 806 dzierżawców. dóbr rządowych w Prusach od 1878 — 1887 r. zbankrutowało 67, a z tej liczby większość z powodu niemożności płacenia wygórowanych cen dzierżawnych. Pomimo to, cena dzierżaw dóbr rządowych w Prusach ciągle się podnosi: od 1873 — 5 o 45%, od 1876— 8 o 55%, od 1879 — 81 o 15%. W 1860 r. cena dzierżawna z hektaru wynosiła 18.15 marek, a w 1884 — 7 już 41.17 marek.—W Ir-landyi wyrzucono w 1849—1851 r. 263 000 dzierżawców z powoda niepłacenia przez nioh wygórowanych czynszów, a od 1846 — 86 r. więcej niż pół miliona dzierżawców uległo temuż losowi. Wszystkie te okoliczności prowadzą do wniosku, że dla rolnictwa i społeczeństwa bardziej pożądaną jest taka kultura rolna, w której właściciel sam jednocześuie uprawia swoją własność, a nie taka, w której właściciel pobiera rentę, uprawiający zaś ziemię dzierżawca ograniczony jest do minimum wynagrodzenia za swoją pracę (Buchen-berger 1. c. str. 176). b) Pod względem czasu trwania D-y interes właściciela także jest w sprzeczności w interesem D-y. W interesie właściciela leży oddawanie majątku w dzierżawę na krótki termin, ażeby, w pomyślnych okolicznościach—podniesienia się cen produktów rolnych, powiększenia się ludności i wskutek tego współu-biegania się o ziemię—być o ile można nieskrępowanym w oznaczeniu warunków nowej D-y. Przeciwnie, w interesie dzierżawcy leży D. długoterminowa, zapewniająca mu na długie lata środki istnienia. W krajach, w których, jak np. w Anglii, istnieje klasa wielkich właścicieli, a o-prócz tego klasa drobnych dzierżawców, koniecznie potrzebujących D-y, panuje dążenie do skrócenia czasu trwania D-y, które doprowadziło do D-y, ustającej za wypowiedzeniem ze strony właściciela, zależnej zupełnie od jego samowoli (te-nancy at will). Gdzie przecież niema takich wyjątkowych okoliczności, tam właśoiciele przychodzą do przekonania, że w interesie rolnic

twa nie leży panowanie krótkoterminowej D-y; że między nimi i dzierżawcami istnieje nie tylko sprzeczność, ale pewna solidarność interesów, wymagająca dłuższej D-y. Jakoż nie ulega wątpli-wożci, że D. krótkoterminowa prowadzi do wielu zgubnych dla rolnictwa następstw. W samej rzeczy, im krótszy jest termin D-y, tem bardziej dzierżawca jest skłonny do bezwzględnej eksploatacyi gruntu, do prowadzenia gospodarstwa rabunkowe-g o, bez względu na to, iż przez to grunt wyczerpuje się z swych zasobów rodzajnych. Takie gospodarstwo, prowadzone w przeciągu dłuższego czasu, odbija się zgubnie nie tylko na pogorszeniu się ziemi, ale i na dobrobycie samych dzierżawców, którzy coraz mniejsze zbierają żniwa. Dowodem tego może być Irlandya, a nawet pro-wincya wenecka we Włoszech, w której zły stan rolnictwa przypisują zwyczajowi, istniejącemu tam, jednorocznych dzierżaw. Z drugiej strony nie ulega wątpliwości, iż zaprowadzenie wszelkich ulepszeń w gospodarstwie rolnem wymaga dłuższego szeregu lat. Samo przejście od gospodarstwa trzy-polowego do wielopolowego potrzebuje dłuższego czasu i niemożliwe jest do przeprowadzenia, kiedy ziemia przechodzi często z rąk do rąk, wskutek krótkoterminowych dzierżaw. W nowszych czasach gospodarstwo rolne potrzebuje znaczniejszych kapitałów i większych nakładów, na nabycie udoskonalonych maszyn i narzędzi rolniczych, lepszego inwentarza, sztucznych nawozów, dokonania różnych melioracyj i t. p. Takich nakładów żaden dzierżawca krótkoterminowy nie zrobi, ale tylko taki, który może spodziewać się, że nakłady jego, po upływie pewnego czasu opłacą mu się i powrócą. Ze wszystkich tych powodów n a kontynencie Europy przeważa systemat D-y długoterminowej, 9-cio- a nawet 18-to-letniej. c) Pod względem rozległości dzierżawionych gruntów możnaby powiedzieć, iż byłoby najlepiej, gdyby wielkie, średnie i drobne D-y znajdowały się w pewDym równomiernym stosunku, bez przewagi jednych nad drugiemi, gdyż wtedy D. byłaby dostępna dla ludzi posiadających różnej wielkości kapitały. Każdy mógłby znaleźć D-ę, odpowiadającą jego funduszom. Wskutek jednak skłonności właścicieli ziemskich do wyciągania za pomocą D-y jak największej renty z majątku, wytwarza się dążenie do rozdrabniania dzierżaw. Dążenie to znajduje poparcie w powiększaniu się ludności i w konkurencyi o drobne D-y, niewymaga-jąoe wielkiego kapitału nakładowego. Nie ulega jednak wątpliwości, że zbyteczne rozdrobnienie dzierżaw przedstawia wielkie niedogodności. Najpierw, tenuta jest daleko znaczniejsza w drobnych D-ach, aniżeli w średnich lub wielkich. Tak np., podług ankiety rolniczej z 1883 r. w Badeń-skiem, cena za mórg gruntu ornego w drobnych D-ach dochodziła do 110 marek, a w wielkich i średnioh spadała do 20 m. Cena dzierżawna łąki chwiała się między 30 i 130 markami za mórg, stosownie do wielkości dzierżawionej przestrzeni. Na małych parcelach często dzierżawca nie zyskiwał nawet tyle, ile wynosiła połowa za-

a na-

robku zwykłego robotnika. Na pierwszy rzut oka zdawał} by Bię tak wysokie ceny dzierżawne świadczyć o kwitnącym stanie rolnictwa, w gruncie zaś rzeczy jeBt to objawem niepomyślnym, dowodzącym, że właściciel wyszrubował wskutek współubiegania się o D-ę ceny do możliwie najwyższych granic, zabierając na swoją korzyść, nietylko rentę, ale i znaczną część dochodu, która powinnaby stanowić zysk Dy, wynagrodzenie za jego pracę. W samej rzeczy w krajach, w których przeważa drobna dzierżawa małych parceli, położenie dzierżawców jest wogóle złe, a częste opłakania godne. Nieraz tacy drobni dzierżawcy starają się wyjść na swoje za pomocą intensywnego gospodarstwa, uprawy jarzyn, owoców i t. p.; osiągnięte jednak przez nich zyski sprowadzają masę innyoh współzawodników, podbijających znów w górę nadmiernie ceny. Kiedy intensywna kultura nie pomogła dzierżawcy, poddaje się on zniechęceniu i prowadzi gospodarstwo rabunkowe, byle wyjść na swoje. Z kolei rzeczy, kiedy grunt wyczerpany nie opłaca uprawy szlachetniejszych roślin, zbóż, pozostaje uprawa kartofli, jeżeli zaś te nie obrodzą, następuje głód i wszystkie połączone z nim klęski, tłumne wypędzania dzierżawców, emigra-cya, zamiana gruntów uprawnych na łąki, wet na pastwiska. Jaskrawym przykładem tego rozwoju będzie zawsze Irlandya, w której, wskutek głodu 1846 r., umarło 300 000 ludzi, pomimo to, że 730 000 osób otrzymywało zajęcie w robotach publicznych, a przeszło 2 000 000 osób pobierało wsparcie ze środków dobroczynności publicznej. Między rokiem 1849 i 1851, jak wyżej przytoczyliśmy, wypędzono z dzierżaw 263 000 drobnych dzierżawców, a między rokiem 1849 i 1886 liczba ich wyniosła przeszło półmiliona. Wskutek o-płakanych stosunków przeważnie rolnych wyemigrowało z Irlandyi od 1851 — 1881 r. 2 715 000 ludzi. Wogóle można powiedzieć, że tam, gdzie się zagnieździł systemat drobnej D-y, jak np. w niektórych okolicach Belgii, nad Benem, w południowych Niemczech, Włoszech, Rumunii, dzierżawcy stanowią prawdziwy proletaryat rolniczy. Systemat drobnej D-y w Irlandyi doprowadził do gorszych jeszcze następstw, gdyż w kraju tym wielcy właściciele ziemscy, 1 and lordowie, hołdowali absenteizmowi, puszczając hurtem swoje grunta w dzierżawę głównym dzierżawcom, pośrednikom, t. z. middlemen, którzy od siebie znowu oddawali mniejsze cząstki w D-ę poddzierżawcom i od nich dopiero dzierżawili swoje parcele chłopi. Przy takim systemaeie, w którym każdy pośrednik musiał coś zarobić, ceny dochodziły do bajecznej wysokości. Właściciel znów, land lord, nie przebywając na miejscu tracił wszelką spójnię ze swymi dzierżawcami. Główni dzierżawcy nie mieli żadnego interesu zaprowadzać jakiekolwiek ulepszenia. Dbali oni tylko o to, żeby wycisnąć czynsz dzierżawcy, a zalegającego w opłacie wyrzucić. W Irlandyi bywały wypadki, że dzierżawiono grunta aż z szóstej ręki. Kiedy właściciel z akra ziemi dostawał 12 szyi., ostatni dzierżawca płacił za akr 2 f. et. Nieraz cena dzierżawna by-

Encykl- Powiz. lluitr. Ze«z. 189. T. ! 8-ty

ła 12 razy większą od pobieranej przez właściciela. Wogóle landlordów absentujących się było w 1871 r. 1 443, takich, którzy przeżywali swoje dochody po za Irlandyą i posiadali 3 205 000 akrów ziemi, i 4 496 takich, którzy mieszkali w Du • blinie i posiadali 7 280 000 akrów. Wogóle było ich 5 939 z 7 280 000 akr. ziemi, co stanowiło 36% przestrzeni kraju. Nadużycia, do któryoh prowadził systemat wydzierżawiania za pomocą pośredników, doprowadziły do tego, że w 1889 r. udział ich w wydzierżawianiu gruntów został przez prawo zabroniony. Drobne D-y nie przedstawiają jednak tylu ujemnych stron, jeżeli parcele dzierżawione są przez sąsiednich drobnych właścicieli ziemskich, którzy w ten sposób chcą powiększyć swoje gospodarstwo, lub przez robotników miejskich, fabrycznych, dla których nie stanowią one głównego źródła zarobkowania, lecz tylko dodatkowe zajęcie. W końcu zwrócić jeszcze potrzeba u-wagę, iż w krajach, w których drobne D-y wykazały swoje najzgubniejsze następstwa, właściciele ziemscy posunęli się do tego, iż, po wypędzeniu swych dzierżawców, grunta swoje obrócili na pastwiska dla owiec lub rewiry polowania. Tak np. przytaozają, iż księżna Sutherland wypędziła od 1814 do 1820 r. 3 000 dzierżawców ze swoich dóbr, zamieniając grunta uprawne na pastwiska, dzierżawione kilku wielkim dzierżawcom. Taki stan jednak oznacza powrót do najpierwotniejszych stosunków społecznych i rolniczych, powrót, który nie może być tolerowanym wśród naszej cy wilizacyi. Z tego powodu w krajach takich, jak Anglia, gdzie nadużycia, wypływające z przesadzonego pojęcia o prawach właściciela, doszły do najwyższego stopnia, coraz więcej wyrabia się przekonanie, że interes społeczny wymaga ograniczenia woli właściciela, że ziemia winna karmić przynajmniej tyle ludzi, co i owieo, że wskutek tego należy zapewnić opiekę prawną dzierżawcom od nadużyć ze strony właściciela (Buchenberger 1. c, str. 190). Nie wypływa stąd jednak, aby projekta Henryka Geor-ge’a i innych, wywołane podobnemi nadużyciami i dążące do upaństwowienia, unarodowienia wszelkiej własności prywatnej ziemskiej i oddania jej następnie w D-ę, mogły być urzeczywistnione. Zawsze zarząd własności ziemskiej przez samego właściciela pozostanie najkorzystniejszym sposobem eksploatacyi ziemi.—II. Zapatrując się na D-ę ze stanowiska prawnego, można powiedzieć, iż prawodawstwo obecnie obowiązujące wychodzi z zasady, że stosunki między wypuszczającym w D-ę właścicielem i dzierżawcą, jako natury cywilnej, winny być urządzone za zobopól-ną zgodą stron, prawo zaś ogranicza się tylko do uzupełnienia ich umowy przez wskazanie, w jaki sposób należy tłómaczyć niejasne jej warunki. Ma się rozumieć, iż szczegółowe przedstawienie tego prawodawstwa uważamy za zbyteczne, zwracając tylko uwagę na to, iż tam, gdzie istniejące obecnie stosunki dzierżawne wyrodziły się w nadużycia, prawodawstwo, ze względów społeczno-politycznych, stara się o ich usunięcie, np. o zmniejszenie wygórowanej ceny dzierżawnej, o określenie mi-

83

w szcze-

swo-

nimum czasu, na jaki może być zawarta nmowa, lub minimum gruntu, mogącego być jej przedmiotem, dalej, o zapewnienie dzierżawcy zwrotu kosztów za dopełnione przez niego melioracye itp. W nowszych czasach najciekawszym jest rozwój prawa o dzierżawie w Anglii, w której, pomimo hołdowania w stosunkach ekonomicznych zasadzie Laissez faire, laissez passer, prawodawca, kierując się względami socyalno - politycznemi, u-ważał za konieczne zrobić od niej wyjątek i ustanowić przepisy, zabezpieczające dzierżawcę od wyzysku ze strony właściciela, a nawet ułatwienie dzierżawoy nabycia dzierżawionego przez niego gruntu na własność. Na kontynencie prawodawstwo nie uważało za stosowne pójść za tym przykładem, w części z powodu, że na kontynencie na pewien czas D., z wyjątkiem Belgii, nie rozpowszechniła się tak, jak w Anglii, i nie nabrała takiego, jak tam, znaczenia, w części zaś z powodu, że na kontynenoie przeważnie istnieje wielka i średnia D., najzgubniejsze zaś skutki D-y czasowej objawiają się przedewszystkiem na drobnych dzierżawach. W Anglii najbardziej rozpowszechnioną formą D-y była w ostatnich ozasaeh jednoroczna, yearly tenancy, która ustawała za wypowiedzeniem półrocznem naprzód. D-ę dłuższą (lea-s es), spotykano głównie w dobrach koronnych lub instytutowych, rzadko w prywatnych. W celu zabezpieczenia dzierżawoy od Bzkód, wyrządzonych mu przez dziczyznę, na którą polować mógł wyłącznie właściciel, ustawa z 7 wrz. 1880 r. postanowiła, iż prawo polowania należy do dzierżawcy, ten ant, i że wszelkie zastrzeżenie przeciwne jest nie ważne („Annuaire de legislation ótrangóre* T. X, str. 32). Prawo z 25 sierpnia 1888 r. postawiło zasadę, iż właścioiel może poszukiwać z majątku ruchomego dzierżawcy czynszu tylko za jeden rok. Waźniejszem było prawo Agricultural Holdings aot z 3 sierpnia 1883 r. (46 et 47 Vict. c. 61). Zebrało ono i skodyfikowało prawo zwyczajowe, na mocy którego dzierżawca mógł wymagać wynagrodzenia za poczynione melioracye, a gólności za: 1) wzniesienie nowych budynków lub powiększenie ich, zaprowadzenie plantacyi wierzby koszykarskiej, łąk, ogrodów, płotów, chmielników, poprawę dróg i biegu wód, wykarczowanie nieużytków; 2) drenowanie, 3) nawożenie pól za pomocą mączki kościanej, kredy, marglu, wapna i innych sztucznych nawozów. Na melioracye sub l-o potrzebne jest piśmienne zezwolenie ze strony właściciela, pozwolenie zaś takie nie jest wymagane co do melioracyi, wymienionych w punkcie 3-m. Co się tyczy drenowania, dzierżawca o zamiarze im winien zawiadomić właścioiela, który może dreny albo sam urządzić, pociągając dzierżawcę do kosztów w pewnym stosunku, albo pozostawić to samemu dzierżawcy. Prawo to stanowi, iż właściciel może wypowiedzieć D-ę na rok przedtem, jeżeli inaczej nie było postanowione w kontrakcie piśmiennym. W celu dostarczania robotnikom fabrycznym D-y małych kawałków gruntu, nie przenoszących dwóch akrów, któreby mogli uprawiać w chwilach wolnych, prawo z 16 września 1887

roku, An act to facilitate the provision of Allotments for Labouring classes (50 et 51 Vict. c. 48; „Annuaire* T. XVII, 113) stanowi, iż jeżeli sześć osób, wyborców parlamentarnych, albo płaoącyoh podatki w mieście lub parafii wiejskiej, stwierdzi na piśmie, że obowiązkiem rady hrabstwa jest starać się o zastosowanie tegoż prawa, instytucya ta winna zarządzić śledztwo w celu przekonania się, że klasa robotnicza rzeczywiście domaga się takich dzierżaw (allotment). Jeżeli śledztwo wykaże to, rada hrabstwa może nabyć za pomocą kupna lub D-y potrzebną ilość gruntu w gminie lub zewnątrz niej, w celu wydzierżawiania jej robotnikom; może nabyć za taką cenę, ażeby następnie czynsz dzierżawny pokrywał wszystkie koszta. Jeżeliby nie mogła nabyć gruntów na mocy dobrowolnej umowy, należy zastosować Lands ClauBes consolidation act z 1845 r. Na mocy tego ministeryum spraw wewnętrznych może wyjednać w parlamencie bill, pozwalający na nabycie gruntów, stosownie do przepisów prawa o wywłaszczeniu na użytek publiczny. Dalej pod tym względem poszło prawo z 27 czerwca 1892 (55 et 56 Vict. c. 31) an Act to facilitate the aoquisition of smali agricultural Holdings („Annuaire* T. XXIII, 19), które miało na celu ułatwić nabycie małych gospodarstw rolnych do 50 akrów (20 hektarów) na własność. Podług tego prawa, jeżeli jeden lub więcej wyborców w hrabstwie przyjdzie do przekonania o potrzebie małej własności w danej okolicy, może o tem podać petycyę do rady hrabstwa. Instytucya ta, po wyprowadzeniu śledztwa, może nabyć większy majątek ziemski i podzielić go na kolonie, urządzić drogi, dreny, wybudować potrzebne budynki. Nabywoy winni zapłacić ¹/₅ ceny szacunkowej naprzód, resztę zaś mogą uiścić w półrocznych ratach w ciągu najwyżej 50 lat, podług umowy z radą hrabstwa. W Szkooyi prawo z 25 czerwca 1886 r. („Annuaire* T. XVI, 43) o crofter’ach, to jest drobnych dzierżawcach, znajdujących się w opłakanem położeniu wskutek wyzysku ze strony wielkich właścicieli, ustanowiło komissyę krofterów, która miała oznaczać wysokość czynszu dzierżawnego, w razie jeżeli stro-ny, przy przedłużaniu D-y, nie mogły się co do tego zgodzić. Prawo to stanowiło także, iż D. może być wypowiedziana tylko na rok przedtem, tudzież, że dzierżawca ma prawo do wynagrodzenia za melioracye. Opłakane stosunki drobnych dzierżawców w Irlandyi doprowadziły do obszernego prawodawstwa, które z jednej strony miało na celu zapewnić prawną opiekę dzierżawcom, a z drugiej dopomódz im do nabycia na własność dzierżawionych gruntów. Na prawodawstwie tem najwięcej odbiły się różne socyalno - polityczne względy, zasługę zaś inicyatywy należy przypisać Gladstone’owi, w którego ślady z koniecznośoi musiało wstąpić i konserwatywne ministeryum Sali* sburego. Już prawo z 1860, chcąc usunąć D-ę roczną albo at will, postawiło zasadę, że warunki D-y winny być oznaczone w kontrakcie, wskutek czego dzierżawca nie mógł być wydalony przed upływem D-y, choćby landlord miał sobie ofiarowane lepsze warunki przez osobę trzecią. Prawo z 1 sierpnia 1871 r. zrobiło ogólnie obowiązują-cem prawo zwyczajowe, oddawna obowiązujące w prowincyi Ulster, t. z. Ulster tenant right, na mocy którego landlord nie mógł samowolnie podnosić czynszu dzierżawnego, ani wypowiedzieć D-y, dopóki dzierżawca zadosyć czynił swoim zobowiązaniom, ani przeszkodzić mu w ustąpieniu swoich praw trzeciej osobie. Bill z 1871 r. zastrzegł, również na korzyść dzierżawcy, prawo domagania się wynagrodzenia za melioracye, tudzież zapewniał dzierżawcom pomoc ze Bkarbu państwa w razie nabycia przez nich na własność dzierżawionych gruntów, do wysokości s/₄ sumy szacunkowej. Pod wpływem agitacyi Parnella i Land-ligi, utworzonej w 1879 r., wydane zostało Land act for Ireland z 22 sierpnia 1881 r. i Arre-arsofrent act z 18 sierpnia 1882 r., które jeszcze bardziej ograniczyło właścicieli. Prawa te postanowiły, że dzierżawca może żądać oznaczenia słusznej ceny dzierżawnej, fair rent, przez sąd cywilny hrabstwa, lub przez Landcommission (kom. gruntowa), której organizacya i attrybucye przez też prawa oznaczone zostały. Właściciel nie mógł podwyższać tak ustanowionego czynszu dzierżawnego w ciągu 15 lat, dzierżawca zaś mógł na 12 miesięcy przed upływem tego terminu zażądać nowego oszacowania czynszu dzierżawnego na dalszy taki sam termin (fixity oftenure). Dzierżawca w każdym razie ma prawo ustąpić D-ę komu innemu, właściciel jednak ma pierwszeństwo pod tym względem (free sale). Dzierżawca, mający 15 letnią D ę, może być z niej wydalony, jeżeli dopuszcza się dewastacyi, D-ę poddzierżawia lub dzieli na części, a również kiedy zalega w opłacie czynszu dzierżawnego. Pod tym ostatnim względem prawo z 1882 r. postanowiło, że jeżeli drobny dzierżawca, nie płacąoy 30 f. st. czynszu, dowiedzie, iż zaległości nie mógł się nie dopuścić bez ogołocenia się z niezbędnyoh środków dożycia, połowę jej zapłaci za niego Land-c o mm i s sion, druga zaś połowa ulegnie umorzeniu. Z ulgi tej korzystało już 126 882 dzierżawców, wskutek czego umorzono z czynszu dzierżawnego 1 820 586 f. st. Prawo to stanowiło, że Landcommission może w razie nabycia przez dzierżawcę gruntu forszusować mu do wysokości ³/4 sumy szacunkowej, dług zaś ten winien być przez niego spłacony w 35 rocznych ratach. Landcommission otrzymała fundusze na poprawienie mieszkań robotników, na melioracye i dopomaganie do emigracyi, Ponieważ na mocy powyższych praw czynsz dzierżawny był oznaczony na lat 15, w tym zaś czasie, wskutek współzawodnictwa Ameryki, nastąpił niezmierny spadek cen, przeto ustawa z 1887 r. nadała komissyi gruntowej prawo poddać rewizyi oszacowanie, przez nią lub przez sądy dokonane, i stosownie do wyniku zmniejszyć czynsz dzierżawny. Prawo t. z. Ashbourne act, „Purcha-se of land Act“ z 14 sier. 1885 r. (48 et 49 Vict. c. 7 3) przeznaczyło 6 000 000 f. st. na zapomogi dzierżawcom, choąoym nabyć grunta na własność. Po wyczerpaniu tej summy była przeznaczona później taka sama kwota. Podług tego prawa całkowita summa szacunkowa mogła być zaliczona dzierżawcom. Do sierpnia 1889 r. 19 600 dzierżawców skorzystało z ulg, zapewnionych im przez powyższe prawa, a do 1891 r. cały 10-milionowy kredyt był wyczerpany. Ostatnie prawo Balfour-Bill z 1891 r. zaprowadziło jeszcze inne ulgi dla dzierżawców. Na mocy tego mogli oni zaliozoną summę zwracać w ciągu 49 lat, płacąc 4°/₀* Rachują, że do przeprowadzenia tej reformy potrzeba będzie jeszcze 38 milionów f. st. (Buchenberger 1. c. stron. 541). Wogóle widać, iż prawodawstwo angielskie dąży powoli do zamienienia wszystkich dzierżawców na właścicieli. Dlatego słusznie Parnell porównywał je do prawodawstwa na kontynencie Europy, mającego za przedmiot uwłaszczenie włościan. Rząd angielski nawet w In-dyach wziął w opiekę tamtejszyoh dzierżawców, przedsiębiorąc względem nich środki, podobue do tych, jakie były zastosowane w Irlandyi.—Bibl. Berghof-Ising „Die Entwickelung des landwirt-schaftlichen Pachtwesens in Preussen* 1887; Blo-meyer „Pachtrecht und Pachtvertrage” 1873; Drechsler „Der Landwirtschaftliche Pachtvertrag*. 1871; Herkner „Die irische Agrarfrage" w „Jahr-biicher fur Nationalokonomie und Statistik, Neue Folgę” B. XXIU; v. Ompteda „Die irische Land-frage“ w „PreusBische Jahrbiicher" 1881; Paasche „Die Entwiokelung der britischen Landwirtschaft unter dem Druck auslandischerConcurrenz* w „Jahrb. liir Nationalokonomie und Statistik* B. LVIII; Rabę „Die Volkswirtschaftliohe Bedeutung der Pacbtu 1891; L. v. Stein „Die drei Fragen des Grundbesitzes und seiner Zukunft." 1881; Epps „Landsystems of Australasia* 1894; Aubrey John Spencer „The smali holdings act 1892“, 1892; Stubbs „The Land and the Labourers* 1893; Lloyd Cliffoid „The Ireland under the land league“ 1892; Oetken „Die Landwirtschaft in den Vereinigten Sta-aten von Amerika* 1893; San Giuliano „Le Con-dizioni presenti della Sicilia. Studii e proposte* 1894; Toniolo „La ąuestione agraria in Irlanda* 1894. III. Dzierżawa majątków ziemskich prywatnych w Król. Polskiem określona jest w Kod. Nap. w art. 1713—1751, 1763—1778. Wogóle prawo stanowi zasadę, iż przedmiotem D-y mogą być wszelkie majątki nieruchome; od tej zasady jednak należy uczynić pewne wyjątki wskutek szczególnych przepisów. I tak, nie można brać w D-ę prawa używania majątku nieruchomego i prawa mieszkania (art. 631 i 634 K. N.), służebności gruntowych, tudzież majoratów, na mocy art. 24 uk. z 4/16 paźdz. 1835 r. Prócz tego niektóre osoby ograniczone są w prawie brama majątków nieruchomych w D-ę. Tak np. na mocy ukazu z 14 (26) marca 1887 r. cudzoziemcy nie mogą w gub. Król. Polskiego, a także i innych wymienionych w tymże ukazie, nabywać jakimkolwiek sposobem nieruchomości ziemskich wogóle, a także prawa użytkowania, w szczególności zaś D-y. Na mocy Zdania Rady Państwa z d. 11-go czerwca 1891 roku (Zb. Pr. 1891 N. 821) grunta

A. 0.

i osady włościańskie, które przeszły na włościan na mocy Ukazu 1864 r., mogą być brane w D-ę tylko przez włościan lub przez mieszczan rolników. Do istnienia D-y, czyli, jak się kodeks wogóle wyraża, najmu, potrzebne jest zezwolenie stron, oznaczenie przedmiotu i ceny dzierżawnej. Ponieważ D. nie należy do tak zwanych umów uroczystych, kontrakt dzierżawny może byó zawarty za pomocą aktu notaryalnego, prywatnego, albo nawet słownie. Trudność w ostatnim wypadku polega tylko na dowiedzeniu istnienia D-y, jeżeli nie była jeszcze wprowadzona w wykonanie. Każdy, mający prawo spełniać czyny prostej admiuistracyi, może także oddawać w D-ę. Niektóre jednak osoby ule-gają ograniczeniom co do czasu, na jaki mogą oddawać w D-ę. Tak np. mąż, zarządzający majątkiem żony, może oddawać w D-ę jej majątek z zachowaniem warunków, przepisanych w art. 197 i 198 Kod. Pols. z 1825 r. Takim ograniczeniom podlegają osoby, oddające w D-ę majątki małoletnich; według art. 29 Uchwały komitetu do spraw Królestwa Polskiego z d. 5 maja 1870 r. („Dz. Praw") T. LXX 180) umowy czasowe o D-y mogą być zawierane najdłużej na lat 24, pod nieważnością. Strony, według swego uznania, mogą się umawiać o różne warunki D-y, prawo jednak przepisuje ogólne ich prawa i obowiązki. Pod tym względem czyni ono pewną różnicę, ustanawiając naprzód przepisy wspólne dzierżawom majątków wiejskich i najmom domów, następnie zaś tanowi szczególne warunki, właściwe jednemu lub drugiemu gatunkowi D-y. Obowiązki wypuszczającego w D-ę, wypływające z samej natury umowy, polegają na tern, iż jest on obowiązany wydać dzierżawcy majątek wydzierżawiony, utrzymywać go w stanie zdolnym do użytku i zapewnić mu spokojne posiadanie w czasie D-y. Do głównych obowiązków dzierżawcy należy: używać majątku wydzierżawionego jako dobry ojciec familii, płacić czynsz dzierżawny umówiony, oddać majątek po ustaniu D-y, odpowiadać za pogorsenia i za pogorzel, z jego winy wynikłe. Biorący w D ę może też ustąpić prawo swoje w całości lub w części trzeciej osobie, jeżeli mu prawo to nie zostało w umowie odjęte. Kodeks stanowi, iż D. nie ustaje przez śmierć bądź wypuszczającego w D-ę, bądź biorącego ją, ani też wtedy, kiedy by wypuszczający sprzedał rzecz wydzierżawioną. Pod tym względem prawo u nas obowiązujące nie trzyma się zasady, przyjętej w dawniejszem prawie niemieckiem Kauf bricht Miethe, która wielce była zgubną dla dzierżawców, bo pozbawiała ich rękojmi, że będą spokojnie korzystali z D-y i poczynionych przez siebie nakładów do umówionego terminu. Ustaje D., według Kod. Napoi., wskutek utraty rzeczy wydzierżawionej, upływu oznaczonego terminu, wypowiedzenia, nastąpienia warunku rozwiązującego domyślnego, np. kiedy dzierżawca nie płaci czynszu, i zastrzeżenia w kontrakcie możności wyrugowania dzierżawcy przez nabywcę. W szczególnych przepisach, wyłącznie dla dzierżaw majątków ziemskich, prawo ustanowiło pewne prawidła co do terminu D-y, co do obowiązków wy

puszczającego w D-ę i biorącego ją, i co do ustania D-y. Co do pierwszego, prawo określiło, iż D. majątków wiejskich bez pisma, to jest bez oznaczenia czasu, na jaki została zawarta, ustaje samem prawem z upływem terminu, na jaki ją przypuszczalnie zawarto. Uwzględniać tylko należy czas potrzebny do zebrania przez dzierżawcę wszel • kich płodów z wydzierżawionego majątku. Wskutek tego D. łąki, ogrodu lub innego gruntu, a którego płody zbiera się w ciągu roku, uważana jest za wziętą na rok. D. gruntów ornych, podzielonych na pola lub zmiany, uważana jest za wziętą na tyle lat, ile było pól lub zmian. Co do drugiego, to jest szczególnych obowiązków wypuszczającego w D-ę, prawo stanowi, iż obowiązany on jest wynagrodzić dzierżawcę za mniejszą rozległość gruntów w porównaniu z oznaczoną w kontrakcie, tudzież, w niektórych przypadkach, za straty, poniesione w zbiorach. Do szczególnych obowiązków dzierżawcy należy: zaprowadzanie w majątku dzierżawionym inwentarza żywego i martwego, składanie zbiorów w miejscaoh na to przeznaczonych i zawiadomienie właściciela o wszelkich przywłaszczeniach, jakieby były popełnione w gruntach, dzierżawionych przez osoby trzecie. Dzier-żawoy nie wolno jest ustępować praw swoich, jeżeli dzierżawca, zamiast czynszu w pieniądzach, miał się dzielić z właścicielem płodami, chybaby prawo to miał w kontrakcie na swoją korzyść zastrzeżone. Wreszcie co do ustania D-y, dzierżawca obowiązany jest pozostawić temu, kto po nim obejmuje gospodarstwo, czy to będzie nowy dzierżawca, czy właściciel, odpowiednie mieszkanie i inne ułatwienia, potrzebne do robót roku następnego, podług zwyczajów miejscowych. Powinien także pozostawić słomę i nawozy roczne, jeżeli je odebrał przy objęciu D-y. Z drugiej stiony nowy dzierżawca, obejmujący D-ę, winien ustępującemu dostarczyć mieszkania i innych ułatwień, potrzebnych do zużycia paszy lub zebrania przypadających zbiorów, także podług zwyczajów miejscowych. Wydzierżawienie dóbr ziemskich rządowych odbywa się na zasadzie odrębnych przepisów. Uohwała Komitetu ministrów z dnia 9 listopada 1890 r. (Zb. Pr. 1890 Nr 1157) zastosowała do gubernij Król. Polskiego przepisy, obowiązujące w Cesarstwie, o oddawaniu w D-ę włościanom dóbr rządowych bez licytacyi i bez wymagania od nich kaucyi pieniężnej. Majątki, należące do instytucyj dobroczynnych, mogą byó wypuszczane w D-ę za pomocą licytacyi. Pod tym względem przepisy z d. 19 czerwca 1870 r. („Dz. Pr.“ T. LXX 195) stanowią, że ułożenie warunków licytacyjnych, odbycie licytacyi i sporządzenie kontraktów z dzierżawcami, należy do rad dobroczynności publicznej powiatowyob, zatwierdzenie zaś tych kontraktów—do rad dobroczynności publicznej guberuialnych. — B i b 1. Stroynowski „O dzierżawach i zaczynszowaniu majętności wiejskich* (Warsz. 1857); Święcicki „O dzierżawach wiejskich⁴* (Warsz. 1873); A. Okolski „Zasady prawa cywilnego obowiązującego w Królestwie Polakiem* (Warsz. 1885, str. 568—586).

Dzierżawa wieczysta jest to umowa, mocą której właściciel nieuprawnych, lub trudnych do uprawy gruntów oddaje je wieczystemu Dcy dla posiadania, użytkowania i rozporządzania, pod obowiązkiem opłaty czynszu, czyli renty umówionej. Cechą charakterystyczną tej umowy jest jej wieczystość, to znaczy, że grunt, raz oddany w celu uprawy i ciągnięcia korzyści, przechodzi drogą spadku na sukcesorów dzierżawcy (dominus utilis) i że nawzajem prawo pobierania czynszu, jakie zastrzegł sobie nadwłaściciel gruntu (dominus directus), przechodzi na jego spadkobierców i tych, co prawo to od niego nabyli. Z tego powodu D-ę w-ą nazywają dzierżawą dziedziczną (Erbpacht), w odróżnieniu od zwykłej czasowej dzierżawy, której prawo samo lub wola stron czas trwania ściśle określają. D. w. bardziej zbliżona jest do sprzedaży. Dzierżawca wieczysty płaci część szacunku od razu tytułem wkupnego, a w miejsce reszty szacunku obowiązuje Bię płacić czynsz roczny (kanon). Kanon zwykle wynosi tyle, żeby skapitalizowany razem z wkupnem stanowił istotną cenę gruntu. Ponieważ część szacunku tytułem kanonu pozostaje przy gruncie, nadwłaściciel ma przeto prawo czuwać nad gospodarką wieczystego dzierżawcy, ma prawo żądać rękojmi, a nawet niekiedy usunięcia wieczystego dzierżawcy, jeśli ten źle gospodaruje, lub nie płaci czynszu w ciągu 2 lub 3 lat. Umowy o D-ę w-ą znane są od bardzo dawna. Powstawały one zawsze tam: 1) gdzie, czy to skutkiem zdobyczy wojennych, Czy też innych ekonomiczno-politycznych przyczyn, wielkie przestrzenie gruntów nieuprawnych pozostawały w ręku pewnej niewielkiej liczby osób prywatnych, lub należały do państwa i instytucyj społecznych; 2) gdzie osoby i instytucye posiadające grunta nie mogły same zająć się uprawą i ciągnąć korzyści z gruntu, dla braku rąk do praoy; 3) gdzie sprzedaż gruntów tym, coby mogli i chcieli je uprawiać, była utrudniona z powodu braku kapitałów;

4) gdzie grunt wymagał znacznych nakładów, które po długich latach dopiero mogłyby być pokryte z dochodów. Dzierżawca czasowy nie mógłby czynić takich nakładów, bo nie miałby nadziei ich odzyskania: tylko dzierżawca wieczysty mógł się tego podjąć, mając sobie zabezpieczone posiadanie i użytkowanie gruntu na wieczne czasy. Dopokąd te przyczyny, które powołały do życia wieczystą dzierżawę, istnieć nie przestały, dopóty dzierżawy wieczyste powstawały i mnożyły się bez przerwy; z ustaniem tych przyczyn, D-y oczywiście zaczęły wychodzić z użycia. Przez czas swego istnienia zdążyły jednak wieczyste dzierżawy oddać niespożyte zasługi kulturze. Za ich pomocą za-ludnionemi zostały i doprowadzonemi do wybornej uprawy ogromne skaliste i piaszczyste przestrzenie nad brzegami mórz w Hollandyi; przy ich pośrednictwie osuszono wielkie błotniste obszary we Włoszech, wykarczowano i na urodzajne niwy zamieniono lesiste okolice środkowej Europy. Już za czasów cesarstwa Rzymskiego wypuszczano grunta rządowe, gminne i kościelne osobom prywatnym w wieczystą dzierżawę dla uprawy, i z tego powodu dzierżawę taką nazywano z grecka emphy-teusis. Opłatę z gruntu wydzierżawionego, umówioną na rzecz nad właściciela, nazywano kanonem. Obie te nazwy greckie, emphyteusis i kanon, do dziś dnia utrzymują się jeszcze na oznaczenie wieczystej dzierżawy i czynszu, czyli renty. W Rzymie dzierżawca wieczysty miał prawo sprzedać swe prawe osobie trzeciej. Nadwłaścicielowi służyło w takim razie pierwszeństwo do kupna; jeśli nie chciał z niego korzystać, miał prawo żądać od nowonabywcy opłaty oddzielnej, 2°/₀ od szacunku, co się nazywało ąuinąuagesima (^50) lub lau-demium (lauda dominum). Rzymianie znali także wieczystą dzierżawę placów miejskich, oddawanyoh w celu zabudowania. Ponieważ wieczysty dzierżawca był właścicielem budynków i do niego należało użytkowanie z powierzchni placu, stosunek ten nazywano jus superficiei (prawo powierzchni), a opłatę za użytkowanie wieczyste placu znano p. n. salarium. Stosunki wieczysto-dzier-żawne upowszechniły się bardzo w Wiekach Średnich, nietylko w prowincyach dawnego państwa Rzymskiego, ale w całej zachodniej i środkowej Europie. Do stosunku jednak cywilno-prawnego przyłączyły się względy politycznej i społecznej natury. Grunta oddawano w wieczystą dzierżawę nietylko dla powiększenia bogactwa i dla pomnożenia ludności: chciano nadto uczynić wieczystych dzierżawców zależnymi od nadwłaścicieli gruntu i w miejsce opłat pieniężnych wprowadzono różne daniny w naturze, a w końcu robocizny i obowiązek służby wojskowej. Obok wieczystych dzierżaw właściwych lub emfiteuz powstały posiadłości lenne, feudalne, a nawet czysto poddańcze. Co gorsza, od obowiązków tych wieczystych nie można było uwolnić się przez spłacenie praw nadwłaści-ciela, to jest przez wykup. Z tego powodu stosunek, który mógł wiele korzyści przynieść i nad-właścicielom, i dzierżawcom, powoli stał się przyczyną wzajemnych niechęci, zwłaszcza we Włoszech i Francyi. We Włoszech wyraz „wieczysta dzierżawa (livello)“, w niektórych prowincyach uważany był za równoznaczny z wyrazem .zmartwienie*. We Francyi wielka rewolucya, burząc całą budowę feudalną, zniosła i wieczystą dzierżawę, jakoby jeden z jej zabytków. Kodeks Napoleona nie miał odwagi przywrócić do życia wieczystej dzierżawy w dawnej formie i wyraził się w art. 530, że każda renta wieczysta, a więc i wieczysta dzierżawa jest spłacalną i że nie wolno ustanawiać nadal rent niespłacalnych na dłużej, jak na lat 30. Inne prawodawstwa, w końcu XVIII i na początku bieżącego stulecia powstałe, a mianowicie pruskie i austryackie, więcej liczyły się z potrzebami czasu. U n a s konstytucya z r. 1768 pozwoliła wypuszczać w wieczystą dzierżawę grunta prawdziwie puste z korzyścią widoczną dziedzica (cum eyidenti utilitate directi domini), za pozwoleniem królewskiem w dobrach stołowych, królewszczy-znach i w dobrach duchowieństwa, a za wolą dziedzica w dobrach szlacheckich. Brać mogli w dzierżawę takie grunta ludzie wolni (nawet mieszczanie i rolnicy), tak krajowcy, jak i cudzoziemcy, przy-czem ci drudzy, tym sposobem, po trzech latach

zasa-

J, W. Dom.

mogli prawo obywatelstwa otrzymać. Prawo pro-pinacyi należało do dziedzica. Powszechne prawo pruskie (Allgemeines Landrecht) i austryac-kie prawo cywilne (Biirgerliches Gesetzbuch fur Galizien), obowiązujące w prowinoyaoh polskich od 1797 roku, bardzo obszernie przedmiot ten traktują i one to^przy czyn iły się przeważnie do rozkrzewienia się wieczystych dzierżaw w naszym kraju. I Landrecht, i Prawo austryackie znają dwa rodzaje wieczystych dzierżaw: 1) właśoiwą wieczystą dzierżawę (Landr. cz. I tyt., 21 § 187—226) jako prawo wieczne, przechodzące na wszystkich sukcesorów lub na kilka tylko pokoleń. Czynsz ustanawia się stosownie do dochodu w chwili powstania wieczystej dzierżawy, nie może być podwyższany, zmniejsza się natomiast, gdy część nieruchomości wypadkowo zniszczeje. Można zastrzudz, źe po pewnym czasie czynBz nanowo będzie ustanowiony wedle wykazu dochodów. Gdy płaci się wkupne—procent od summy wkupnej zalicza się na ratę czynszową. Laudemium nie należy się, jeśli nie jest wyraźnie zastrzeżone. Wieczysty dzierżawca może zbywać swe prawa przez akta między żyjącymi i na wypadek śmierci; do aktów pierwszego rodzaju trzeba zgody (konsensu) nadwłaściciela. Gdy dzierżawca rat nie płaci, źle gospodaruje i zagraża nadwłaścicielowi utratą dochodu, nadwłaściciel ma prawo domagać się sądowej sprzedaży praw wieczysto-dzierźawnych i zaspokojenia swej pretensyi z szacunku. 2) Stosunek wieczysto-czynszowy, gdy dzierżawca ma własność zupełną (Landr. oz. I tyt. 18, § 680—811), obciążoną jedynie obowiązkiem nieznacznej opłaty, nie za użytkowanie z gruntu, ale na dowód uznania nadwłasności (in recognitionem dominii direc-ti). Stosunek ten zachodził wtedy, gdy oddawano grunta nieuprawne, zwłaszcza gdy grunta oddawał kościół, gmina lub inna osoba moralna. W dzie i te prawa przechodzą na wszystkich sukcesorów, prawo dziedziczenia może być jednak ograniczone do pewnej liczby generacyj. Wolno grunta obciążyć i zbywać przez akta między źyją-cemi i na przypadek śmierci. Do alienacyi za życia trzeba zezwolenia nadwłaściciela; ale ten może odmówić wtedy jedynie, gdy nowy dzierżawca niezdolny jest do zarządu gruntem, do spełniania ciężarów doń przywiązanych. Nadwłaściciel ma pierwszeństwo do kupna w ciągu dwóch miesięcy. Nowy dzierżawca płaci laudemium, od którego wolni są tylko dziedzice zstępni. Laudemium wynosi 2°/0 od ceny kupna, z czego potrąca się jednak wartość inwentarza. W nowym konsensie nadwłaściciel nic zmieniać nie ma prawa. Czynsz płaci się w pieniądzach lub daninach wytycznych, pomiędzy św. Michałem a św. Marcinem. Czynsz nie może być podwyższony; zmniejszyć go można z powodu klęsk nadzwyczajnych, losowych, a opłata UBtaje zupełnie przez utratę gruntu bez winy dzierżawcy. Traci prawo ten, co przez 3 lata czynszu nie płaci, chyba, źe dowiedzie istnienia prawnej przeszkody. Nadwłaściciel, odbierając grunt, zwraca wkupne i wartość ulepszeń. Grunt może być odebranym, jeśli dzierżawca źle gospodaruje. Jeżeli dzierżawca grunt

opuści, nadwłaściciel ma prawo żądać wydania go Bobie po uskutecznieniu publikacyj; ma on jednak obowiązek zaspokoić długi, zaciągnięte za jego zezwoleniem.—Ten sam podział wieczystych dzierżaw, istniejący w prawie Cywilnem austryackiem dla obojga Galicyi, powtórzonym został w dziś obowiązuj ąoem prawie Cywilnem austryackiem z roku 1811 w § 1122 do 1150. Przepisy te mało się różnią od przepisów prawa pruskiego. Powszechne prawo pruskie (Landreoht) i prawo austryackie z r. 1811 jeszcze do dziś dnia w prowincyach polskich do Niemiec i Austryi przyłączonych obowiązują. Wobec takich tradycyj lakoniczny przepis art. 580 kod. Napoleona, dozwalający spłacić każdą rentę wieczystą, a więc i czynsz wieczysto dzierżawny, długo ostać się nie mógł i już prawo sejmowe z d. 13 czerwca 1825 r. przywróciło wieczystym dzierżawom ich oharakter wieczysty, t. j. uczyniło je napo wrót niespłacalnemi, jeśli warunek wykupu wyraźnie nie był umówiony. Ponieważ jednak ani konstytucya z r. 1768, ani kodeks Napoleona, ani prawo z r. 1825 żadnych nie dawały wskazówek co do wzajemnych praw i obowiązków nadwłaściciela i wieczystego dzierżawcy, nic dziwnego, że zasady prawa pruskiego i auctryackiego, wieczystych dzierżaw dotyczące, były stosowane w naszym kraju aż do ostatnich czasów, gdy szło o Btosunki między osobami prywatnemi, bez względu na to, czy stosunki wieozysto-dzierżawne powstały w czasie, gdy u nas obowiązywały prawa polskie, pruskie i austryackie, czy też powstały już po zaprowadzeniu Kodeksu Napoleona po r. 1808 i 1810. Co do wieczystych dzierżaw rządowych, wydane zostały oddzielne przepisy, które stosunki między rządem a wieczystym dzierżawcą dosyć szczegółowo regulują. Są to postanowienia króla saskiego, księcia warszawskiego z d 31 stycznia 1810 r. i b. Rady administracyjnej z d. 5 listopada 1852 r. Bliższe objaśnienie treści tych postanowień, jak również przepisów o skupie czynszu w 1869 i 1870, zobacz pod wyrazem Czynsz. Tu jedynie zwrócić należy uwagę, że prawo z r. 1810 dotyczy wyłącznie małych posiadłości rządowych, bez różnicy, czy to są ziemie puste, nieu-prawne, czy też osady zabudowane, będące już w kulturze i przynoszące dochód; w prawie zaś z r. 1852 pomieszano razem wieczystych dzierżawców z czasowymi i wszystkich pod jednakowe poddano przepisy. Wieczyści dzierżawoy, tak w dobrach rządowych, jak i w instytutowych, gminnych i prywatnych, skwapliwie skorzystali z wydanych w r. 1869 i 1870 praw o skupie czynszu. Dziś więc Btosunki wieozysto-dzierżawne coraz więcej znikają z widowni, zwłaszcza, że prawo o skupie z r. 1870 w art. 10 wyraźnie zabroniło osobom prywatnym, gminom i instytutom na przyszłość oddawać grunta w wieczystą, niespłacalną dzierżawę. Sądzić należy, że i drobne posiadłości rządowe nie będą nadal w wieozystą dzierżawę, niespłacalną, wypuszczane, skoro prawo o wykupie wieczystych dzierżaw rządowych, wydane w roku 1869 sposobem próby na trzy lata, dotychczas, po upływie lat 27, pozostało bez zmiany.

żywota przed kilku laty.

A. S.

Dzierźek Krzysztof, herbu Nieczuja, z Ziemi Bielskiej, posłany do Turcy i, aby się nauczył języka, mieszkał sześć lat w Konstantynopolu. Turcy, poznawszy jego zdolności, namawiali, aby przyjął mahometanizm; odrzucił jednak wszelkie obietnice, co naraziło go na różne przykrości w Stambule. Posiadał języki: turecki, arabski, włoski, francuski, niemiecki. Stefan Batory, zamyślając o wojnie z Moskwą, chciał się upewnić od strony Turcyi o pokoju, i w tym celu wyprawił tamże w poselstwie Dzierźka, który 12 lutego 1580 r. złożył wielkiemu wezyrowi listy od króla; sułtan przysłał odpowiedź Stefanowi pod Psków, gdzie w wojsku koronnem walczył D., wróciwszy z Konstantynopola. Znajdował się także i przy oblężeniu Połocka 1580 r. W 1582 roku Otrzymał dobra Błudniki i Sapohów. Posłował także względem załatwienia niektórych spraw drobniejszych do Moskwy, po zawarciu pokoju w Zapolu. Po śmierci Stefana Batorego, jeździł do Turcyi dla zawiadomienia o tym wypadku Porty. Dnia 26 maja 1587 roku miał uroczyste posłuchanie u wielkiego wezyra, na które przybył w orszaku 50 osób; wszyscy w grubej żałobie. D. w imieniu panów oświadczył, że Polacy nie obiorą królem żadnego z wojewodów Siedmiogrodu, Mołdawii i Wołoszczyzny; wielki wezyr radził wszakże wezwać na tron którego z krewnych zmarłego króla, albo jednego z Polaków, nie zapominając jednak zwrócić się z tern do Porty, w przeciwnym bowiem razie groził gniewem sułtana. W tym duchu miał D. przywieźć list od wielkiego wezyra do senatorów Polskich (Hammer). Po wojnie moskiewskiej odbywał podróż do Jerozolimy.—„Encyklop. S. Orgelbranda*.

Dzierżoń Jan, ksiądz, jeden z najznakomitszych współczesnych pszczelarzy (* w r. 1811 na Szląsku, w Łowko wicach pod Kluozborkiem (Kreutz -burg), z ojca Szymona i matki Maryi, z domu Gan* tos, zamożnych kmieci polskich. Pasieka, z kilkunastu uli złożona, znajdująca się w sadzie rodzicielskim, wzbudziła w młodym chłopcu zamiłowanie do pszczelnictwa, z którego miał następnie w dalBzem swem życiu zasłynąć. W 11-ym roku źyoia oddany do szkół we Wrocławiu, był jednym z najpilniejszych uczniów i celował zwłaszcza w matematyce, lecz powoli uległ germani-zacyjnemu wpływowi szkoły, przyswoił sobie niemiecki język i nim się odtąd posługiwał w mowie i w piśmie. Nie stracił jednak zamiłowania do pszczół, ale owszem, pilnie badał zasady nauki pszczelarskiej, zawarte w ówczesnych dziełach. Bystry jego umysł nie zadawalniał się wszakże teoryami tam wygłaszanemi. Podług nich bowiem matka pszczół uważaną była za samca, podobnie jak u starożytnych Rzymian, jak to jej nazwa rex, a a Niemców „der Weiser*, albo „der Weisel* wskazuje; w ostatnich dopiero czasach ustaliła się, chociaż niewłaśoiwa, nazwa „die Koniginu i trafniejsza, lub rzadko używana, „die MutterbieneM. Wczytując się w dzieła Arystotelesa i Pliniusza, a z nowszych, Swammerdamma i Reaumura, nie znalazł w nich jednak zadawalniającego wyjaśnienia zawiłej kwestyi zapładniania się pszczół. Dopiero badania niewidomego Hubera, patrzącego oczyma służąoego swego, naprowadziły go na myśl zużytkowania spostrzeżeń francuskiego badacza, sprawdzenia ich wyników i zastosowania ioh w praktyce. Tak powstał ul o ruchomych plastrach D-na, będący pierwowzorem, z którego miały się później rozwinąć wszystkie ulepszone ule ramowe Berlepscha, Dolinowskiego i innych. Zostawszy około 1835 r. proboszczem w Katowicach pod Brzegiem (Brieg), założył tam pasiekę, złożoną z uli, zbudowanych podług własnego systemu, to jest o ruchomych plastrach, dających się zatem rozbierać na pojedyncze plastry, przytwierdzone do deseczek, zwanych bo oz a mi, wsuwanych w odpowiednie fugi w ścianach ula. Pasieka ta rozwijała się pomyślnie i znaczny właścicielowi przynosiła dochód, tak ze sprzedaży miodu i wosku, jako też i rojów. Oprócz licznych

A JEM

•sV

Fig. 172. Dzierżoń Jan.

artykułów, jakie D. umieszczał w Gazecie pszozo-larskiej (Bienenzeitung), wychodzącej od r. 1845 w Eicbstadt (w Bawaryi), napisał i ogłosił drukiem następujące prace z dziedziny pszozelniotwa: 1) „Theorie und Praxis des neuen Bienen-freundes aus SohlesienM (1848). 2) „Nachtrag zur Theorie und Praxis“ (1852).    3) „Der Bienen-

freund aus Schlesien* (1854). 4) „Rationelle Bie* nenzucht". Brieg bei Palch (1861). D. dokonał

St. Rew.

Dziesiątak, jeleń, który posiada rogi opatrzone łodygą, z gałęzią oczną dolną opuszczoną, ku dołowi, tak, że tworzy z łodygą kąt rozwarty. Nadto gałąź ś r o d k o w a wyrasta z pierwszego, kolankowego zgięcia łodygi, jest bardzo wyraźna i odchodzi prawie pod kątem prostym od łodygi. W dziesiątaku nadto po raz pierwszy pojawia się górna gałąź oczna, rozwidlenie zaś wierzchołkowe pozostaje bez zmiany.

Dziesiątkowanie, po łacinie deoimatio, od deoem=dziesięć, kara wojskowa, wymierzana na oddziale żołnierzy, winnych tohórzostwa albo buntu,

. D.

za co każdy dziesiąty w szeregu skazywany był na śmierć. Powstanie tej okrutnej kary datuje się od czasów starożytnych. U Rzymian uciekł się do niej najpierw konsul Appiusz Klaudyusz Sa-binuB w wojnie z Wolakami r. 471 przed Chr. W epoce późniejszej, osobliwie po pierwszej wojnie domowej, a także pod cesarzami, występuje ona dość ozęsto, ale już jako vicesimatio (dwudziestko-wanie) lub też c e n t e s i m a t i o (setko wanie). W Wiekach Średnich rzadziej już daje się napotykać ta kara, a raz ostatni wykonano ją podczas wojny trzydziestoletniej, po drugiej bitwie pod Beitenfel-dem r. 1642, na pułku Madlo, który był pierzchnął z pola bitwy. W nowszych czasach wymierzył ją w roku 1838 Espartero w Hiszpanii; stosowano D. jeszcze i później, ale z prawodawstwa wojskowego już je usunięto. W wojsku zaś b. Rzeczypospolitej Polskiej nigdy nie istniało.    R-

Dziesięć, liczba całkowita w szeregu t. zw. „ szeregiem naturalnym “, równa

l-ł-i+i+i-f-i+l-ł-i-fi+i+i; jednostka rzędu drugiego, to jest rzędu dziesiątków w „układzie dziesiętnym* liczenia, podstawa lub zasada tego układu. Cyframi wyraża się przez 10.

Dziesięciny (Decimae, decumae, dimes, Zehnten). I D. na Zachodzie Europy. Kościół, dążąc do urzeczywistnienia najwyższych idealnych celów, nie mógł się, jako ludzka instytucya, obejść bez pewnych środków materyalnych, które starał się zapewnić sobie z rozmaitych źródeł. Jednem z nioh były D. Wierni obowiązani byli, wogóle mówiąc, oddawać dziesiątą część swoich dochodów na utrzymanie kościoła i jego sług, duchowieństwa. Za wzór do tego w świecie chrześciańskim posłużyły stosunki, które wyrobiły się u Żydów. Na długo jeszcze przed Mojżeszem, Jakób, ślubując Bogu, wyrzekł: „ze wszystkiego, co mi dasz, D-ę pewną oddawać Ci będę* (I Mojź., XXVIII, 28). Abraham, pobiwszy nieprzyjaciół, dał kapłanowi Melchizedechowi, królowi Salemu, D. ze wszystkich łupów zdobytych (I Mojź. XIV, 20). Później już wielki prawodawca, urządzając stosunki Izraelitów, ustanowił D., poświęcone Panu ze zbożą, wina, oliwy, owoców, drzewa, oraz pierworodne z wołów, owiec i kóz (III Mojź. XXVII, 32; V Mojź. XIV, 22, 21). Były one obracane na u-trzymanie kapłanów i lewitów. Faryzeusze je chcieli rozciągnąć do najdrobniejszych ogrodowizn. Chrystus jednak zgromił ich za to, mówiąc: „Biada wam Nauczeni w piśmie i Faryzeuszowie obłudni, iż dawacie D-ę z miętki i anyżu, a opuszczacie poważniejsze rzeczy w zakonie, i sąd, i miłosierdzie, i wiarę: te rzeczy mieliście czynić, a onych nie opuszczać* (Mat. XXIII, 23, Łuk. XI, 42). Pierwotnie Chrześciaństwo nie potrzebowało D-n, bo wierni wszystkie swoje majętności u nóg apostolskich składali (Dz. Apost. IV, 34, 35). Tak było jeszcze w III w. przed Chr. Ze słabnącą gorliwością wiernych a liczbą duchownych rosnącą, zmniejszały się dochody Kościoła. Biskupi, chcąc mu zapewnić środki utrzymania, oparli się na prawodawstwie Mojżeszowem. Dopiero przecież po IV w. znajdujemy pewniejsze świadectwa o istnieniu D-n, chociaż ścisłe określenie ich ginie w pomroce przeszłości. W VI w. naprzód we Francyi kościół zaczął stanowić przepisy o D-ach. Sobor II z Tours w 567 r. pierwszy przepisał względem nich pewne stanowcze prawidła. Już jednak sobor matyskoneński (Mńcon) z 585 r. grozi klątwą zaniedbującym uiszczania D-n. Później i monarchowie na Zachodzie Europy zaczęli zaohęcać podwładne im ludy, a nawet i szkoły. Ponieważ zaś w ówczesnym stanie ekonomicznych stosunków, przy braku pieniędzy, nawet książęta często odbierali podatki w naturze, przeto było naturalnem, że i D. składano i przyjmowano w naturze. Naprzód Karol W. (w 801 roku) uczynił je obowiązkowemi, wskutek czego rozpowszechniły się one po całym obszarze państwa tego monarchy, mając za sobą sankcyę nie tylko kościelną, ale i państwową, i stając się zwykłym środkiem uposażenia nowopowstających kościołów. Prawodawstwo Karola W. nadało D-m tytuł prawny, pomimo to jednak nie udało się wszędzie wprowadzić go|w wykonanie. Owszem, można powiedzieć, iż w W. Średnich panowały pod względem D-n stosunki zmącone, dające powód do ciągłych sporów. Wytwarzały się rozmaite D.: z nieruchomości wiejskich i miejskich, reales, i z dochodów osobistych, personales, które się jednak później nie utrzymały. Były D. czysto duchowne, stricte ecclesias ticae, które pobierali duohowni, i świeckie, minus ecclesiastica e, albo laicales, które pobierały osoby świeokie na mocy pozwolenia Papieża. Do takich należały t. z. tertia de ci ma, którą za pozwoleniem pa-pieskiem pobierali królowie hiszpańscy na wojnę z Maurami. Papież Alekzander VI, bullą z 15 lutego 1494 r., dozwolił pobierać je z Królestw Kastylii, Leonu i Grenady. Były także D-y pro-phanae, które panowie feudalni sami kazali poddanym swoim uiszczać z roli. Ze względu na rozciągłość poboru, D. były powszechne, universa-les, ze 'wszystkich dóbr pewnej miejscowości, i szczególne, particulares, nie ze wszystkich gruntów. Były D. zwyczajne, legitimae, i nadzwyczajne, extraordinariae, które papieże naznaczali wyjątkowo na ogólne potrzeby chrześciań-stwa. Do rzędu takich należała nałożona przez Klemensa III w 1188 r. D-a saladyńska i prztz Innocentego XI na wyprawę przeciwko Turkom, oblegającym Wiedeń w r. 1683. Z czego D. miały być dawane, określało szczegółowo prawo kanoniczne: ze zboża, z owoców drzew, pleban po żniwach winien był własnym staraniem D-ę z pola zabrać; z bydła należał się przychówek już od-karmiony, wełna z każdej dziesiątej owcy i t. p. D. osobiste płacono tylko z zarobków właściwych, co zaś zostało nabyte przez kupno, darowiznę, sukcessyę, zapis, nie podpadało pod D-ę. W niektórych okolicach jednak wcześnie już ciężar w naturze zamieniono na stałą opłatę pieniężną. Do płacenia D-n obowiązani byli wszyscy wierni, zamieszkali w parafii. Żydzi i niewierni nie ulegali D-m osobistym, lecz tylko gruntowym, gdyż

Ponieważ

za wynagrodzeniem.

z czasem D. przybrały charakter ciężaru gruntowego. Duchowni nie plebani, posiadający tytułem prywatnym majątek, albo nawet beneficium, winni byli D-ę uiszczać. Jakkolwiek zakonnicy z początku byli pociągani do opłaty D-n, później jednak, na mocy różnych dyspens papieskich, byli od niej uwolnieni. Już Adryan IV uwolnił od D-n Cystersów, TemplaryuBzów i Braci szpitalnych, a później Kartuzów i Dominikanów. Później Jan XXI uwolnił Benedyktynów, Innocenty III Karmelitów, Eugeniusz IV i Sykstus IV Augustyanów, Klemens VII Benedyktynów i t. d. Pius IV uwolnił od D-n wszystkie klasztory żeńskie. Zanim biskupstwa zostały podzielone na parafie, D. były płacone biskupom, potem zaś plebanom parafialnym, chociaż i co do tego zachodziły często spory. Tak np. do D. z nowin rościli pretensyę biskupi, niekiedy zaś w Niemczech zabierali je panowie feudalni. Biskupi dzielili D-ę im przypadającą zwykle na cztery części, mianowicie: dla siebie, dla duchowieństwa, na kościół i dla ubogich. Osoby uprawnione do pobierania D-ny odstępowały ją niekiedy w wieczystą dzierżawę lub oddawały jako lenno; papież jednak Urban II zabraniać tego począł, 2-gi zaś sobór lateraneński z 1139 r. i 3-ci takiż sobór z 1179 r. zakazał odstępować D-ę o-sobom świeckim. Cesarze Niemieccy na sejmie w Gelnhausen w 1186 r. nie zgodzili się na nadanie postanowieniom tym siły prawa obowiązującego. Prawo kanoniczne chciało przeprowadzić zasadę (c. 29 X. de decimis III, 30), że kto utrzymywał, iż jest wolny od płacenia D-y, winien był tego dowieść; zasadę tę jednak nie wszędzie uznawano. Przeciwnie, w wielu krajach ustaliła się zasada, że pretensyi do płacenia D-y kościół winien był w pojedyńczych parafiach dowieść. W razie postawienia dowodu, pojedyńczy mieszkańcy gmi-ny, powołujący się na zwolnienie od tego obowiązku, winni byli dowieść wyłączenia. Takiej zasady trzymały się Prusy jeszcze w „Allg. Landrecht* (II, 11, § 860), Austrya i inne kraje. Bawarya przyjęła zasadę prawa kanonicznego. Forum w sprawach o D. było różne. W sporach de jurę, to jest takich, w których szło o to, czy kto obowiązany był do jej płacenia, właściwemi były wogóle sądy duchowne' w sporach zaś de facto, kiedy szło o wyegzekwowanie należnej z prawa D-y od niepłacącego jej, rozstrzygały sądy świeckie. Już od reformacyi zaczęły się odzywać głoBy, domagające się zniesienia dziesięcin, jednak kościół katolicki nie mógł się wtedy obejść bez nich, musiały je utrzymać i kościoły protestanckie, z tą tylko różnicą, że prawo odnoszące się do D-n było określone w krajach, które przyjęły protestantyzm, przez państwo (Loening „Ge-schichte des Kirchenrechts*, Phillips „Kirchenrecht*; Woker „Finanzwesen der Papste* 1878, „Ency-klopedya kościelna* T. IV). Od końca XVIII w. widzimy stanowczy kierunek we wszystkich prawie państwach europejskich do zniesienia służebności dziesięcinowej, za co znów państwo wogóle brało na siebie obowiązek zabezpieczenia w inny sposób utrzymania duchowieństwa. Przykład tego

Encykl. Pows* tllustr. Zeiz. 139. T. 18-ty, "

dała Francya, znosząc D., wraz z wszelkiemi innemi przywilejami szlachty i duchowieństwa, w pamiętną noc 4 sierpnia 1789 r., bez żadnego za nie wynagrodzenia. Konkordat, zawarty przez Napoleona ze Stolicą Apostolską 1801 r., w art. 14 orzekł, iż rząd bierze na siebie obowiązek utrzymania duchowieństwa, uwalniając od tego naród. Prawo z ±7 Brumaire’a roku IV rozszerzyło u-chwałę zgromadzenia narodowego z 1789 r. do krajów, położonych na lewym brzegu Renu. W innych krajach na Zachodzie Europy D. zostały zniesione po większej częśoi przez wykupy, w niektórych nawet dopiero w ostatnich czasach, głównie w związku z emancypacyą włościan. W Bawaryi prawo z 4 czerwca 1848 r. niektóre D., np. z nowin, bydła, zniosło bez żadnego wynagrodzenia, inne zaś poleciło zamienić na Btałą roczną rentę, która mogła być przez zobowiązanych do płacenia jej wykupioną za pomocą kapitalizacyi z 18. Summa wykupna mogła być amortyzowana za pomocą rocznych opłat. Operacyą tą miała się zająć państwowa Ablosungskasse.— W Wirtenbergii D-y w podobny sposób zniosło prawo z 14 kwietnia 1848 r.—W Badeńskiem prawo z 28 grudnia 1831 r. zniosło D. z nowin i bydła bez wynagrodzenia, z pszczół Drugie prawo z 15 listopada 1833 roku zniosło wszystkie inne D. za pomocą wykupu. Żądać wykupu mógł każdy, mający prawo do D., każdy o-bowiązany do płacenia jej, oraz gminy, a to pod następującemi warunkami: 1) wykup będzie zastosowany do całej gminy, 2) summa wykupna będzie skapitalizowana z 20; 3) będzie zapłaoona w ciągu 5 lat. Dla ułatwienia operacyi wy kupnej państwo wzięło na siebie obowiązek zapłaty ¹/5 wykupnej summy, to jest 14 milionów marek, dla ulżenia zaś wypłaty reszty została ustanowiona Zehntschuldentilgungska sse. W w. ks. Hessko-Darmstadzkiem zamianęD. na rentę gruntową postanowiono jeszcze przez prawa z 15 sierpnia 1816 r., 13 marca 1824 r. i 20 czerwca 1839 r. Przepisywały one wykup obowiązkowy. W Prusach prawo z 2 marca 1850 r. uznało D. za podlegające wykupowi; prawo to wszakże nie było wprowadzone w wykonanie i zostało zastąpione przez inne, z 15 kwietnia 1857 r.—W Szlą-sku wykup D-n nakazało prawo z 10 kwietnia 1865 r., a dla całej monarchii pruskiej dopiero prawo z 27 kwietnia 1872 r., uzupełnione przez późniejsze z 15 marca 1879 r.). Stengel „Die Grund-entłastung in Bayern* (1874); Schwartz „Ablo-sungsgesetzgebung von Wurttemberg* (1849); Bu-chenbergtr „Das Verwaltungsreoht der Landwirt-schaft und die Pflege der Landwirtschaft im Gros. herz. Baden“ (1887); Goldmann „Gesetzgebung des Grossh. Hessen in Bezug auf Befreiung des Grundeigenthums und der Personen von Lasten und Besehraakungen* (1831); Zeller „Handbuch der Verfassuug und Verwaltung im Grossh. Hes-senM (1886); Knapp „Die Bauernbefreiung und der Ursprung der Landarbeiter in den alteren Teilen Preussensu (1887); Dareste de la Chavanne „Histoi-re des classes agricoles en France* (1858); Doniol „Bistoire des classes rurales en France* (1887); Gasąuet „Prścis des instilutions politiąues et so-ciales de 1’ancienne France* (1887); Stengel „Wor-terbuoh des deutschen ,,Verwaltungsrecht8“ (1890); „Ablosung der Reallastenu, „Handworterbuch der Staatswissenschaften*, T. IV; „Kirchliche Abgaben",

T. II; „Bauernbefreiung*).—W Austryi znoszenie D-n zaczęło się na Węgr ze cli, gdzie pod wpływem wypadków politycznych z 1848 r. prawo IX z 18 marca zniosło poddaństwo, a prawo XIII zniosło D., których duchowieństwo zrzekło się dobrowolnie bez wynagrodzenia. Prawa te rozwinęły później patenty z 3 marca 1853 i 21 czerwca 1854 r. We właściwej Austryi patent z 7 września 1848 r., znosząc stosunki poddańcze w zasadzie, zniósł także w zasadzie służebności gruntowe, a między niemi i D. Późniejszy patent, z 7 maroa 1849 r., wskazał, jakie służebności znoszone są bez wynagrodzenia, jakie za słusznem wynagrodzeniem i jakie za pomocą wykupu; D. zaliczone zostały do drugiej kategoryi. Ocena ich była przedsiębrana z urzędu. Na mocy patentu z 25 września 1860 r. w każdym kraju koronnym u-tworzono Orundentlastungsfond, z którego miało być wypłacone wynagrodzenie.— We Włoszech prawo z 14 lipca 1887 r. jedne D. zniosło bez żadnego wynagrodzenia, inne zaś zamieniło na stałą rentę pieniężną, ulegającą wykupowi. W Anglii D. były przez prawo z 1836 r. (6 et 7 Wilh. IV c. 71) zamienione na rentę pieniężną. Prawo z 1847 r. (9 et 10 Vict. c. 73) ustanowiło warunki wykupu tej renty. W Irlandyi, gdzie ciężar D-n padał na włościan wyznania katolickiego, obowiązanych do płacenia ich na rzecz duchowieństwa anglikańskiego, w r. 1847(9 et 10 Vict. c. 73) zamieniono je na rentę gruntową, którą płacić obowiązany był właściciel. Kiedy kościół anglikański pozbawiony byłwlrlandyi stanowiska kościoła urzędowego, panującego, na mocy prawa z 1869 r. (32 et 33 Vict. c. 42), postanowiono także, iż renta ta ulega wykupowi. Dotychczas D. utrzymały się w państwach skandynawskich, jak w Szwe-cyiiNorwegii. W Danii w początkach bieżącego stulecia były one zamienione na obowiązek uiszczania pewnej stałej, raz na zawsze oznaczonej, ilości zboża, którą obowiązany do niej mógł uiścić, według uznania, albo w naturze, albo w pieniądzach podług ustanowionej taksy.

II. Dziesięciny w Polsce. Prawdopodobnie były zaprowadzone w Polsce razem z chrześciań-stwem za Mieczysława I, kiedy przyszło duchowieństwo z Niemiec i Czech, gdzie stosowano już prawodawstwo Karola W. o D-ach. Tak twierdzą Miączyński i Czacki. Inni, jak Ostrowski, Naruszewicz, utrzymują, że D a należała do książąt, którą oni po przyjęciu chrześciaństwa ustąpili duchowieństwu. Olechowski twierdzi, że książęta u-stąpili D. ze swoich, a nakazali uiszczać z dóbr prywatnych. D-a wówczas wypływała z potrzeby zapewnienia środków utrzymania duchowieństwu; wątpić jednak należy, czy już za Mieczysława I istniało jakie prawo, wprowadzające ją, jako ogólny ciężar, jakkolwiek w przedmowie do ,Vol. leg." powiedzianem jest, że Mieczysław I ustanowił D., decimas omni generum frugum de suis juxta aoNobilibus plebisąue agris edioto perpetuo adscripsit. W rzeczywistości D-a nigdy nie była powszechna, ani jednostajna: stąd potrzeba było dowodzić jej w razie sporu w każdym oddzielnym wypadku. Dowodami były ere-kcye kościelne, libri beneficiorura, sporządzone przez Długosza dla dyecezyi krakowskiej, libri retaxationum, sporządzone przez Jana Łaskiego dla archidyecezyi gnieźnieńskiej, układy w nowszych czasach. Przeciwko istnieniu ogólnego prawa przemawia i to, że duchowieństwo, w razie sporu o D-ę, nie powoływało się na żadne normy prawne, ale na zwyczaj miejscowy (Vol. leg. II, 661 i Vol. III, 48), a nawet jeszoze synod 1717 roku wspomina o wsiach, niedających żadnej D y, czego-by nie było, gdyby ogólne prawo istniało. Moźnaby stąd sądzić, iż D-ę po wprowadzeniu chrześciaństwa ustanawiali na potrzeby kościoła i duchowieństwa biskupi, książęta zaś w gorliwości swej dla nowej wiary postanowieniom ich sankcyę swoją dawali, obowiązek zaś płacenia rozszerzał się w miarę tworzenia nowych biskupstw i nowych parafij. Kazimierz W., chcąc ulżyć ludowi wiejskiemu, zabronił nawet zwożenia duchowieństwu D-y, ale, wyklęty przez biskupa krak. Bodzantę, musiał postanowienie to odwołać. Wtedy zapadła w 1359 r., za pośrednictwem arcybiskupa Jarosława, ugoda króla z Bodzantą, która rozciągała swą moc na dyecezyę krakowską. Według tej ugody niepłacący D-n ulegali klątwie, szlachta jednak, pomimo to, wyłamywała się od tego obowiązku. Było to pierwsze prawo pis&ne (,Vol. leg.* I, 98), o którem mamy zupełnie pewne wiadomości, gdyż o poprzednich wiemy tylko z historyków. Ma się rozumieć, iż skoro D. przyszły do nas z zachodu, były prawie takie same jak i tam, z tą przecież zasadniczą różnicą, że nie znano innych prócz gruntowych, reales, czyli wytycznych, pobieranych w snopach. Dzieliły się na stare i nowe (z nowin): większe z wszelkiego gatunku zboża i mniejsze z ogrodo-wizn, miejskie i wiejskie. Brano je nie tylko snopami, ale i ziarnem. Do ostatnich należały małdraty (od niemieckiej miary malter, mali-dram), które przyszły z Niemiec z prawem ma-gdeburskiem, i oznaczały 12 korcy zboża. Pierwsza o nich wzmianka jest w 1291 roku, a były w zwyczaju w Wielkopolsce. Była D-a t. zw. in gonithwam, która według Zalaszowskiego oznaczała D-ę, jaką Klemens VI pozwolił pobierać przez lat cztery Kazimierzowi W. na wyprawy przeciwko Tatarom i Litwinom, chociaż wzmianki o niej spotykamy już wcześniej, w postanowieniach synodów prowincyonalnych z 1233 i 1262 r. Według uchwały z 1447 r., pomieszczonej u Bantkiego („Jus polonioum" str. 154), jeżeli wierzyciel wziął w zastaw dobra nieruchome i wyrugował z nich włościan, winien był z ich gruntów uiszczać D-ę in gonithwam. Meszne, mszowe (missale) było daniną, składającą się z pewnej ilości zboża, którą dawano z każdej włóki ziemi zasianej ży-tern lub owsem, plebanowi, na św. Marcin za odprawianie mszy. O D-aoh osobistych, jakie istniały na Zachodzie Europy, u nas niema źa dnego śladu. Wogóle można powiedzieć, iż D-n od samego początku nie dawała chętnie ani szlachta, ani lud wiejski; były one ciągłą przyczyną, nie tylko sporów, ale nawet zamieszek i gwałtów. Już w 1020 r. Bolesław Chrobry karał mieczem buntujących",się z powodu D-n. Podobne zamieszki były później w różnych prowincyach kraju: w 1102 roku na Pomorzu, w 1257 r. na Szląsku, w 1314 w Prusach, w 1358 r. na Mazowszu, w 1359 r. w Krakowskiem, w 1434 w. w Wielkiej i Małej Polsce. Za Zygmunta I wybuchły nieporozumienia, które król ten zażegnał statutem 1511 ro znoszącym spisnę, to jest opłatę wytykającemu D-ę. („V. L.“ I, p. 377). Chcieć zaś wyliczyć wszystkie spory prywatne o D., byłoby to to samo, jak mówi Miączyński, co chcieć policzyć gwiazdy na niebie. Nie znalazłoby się, według niego, w całej Polsce ani jednej włości, któraby nie miała kilku przynajmniej procesów o D-ę. Inaczej być nie mogło, wobec zupełnego braku ścisłego określenia, z czego i w jakim rozmiarze należało płacić D-ę, komu i kto obowiązany był ją uiszczać, każdy punkt nuleżycie nieokreślony dawał powód do różnego tłómaczenia i sporu. Według uchwały z 1447 roku D-a należała się tylko z tego, co było pługiem orane; nie wymagano jej też z ogrodów, motyką kopanych. D-ę ogrodową płacono tylko gdzieniegdzie i czasowo. Z konopi, podług powyższej uchwały, wieśniak orzący całym pługiem obowiązany był dać 4 wiązki konopi, pół-pługiem—2 wiązki. Z nowin należała się D-a pieniężna. Pomimo to, w historyi są ślady o D-ach z pasiek, rybołówstwa, kruszców i s]oli, ale zapewne były one tylko czasowe i wkrótce wyszły z użycia. Co do ilości, zw>kle dawano dziesiąty snop z ozimego i z jarego zboża. Zwyczaj jednak co do tego stanowił. W dyecezyi krakowskiej i łu cki ej dawano D-ę z oziminy i jarzyny, w innych tylko z oziminy, w innych z pszenicy jarej i owsa. Na Podlasiu dawano na wydział z każdej włóki kopę żyta i kopę jarzyny. W Wielkopolsce oddawna nie było D-y wytycznej, w snopie, ale kmiecie dawali wierteł żyta i wierteł owsa, zagrodnicy zaś nic nie dawali. W Płookiem dawano kuny, popielice i wiewiórki, ale książę Konrad i Grzegorz IX w 1232 r. zapro wadzili D-ę snopową. Do udowodnienia zwyczaju dostateczną była 10-letnia praktyka. D. z początku płacono biskupom, później zaś plebanom, kiedy zaczęto tworzyć nowe parafie i budować kościoły; kiedy zakładano nową wieź, D-ę płacono biskupom. Zdarzało się nawet, iż D-ę włościanie płacili nie plebanowi, ale dziedzicom. Prawdopodobnie poszło to stąd, że w czasie szerzenia się reformacyi w Polsce panowie zabierali dobra duchowne, a w zapale nowatorstwa i D. Wogóle więc i pod tym względem rozstrzygał przywilej lub zwyozaj. Gdzie się spierano, tam duchowieństwo starało się o dyplom, któryby ściślej określił jego prawa. Tak na Mazowszu uzyskało przywilej ks. Władysława w roku 1446, przyznający mu D., o które szedł spór, i pociągający do nich i szlachtę. W 1557 roku, przez dodanie w nim wyrazu non do słów no biłeś (non) sunt adstrioti ad decimas, szlachta uwolniła się od płacenia D-y, ale synody Maciejowskiego Bern., Gembickiego, Wężyka (1607,1620, 1628) trzymały się tekstu nieskażonego. U w przywilej ks. Władysława pomieściło duchowieństwo w zbiorze ustaw synodalnych („Constit. Sinod. Metr. Eel. Gnes.“ Kraków 1630, p. 200) i domagało się jego wykonania. Synod poznański z 1738 r. trzymać się go polecił. Kiedy z tego powodu w 1774 r. toczył się spór w ziemstwie warszaw-skiem, sąd uznał, iż D y z gruntów szlacheckich się nie należą. Dopiero sąd polubowny między duchowieństwem a szlachtą spór ten uśmierzył. Na wzór szlachty wójtostwa i sołtystwa uwalniały się od D-y, chociaż do tego jeszcze w umowie Bo-dzanty były zobowiązane. Szlachcie, uprawiająoy rolę kmiecą, miał obowiązek dawan a D-y, ale nie odwożenia jej, odwożenie bowiem oboiążało tylko kmieci, a nie szlachtę. Spierano się też i o to: czy D-y należały się z nowin (novalia). Ma się rozumieć, iż kiedy z postępem czasu coraz więcej gruntów karczowano i nowe wsie zakładano, duchowieństwo pociągało je do D-n. Spory wynikały o to, do kogo mają należeć takie D-y. W 1258 r. papież Aleksander IV przyznał je plebanom. Za Władysława Łokietka wszakże biskup krakowski, Jan, przyłączył je do swoich doehodów, król zaś i szlachta trzymali stronę plebanów. Zagodził ten spór arcybiskup Jauisław d. 14 czerwca 1330 r. Wreszcie Jan Łaski wyjednał na soborze latera-neńskim bullę Leona X z 30 marca 1515 r., która rozstrzygnęła, w jakich wypadkach D-aznowin należała do plebana, a w jakioh do biskupa. Nadmienić tu wypada, iż D-y z nowin za czasów pruskich były zniesione edyktem 28 maja 1804 r. Spierano się także o forum w sprawach o D-y. Za Zygmunta I prawo z 1513 roku oddało sprawy te do rozstrzygania biskupom i konsystorzom, na wzór dawniejszych konstytucyj synodalnych. Kon-stytucya z 1635 r. (Vol. leg. III 857 tit. K o ropo zycye) sprawy o D. pieniężne oddała sądom grodzkim bez apellacyi, a o D-ę wytyczną—sądom ziemskim, z apellacyą do Trybunału. Pod takiemi jednak sprawami rozumiano tylko spory o D-ę de facto, kiedy szło o wyegzekwowanie należności, której tytuł prawny nie ulegał sporowi, nie zaś spory de jurę, o samo prawo do D-y, kiedy tytuł jej był zaprzeczany, bo te należały po dawnemu do biskupów i konsystorzy. Atoli konstytuoya z ro ku 1635 nie była ściśle wykonywana, jak widać stąd, że szlachta na sejmie 1678 r. domagała się śkrupulatnego jej przestrzegania, a w 1685 r. województwo Krakowskie skarżyło się z tego samego powodu. Konstytuoya z 1768 r. oddała wreszcie spory o D-y sądom ziemskim z wolnem do Trybunału odwołaniem się, naznaczając 1 000 grzywien kary na tych, którzyby się udawali do sądów du chownych. D-a wytyczna była nadzwyczaj uciążliwą dla rolnika, który musiał czekać ze zbożem na polu, dopóki nie zjawił się mający do niej prawo i nie obliczył (wytknął) snopów. W dodatku jeszcze do r. 1511 trzeba było opłacać spisne. Wprawdzie można było wezwać plebana trzykrotnie do zabrania snopków, z przerwą dwudniową między kaźdem wezwaniem, a jeśli to nie odniosło skutku, mógł obciążony zwieźć zboże do stodoły, zostawiwszy część przypadającą na D-ę. Tymczasem zaś deszcz kilkodniowy mógł zepsuć cały zbiór. Nie zawsze tak było, ale uparty lub złośliwy pleban, albo żyjący w niezgodzie z dworem, miał w tern dogodny środek do dokuczenia parafianom. Dla tego D-ę wytyczną uważać należy za jedną z przyczyn, dla której szlachta albo od płacenia D-y wogóle wyłamywała się, albo do innych kościołów ją oddawała. Stąd także powstała potrzeba i dążenie do zmiany D-y wytycznej, niejednostajnej, zależnej od pogody, urodzaju, na stałą, w pewnej ilości ziarna lub pieniędzy. Dążenie to objawiło się dosyć wcześnie. Książęta szląscy, popierając kolonizaoyę niemiecką na Szląsku, zwalniali osady tych kolonistów od D-y, biskupi zaś na synodzie we Wrocławiu 1248 r. wymagali jej pod karą klątwy. Kiedy wreszcie na Szląsku D-ę wytyczną zamieniono na sep, ziarno lub pieniądze, synod we Wrocławiu 1267 r. biskupom zabronił jej się zrzekać. Zdarzały się też z tego powodu i gwałty. Książę lignicki Bolesław Łysy, w 1257 r., wtrąciwszy do więzienia biskupa wrocławskiego Tomasza, wymógł na nim zezwolenie na zamianę D-y wytycznej. Plebani wogóle mieli prawo zamieniać D-ę na pieniężną, ale umowa, przez jednego zawarta, nie obowiązywała jego następcy. Około 1328 r. biskup kujawski, Golańczewski, zawarł ugodę o zamianę D-y na Pomorzu, do której Zygmunt I w 1528 r. prowincyi tej stosować się kazał. Od czasów szerzenia się reformacyi, szlachta coraz bardziej opierała się płaceniu D-n, które stanowiły przedmiot ciągłych zatargów między nią i duchowieństwem i zaciętych sporów prawie na każdym sejmie. W XVI w., zwłaszcza na sejmach za Zyg. Augusta, głównie w r. 1555—8 i 1562—3, powoływano się na przywilej króla „Loysa” (Ludwika), aby wcale nie płacić D n. W 1578 r. blizką już była ugoda, ale do skutku nie przyszła, bo szlachta nic dawać, a duchowieństwo nic ustąpić nie chciało. Od 1578 do 1632 r. spory przybierają coraz gwałtowniejszy charakter. Szlachta chce się zupełnie od D-n uwolnić, powołując się na ów przywilej Koszycki króla Ludwika z d. 1 września 1374 r., uwalniający szlachtę od wszelkich ciężarów i kontrybucyj. Duchowieństwo zrobiło tylko to ustępstwo, iż, jeżeli pleban chciał sprzedać D-ę na polu, dziedzic miał pierwszeństwo do nabycia, byle tylko o swoim zamiarze zawiadomił go na 8 dni przed sw. Jakóbem. Dopiero za Władysława IV bulla papieża Urbana VIII z 27 listopadą 1634 r. upoważniła biskupów do zamiany D-y wytycznej. Wskutek tego na sejmie z 1635 roku zapadła uchwała (Vol. leg. III. 857), ustanawiająca zasady do tak zwanych kompozyt, czyli umów o zamianę D-y wytycznej na pieniężną. Dotyczyła ona tylko dóbr szlacheckich, bo w królewskich D-ę wytyczną zachowano nadal. Konstytucya powyższa stanowiła, że kompozyty o D-y będą szczegółowe w dyecezyach, z których te D. idą. Stanowi to dowód, że nie były powszechnemi. Konst. powyższa utrzymała w swej mooy dawniejsze układy, a nawet kwity, wykazujące wysokość D-y pieniężnej. Jeżeliby pleban nie chciał się zgodzić na zamianę, miał jej dopełnić biskup, za przybraniem dwóch członków kapituły, pochodzenia szlacheckiego. Kompozyta mogła nastąpić na żądanie dziedziców, którym wolno było pozostać przy D-e wytycznej. Kompozyty miały być oblatowane w grodach; z których gruntów dawane były mąłdraty, D-a się nie należała, i odwrotnie. Gdzie istniało meszne, zwyczaj ten miał być utrzymanym. Spory o D-ę pieniężną należały do sądu grodzkiego bez apelłacyi, a o wytyczną—do sądu ziemskiego z wolną apella-cyą do Trybunału. Jeżeliby ksiądz nie chciał brać pieniędzy, wolno było złożyć je (zdeponować) w grodzie. Pomimo to zamiana D-y wytycznej na pieniężną z oporem tylko postępowała. Niejednokrotnie potem sejmy nalegały na wykonanie uohwały z 1635 roku, jak w 1638 (Volumina legum")

III. 933), w 1678 roku (,Volumina leg.** V 650) w 1768 r. („Vol. leg.* VII 729), w 1775 r. („Vol leg.“ VIII 171). W każdym razie uchwała z 1635 r. była podstawą, na jakiej kompozyty co do zamiany, D-y wytycznej były w Polsce do 1817 r. zawierane. Wyjątek od tego stanowiły ziemie, przyłączone do Prus, w których rząd polecił w 1793 r. badać prawa duchowieństwa do D-n, zanim zaś zapadło ostateczne względem nich postanowienie, Dekret z 1804 r. dozwolił zamieniać D-ę wytyczną na pieniężną. Opłatę miano co lat 10 stosować do bieżących cen targowych, a sądy miały rozstrzygać spory. W Królestwie prawo zapadłe za Cesarza Aleksandra I. dn. 6/18 marca 1817 r. („Dz. Pr.* T. III 124), chcąc na zawsze umorzyć zatargi, powstające s powodu D-n między właścicielami ziemskimi i duchowieństwem, przepisało postępowanie, jakiego trzymać się należało przy zamianie D. wytycznej. Miano jej dokonywać podług oszacowania przez dwóch komi-sarzów, z których jednego mianował biskup, a drugiego komissya wojewódzka. Ugody o zamianę szły do komissyi wyzn. relig. i ośw. publ., która je zatwierdzała; po upływie 25 lat można było żądać przeszacowania, ale tylko co do ceny zboża, nie zaś co do ilości korcy zboża, wziętej za podstawę ugody. W tych miejscach, gdzie duchowieństwo podało D. pieniężne do taryfy lustracyjnej z 1789 r., tam nie mogło żądać snopowej, ale musiało się zadawalniaćpieniężną, w ilości oznaczonej w tej taryfie. Wszelkie nowiny uwol-niano od ciężaru D-n. Prawo to wreszoie stosowało się nie tylko do dóbr prywatnych, ale i do dóbr królewskich i rządowych. Postanowienie Namiestnika z 25 listop. 1818 r. nagliło do wykonania powyższego prawa. Prawo z 27 grudnia (8 stycznia) 1821/2 r. postanowiło wieczne kompozyty, a w wykonaniu tego prawa postanowienie Namiestnika z 30 września 1823 r. {„Dz. Pr.* T. VIII. 220) naznaczyło ostateczny termin do u-kończenia wszelkich zamian D-n w całym kraju

Eh*

%h%'

/*4 i

raf

' ' '

.V*

j$f|r

WL

Ufa

!

>V

■i-

T.

I?’!

V*,

/A' »• •T -

tósjr /

w#

W-

Ęf

f$iMk

i?

"••W

Jpfj

//

Kg

i;

, Jo

V.

(y.

Sm

TB

iT - •> O. _

£:<SM

I.t

"A

BRy

gygj

i*r

Ęmś

•** . **

Hp

■Ptl

m ' '. <

*>4

SB5

'a®

s*K

jŁ ;;

..

ii

jr*

ai

BK -

'Wm

# #t

' ,

Dzięcioły.

Gatunki Amerykańskie: 1. Dzięcioł złoty (Colaptes auratus). 2. Dzięcioł książęcy (Picus principalis) 3 Dzięcioł czerwonogłowy (Melanerpes erythrocephalus). 4. Dzięcioł drobny (Picumnus sąuamulatus).

czer-

Gatunki Azyatyckie: 5. Dzięcioł trójpalczasty jawslti (Tiga jayanensis). 6. Dzięcioł wonawy (Chrysophlegma miniata).

Gatunki Europejskie 7. Krętogłów (Iunx torquilla). 8. Dzięcioł większy (Picus major). 9. Dzięcioł czarny zwań Zolną (Picus martius). 10 Dzięcioł trójpalczasty euro-

ii. Dzięcioł zielony (Picus yiridis).

9

'

/

■f

nowienie Komit. Urządz.

na 1 czerwca 1825 r. Wreszcie zauważyć należy, iż wskutek artyk. 9 ustawy o prokuratoryi w Kr. PoIb. z 29 września (11 paździor.) 1816 r. („Dz. Pr." T. II 121), D. należne kościołowi były u-znane za własność publiczną, w której obronie prokuratorya miała występować, postanowienie zaś Namiestnika z 22 stycznia 1822 r. („Dz. Pr.“ T. VII 303) poleciło D. ściągać od dłużników sposobem administracyjnym. Pod tym wszakże względem zaszła po 1864 r. radykalna zmiana. Już art. 25 i 26 Ukazu z 19 lutego (2 marca) 1864 r. („Dz. Pr." LXII 5) o uwłaszczeniu włościan znosiły wszelkie D., któremi włościanie byli obciążeni na korzyść duchowieństwa rzymskokatolickiego i unickiego. Następnie D. zostały zniesione i na innych gruntach dziedzicznych, folwarcznych. Najwyższy Rozkaz, wyrażony w odezwie Sekretarza Stanu przy Radzie Administracyjnej z 4/16 września 1864 r., wzbronił użycia środków przymusowych przy egzekwowaniu D-n. Art. 27 Ukazu z 14/26 grud. 1865 r. o urządzeniu duchowieństwa rzymsko-katolickiego („Dz. Pr." T. LXIII 369) ponowił ten zakaz, a posta-

17/29 września 1866 r. („Dz. Pr." T. LXVI 67) zniosło D-ę, mogącą należeć się skarbowi z tytułu posiadania dóbr poduchownych. Ukaz z 8/20 września 1866 r. („Dz. Pr.“ T. LXVI 73), zabronił ściągania D-n, pobieranych na korzyść duchowieństwa zakonnego rzymsko - katolickiego, i polecił wykreślenie ich z hypoteki tych majątków, na których były zapi-Bane. Postanowienie Kom. Urządz. z 28 stycznia (9 lutego) 1867 („Dz. Pr." T. LXV1. 387) nakazało wykreślić z kBiąg bypotecznych D., uiszczane na korzyść tak zakonnego, jak i świeckiego duchowieństwa rzymsko - katolickiego. — Duchowieństwo unickie z początku nie brało D n, później jednak biskup Mikołaj Terlecki w 1635 r. i Jakób Susza w 1652 r., wyjednali sobie u papieża dekrety na D. Ukaz jednak z 1864 r. o uwłaszczeniu włościan, tudzież Ukaz z 18/30 czerwca 1866 r. („Dz. Pr." LXV), ustanowiwszy nowe zasady co do u-rządzeuia kościoła unickiego, zniósł D. pobierane na rzecz tego wyznania.—B i b 1. Smogulecki „O exorbitancyach" (1622), Smiglecki „O Dziesięcinach" (Kraków 1648). K. W. Kojałowicz „Miscel-lanea rerum ad statum Ecclesiasticum in M. D. Lithuaniae pertinentium* (1650 r.). Żmijewski „Obrona dziesięciny wytyoznej" (Kraków 1666), Marten „Questio j^jidica de decimis" (Krak. 1763). „Prawda i sprawiedliwość istotna o dziesięcinach i ich jurysdykcyi, przez ziemianina pol-sk;ejo wywiedziona" (1765). „Uwaga nad stanem cunhowieństwa świeckiego obrządku ruskiego ka-* lickiego" (1776). X. Ks. W. Skarszewski „Prawdziwy ian duchowieństwa w Polsce" (1776). Olechowski „Dokumenta do spraw dziesięcinnych w Polsce" (Kraków 1779). T. Czacki „O dziesięcinach w powszechności a szczególniej w Polsce i Litwie” („Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nank. w Warszawie" 1801, T. I. i osobno) T. Czacki „Uwagi nad uwagami o dziesięcinach" (1803). J. Miąezyń-ski „Rozprawa o dziesięcinach z projektem przemiany snopowych" (Kraków 1816). I. Miączyński „O dziesięcinach" („Rocznik Tow. przyjaciół Nauk." Kraków 1817 T. II). Ks. Skarpsewski „Expositio jurium cleri latini in regno Poloniae super decimis exigendis a Ruthenia" (Warsa. 1820). Ks. Jan Pociej „Zbiór wiadomości historycznych i aktów dotyczących dziesięcin kościelnych na Rusi" (Warsz. 1845). Lipski „De jurę decimarum ecclesiasticarum in Polonia animadver-siones historicae" (Vratislaviae 1852). Kluczyń-ski „O dziesięcinach kościoła rzymsko - katolickiego w Galicyi austryackiej” (Poznań 1854); Hel-ceł „Badania w przedmiocie historyi dziesięcin kościelnych w Polsce" („Biblioteka Warsz." 1863 T. III); S. Szaraniewioz „O beneficyach kościoła ruskiego" (1875); Abraham „O powstaniu dziesięciny Bwobodnej" („Bibl. Warsz." 1891 T. IV); „En-cyklopedya Orgelbr." T. VII, „Dziesięciny"; „Encyklopedya kościelna" T. IAr Dziesięciny w Polsce.

///. Dziesięciny w kościele wschodnim i w Ros syi. W kościele wschodnim sposób utrzymania duchowieństwa za pomocą D-n nie ustalił się, chociaż są pewne ślady ich istnienia. Tak np.: 0-rygenes wspomina, iż D. były płacone kościołowi w Aleksandryi, a św. Jan Chryzostom poleca płacenie ich. Ponieważ jednak duchowieństwo z in nych źródeł czerpało środki utrzymania, przeto D. poszły w niepamięć, jak już wspomniano.. Cesarz Justynian w VI w. zabronił nawet ich dawania. Po utworzeniu cesarstwa łacińskiego w Konstantynopolu przez Krzyżowców w 1205 r., daremnie usiłowano wprowadzić D-ny, Po przyjęciu się wiary chrześciańskiej na Rusi z Byzancyum, spotykamy D-ę, ale w innej formie, aniżeli na zachodzie Europy. W Ks. Włodzimierz, zbudowawszy w Kijowie cerkiew, t. zw. Dziesięcinną (,3/6• CHTHHHan), którą w ustawie kościelnej nazwał so-borną, wyznaczył na korzyść jej D-ę. Nie była ona wszakże ani tak ogólną, jak na Zachodzie Europy, i nie na korzyść wszystkich cerkwi, ale tylko tej jednej. Prócz tego książę D-ę tę wyznaczył, nie z majątku wszystkich poddanych, ale tylko ze swego własnego i ze swoioh dochodów. Do D-n należała Vio część kar Bądowych, z opłaty na targach, z rybołówstwa, ze stad i zboża takaż część. Niektórzy przypuszczają, że D-a włodzimierska obowiązywała nie tylko w ziemi Kijowskiej, ale i w innych ziemiach ruskich. Pod tym względem powołują się na Ruską Prawdę, w której mowa jest o D-ach; na Supraślski latopis, podług którego biskup nowgorodzki, Joachim, pobierał D-ę; na ustawę ks. Wsiewołoda (1125—1136), w której D-a w tych słowach była ustanowiona na korzyść Cerkwi św. Zofii w Nowgorodzie; na ustawę nowgorodzkiego księcia Swiatosława (1137). („EnnCKona BtmHmjKaro Manapiu HcTopia Pyc-ckoS ĘepKBH" 1857 T. I. 145). Książę smoleński Rościsław (1150 r.) nadał D ę biskupowi smoleńskiemu i cerkwi Matki Boskiej w Smoleńsku. Andrzej Bogolubski dał cerkwi we Włodzimierzu na Klaźmie (1158 r.) D. („Ehhck bhh. Maitapifl

H. P. E(.” T. III. 213). Stąd jednak widać, że

zwykły, lub prosty.

jasnego rozeznania sam rozum ludzki, bez pomooy Objawienia i wiary dojść może. Do takich prawd należy istnienie Boga, Stwórcy i Rządzcy świata, przeświadczenie o nieśmiertelności duszy, o zagro-bowej nagrodzie lub karze. Odnośnie do etyki, prawo natury obejmuje w ogólnym, zasadniozym zarysie wszystkie przykazania Boże.— Prawo ustanowione ogarnia i wyraża dokładnie wszystkie prawdy dogmatyczne i wszystkie normy moralności, jakie wchodzą w zakres prawa natury, dodając do nich cały szereg innych prawd i przepisów, których umysł ludzki, sam sobie zostawiony, nie byłby w stanie poznać. Takim jest dogmat Trójcy św., Wcielenia Chr. P., Niepokalanego Poczęcia N. P. M., takiemi są w swem szerszem rozwinięciu obowiązki moralne, wynikające z Dekalogu.

II.    To co, w Dekalogu jest prawem natural-nem, od początku ludzkości było jej znanem i o-bowiązującem. Przed upadkiem pierwszych rodziców były te główne prawidła etyki życiowej jaśniejsze i łatwiejsze do spełnienia dla człowieka; od chwili zepsucia jego natury przez grzech stały się coraz trudniejszemi i coraz bardziej zaczęły za nikać w pojęciach i w czynach rodzaju ludzkiego. Im bardziej człowiek odrzucał się od Boga i, u-ciekając od jarzma jego praw i woli, właBnym złym skłonnościom i uczuciom zmysłowym nadawał formę bóstw, tern bardziej w sercu jego zacierał się instynkt moralnego dobra, a w umyśle pamięć pierwotnego objawienia, jakie niegdyś od Stwórcy swego otrzymali pierwsi ludzie. Bałwochwalstwo, jak fale potopu, ogarnęło ludzkość całą, a wraz z niem i rozpasanie obyczajów, będące jego naturalnem następstwem. W jednostkach wszakże, pomimo wpływów najbliższego otoczenia pogańskiego, pozostała niezachwiana wiara w Boga i poszanowanie dla głównyoh praw moralnych, o których ostrzegał instynkt sumienia. Jedną z takich jednostek wybrał Bóg na to, aby z niej wyprowadzić i wychować sobie lud nowy, wierny swemu prawu. Abraham i jego potomstwo jest przedmiotem nieustannej opieki Bożej, łask i obietnic. Dla ochrony od zarazy bałwochwalstwa wśród pokrewnego językiem, obyczajem i cudzien-nemi związkami plemienia w Ziemi Chanaan, wyprowadza Bóg Jakóba i jego synów do Egiptu, gdzie wśród obcej, nieprzychylnej ludności miejscowej, groziło potomstwu Abrahama mniejszej niebezpieczeństwo odstępstwa i zepsucia. A gdy po latach potomstwo to rozrosło się w naród, powołuje Bóg Mojżesza, aby Izraela wywiódł z Egiptu, przez puszczę arabską, do przeznaczonej mu w dziedzictwo krainy; przedtem jednak, trzeciego miesiąca po wyjściu z ziemi niewoli, obwieszcza mu z wyżyn Synai swoje prawo.

III.    Prawo to obejmuje przedewszystkiem kodeks moralno-obyczajowy, streszczający się w 10 przykazaniach, następnie zbiór przepisów rytualnych i karnych. To, co odnosi się do etyki, jako powtórzenie i rozwinięcie prawa natury, jest stałą normą woli Bożej dla wszystkich czasów i ludów. Cała etyka chrześciańska opiera się na tej pod-

do których : Btawie. Równocześnie jednak to wszystko, co jest

nie był to obowiązek ogólny, powszechny. Raczej była to darowizna pewnej części dochodów książęcych na rzecz oznaczonej cerkwi, przedewszyst-kiem zaś na utrzymanie cerkwi katedralnyoh i biskupów („Eiihckoii. bmh. Marcapia Hct. P. Ę.*

T. II. 233). Dla zbierania tej dziesięciny byli nawet ustanowieni szczególni poborcy, afccHTHJibHH-kb (Suworow „Kypcb U,epKOBHaro npana" T. I.

176). Później jednak D-a ta, wskutek nadania kościołowi inuych źródeł dochodu, wyszła z użycia.

//. Dziesięcina Saladyńska. Kiedy 3 paźdz.

1187 r. Saladyn, sułtan Egiptu, zdobył Jerozolimę, papież Grzegorz VIII, ogłosił nową wyprawę krzyżową na oswobodzenie grobu Chrystusa, wkrótce jednak potem {zmarł. Następca jego, Klemens III, popierał energicznie dzieło, zaczęte przez swego poprzednika, i encykliką do duchowieństwa całego świata ohrześciańskiego polecił, aby każdy bene-ficyat, nie biorący osobistego udziału w wyprawie, składał ¹/₁₀ część swego dochodu na koszta kru-oyaty. Opłata ta nazywała się D-ą s a 1 a d y ń-s k ą („Enc. Kość.“ T. IV).    A- °-

Dziesłgciobok zupełny jest figurą złożoną z dziesięciu prostych (boków), z których żadne trzy nie przecinają się w jednym punkcie i z 45 punktów (wierzchołków) przecięcia tych prostych, branych po dwie. Jeżeli uważamy te proste w określonym porządku, t. j. uważamy przecięcie pierwszej z drugą, drugiej z trzecią i t. d. i t. d., wreszcie ostatniej z pierwszą, otrzymujemy dziesięciobok

s. D.

Dziesięciokąt, figura złożona z dziesięciu punktów (wierzchołków), z których żadne trzy nie leżą na jednej prostej, i z 45 prostych, które łączą te wierzchołki, po dwa brane; taki dziesięciokąt nazywa się zupełnym. Jeżeli wierzchołki te uważamy w oznaczonym porządku, t. j. łączymy punkt 1-y z 2-gim, 2-gi z 3 im i t. d. i dziesiąty z pierwszym, otrzymujemy dziesięciokąt zwykły, lub prosty. D-em nazywa się też figura płaska, której obwód jest D-em zwykłym. D. taki nazywa się foremnym, jeżeli ma boki równe i kąty równe. Taki D. może być wpisany w koło i opisany na kole. Bok D-a foremnego, wpisanego w koło, równa się większej części promienia tego koła, który podzielono w stosunku skrajnym i średnim.

Jeżeli r oznacza długość promienia, to długość boku dziesięciokąta wpisanego w to koło wynosi:

S. D.

Dziesięoionogi, ob. Deoapoda.

Dziesięcioro Bożego Przykazania czyli Dekalog, z greckiego §źxa (dziesięć) i Xóyoc (słowo), dosłownie: dziesięć słów, t. zw. dziesięć Bożych przykazań, danych ludowi izraelskiemu po wyjściu z Egiptu na górze Synai. I. Dekalog zawiera w sobie całą główną treść Bożego prawa. W tern ostatniem rozróżniamy prawo naturalne i ustanowione. Pierwsze obejmuje te prawdy dogmatyczne i te normy etyki, których ogólne poczucie wrodzone jist człowiekowi,

Kg. J G.

A J.

specyalnie przeznaczone dla Izraela, miało moc o-bowiązującą tak długo, jak długo istniał stary Zakon, a ustało z początkiem nowego, powszechnego prawa Chrystusa Pana. Prawo Mojżeszowe liturgiczne i cywilno - społeczne miało na oku spe-cyalne warunki i potrzeby młodego narodu. Prze-dewszystbiem z naciskiem szczególnym uwydatniony w niem był obowiązek czci jedynego, prawdziwego Boga, co wobeo ogólnego bałwochwalstwa stawało się koniecznością. Stąd drobiazgo-wość wskazówek, odnoszących się do religijnych obrzędów i przybytku, aby pod obcym wpływem nie wkradł się do czci prawdziwego Boga bałwochwalczy zabobon. Dokładnie określone są dalej obowiązki względem bliźnich, niemniej jak wszystkie możliwe kwestye sporne; dalej sprawy, odnoszące się do społecznego ustroju, a nawet do hygieny. — Całość prawnych przepisów wcielona jest pomiędzy środkowe rozdziały księgi Wyjścia (Exodus), pomiędzy księgę obrzędów (Leviticus) i Powtórzonego Zakonu (Deuteronomium). Co do samego Dekalogu, brzmienie jego, przyjęte obecnie w kościele, opiera się na wykładzie św. Augustyna i przyjętem jest także i przez Lutra, — Kalwin, dla zwalczenia czci obrazów, oparł się na podziale Filona i Orygenesa, którzy za osobne przykazanie uważali, specyalnie dla Izraelitów, zagrożonych bałwochwalstwem, wydany zakaz rzeźbienia bałwanów (,Non facies tibi sculptile...” Ex. 20, por. Lev. 26, Deut. 4).

IV. Dekalog ma dwa główne działy. W trzech pierwszych przykazaniach obejmuje on obowiązki względem Boga, w następnych—względem bliźnich i siebie samego. W pierwszem przykazaniu nakazuje oddawać cześć należną prawdziwemu Bogu, a zakazuje czoi bogów fałszywych, czci prawdziwego Boga w sposób niewłaściwy, oraz niewiary.

Bałwochwalstwo, sceptycyzm i niewiara, niewierność, kacerstwo i schizma, zabobonność, świętokradztwo i świętokupstwo są grzechami przeci-wnemi temu przykazaniu. Drugie przykazanie nakazuje cześć dla imienia Bożego, a zakazuje je znieważać lekkomyślną lub bluźaierczą mową.

Trzecie poleca cześć dla dnia świętego (Kościół w przykazaniu swem określa cześć tę bliżej, jako obowiązek słuchania mszy św.) i powstrzymywanie się od ciężkich i hałaśliwych zajęć lub zabaw. Czwarte określa obowiązki człowieka względem rodziny, społeczeństwa i władzy. W piątem zawarty jest zakaz szkodzenia bliźniemu na ciele, podobnie jak w ósmem zakaz kłamliwych przeciw niemu oskarżeń. SzÓBte i dziewiąte zakazuje grzechów prze-oiwnych czystości, a siódme i dziesiąte zabezpiecza prawo własności. Prawa dekalogu tak są jasne i proste, tak święte, że, ogółem wziąwszy, wszystkie lepsze umysły i zdrowsze kierunki zbliżały się do nich.

Chrystus Pan prawem swem, zawartem w Ewangelii, nie zniósł Dekalogu — uzupełnił go tylko i wytłó-maczył, natchnął duchem bezgranicznej miłości, podniósł po nad potrzeby i warunki jednej epoki i jednego plamienia, uczynił prawem i własnością całej ludzkości i wszystkich wieków. W Jego imieniu czyni to dalej Kościół.

Dziesięciu rada, ob. Bada dziesięciu. Dziesiętna waga, decymalna waga, waga, na której dany ciężar zrównoważyć można dziesiątą częścią gwichtów, ob. Wag a.

Dziesiętne miary, decymalne miary, miary mające podział dziesiętny. Podział taki przyjęty jest zwłaszcza i w sposób jednolity przeprowadzony w układzie miar metrycznych.—(Ob. Metryczne miary).

Dziesiętnicy ekonomiczni w Litwie i na Rusi-Litewskiej, byli niegdyś najbliższymi nadzorcami pod względem gospodarczym i moralnym dziesięciu innych włościan. D. dozorowali podwładnych i odpowiadali za niedopełnianie przez nich obowiązków należnych dworowi lub kościołowi, podlegając sami najbliższemu dozorowi i rozkazom ławników lub podwojskich. Szczegóły atrry-bucyi D-ów skreślone są w ustawie Siemiaiyc-kiej, głośnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, wojewodziny Bracławskiej (ob. T. VIII str. 77—87).

Dziesiętnik, przełożony nad dziesięciu żołnierzami. Zastosowanie systemu dziesiętnego do hierarchii wojskowej, najwybitniej u dawnych Rzymian się objawia; źródła wszelako takowego podziału szukać należy w pierwiastkowej organizacyi gminnej dawnego Rzymu. Rzymski decurio czyli D. sprawował najdrobniejszy hufiec, z 10 u jeźdźców złożony; nad 10-u znowu takiemi hufcami przełożonym był setnik, centurio, i t. d. Z dzisiejszych wojsk europejskich jedno tylko tureckie trzyma się dziesiętnego systemu w układzte i w nazwach swojej hierarchii. I tak, sierżant czyli podoficer zowie się On-baszą, czyli D-em i ma 10-iu żołnierzy pod sobą; porucznik nosi miano Juz-baszy, czyli setnika, a major—miano Bin-baszy, czyli tysiącznika; albowiem on, juz, bin, znaczy po turecku: dziesięć, sto, tysiąc.

Dziesiętny lub dziesiątkowy układ liczenia, jest to układ, którego podstawą jest liczba 10, t. j. taki, w którym każda liczba całkowita lub ułamek dziesiętny przedstawić się daje jako wielomian, uporządkowany według potęg liczby dziesięć. Tak np.:

4 .    3    2

58076 = 5.10+8 10+0.10+7.10+6

—1    —2    —3    —4

0,3435= 3.10+4.10 + 2.10 + 5.10

2 1 0—1—2 236,73 = 2.10+3.10+6.10 + 7.10+3.10

Dziesiętny ułamek jest to ułamek, którego mianownikiem jest 10, 100, lub wogóle jakakolwiek potęga całkowita liczby 10. Tak np. ułamki:

7    36    173    2314

10, IĆO,    1000,    10000,    i t.    p.

są ułamkami dziesiętnemi, lecz nazywają się one takiemi właściwie dopiero wtedy, gdy je piszemy pod postaciami: 0,7; 0,36; 0,173; 0,2314 i t. p. Przecinek w ułamku dziesiętnym (lub wogóle w liczbie dziesiętnej) oddziela część całkowitą od właściwej ułamkowej. W poprzednich przykładach część całkowita jest zerem, w następujących:

14,72; 364,028;    4004,121

237(0)5(1)7(2)8(3),

578

25,72

4,9287

20,7913

skie Diełtuwas, t. j. boży dom, — gdzie za czasów pogańskiej Litwy wznosił się na wzgórzu święty gaj dębowy, a w nim składano ofiary, utrzymywano ogień święty i grzebano niektórych książąt litewskich. — W rozkopanym kurhanie znaleziono kości ludzkie i czaszki z bronzowemi

And, S.

J. E.

jest liczbą całkowitą, od zera różną. Ten sposób pisania ułamków dziesiętnych pozwala z wielką łatwośoią wykonywać na nich działania arytme-tyczne. Działania te wykonywają się podobnie jak na liczbach całkowitych. Zasługę systematycznego wprowadzenia ułamków dziesiętnych do arytmetyki należy przypisać matematykowi hollen-derskiemu, Stevinowi (1585). Stevin nie używał jeszcze przecinka i pisał ułamki dziesiętne w ten sposób:

co ma oznaczać: 237,578=238 —

Później dopiero pozbyto się niepotrzebnego oznaczania miejsca każdej j z cyfr dziesiętnych. Obok Steyina, matematyk szwajcarski Bur gi i niemiecki Jan Hartmann Beyer pierwsi używali nowego sposobu pisania ułamków dziesiętnych. — Z jaką łatwością wykonywają się działania na ułamkach dziesiętnych pokazują następujące pizykłady:

1)    Mnożenie przez 10, 100, 1000 i t. d.

7,256.10=72,56 0,0746.1000=74,6

2)    Dzielenie przez 10, 100, 1000 i t. d.

36,72:10=3,672 0,4325:1000=0,0004325

3)    Dodawanie i odejmowanie:

3,2614 0,07 23.16

26,4914

4) Mnożenie:

37,4X0,036=1,3464

374X36=13464

5) Dzielenie:

5,832 : 32,4=58,32 : 324=0,18 5832: 324=18

Dzielenie nie zawsze kończy się, i w takich razach doprowadza zawsze do ułamków dziesiętnych pe-ryodycznych, czystych lub mieszanych, w których pewna cyfra lnb pewien kompleks cyfr (peryod) powtarza się do nieskończoności.! Takiemi ułamkami są:

0,777....;    0,232323....;    0,704704704....;

0,23333....; 0,0314242....; 0,02716816....; Ułamki peryodyczne z łatwością zamienić się dają na ułamki zwyczajne. — Ułamki dziesiętne mają ważne zastosowanie w rachunkach praktycznych, zwłaszcza od czasu wprowadzenia układu metrycznego miar i wag. Stąd nauka o tych ułamkach i działaniach na nich wykonywanych należy do arytmetyki elementarnej.    s. u.

Dziewałtów, miasteczko w gubernii Kowieńskiej, o milę na połuduio - zachód od m. powiatowego Wiłfeomierza, — starożytna, dziś licha osada, z kościołem katol., erygowanym w 1476 r., i zborem kalwińskim, w którym przybywający tu umyślnie pastor odprawia raz na rok nabożeństwo. — W pobliżu wieś Dziewałtówek, litew-przepaskami.

Dziewanna, w wydaniu Długosza Dobromil-skiem, Dzewana w innych, „w ich (Polaków) języku oznacza Dianę i, wraz z Cererą - Marzanną, w osobliwszej u nich były czci i poszanowaniu.. Dianę przesądem pogańskim wyobrażali sobie jako niewiastę i dziewicę, do jej przeto posągu mężatki i panny znosiły wieńce w ofierze” (Długosz I, 47 — 48 wyd. 1873). W innem jeszcze miejscu Długosz (I, 117) wspomina o D-ie: „Pamiątka kruszenia i topienia fałszywych bogów i bogiń (r.    966) utrzymuje się po dziś dzień

w niektórych wsiach Polskich, gdzie w niedzielę czwartą postu (laetare), zatykają na długich żerdziach wizerunki Dziewanny i Marzanny, a potem rzucają i topią je w bagnach poblizkich*. A. Bruckner („Archiv f. slav. Phil.* XIV 174 — 178) dochodzi do wniosku, że znany Długoszowi zwyczaj topienia śmierci w postaci lalek słomianych, przyozdobionych wieńcami i noszących (przypadkiem) imiona rośiin, nasunął kronikarzowi na-Bzemu domysł, iż w tych topionych bałwanach u-patrywać należy dwa prastare bóstwa pogańskie; że zatem ani Dziewanna ani Marzanna nigdy ja ko boginie nie istniały. Do tego wywodu prof. Brucknera dodajemy jeszcze uwagę o samym wyrazie D. Po czesku roślina D. nazywa się di-v i z n a, po górnołuźycku d ź i w i z n a; wyrazy te pochodzą od d z i w y = dziki; zdaje się, że i nasza nazwa rośliny verbascum thapsus z tegoż źródła pochodzi, lecz, że uległa zmianie pod wpływem zmieszania z podprowadzoną pod dźwięki słowiańskie nazwą bogini rzymskiej Diany, jako D z i e w a n a; postać tę spotykamy już w bardzo dawnych glosach czeskich. Podobnież i Marzanna, według wszelkiego prawdopodobieństwa, powstała ze zmieszania nazwy rośliny marzany (po czesku marena, marin a, morena) z imieniem Maryanna i zbliżeniem do moru i mary.

Dziewanna, Yerbascum, roślina z rodziny D z i e -w'annowatych, gatunek D. lekarska, Y. Thapsus, cały biało lub żółto kutnerowaty; liście ma łodygowate, zbiegające, kwiaty kłosowe, żółte; nitki pręcikowate, krótsze, białą wełną okryte, pylniki pomarańczowe; rośnie na gruntach płonnych i piaszczystych. D. wielkokwiatowa,

V. phlomoides, ma liście karbowane, żółtym kutnerem pokryte, kwiaty duże, żółte, w wiązeczki skupione, tworzą kłosy; pylniki pręcików dłuższych zbiegające; owoc—torebka kulista; rośnie na miejscach płonnych, gliniasto piaszczystych. D. mniejsza, V. Lićhnitis, o liściach karbowanych, nie-zbiegających; pod spodem siwo kutnerowate, dolne eliptyczne, zwężone w ogonek, wyższe jajowat , śpiczaste; kwiaty jasno-źółte; nitki biało - wełniste, łodyga w górze rozgałęziona; rośnie przy drogach

J. K.

T. K.

i około płotów. D. pospolita, 7. nigrum, liście ma karbowane, prawie gładkie, dolne w nasadzie sercowato wycięte, wyższe jajowato podłużne; kwiaty drobne, w długi kłos zebrane; pręciki prawie równe, pylniki pomarańczowe, nitki purpurową wełną okryte; gatunek ten wszędzie pospolity. D. gładka, 7. Blattaria, prawie całkiem gładka; liśoie dolne odwrotnie jajowate, na brzegu w klapki wycięte, górne prawie sercowato, niemal obejmujące; kwiaty szypułkowe, z kątów wyższych liści wyrastające, tworzą grona; korona żółta, płaska, wewnątrz przy nasadzie fioletową wełną o-kryta; nitki purpurowym włosem pokryte. Rośnie w Krakowskiem, Sandomierskiem, Lubelskiem i na Kujawach. D. fioletowa, 7. phoeniceum, wyróżnia się od wszystkich gatunków kwiatem ciemno-fioł-kowym lub czerwono - fiołkowym, przytrafia się na suchych miejscach w Krakowskiem, Sandomierskiem, Lubelskiem, w Galicyi i na Podolu.—Na Podolu, Wołyniu i Litwie znaleziono gatunki: 7. speciosum, 7. orient ale, 7. rubiginosum. Niektóre gatunki, a mianowicie: 7. - Thapsus i Phlomoides zawierają w liściach pierwiastek gorzki i ściągający, w kwiatach zaś substancyę kleistą z trochą olejku lotnego; są więc łagodzące i w słabościach piersiowych pomocne. Odwar kwiatów D-y lekarskiej daje na wełnie zaprawionej ałunem kolor zielono - żółty; wełna moczona przez dni kilka w wodzie, potem przez 48 godzin w occie i nako-niec w odwarze mocnym kwiatów, nabiera trwałego zielonawo - żółtego koloru. Kwiaty zbiera się, z odrzuceniem kielichów, w dzień pogodny i suchy. Aby zachowały kolor i moc zupełną, należy je prędko, doskonale, aż do kruchości, wysuszyć i chować w zupełnie suchych, mocno zatkanych naczyniach.

Dziewannowate rośliny, Verbaseeae. Rodzina ta zawiera jeden tylko rodzaj, Dziewannę, roślinę pospolicie dwuroczną, której gatunki okryte są kutnerem wełniastym, z łodygą wodnistą; liście naprzemianległe, bez przylistków; kwiaty dwu-płciowe, trochę nieforemne, pojedyńcze, w kłosach lub gronach, pospolicie żółte, czerwone lub fioletowe; kielich jednodziałkowy, trwały; korona podzawiązkowa, jednopłatkowa, prawie kółkowata; pręcików 5, przyrosłych do rurki korony. Są to rośliny klimatu umiarkowanego starego świata, mianowicie w Europie; w Azyi i w Afryce mało ioh znaleziono, w Ameryce zaś i w Australii żadnego nie odkryto gatunku.

Dziewanowski J a k ó b, światły i niezmordowanej pracy kapłan (* 1725, — f 22 września 1786 r.), z plebana w Parysowie powołany na dyrektora duchownego korpusu kadetów w Warszawie, przez lat 20 pełnił gorliwie te obowiązki. Jako kanonik, był zarazem spowiednikiem zakonnic Warszawskich, egzaminatorem prosynodalnym i cenzorem dzieł duchownych. Zarówno pożądany w chatach jak i w pałacach, mianowicie w ważniejszych życia okolicznościach.

Dziewic wieczór, albo Dziewiczy wieczór u Białorusinów (dziawicz wióozar), Ukraińców (diwycz wóczer), Wielkorusinów (devicniki>),

Enoyk rp Pmtsi Ilu»tr. Ze*z, 189. T, 18-ty.

Litwinów (mergvakaris) i Łotyszów (meitu vakars), oznacza wieczór w przeddzień ślubu, spędzany przez towarzystwo weselne, nie zawsze z samych dziewcząt złożone, w domu rodziców panny młodej; odpowiada on polskim wieńczynom, rozple-cinom, dobrejnocy, ogrywaniu wieńców itd. Szczegóły obrzędowe i treść tego wieczora śpiewanych pieśni patrz w opisie wesela (ob. Wesele). Nazwy D. w. używają przeważnie Polacy gub. Zachodnich. Patrz Pruskiego (Glogera), „Obchody weselne" I, 155 — 182. „WiBłaM VII, 459 — 60.

Dziewica Orleańska, ob. Joanna d’Arc.

Dziewica Sałtykowa, dziś miasteczko w gub. Czernihowskiej, nad rz. Desną, przy uśoiu rzeki Dziewicy położone, a 177 domów i 1488 osób za-ledwo liczące. Dawniej było grodem obronnym, znacznie większym i ludniejszym; ślady fortyfika-cyi istnieją jeszcze, ale o pół • mili dalej, nad rzeczką Ubiedzią. Nazwa pochodzi od Sałtykowów, którzy D-ę posiadali, a może i fundowali, za panowania zaś Micbała Fedorowicza wynieśli się do Polski. Podozas wyprawy wojennej głuchowskiej D. znalazła się na drodze pochodu króla Jana Kazimierza. Ponieważ nie chciała się poddać i pokłonić, więc zdobyto ją szturmem, ponawianym przez dni kilka. Około 10 stycznia 1664 wreszcie mieszkańcy prosili miłosierdzia, lecz rozdrażnione żołnierstwo, wpadłszy do zamku, wielu pościnało, a więcej jeszcze Tatarzy w niewolę zabrali.— Siemionów „reorp. CTUTUCTHuecKiił CjiOBapn Pocc. Hmu." (IV, 397); Samowidiec (str. 42 w wyd. 1846 r.); De Broel-Plater „Zbiór Pamiętników" t. IV (listy oficerów). Dziewictwo, ob. Wiek życia.

Dziewicza błona, ob. Hymen.

Dziewicza góra. Na ziemiach słowiańskich wiele wzgórzy nosi tę nazwę, pochodzącą stąd, według podania, że w czasach przedchrześciańskich zbierały się na nich dziewice na obchody pewnych uroczystości pogańskich. Od jednej z takich Gór Dziewiczych, leżącej w gub. Smoleńskiej, nad rzeczką Stobną, nie słusznie została nazwaną bitwa, o której następny artykuł.

Biłwa ta była epizodem sławnej odsieczy Smoleńskiej z lat 1632 — 1634. Po opanowaniu Po-krowskiej góry i otworzeniu sobie wstępu do Smoleńska, gdy wojsko moskiewskie połączyło się w jednym obozie, silnie oszańcowanym, odbyła się rada u króla Władysława z hetmanami i wyższą starszyzną wojskową, co dalej począć. Stanęło na tern, aby, zająwszy naprzód na prawym brzegu stanowisko w takiem miejscu, któreby dawało możność odcięcia wojska nieprzyjacielskiego od wszelkiej kommnnikacyi z jego stolicą, urządzić pośpiesznie, powyżej tego obozu, most na Dnieprze, i zająwszy przestrzeń pomiędzy nim a Smoleńskiem, szeregiem ufortyfikowanych posterunków obsaczyć nieprzyjaciela, uczynić mu niemożliwem zdobywanie pożywienia i zmuBió go do poddania się głodem. Dla wyboru stosownego miejsca pod obóz Polski posłał król, 14 października 1633 roku, na^wzwiady obu hetmanów, t. j. litewskiego,

się na błoniach prawego brzegu K łodnej. Nieprzyjaciel jednak nic już t.jgo dnia nie przedsiębrał i wojsko królewskie ze swym Panem, przez resztę dnia i noo następną, na temże miejsou pod deszczem stało. Nazajutrz, 19 października, król osobiście Żaworonkową górę oglądał i kazał co-prędzej kosze pleść i baterye sypać. Wojsko zaś na temże miejscu do południa zostawało, oczekująo na jakieś pokuszenie się ze strony nieprzyjaciela, nie mogło bowiem przypuścić, ażeby on oddał tak ważny punkt bez boju. Gdy ten jednak aż do południa zachowywał się spokojnie, żołnierze koronni, znużeni deszczem i zimnem, za przybyciem taborów na Bogdanową Okolicę, przebyli Kołodną i rozbiegli się, ażeby odszukać swoje wozy. Już też i wojsko litewskie zabierało się do ujścia z pola. A w tern nieprzyjaciel zaczął się przeprawiać po mostach i w łodziach na prawą stronę Dniepru i całe błonie rzeki Stobny okrył. Trafiło się a-toli na szczęście, że książę hetman ostatni brzeg góry Żaworonkowej, najbliższy od ostrogu przed-mostowego, na którym baterye sypać miał, oglądał, i zaraz z pierwszyoh kroków nieprzyjaciela postrzegłszy, co się święci, dał znać o tern królowi i hetmanowi koronnemu, a zarazem posłał 1 rozkaz chorągwiom swoim, aby się na miejsou zatrzymały. Trudno było jednakże z razu stawić czoło Moskwie, chorągwie bowiem rozproszone ledwie połowę ludzi zebrać mogły, a i te miały jeszcze przed sobą trudną przez błotnistą rzekę Kołodną przeprawę. Tymczasem nieprzyjaciel z doliny Stobny w prawą stronę, przez chrósty i ku górze Żaworonkowej regimenty swoje piesze, w lewo zaś jazdę, w tył naszej piechocie, na tejże górze stojącej, puściwszy, z wielką potęgą na nią, niegotową i od wszelkich posiłków oddaloną, następować zaczął. Oprócz tego Szein część piechoty swojej u brzegu Dniepru i rzeki Stobny w chróstach zasadził i jazdę nią zakrył. Nacierała piechota moskiewska z taką rezolucyą i potęgą, jakiej u niej przedtem nie dostrzegano. Ażeby temu impetowi kroku dotrzymać, pułkownicy regimentów, które na górze stały, wybrawszy lepszych muszkieterów i ku dołowi ich wysławszy, kazali im,powoli odstrzeliwając się, ku górze ustępować. Sami zaś, stanąwszy na jej wierzohołku, oczekiwali spokojnie, ażeby z świeżami siłami nieprzyjaciela, zmęczonego i bezsilnego wdrapywaniem się na górę, spotkać. Spierała Moskwa tych muszkieterów, dosyć długo i daleko w górę, aż ją regimenty polskie ogromną salwą przywitały i po niedługiej wzajemnej strzelaninie do odwrotu zmusiły. A gdy regiment Bullera na posiłek przybył, nieprzyjaciel, ścigany, jak najśpieszniej górę opuścił. Tymczasem jazda moskiewska w tył piechocie polskiej zajeżdżać poczęła. Al9 przeciwko niej posłał ks. hetman rajtarów Seyowych, a hetman koronny chorągwie: Woyny, Sierakowskiego, Moozarskiego, Czarnieckiego, Łowczyckiego i innych kilka kozackich i petyhorskicb, której się z nią ścierały i wręcz bronią siekąc, aż na dół [spadły. Będąc jednak w mniejszej liozbie, wj środek tłumów tej jazdy nieprzyjacielskiej, na dole stojącej, zapmzozać się

Krzysztofa Radziwiłła, i koronnego, Kazanowskiego, przydawszy im konwój z kilku chorągwi pod dowództwem Madaleńskiego. Obejrzawszy miejscowość, hetmani tegoż dnia wrócili do obozu i w nocy zdali królowi o wszystkiem sprawę. Dniepr, płynący na pewnej przestrzeni od południo - wschodu na północo - zachód, w odległości 4-eeh wiorst od Smoleńska, zmienia kierunek na zachodni i tworzy tym sposobem kolano, w którego zgięciu, po lewej stronie rzeki, znajdował się obóz moskiewski. Ku wschodowi od niego, na prawym brzegu Dniepru, leżało niewysokie płaskowzgórze, rozdzielone na dwoje idącym z południa na pół-noo, wązkim i niegłębokim, wąwozem, z jakąś wodą stojącą. ZająwBzy to miejsce, znane pod nazwą na Bohdanowej Okolicy, wojsko królewskie odcinało właśnie nieprzyjaciela od jego stolicy, i dla tego obrali je hetmani na obozowisko. Na półnoo od Bohdanowej Okolicy wpadała do Dniepru rzeczka Kołodną, a za nią leżało dość wysokie wzgórze, znane pod nazwą góry Żaworonkowej t. j. Skowronkowej, na której u-stawiwszy baterye, można było doskonale ostrzeliwać obóz nieprzyjacielski. Ku zachodowi od góry, za rzeką Stobną, znajdowała się owa Góra Dziewicza, na której nieprzyjaciel miał szaniec zamknięty, w rodzajn reduty. Oprócz tego urządził nieprzyjaciel na północy od swego obozu, przed mostem na Dnieprze zbudowanym, szaniec przedmostowy. Wąwozy, w których płynęły obie rzeczki, Kołodną i Stobna, rozszerzały się ku ich uściu i tworzyły obszerne błonia, które łączyły się z sobą, przechodzącym pomiędzy górą Skowronkową a Dnieprem, wązkim, nizinnym przesmykiem, zwężonym jeszcze bardziej przez krzaki, ponad rzeką rosnące, tak, że przesmykiem tym ledwie jedna chorągiew jazdy czołem przejść mogła. Zostawiwszy tedy dwa pułki, jeden koronny i jeden litewski, pod murami Smoleńska, pod komendą ohorążego trockiego, i rozkazawszy Zaporożcom zająć stanowisko pomiędzy Smoleńskiem a Dnieprem, ruszył król z wojskiem 16 października i 18-go stanął na nocleg u rzeki Ko-łodnej. Hetman litewski, przybywszy nad Kołodną, postrzegł jazdę moskiewską, która, dostawszy się od swego szańca przedmostowego wspomnianym wyżej przesmykiem, wysłała na Litwinów harcownika, ażeby ich naprowadzić na swoją piechotę, w krzakach nad brzegiem Kołodnej zasadzoną. Książę hetman natychmiast uszykował wojsko swoje do boju i ruszył przeciwko nieprzyjacielowi. Ale ten bez oporu wtył się cofnął i ku o-strogowi przedmostowemu pociągnął, co także i piechota jego, w krzakach zasadzona, uczyniła. Radziwiłł tymczasem, któremu o ubieźenie góry Żaworonkowej głównie chodziło, posłał na tę górę, naprzód najbliżej od niej stojący regiment ks. podkomorzego litewskiego, a za nim tamże, wpoprzek przez błonie Kołodnej, pozostałe dwa regimenty piesze, które na lewem skrzydle stały. Tym sposobem góra Żaworonkowa bez żadnej straty w ludziach zajętą została. Dnia 18 października wślad za Litwinami, całe wojsko koronne zgromadziło

1783    r.;

płacało 1184 złp. kwarty.

Dziewięć, liczba całkowita równa l+l+l + l + l+l+l+l+l, wyraża się cyfrą 9; jeBt o 1 mniejsza od podstawy układu dziesiętnego. Jej wszystkie wielokrotności mają tę własność, źe w każdej z nich suma cyfr jest podzielną bez reszty przez dziewięć (patrz art. Podzielność, Próba przez dziewięć).    ⁸- D*

Dziewięciornik łukowy, Parnassia palustris, roślina z rodziny Dziewięciornikowatycb, pospolita na łąkach mokrych, bagnach i trzęsawiskach; kwitnie w jesieni; kwiat ma pojedyńczy, biały, pylniki żółte; przyrostki czyli pręciki Bpło-niałe, zielonawe, dzielą się na kilkanaście szczeci-nowatych odnóźek, każda uwieńczona kulistym ró-żowawym gruczolikiem, torebka jajowata, cztero-ścienna. Jest to ziele gorzkie i ściągające, używane niegdyś jako środek mocz pędzący i skuteczne w cierpieniach oczu. W Szwecyi dekokt z tej rośliny dodają do piwa, przyznając mu własność wzmacniania żołądka.

Dziewięciornikowate rośliny, Pamassieae; rodzina ta obejmuje tylko jeden rodzaj Dziewię-

nie śmieli. Szein atoli piechotę swą ciągle posilał i od czoła piechocie polskiej zagrażał, gdy jazda jego w górę się darła, ażeby tejże piechocie z tyłu zaskoczyć. Przyszedł wprawdzie wojskom polBkim w posiłek regiment królewicza Kazimierza, ale za to u innych już się proch wyczerpywał. I stąd położenie piechoty królewskiej stało się znowu bardzo krytycznem. Ale tu przybyła jej pomoc, bardzo skuteczna, bo w bok nieprzyjaciela wymierzona, mianowicie od strony rzeki Kołodnej przez wspomniany wyżej przesmyk. Tędy zaczął następować regiment pieszy Weyera, a za nim chorągwie litewskie, które tam jeszcze, wskutek rozkazu hetmana swego, zostawały. Obrócił zaraz atakujący nieprzyjaciel część swoich sił w tamtą Btronę, przez co nastąpiła wielka ulga dla regimentów pieszych, Żaworonkowej góry broniących. Ale i położenie regimentu Weyerowego było bardzo trudne. Mając bowiem od czoła strzały piechoty moskiewskiej, musiał on wytrzymywać ogień bokowy, od artylleryi, na przeciwnym brzegu rzeki, w obozie Szeina, zasadzonej. Było więc w o-wym przesmyku dla wojska królewskiego, w niej zgromadzonego, gdzie się i oba hetmani znajdowali, od tego ognia krzyżowego prawdziwe piekło. A tymczasem położenie całej piechoty królewskiej stawało się coraz trudniejszem, z powodu wyczerpania prochu, wskutek długo trwającej bitwy i nieustannej strzelaniny. A lubo król za dnia jeszcze proch dla piechoty wyprawił, zatrzymały go trudne przeprawy, tak, iż strzały stawały się coraz rzadszemi. Wszakże Weyer, wybrawszyze 20 muszkieterów, którzy jeszcze po kilka ładunków prochu mieli, ruBzył z nimi naprzód i, jak mógł, nieprzyjaciela na sobie trzymał. Widząc trudne położenie swej piechoty, oba hetmani; litewski, litewskim chorągwiom, a koronny w posiłku za niemi koronnym następować rozkazali. Skoczył naprzód ze swoją chrągwią Piaseczyński, pod którym dwa konie postrzelono. Tego posiłkowały, jedna po drugiej, 4 chorągwie usarskie z wojska litewskiego i spędziły precz od góry piechotę moskiewską; ale przy ostrogu przedmostowym, wielką salwą przywitane, cofnąć się musiały. Powtarzały jeszcze atoli po kilkakroć uderzenia na nieprzyjaciela, a tymczasem prochy piechocie przyszły. Ale już i noc zapadała i nieprzyjaciel za mosty, do ostrogu swego uchodził. Co też i polskie wojsko, długim bojem znużone, zostawiwszy w odwodzie usarską królewską chorągiew Stogniewa, czynić poczęło. Piechotę atoli, która panem placu została, pozostawiono dla strzeżenia Żaworonkowej góry. Tejże jeszcze nocy książę hetman prochy i inne rekwizytu, dla bateryi potrzebne, na górę zaprowadził i to wszystko w rozporządzenie wojewodzie Smoleńskiemu, przydawszy mu inżyniera królewskiego, oddał. Straty w tej bitwie, która była stoczona, jak widzieliśmy, nie na Dziewiczej, lecz na żaworonkowej górze, nie były tak wielkie, jakby się na pozór zdawać mogło. Najwięcej padło pieszych i koni, z jazdy zaś tylko 4-ch towarzyszy i pachołków w niewielkiej liczbie. Za to siła było postrzelonych ludzi i koni. W bitwie

tej miejscowość sprzyjała wojsku moskiewskiemu, które z przestronnej doliny rzeki Stobny mogło kierować swobodnie razy swe na wszystkie strony, i jednocześnie była bardzo niedogodną dla wojska królewskiego. Nie zdołało ono nawet rozwinąć wszystkich sił swoich, gdyż na prawem skrzydle prowadziła w dolinę wązka droga przez górę lasem pokrytą, dla dojścia zaś ku lewemu skrzydłu piechoty trzeba było przebywać ów, wspominany już po razy kilka, przesmyk, gdzie ledwie jedna chorągiew przejść czołem mogła. Stąd jazda w tym kierunku potykać się musiała wązkiem czołem, chorągiew za chorągwią, z jazdą moskiewską, która, stojąc na szerokiem i otworzy-stem miejscu, mogła ją ze wszystkich stron ogarnąć. Z tych przyczyn wojsko koronne przyjęło słaby udział w tej bitwie, którą wytrzymało przeważnie na sobie wojsko litewskie. Widoczną tu jest umiejętność w wyzyskaniu terrenu, oraz w dopomaganiu sobie wzajemnem różnych rodzajów broni. Usarze dali przy tym dowód, źe byli jazdą wyborową, oni bowiem Bwemi powtarzańemi atakami rozstrzygnęli los bitwy. Z wodzów najwięcej przytomnością umysłu, trafnem znalezieniem się, ruchliwością i znajomością rzeczy, odznaczył się hetman litewski Krzysztof Radziwiłł.—Por. „Dy-aryusz wojny moskiewskiej 1633 r. (WarBZ. 1895; str. 56—56).    K-°-

Dziewieniszki, miasteczko w gubernii Wileńskiej, o 5 mil na południo - zachód od m. powiatowego Oszmiany, nad rz. Gawją i na granicy z powiatem Lidzkim; kościół katolicki, zbudowany w 1500 r., odnowiony po pożarze w szkoła ludowa, apteka, targi tygodniowe i dwa jarmarki rocznie; — około 900 m-ców, w mniejszej części Litwinów, w większej Żydów. D. były pierwotnie w posiadaniu głośnej rodziny Gastol-dów, od nich przeszły na króla Zygmunta w r. 1542 i stały się starostwem, które w r. 1782 o-

And. S.

Dr J. P.

clornik. Są to rośliny zielne, trwałe, zupełnie gładkie. Łodygi prawie bezlistne, gdyż jeden tylko liść bezogonkowy na środku miewają, liście korzeniowe, na długich ogonkach, sereowate. Kwiat samotny, wierzchołkowy, foremny; kielich trwały; piasków 5, podzawiązkowych, nietrwałych; pręcików pięć, płodnych. Nieliczne gatunki D. zamieszkują okolice umiarkowane i chłodne półkuli półn., nadewszystko Ameryki; rzadko przytrafiają się na górach Azyi.

Dziewięćsił, ob. Carlina.

Dziewoczia Onysyfor, metropolita kijowski z w. XVI, przed samą unią brzeską. Onysyfor Piotrowicz, jak go Ruś nazywała, szlachcio, herbu Syrokomla, z rodziny osiadłej w Grodzieńskiem. Żonę o-puściwszy, przyjął święcenia duchowne, ale zostawszy metropolitą po Eliaszu Kuczy, r. 1578, żył s nią po dawnemu i, naturalnie, gorszył ludzi i psuł podległe sobie duchowieństwo, w którem było podówczas 11 000 księży. Jednakże w pewnej mierze troskał Bię o dobro cerkwi: on - to pierwszy zwrócił uwagę na wydanie .Służebnika* cerkiewnego i uskutecznił je, wprawdzie nie bez błędów, zawsze jednak wyświadozył tern przysługę i literaturze, i kościołowi. Wyrobił także przywilej u króla Stefana (z d. 22 stycznia 1585), zakazujący świeckim mieszać się do spraw cerkwi, t. j. sądzić księży i dobra im zabierać. Za Zygmunta

111-go, na sejmie walnym w Warszawie r. 1589, razem z innymi biskupami ruskimi i starszyzną, zgłosił się do króla, skarżąc się na upadek cerkwi, na ucisk panów ruskich, i żądał nowych rękojmi. Król wysłuchał próśb i wydał nowy przywilej, 23 kwietnia 1589 r., którym zapewnił całość dóbr i praw duchownych ruskich na równi z prawami kościoła rzymskiego. Wszelakoż, pomimo te zasługi, gdy tegoż roku d. 15 lipoa Zygmunt III pozwolił patryarsze carogrodzkiemu, Jeremiaszowi, urządzać w Polsce sprawy kośoioła ruskiego, ten zaraz rozesłał uniwersały, w których pisał o potrzebie usunięcia kapłanów, mających po dwie i trzy żony i wymawiał władyce pińskiemu, że takich kapłanów ukrywał. Potępiony też był i D., że miał dwie żony, a poszedł na księdza, że patrzał przez szpary na biskupów, co się święcili, będąc żonatymi, toż samo i na kapłanów, na których kwalifikacye i moralność jeszcze mniej baczył, a sam był wiary wątpliwej. Wskutek tego na synodzie, zwołanym przez Jeremiasza, złożono go z urzędu, a król na jego miejsce, d. 27 lipca 1589, zamianował Rahozę. D. został tylko przy monasterze św. Trójcy w Wilnie, ale i tej archi-mandryi zrzekł się dobrowolnie i zrzeczenie się swoje wpisał do akt urzędowych r. 1592. Rok śmierci D-i niewiadomy.—J. Bartoszewicz w „En-cyklop. 8. Orgelbranda*.

Dziewoński Zacharyasz (* w Czerwonym Dworze [gub. Wileńska] w r. 1802, — f we Fran-cyi d. 5 marca r. 1872), lekarz polski. Do nauk lekarskich przykładał się w Wilnie i tamże w r. 1830, po obronieniu rozprawy: „Conspectus noso-logicus impetiginum*, dyplom doktorski otrzymał. Opuściwszy w roku następnym kraj rodzinny, udał się do Francyi i wstąpił do służby, jako lekarz legii cudzoziemskiej, i na tern stanowisku wiele lat służył w polu podczas długoletnich walk z Arabami algierskimi. Pomimo, że służył w wojsku na-jezdniczem, umiał Bobie jednak zdobyć szacunek i uznanie krajowców, a najlepszym tego dowodem było wręczenie mu szpady honorowej przez miesz* kańców Sidi-Bel-Aby, w prowincyi Oranu. Wojnę krymską odbył jako lekarz 68-go pułku piechoty liniowej i zdobył sobie krzyż oficerski legii honorowej. Umarł jako lekarz starszy 4-go pułku arty-leryi. — C. Dziewoński, prawdopodobnie syn poprzedzającego, służy jako lekarz w wojsku fran-cuskiem; dyplom doktorski zdobył sobie w Paryżu po obronieniu rozprawy p. n. .Etude sur les in-jections hypodermiąues de bromhydrate et de sul-foyinate de quinineu (1878). Razem z F i x e m wydał: „Antisepsie primitive sur le champ de ba-taille* (Paryż 1882). — S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.” str. 107.

Dzieworództwo (Parthenogenesis). Zjawisko rozwijania się jajek u niektórych zwierząt bez zapłodnienia, nazywa się dzieworództwem. Przy D-e samice zdolne są do wydawania potomstwa z jajek niezapłodnionych, a zatem bez udziału samców. Jest ono rozpowszechnione szczególniej u niektórych owadów (Insecta) i Skorupiaków (Grustacea). U jednych zwierząt (np. jedwabnik) D. zdarza się wyjątkowo, to jest jajka niezapłodnione rozwijają się tylko niekiedy i przy tern powstają z nich zarówno samce, jak i samice. U innych przeciwnie, D. jest zjawiskiem stale występującem, np. u pszczoły zwyczajnej, której jajka, jeżeli są niezapłodnione, rozwijają się i zawsze wytwarzają samców, a gdy są zapłodnione, wydają samice. U innyoh wreszcie zwierząt rozwija się większość osobników z jaj niezapłodnionych, albowiem tylko od czasu do czasu pojawiają się samce. Niekiedy nawet dochodzi do tego stopnia, że samców, o ile wiadomo, zupełny brak, a znane są dotąd tylko samice, mianowicie u niektórych owadów Łuskoskrzydłych (Lepidoptera),jak Psyche helixv. Sielb, Sole-nobia lichenella Lin. i S. triąuetrella Fisch., a jajka tych owadów rozwijające się (zdaje się) zawsze bywają niezapłodnione. D. u pszczół (Apis mellifica) zostało dokładnie wykazane, naprzód przez Dzierżona w r. 1845, a następnie potwierdzone przez cały zastęp badaczów, jak Leuokart, Siebold, Berlepsch i in. Z badań tych okazuje się, że królowa pszczół (a podobnie i innych błonkoskrzydłych, towarzyskich, jak os, trzmieli i t. d.), gdy Bkłada jajka zapłodnione, to z nich rozwijają się królowe (samice) lub pszczoły robocze, które są samicami z niezupełnie rozwiniętemi organami rozrodczemi. Gdy zaś królowa składa jajka niezapłodnione, z nich rozwijają się same trutnie, czyli samce. Podobnież niekiedy pszczoły robocze składają jajka niezapłodnione i z tych rozwijają się trutnie, a nawet nazywają takie pszczoły robocze trutówkami. D. czyli parteno-geneza daje się widzieć u wielu innych owadów, u których w cyklu rozwoju występują naprzemian

pokolenia dzieworodne, czylipartenogenetyczne, i płciowe. Ciekawy przykład występowania na-przemian pokoleń dzieworodnych i płciowych przedstawia Phylloxera vastatrix, znany nieprzyjaciel i niszczyciel winnic, a nadto wiele gatunków mszyc, galasówek i t. p. Phylloxera żyje na delikatnych korzeniach krzewów winnych, które niszczy przez nakłócie i wysysanie soków, jako drobny bez-skrzy dły owad (właściwie gąsienica), podobny do zwyczajnych mszyc; składa tam jajka bez zapłodnienia, z których wylęgają się takie same osobniki, a te znów niezapłodnione, a zatem drogą dzieworództwa, produkują potomstwo i t. d. przez bardzo liczny szereg pokoleń. Po pewnej jednak liczbie takich bezskrzydłych pokoleń, powstają osobniki skrzydlate, które opuszczają korzenie krzewu winnego i wydostają się na łodygi i gałęzie, czyli nadziemne części rośliny, ale rozmnażają się wyłącznie przez D. Skrzydlate osobniki, po pewnym czasie, składają jajka w niewielkiej ilośoi, zaledwie po kilka, niejednakowej wielkości, jedne większe, drugie mniejsze. Z tych jajek wylęga się pokolenie płciowe, a mianowicie: z większych jajek rozwijają się samice, z mniejszych samce. Zapłodnione samice składają po jednem tylko jajku, jajka zimują, a na wiosnę rozwijają się z nich bezskrzydłe samice, które nakłówają liście i w na-brzmieniach, powstających przez nakłócie, żyją, dochodzą do dojrzałości i składają jajka, liczne, ale

się dzieworodnie. Niekiedy jednak, na wiosnę i wśród lata, można napotkać pewną ilość samców, ale wyłącznie w takich kałużach, które są blizkie wyschnięcia, a zatem w których warunki bytu stawały się coraz gorszemi i groźącemi zagładzie tych zwierząt. Dzieworództwo występuje nie-tylko u dojrzałych owadów, ale niekiedy formy młodociane, gąsienice i poczwarki, mnożą się dzieworodnie, jak to ma miejsce u Pbylloxery, u której podziemne pokolenia są właściwie gąsienicami. Zjawisko to obserwowano i u innych owadów i nadano mu nazwę dzieoiorództwa czyli pa en o genezy (K. E. v. Baer), w celu oznaczenia, że w tych wypadkach rozradzają się formy młodociane. Mianowicie niektóre owady dwu-skrzydłe (Diptera), jako gąsienice lub nawet pocąwarki, zdolne są do wydawania potomstwa. U Cecidomyidae (Misstor), według poszukiwań N. Wagnera, Pagenstechera. A. Oanina i innyoh, z jajek rozwijają się gąsienice drobne, w których wnętrzu dojrzewa bardzo wcześnie jajnik, a z jajek jego powstaje nowe pokolenie gąsienic, które pożerają wnętrze ciała matki i wreszcie wydostają się na zewnątrz przez suchą powłokę matczynego organizmu. W tych gąsienicaoh wewnątrz rozwijają się znów gąsienioe i tak przez kilka pokoleń, aż wreszcie powstaje znów generacya dojrzała. U innego znów owadu dwuskrzydłego, Ochot ki (Chironomus), nie gąsienica, ale poczwarka składa

A. S.

Dziewulski Marcelli, Pranciszkan, wydał: 1) „Pokój trojako rozumiany“ (kazanie, Kraków 1717, in fol.); 2) „Owoc cnoty, N. M. Panna kazaniem ogłoszona** (Kraków 1717, in fol.); 3) „Tytuł za godnością krakowskim ogłoszony* (Kraków 1717, in fol); 4) „Rekreacya przy Piątku bez smutku kazaniem ogłoszona* (Kraków 1718, in fol.); 5) „Powrót dobrego pasterza do owczarni swojej Stanisława św. kazaniem odnowiony** (Kraków 1719, in fol,); 6) „Dobre słowa kazaniem ogłoszone* (Kraków 1720, in fol.); 7) „Złotnik chleba się dorabiający, św. Eligiusz kazaniem reprezentowany” (Kraków 1720, in fol.); 8) „ Dobry znak kazaniem ogłoszony* (Kraków 1721, in fol.); 9) „Hamulec gniewu Bożego N. M. Panna** (Kraków 1723, in fol.); 10) „Stróż owczarni Chrystusowej Dominik św.“ (Kraków 1723, in fol.); 11) „ Sukienka, t. j. szkaplerz św, kazaniem reprezentowany* (Kraków, 1724, in fol.); 12) „Syn przyrastający w cnotę, Józef św. kazauiem pokazany** (Kraków 1725, in fol.); 13) „Koncept mądrości, Niepokalane Poczęcie N. Maryi kazaniem reprezentowane** (Kraków 1726, in fol.); 14) „Kapłan wielki, Norbert św., kazaniem inaugurowany” (Kraków 1735, in fol.); „Prezerwatywa od powietrza morowego, Krzyż św.** (Kraków 1720, in fol ).

Dziewulski Eugeniusz, fizyk polski (* 1842 w Siedlcach, — f 1889 w Warszawie). Syn dawnego oficera wojsk polskich, pierwsze lata młodości spędził we wsi Hola, którą ojciec dzierża-

Michał św. w kościele

niezapłodnione. Z tych jajek wylęgają się jajka zdolne do rozwoju, młode (właściwie gąsienice), które przez kilka pokoleń mnożą się bez zapłodnienia. Po pewnej liczbie pokoleń opuszczają liście, przeohodzą na korzenie krzewu winnego i znów przedstawiają formy, od których rozpoczęliśmy opis rozwoju tego szkodliwego owadu. Tym sposobem uPhylloxery jedno pokolenie płciowe oddzielone jest od drugiego przez liczny szereg różnych pokoleń, skrzydlatych i bezskrzydłych, dojrzałych i młodocianych, rozwijających się drogą D-a. U innych owadów, np. Mszycy jódłowej (Chermes abietis L.), występuje cykl pokoleń prostszy, a mianowicie dzie-worodna, bezskrzydła generacya płodzi tutaj dzieworodne skrzydlate pokolenie, które ze swej strony wydaje już skrzydlate pokolenie samców i samic, a z zapłodnionych jajek tych ostatnich powstaje znów pierwsza bezskrzydła generacya, która mnoży się przez D. i t. d.—D. występuje również u Skorupiaków, a między innemi u pcheł wodnyoh czyli Rozwielitek (Daphnia), które przez całe prawie lato mnożą się zwykle dzieworodnie, t. j. niezapłodnione samice wydają samice, te znów składają jajka, z których się samice wylęgają i tak przez szereg wielu bardzo pokoleń. Rozmnażanie to odbywa się przez t. z w. letnie jajka, które zawierają niewiele żółtka odżywczego i są pokryte cienką błonką. W jesieni zaczynają się także pojawiać, pośród rodzącego się potomstwa, osobniki męskie. Wtedy samice zapłodnione składają t. zw. jajka zimowe, zawierające znacznie więcej żółtka odżywczego i pokryte grubemi błonkami; jajka te zimują, a na wiosnę wylęgają się z nich poko- I wił od skarbu; po ukończeniu gimnazyum w Lu-lenia rozwielitek (Daphnia), które rozmnażają I blinie, w r. 1860, przez rok jeden kształcił się

jące w pracach fizyków, którzy się poprzednio tą kwestyą zajmowali. Druga jego praca, mająca za przedmiot „ Zagęszczanie optyczne mieszanin wody i alkoholu" („Pamiętnik Akad. Umiejętności" t. VIII, 1883) jest wynikiem długiego szeregu starannych i dokładnych badań doświadczalnych; prowadzi ona dó wniosku, że prawo, według którego

w uniwersytecie kijowskim, ale na wieść o zapo-wiedzianem założeniu szkoły głównej, przeniósł się do Warszawy, gdzie najpierw był uczniem tymczasowych „kursów przygotowawczych*, a po otwarciu szkoły głównej w r. 1862 wstąpił na wydział fizyczno-matematyczny. Od czasów szkolnych w fizyce rozmiłowany, głównie się nauce tej oddawał, a w r. 1866 po złożeniu rozprawy stosunek gęstości optyoznej i gęstości zwykłej jest „O diamagnetyzmie*, uzyskał stopień magistra nauk ilością stałą, utrzymuje się w pewnych oznaczo-fizyczno-matematycznych. — W tymże roku został nych warunkach i dla mieszanin alkoholu z wodą, preparatorem przy katedrze fizyki, a po zamianie pomimo zachodzącego przytem zagęszczenia. Mie-szkoły głównej na uniwersytet, w r. 1869, utrzy- szaniny te badał zresztą D. i pod innemi wzglę-mał się na temźe stanowisku, jako laborant przy darni, rozpatrywał zwłaszcza ich przewodnictwo katedrze fizyki doświadczalnej. W r. 1879 — 81, elektryczne, o czem w r. 1885 złożył sprawozdanie tymczasowe komissyi nauk przyrodniczych towarzystwa ogrodniczego; poszukiwań tych jednak wykończyć już nie zdołał. — Korzystając z przyrządów magnetycznych, nabytych przez gabinet fizyczny, prowadził w ciągu lat czterech, 1871 — 75, pomiary nachylenia magnetycznego w Warsza-

obok tych zajęć, prowadził wykłady fizyki dla medyków i farmaceutów. Opuściwszy w r. 1882, na własne żądanie, miejsce assystenta w uniwersytecie, objął nowo ustanowiony urząd inspektora oświetlenia gazowego miasta Warszawy. — D. był to człowiek niestrudzonej energii i wielostronnej działalności, pomimo nurtującej go wciąż choroby.

fi*

C.'j •

Fig, 173. Dziewulski Eugeniusz.

wie, a rezultaty tych dostrzeżeń wskazują, że średnie nachylenie magnetyczne w okresie tym wynosiło 66°33’42.7" („Pam. fizyograficzny", t. II). Przeszkody, jakie napotkał, nie dozwoliły mu innych pomiarów magnetycznych dokonać. — Przepędzając lato zwykle w Zakopanem, skorzystał z tego D. do zbadania jezior tatrzańskich, pomimo nieodłącznych od pracy takiej trudności, wszelkie bowiem przyrządy miernicze trzeba było na góry

Jako asystent katedry fizyki, pomimo warunków nieprzyjaznych, starał się o zbogacenie gabinetu fizycznego nowemi przyrządami; dawne uporządkował i w ogólności doprowadził gabinet do stanu takiego, że wystarczał on nietylko do doświadczeń prelekcyjnych, ale służyć mógł i do badań naukowych. Jako inspektor oświetlenia czuwał gorliwie nad wypełnianiem warunków kontraktu, jaki miasto zawarło z towarzystwem gazowem, u-lepszył oświetlenie różnych dzielnic miasta i urządził pracownię miejską do badań gazu oświetlającego. — Wpływem, jaki wywierać umiał na otoczenie, zjednoczył grono przyrodników warszawskich i wspólnie z nimi rozpoczął w r. 1881 wydawnictwo „Pamiętnika Fizyograficznego*, mającego na celu gromadzenie prac, odnoszących się do badań przyrodniczych kraju, które rozwinęły się przez wycieczki botaniczne i geologiczne, i inicyatywy jego podejmowane. Niemniej wybitny udział miał w założeniu tygodnika .Wszechświat", poświęconego popularyzacyi wiedzy przyrodniczej, i aż do śmierci był wydawcą tego pisma. Inicyatywie D-go też głównie początek swój zawdzięcza sieć stacyj meteorologicznych w kraju, pozostająca pod kierunkiem stacyi centralnej, przy muzeum rolnictwa i przemysłu w Warszawie.

Czynny brał też ^udział w założeniu kasy pomocy dla osób pracujących na polu naukowem, imienia J. Mianowskiego i do komitetu jej następnie należał.—Prace naukowe D-go nie imponują ilością, ale zalecają się dokładnością i ścisłością, sprowadzić, a przy niedostatku takich pomocy jakkolwiek własną tylko pracowitością i wytrwało- musiał je D. po części sam obmyślać i budować, ścią wyrobić się zdołał na biegłego eksperymentatora Rezultaty pomiarów swych opisał w szeregu roz-i skromnemi jedynie rozporządzać mógł środkami, i praw: „Rybie jezioro w Tatrach polskich* („Pam. Do badań doświadczalnych nie posiadał przewodni- tow. tatrzańskiego", t. IV); „Morskie oko powyżej ka i zaledwie w r. 1881 — 82 znalazł możność Rybiego jeziora* (tamże t. V); „Pięć stawów w do-przepędzenia krótkiego czasu w pracowni fizycznej linie Roztoki", a w szczególności — „Zadni staw, w Berlinie pod kierunkiem Helmholtza. — W roz- Czarny staw, Wielki staw, Przedni siaw i Mały prawie „O przenoszeniu cieczy i cząstek ciał sta- staw* („Pam. Fizyog." t. I), oraz „Czarny staw Gą-łycb, w nich zawieszonych, pod wpływem strumie- sienicowy pod Kościelcem* (tamże, t. II). Rożni elektrycznych* („Pamiętnik tow. lekarskiego j prawy te, opatrzone dokładne mi kartami i ryBun-warsz.* t. 63) wyjaśnił pewne sprzeczności, istnie- kami, stanowią jedynie opisy naukowe tych słyn-

S. E.

W. K. Z.

nych zbiorowisk wód górskich. W podobnyż sposób zbadał D. w r. 1880 .Jeziora Rypińskie*⁴, a mianowicie] jeziora: Żale, Kopiec, Kleszczyn, Sitn’-cę i Trombińskie („Pam. Fiz.“ t. I). — Jako nauczyciel fizyki w szkole handlowej i na pensy ach żeńskich, zalecał się wykładem żywym i jasnym, oraz biegłością i pomysłowością w wykonywaniu doświadczeń, a zalety te nieraz miał sposobność ujawnić w licznych prelekcyach publiczny oh, w sali ratuszowej lub w muzeum rolniotwa i przemysłu, jak: o elektryczności, o analizie spektralnej, o energii. Tę ostatnią prelekcyę ogłosił we „Wszechświeoie" (t. III, 1884). Z innych prac, w piśmie tern zamieszczonych, przytoczyć należy jeszcze starannie i pracowioie opisane żywoty Adama Praimowskiego, Stanisława Przystańskiego, Jana Jędrzeje wieża, Zygmunta Wróblewskiego. — Ob. B. Znatowicza „Mowa na pogrzebie D-go, d.

2 września 1889* (Wszechś. t. VIII), S. Kram-sztyka „Prace naukowe E. D-go" (tamże), oraz życiorys, skreślony przez A. Ślosarskiego w „Sprawozdaniu ósmem Komitetu kassy pomocy imienia J. Mianowskiego" (1890).

Dzieża, stanowi naczynie w gospodarstwie do-mowem używane. Jest ona dwojakiego gatunku: mniejsza, zwana d z i e ź k ą, i ta wyrabia się z gliny, i służy do zlewania mleka, przeznaczonego do skwaśnienia, które następnie na ser w niej ogrzewa się na kominie; drugi zaś gatunek, większy, stanowi D., wyrobiona z drewnianych klepek i u-żywana do zaczyniania i wyrastania ciasta, przeznaczonego na wyrób chleba razowego. D. ta tak przechodzi kwasem octowym, ze skisłego ciasta poohodzącym, że później, rozczyniając w niej mąkę na cbleb, nie dodaje się ani drożdży, ani żadnego fermentu dla pobudzenia rośnięcia, gdyż zakis z resztek dawnego ciasta, na jej bokach wewnętrznych będący, jest do tej potrzeby aż nadto wystarczającym. D. w zwyczajach ludu polskiego doznaje wielkiego poszanowania, stawiają ją bowiem w najgłówniejszem miejscu chaty, pod obrazami Świętych, gdzie, przewrócona dnem do góry, służy przybyłemu za honorowe siedzenie, tak samo jak i pannie młodej, której oczepiny w całej Polsce na dzieży się odbywają. W XVI wieku, u szlachty, sadzano także pannę młodą na takiej-samej D-y, bo wówczas zwyczaje jej w obrzędach mało się różniły od ludowych, stąd też związek patryarchalny łączył kmiecia z dziedzicem.

Dzieżęga albo Turzyca, roślina, ob. Carex. Dzięcielina, ob. Koniczyna.

Dzięcielskł JózefMarcelin (* 2 kw. 1763 r. we WBi Tchórzewie, na Mazowszu—f 14 lutego go 1839 r.). D. wstąpił 1785 r. do seminaryum we Włocławku; od r. 1788—92 uczył się w Rzymie, w Collegium germanicum, gdzie otrzymał stopień doktora filozofii i teologii. Wyświęcony na kapłana 1792 r. w Rzymie, po powrocie do kraju został kanonikiem włocławskim, proboszczem naprzód w Izbicy, a następnie w Piotrkowie: r. 1815 prałatem i effieyałem, r. 1815 biskupem arateń-skim in part., sufraganem kujawskim, d. 25 grudnia 1825 r. prekonizowaay na biskupa lubelskiego. Rozpoczął rządy dyecezyi jubileuszem, który Leon XII był w tymże roku ogłosił. Biskup gorliwy i świątobliwy, słowem i przykładem zachęcał wszystkich do pełnienia obowiązku i życia chrześciań-skiego. Katedrę przeniósł z Krasnegostawu do Lublina, tymczasowo do suprymowanej kollegiaty lubelskiej, następnie (26 sierpnia 1832) do kościoła po-jezuickiego. Przemieszkiwał zwykle w Kurowie, stałej rezydencyi biskupów lubelskich i w miejscowym kościele pochowany, choć chciał spoczywać na cmentarzu parafialnym pod krzyżem dębowym. Zostawił w rękopiśmie wiele kazań. Jego „Rozporządzenie pasterskie na dyecezyę lubelską**, ogłoszone drukiem in 4-to, str. 23, nosi datę 19 marca 1827 r. Obszerniejsze o życiu jego wspomnienie obejmuje „Pamięt. relig. - moralny* (r. 1842, t. III, 279).

Dzigoioł, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem dzięcioł w prawo, Btojąoy na pieńku. W koronie szlaoheckiej nad hełmem trzy strusie pióra. Herb ten otrzymał Maksymilian Persa od mistrza Krzyżackiego na Pomorzu wraz z dobrami Dzięcieliszcze. Od niego idą Dzięcielscy z Dar-golewa. (Niesieoki — Borkowski).

Dzięcioły (Piddae). Rodzina ptaków Dwupa-rzystopalcowych, czyli łażących (Scansores), która obejmuje ptaki drobne i średniej wielkości, usposobione do łążenia wybornie po drzewach, na których głównie, albo nawet wyłącznie, spędzają życie. Odznaczają się dzięcioły dziobem prostym, długości głowy lab nieco dłuższym, na końcu zaostrzonym, o szczycie prostym lub słabo łukowatym. Język mają bardzo długi, wysuwalny, robakowaty, na końcu rogowy, twardy i opatrzony z boków grzebykowatemi wyrostkami. Nogi krótkie, dość silne, o skoku krótszym od najdłuższego palca oraz z pazurem, pokryte tarczami ro-gowemi i porosłe pierzem z przodu, prawie do połowy. Palce dwa naprzód i dwa lub jeden (jeżeli ptak ma ich trzy) w tył zwrócone; dwa skrajne znacznie dłuższe od środkowych. Palce uzbrojone pazurami silnemi, ścieśnionemi z boków, łukowa-temi i ostremi. Skrzydła mają miernie długie, szerokie. Ogon mierny lub krótki o 12 sterówkach, z których 2 skrajne bardzo krótkie. Jaja znoszą czysto białe, z mocnym połyskiem porcelanowym, o skorupie mniej lub więcej przezroczystej.—D. mają lot ciężki, powolny. Lecąc zakreślają linię łamaną, ciągle bowiem opuszczają się na dół i znów do góry podnoszą. Znaczniejszych przelotów nigdy naraz nie odbywają, lecz przelatują od drzewa do drzewa, lub od lasu do lasu; należą też do ptaków tułających się. Po ziemi bardzo mało chodzą, a niektóre gatunki prawie wcale na niej nie siadają. Gnieżdżą się w dziuplach, gdzie znoszą po 2—12 jaj, w ilości stałej dla każdego gatunku. Zwykle żyją samotnie, tylko na czas lęgowy łączą się w pary, a młode rozpraszają się wkrótce po opuszczeniu gniazda. Sypiają zawsze w dziuplach, i o ile mogą, przez dłuższy czas w je-dnem miejscu. Karmią się przeważnie owadami, przytem i owocami. Przy chwytaniu owadów i ich gąsienic nie małe usługi oddaje im język wysu-

walny, giętki, za pomocą którego chwytają owady i wydostają je z ciasnych szpar. Rodzina ta zawiera około 300 gatunków, zamieszkujących różne części świata, głównie Europę, Azyę i Amerykę; gatunki te rozdzielają Bię na kilka rodzajów, które grupują zwykle w dwa plemiona lub dwie podrodziny, a mianowicie: 1) D. właściwe (Pici-me) i 2) Krętogłowy (Junx). Dzięcioły właściwe (Pidnae). Posiadają dziób kanciasty, ze szczytem ostrym, przez całą długość, prostym lub słabo łukowatym; końce obu szczęk są klinowato ściśnięte i tworzą ostrze na końcu dzioba, którem ptak, jak dłutem, może przebijać korę i drewno. Nozdrza mają nasadowe, umieszozone w bróździe, pokryte całkowicie pękiem piór strzępiastych i szczecino waty ch. Ogon mocno stopniowany, klinowaty, utworzony ze sterówek tęgich, sprężystych, zaostrzonych i nieco ku dołowi podgiętych i źawsze na końcach zużytych, wskutek ciągłego podpierania się ogonem, przy łażeniu po drzewach. Wszystkie posiadają postać zewnętrzną dość jednostajną, podobną, jak również i obyczaj. Dzięcioły przebywają wyłącznie w lasach, których są stałemi, przez całe życie, mieszkańcami. W niektórych porach roku odbywają małe wycieczki po okolicy, na drzewa polne i ogrodowe, lecz wkrótce wracają do lasu. Ustawicznie przebywają na drzewach, po których z wielką zręcznością pełzają, dopomagając sobie ogonem, tak, że postępują z niezmierną łatweścią po pniaoh pionowych i gałęziach w górę w prostym kierunku, lub po linii spiralnej w około drzewa; mniej zręcznie zstępują ku dołowi. Żywot pędzą pracowity, karmią się bowiem rozmaitemi owadami, ich gąsienicami, poczwarkami i jajkami — znajdującemi się zwykle pod korą, lub w nadpsutem drzewie, gdzie muszą ciągle wyszukiwać zdobyczy, z pewnym trudem. Skoro dopatrzą w drzewie śladz owadów lub gąsienic, odbijają silnemi uderzeniami dzioba kawały kory lub samego drzewa i tym sposobem dobierają się do nich. Przy tej pracy większe gatunki taki łoskot sprawiają, że go można słyszeć ze inaoznej odległości, a przy wprawie można po łoskocie rozpoznać gatunek dzięcioła. Prawie wyłącznie tylko stare, nadpsute drzewa, będące siedliskiem owadów, noszą ślady prac dzięciołów, na zdrowych zaś mało siadają i biorą z nich żywność, na powierzchni przypadkowo siedzącą, nie psują wcale zdrowych drzew i należą do bardzo pożytecznych ptaków w leśnictwie, albowiem oczyszczają nieustannie stare drzewa ze szkodliwych owadów, zdrowym drzewom zagrażających. Oprócz pokarmu zwierzęcego niektóre gatunki jadają, w pewnych porach roku, różne owoce i nasiona drzew i innych roślin, twardą łupiną pokryte, którą pracowicie rozbijają. Niemniej pracowicie budują gniazda, wykuwają bowiem w drzewie nadbutwiałem dziuple głębokie i obszerne, które mają właściwą formę. Na zewnątrz wejście jest okrągłe lub eliptyczne, odpowiedniej wielkości do rozmiarów ptaka; prowadzi ono do wnętrza, stanowiącego przestrzeń walcowatą, mniej lub więcej głęboką, sklepisto u góry i u dna ograniczoną. Na dnie dziupla, pc-krytem drobnemi szczątkami drewna i niczem nie wysłanem, składają swe jaja. Głównie pracuje samica około urządzenia gniazda, i cietylko musi wykuć dziupel, ale i wyrzuoić odbite drzazgi i wióry. Gatunki krajowe (według Wł. Taczanowskiego) corocznie nowy dziupel wykuwają; często na drzewach blizko siebie stojących, a nawet na je-dnem drzewie, co wiosna nowy dziupel sporządzają. Dzięcioły są hałaśliwe, głosy mają donośne, które dają się słyszeć po lesie we wszystkich porach; na wiosnę jednak są krzykliwsze, niż w innych porach roku. Prócz właściwych im głosów, wszystkie gatunki wydają jeszcze w porze godowej szczególny łoskot przez nagłe uderzenia dzioba o wierzchołki nadłamanych, suchych gałęzi. Łoskot ten, czyli turkotanie, tak jest donośny, że ze znacznej odległości słyszeć się daje. Tutaj również większe gatunki sprawiają Bilniejsze turkotanie, a przytem każdy gatunek sobie właściwe, tak, że znawca obyczajów dzięciolich, łatwo odróżnić może, od którego gat. łoskot pochodzi. Łoskoty te sprawiają miłe wrażenie, szczególniej, gdy mieszają się z różno-rodnemi głosami innych ptaków. Znaczenie ich nie jest dokładnie wyjaśnione. Upierzenie samców mało się różni od samic, jednak w każdym gatunku płeć z powierzchownych znamion poznać można. Dzięcioły właściwe podzielone zostały na rodzaje, głównie na podstawie kształtu i długości dzioba, długości palców i upierzenia. Godniejsze uwagi rodzaje i gatunki D-ów są następujące: Rodzaj Dryocopus Boie. Dziób ma silny, dłuższy od głowy 1 przy podstawie szerszy od wysokości swojej, mocno kańciasty, ze szczytem prostym, na końcu z obszernem ostrzem. Nogi krótkie, cztero-palcowe, o palcu skrajnym przednim najdłuższym. Skrzydła ma długie, % ogona pokrywające, szerokie. Ogon długi, wązki, mocno stopniowany. Głowa duża;¹ szyja cienka, krótkiemi rzadkiemi piórkami pokryta. Upierzenie przeważnie czarne, z czerwonym wierzchem głowy. Tutaj mieszczą się najokazalsze gatunki. W Europie i w naszym kraju mieszka tylko jeden gatunek: Dryocopus mar-łius Boie {Picus martius L.). Dzięcioł czarny, zwany Żołną czarną (fig. 9). Największy z krajowych D-ów, cały czarny, z czerwonym wierzchem głowy u samca, a tylną tylko jej częścią n samicy. Zamieszkuje całą Europę i północną Azyę, aż do Kamczatki włącznie, U nas w całym kraju się znajduje, głównie w lasach dużych, zarówno iglastych, jak i liściastych. Żeruje po pniach spróchniałych, w których wykuwa przy samej ziemi duże dziury, a nawet bardziej spróchniałe całkowicie rozrzuca. Jest on bardzo ostrożny i trudny do podejścia. Głos wydaje dwojaki; jeden stanowi przeciągłe i donośne grube gwizdanie, drugi zaś, który wydaje przelatując z miejsca na miejsce, jest tonem krzykliwym. Karmi się rozmaitemi owadami w różnych ich stadyach rozwoju. Niektórzy utrzymują, że jada orzechy laskowe i włoskie. Dziupel wykuwa w poozątkn marca, w końću tego miesiąca lub w połowie kwietnia osiada na jajach, a w 2-ej połowie maja młode już gniazdo opuszczają. u— Rodzaj Campophilus

i®

Grsy. Odznacza się dziobem kańciastym, dłuższym od głowy, przy nasadzie szerokim, tak, że wysokość dzioba mniejszą jest od szerokości; tył głowy porosły dłuższemi piórkami, tworzącemi wyraźny czub, palec skrajny tylny najdłuższy. Wszystkie gatunki zamieszkują Amerykę.—O. prin-cipalis Gray (Picus principalis), Dzięcioł Cesarski, zwany także królem dzięciołów lub D. książęcym (fig. 2). Posiada upierzenie czarne, połyskujące; końce skrzydeł białe, nadto, od otworów nozdrzy, ciągnie się biała, dość szeroka pręga, przez policzki, szyję i wewnętrzne brzegi łopatek, która na grzbiecie, między łopatkami, łączy się z pręgą strony przeciwnej. Skronie i czub na głowie u samców czerwone, samice zaś posiadają czub czarny. Dziób rogowo biały, nogi ciemno - szaro - ołowiane. Mieszka przeważnie w Ameryce Środkowej iw południowej części Ameryki północnej. Głowa tego gatunku jest ulubioną ozdobą Indyan. — Rodzaj Picus. Dziób równy głowie lub krótszy, mocno kantowaty, ze szczytem prostym lub słabo łukowatym. Koniec dzioba mniej ostry niż u Dryocopus. Nogi krótkie, 4-o palcowe, słabe. Skrzydła miernie długie, więcej niż ²/₃ ogona pokrywające. Głowa mierna, szyja dość suto upierzona; ogólna postać ciała krótka, zwięzła i krępa. Rodzaj ten posiada liczne gatuuki, wogóle czarno i biało-pstre, z ezerwo-nemi ozdobami, przez nowszych ornitologów podzielony został na pomniejsze rodzaje. W Europie i w naszym kraju żyją 4 gatunki tego rodzaju, a mianowicie: P. major L. (Dendrocopus major), Dzięcioł czyli dzięcioł większy (figura 8). Z wierzchu czarny, od spodu biały z pąso-wem podbrzuszem; skrzydła ma czarne, biało-pstre, z pięciu poprzecznemi białemi pręgami, U samca na głowie czerwona pręga; na policzkach i na barkach białe, podłużne plamy. Dzięcioł ten ma dziób krótki i silniejszy od innych gatunków krajowych tego rodzaju, mocno kantowaty, ze szczytem słabo łukowatym; szczęka dolna szy-dłowato zakończona. Budowa ciała najzwięźlej-sza, a pióra najtęższe. Mieszka w całej Europie i całoj północnej Azyi, u nas wszędzie najpospolitszy z D-ów. Przebywa w lasach sosnuwych. Najżwawszy, najruchliwszy i najkrzykliwszy z krajowych gatunków. Kuje najwięcej na sosnach, z których owady zbiera, w zimie zaś przeważnie karmi się nasionami sosny, zrywa dojrzałe szyszki z gałęzi, umieszcza w przygotowanej na ten cel dziurze, w gałęzi sąsiedniego dębu, lub innego drzewa i rozbija, wyjadając nasiona. W jesieni znów jada dużo orzechów laskowych. Człowieka mało się obawia. Głosów wydaje kilka.—P. me-dius L. (Dendrocopus medius Koch.), Dzięcioł średni. Odznacza się wierzchniemi częściami ciała czarnemi; skrzydła ma czarne, biało - pstre; szyja i piersi białe, cały brzuch i podogonie różowe, boki ciała czarno strychowane. Wierzoh głowy u obu płci czerwony. Dziób ma szczupły, krótszy od głowy. Budowa ciała wyBmukła. U-pierzenie bardzo miękkie, na wierzchołku głowy suta czupryna z długich piórek. Mieszka w Eu-

EnOykl. Powsi- Uluttr. Zeizyt 189, T. 18-ty,

ropie, póspolitszy na południu i w środkowej Europie, niż na północy. W naszym kraju najpospolitszy po dzięciole większym.—P. leuconotus Bechst. (D. leuconotus Bechst.), Dzięcioł biało - grzbietny. Posiada dziób tak długi jak głowa, mocno kantowaty, ze szczytem prostym. Pióra na wierzchu głowy krótkie, na reszcie ciała miernie długie i dość miękkie, na grzbiecie zaś dłuższe. Upierzenie ma czarne na plecach, karku i kuprze; na tyle grzbietu, twarzy i piersiach jeBt biały. Spód ciała cynobrowo-czerwony; boki czarniawo sztrycho-wane. Skrzydła ma czarne, biało upstrzone. U samca wierzch głowy czerwony, u s&micy czarny. Zamieszkuje w środkowej i wschodnio - pół-

,i li:.

ii

WA

'i

mm

m'

Mmw

mr

fig, 174. Picus major L. (Dendrocopus major, Koch). Dzięcioł, zwany Dzięciołem większym.

nocnej Europie i w całej północnej Azyi aż do Kamczatki włącznie. W naszym kraju znajduje się we wszystkich lasach liściastych, a mianowicie dębowych i brzozowych, lecz nigdzie nie jest licznym. Najpowolniejszy z gatuuków krajowych, zachowuje się spokojnie, rzadko się odzywa i głosy ma cichsze od innych.—P. minor L. (D. minor Koch.), Dzięciolek. Odznacza się dziobem szczupłym, znacznie krótszym od głowy, wyraźnie kantowatym. Upierzenie ma dość długie i miękkie. Kark, plecy i kuper czarne; grzbiet biały, czarno pręgowany; skrzydła czarne, biało upstrzone. Cały spód ciała biały, boki ciała i pokrywy podo-

86

wierzchu czarną, grzbiet

gonowe czarniawo upstrzone. Samiec posiada wierzch głowy czerwony, samica zaś biały. Najmniejszy z krajowych D-ów, mieszka w całej Europie i północnej Azyi. W kraju naszym znajduje się po wszystkich lasach, liściastych i iglastych. Żywi się owadami wyłącznie. Głos ma odmienny od innych gatunków D-ów, podobniejszy do głosu krętogłowa i jaskółek.— Rodzaj Apternus Swains. Posiada dziób nieco dłuższy od głowy, ostrokanto-waty, o bocznych ścianach wierzchniej powierzchni dzioba przy nasadzie znacznie zaklęsłyoh. Wyróżnia się od wszystkich krajowych D-ów nogami tylko o trzech palcach, albowiem brak mu tylnego palca wewnętrznego (t. z. ksiuka). Skrzydła ma długie, większą połowę ogona zakrywające. Gatunek ten głowę ma mierną, postać wysmukłą. Jedyny gatunek europejski Apternus tridadylus Swains (Picus tridadylus L.), Dzięcioł trójpal-czasty europejski (fig. 10). Z wierzchu czarny, z szeroką białą smugą wzdłuż grzbietu; od spodu biały, gęsto i czarno upstrzony po bokach; skzy-dła czarne, biało pstre. Samiec ma czoło czarno i biało upstrzone, środek głowy świetnie żółty; u samicy zaś cały wierzch głowy jest czarny, z białemi drobnemi plamkami. Zamieszkuje przeważnie północ Europy i Azyi, a nadto góry lesiste Szwajcaryi, Tyrolu i Francy i, jak również znajduje się w Karpatach. U nas przebywa w małej ilości, w błotnistych lasach w Augustow-skiem. Dość powolny i spokojny, człowieka mało się lęka. Rodzaj Gednus Boie. Dziób ma dłuższy od głowy, słabo kantowaty, o szczyoie znacznie łukowatym; ostrze końcowe dzioba nieob-szerne. Głowa mierna, szyja suto upierzona; ciało podłużne. Nogi czteropalcowe, miernie szczupłe, z silnemi pazurami. Skrzydła do połowy ogona sięgające, szerokie. Ogon mocno stopniowany, o sterówkach skrajnych o połowę krótszych od następnych. W ubarwieniu przeważają najczęściej kolory zielone. Jaja więcej podługowate niż u in-nyoh, o skorupie mocniej połyskującej i przezroczystej. Przedstawiciele tego rodzaju odznaczają się głównie tern od innych dzięciołów, że mają zwyczaj siadania na ziemi, w celu chwytania na niej owadów, a szczególniej mrówek, chooiaź i pełzają zręoznie po drzewach. Głosy wydają więcej gwiżdżące, a przytem łagodniejsze i przyjemniejsze. W kraju naszym mieszkają dwa gatunki tego rodzaju, które lubią zbliżać się, w pewnych porach roku, do ogrodów i drzew w polach rosnących, a nawet siadają na budowlach drewnianych, pełzają po gładkich ich ścianach i wybierają z nich owady. — Gednus viridis Briss. (Picus niridis L.), Dzięoioł zielony (Fig. 11). Ma ciało z wierz-ohu zielone, od spodu popielato-zielonawe, na kuprze żółte; okolice oczu i boki twarzy czarne; wierzch głowy pąsowy. U samca boki twarzy z czerwonemi pręgami. Gatunek ten u nas znajduje się wszędzie w lasach. Mieszka również w całej Europie i północno-zachodniej Azyi.— G. canus Boie. (P. canus Gm.), D. zielono-siwy. Odróżnia się głową popielatą, grzbietem zielonym, skrzydłami oliwkowo-zielonemi, biało upstrzonemu

Spód ciała blado-popielaty, s lekkim zielonawym odcieniem. Samiec ma czoło pąsowe. Wogóle gatunek ten ma postać wysmuklejszą od poprzedniego, a dziób przytem krótszy i szczuplejszy. Zamieszkuje północną i środkową Europę oraz północną Azyę. U nas znajduje się w całym kraju, w lasach liściastych i iglastych; szćzególniej lubi błotniste ostępy; jest pospolitszy od D-a zielonego. Rodzaj Cólaptes Swains. Posiada dziób zwykle cienki, nieco łukowaty, bez bocznych kantów podłużnych. Skrzydła krótkie i tępe. Skok dłuższy od palca skrajnego przedniego. Gatunki tego rodzaju prawie wyłącznie zamieszkują Amerykę.

C. auratus Swains. Dzięcioł złoty (Fig. 1). Wierzch głowy i tył szyi szaro-popielate; boki głowy, boki szyi, podbródek i podgarle żółto czer-wonawe; na głowie i pod szyją półksiężycówata plama czarna. Wierzch ciała brunatny z poprze-cznemi prążkami czarnemi, spód jasno - brunatny, czarno kropkowany. Na karku przestrzeń jasno-czerwona w kształcie podkowy końskiej. Zamieszkuje wschodnie stany Ameryki północnej. Rodzaj Melanerpes Swains. Posiada dziób prosty, z bardzo niewyraźnemi bocznemi kantami i łukowatym szczytem. Skrzydła długie i dość ostre. Skok prawie tak długi jak przedni palec skrajny. Gatunki tego rodzaju są przeważnie czarne, z ozdobami czerwonemi i białemi, i zamieszkują wszystkie Amerykę. M. erythrocephalus D. czerwono-głowy (Fig. 3). Odznacza się głową i szyją jasno - czerwonego kolom; wierzch ciała i ogona ma czarny, lotki i spód ciała biały. Pospolity w całej Ameryce północnej. Rodzaj Picumnus Temm. Dziób ma prosty, stożkowaty, na końcu z boków ścieśniony, krótszy od głowy; skrzydła dochodzą do połowy ogona; ogon krótki, zaokrąglony. Gatunki zamieszkują Amerykę południową. Picumnus sąuamulatus, Dzięcioł drobny (Fig.4), zwany Dzięciurem. Zgrabny ten dzięcioł zamieszkuje Amerykę południową, mianowicie Gujanę; ma głowę szaro-brunatny, boki szyi i spód ciała jasny z boków, po środku zaś ciemny, prawie czarny. Stanowi przejście od dzięciołów do krętogłowa. Oprócz powyżej wymienionych gatunków, zasługują na uwagę gatunki azyatyckie, zamieszkujące głównie Indye Wschodnie. Tiga javanensis, Dzięcioł trzypalcowy jawski (Figura 5), odznaczający się pięknem upierzeniem, ma bowiem głowę i kuper pąsowego koloru, grzbiet cynamonowo-brunatny, boki głowy i szyi z czarną pręgą, ciągnącą się od oka aż do karku, i dwiema białemi, z obydwu stron czarnej połoźonemi. Spód ciała brunatny, biało i czarno nakrapiany. Clirysophlegma miniata (Chrysocolaptes Blyss.), Dzięcioł złoci-sto-czerwonawy (Figura 6), ma głowę czubem ozdobioną, czerwonego koloru, kark i skrzyp dła również czerwone. Grzbiet i spód ciała brunatny z czarnemi i białemi plamkami, a odcieniem złocisto - aielonym. Zamieszkuje Indye Wschodnie. Plemię czyli podrodzina Krętogłowów (Junx). Mieści ptaki, odznaczające się dziobem stożkowatym, krótszym od głowy, w końcu zaostrzonym,

czący.

And. S.

ze szczytem zaokrąglonym. Nozdrza nasadowe okrągławe, błonką tylko wpółprzymknięte, bez przykrycia; ogon słabo zaokrąglony, wiotki, niezdolny do podpierania się. Nogi łażące, cztero-palcowe. Skrzydła do połowy ogona sięgające. Upierzenie miękkie i gładkie, odmiennie zabarwione niż u D-ów. Ciało podługowate i szczupłe. W kraju naszym i w Europie mieszka jeden gatunek: Junx torąuilla L., Krętogłów (figura 7). Ciało ma z wierzchu popielate, rudawo i brunatno - pstre; wzdłuż karku i pleców ciągnie się brunatna szeroka smuga; skrzydła rudawo - brunatno upstrzone, lotki brunatno - rudawo - kratkowane. — Spód ciała płowo - rudawy; na szyi brunatne poprzeczne prążki, na brzuchu i piersiach strzałko* watę plamki. — W ogóle jest subtelnie upstrzony i trudny do opisania. Ptak ten zamieszkuje całą Europę i prawie całą Azyę, — oraz Afrykę północną. Wszędzie jest przelotny. — U nas przez lato pospolity; przylatuje w połowie kwietnia, a w połowie września odlatuje. — Przebywa we wszystkich lasach, większych zaroślach, ogrodach ze staremi drzewami. — Po drzewach nie łazi i nie kuje na Bposób dzięciołów; po ziemi chodzi drobnemi podskokami. — Karmi się wyłącznie o-wadami, a szczególniej mrówkami. — Mniej ruchliwy od dzięciołów, często długo przesiaduje na jednem miejscu, na drzewach, prawie nieruchomo. — Głos ma oryginalny, monotonny; napastowany w gnieździe dość mocno syczy. — Wzięty w rękę, ma szczególny zwyczaj wyciągania szyi i wykręcania głową na wszystkie strony, co zwykle kończy się stanem zupełnej nieruchomości, tak, że sprawia wrażenie nieżywego. .Od tego zwyczaju pochodzą nazwy w różnych językach. — Gnieździ się w gotowych dziuplach, często po kilka lat w jednem miejscu; szozególniej lubi dawne dziuple dzięciołów i większych sikor. Lot ma lżejszy i cichszy od dzięciołów. Składa w maju lub początkach czerwca 7 — 11 jaj; — pisklęta poruszane, kręcą główkami i wydają pisk sy-

A. S.

Dzięoiur (Picumnus), ob. Dzięcioły. Dziędzierawa, ob. Bieluń i Datura. Dzięgiel, ob. Angelica.

Dzięgielowski Jan, dopełniwszy inwentarz konstytucyj koronnych, wydany przez Wojciecha Madalińskiego 1630 r., wydrukował w Warszawie u Piotra Elerta w 1644 r.: „Inwentarz Constitu-ciy koronnych od roku Pańskiego MDL aż do roku MDCXLIII uchwalonych, przez Woje. Madalińskiego in ordinem alphabeti do r. 1632 zebrany, a teraz znowu przez Jana Dzięgielowskiego, aż do r. 1643 z poprawą dostatecznie przypisany.*

Dzigun, taniec starożytny, tańczony jeszcze na Litwie w wieku XVIII, na dworach nawet magnackich, jak naprzykład u Radziwiłłów w Nieświeżu, za czasów ks. Karola „Panie Kochanku.“ O tym tańcu pisze w Pamiętniku Ambroży Wejła, nie podając wszakże sposobu tańcowania, (ob. Athenaeum Kraszewskiego z roku 1845. T. VI str. 199).    J*

Dzik, ob. Świnia (Sus).

Dzików, wieś prywatna na prawym brzegu Wisły w Galioyi, jest niejako przedmieściem miasta powiatowego Tarnobrzega, leży przy drodze bitej, wiodącej do Nadbrzezia, wprost Sandomierza, oraz przy drodze żelaznej (stacya Tarnobrzeg), która kończy się również wprost Sandomierza. Gniazdo rodziny Tarnowskich, których zamek na wzgórzu, wraz z rozległym parkiem, daje piękny widok na zawiślańskie okolice i Sandomierz. —■ Zamek ten był niegdyś warownią, o czem świadczą ślady fos i wałów; dziś mieści w sobie między innemi: cenną galeryę obrazów z dziełami Gwidona Reniego, Tycyana, Palmy Starszego, Te-niersa, Cl. Lorraine’a i t. p., — dalej bibliotekę, nabytą od klasztoru Oliwskiego i stale pomnażaną, z wielu rzadkiemi drukami i rękopismami, wreszcie zbiór rysunków oryginalnych, miniatur, szkiców i t. p. — Wszystkie te zbiory zgromadził i powiększanie ich następcom zalecił Jan Feliks Amor hr. Tarnowski, kasztelan, po r. 1830 stale mieszkający w D-ie i tu zmarły w r. 1842. — Po śmierci Augusta II zawartą tu została konfede-raoya, mająca na celu utrzymanie Stanisława Leszczyńskiego na tronie, pomimo, że silne stronnictwo nznało za króla Augusta Iii-go, i pomimo, że wojska saskie i rossyjskie snuły się po kraju. Kon* federacyę tę podpisali między innymi: Maryan O-giński, wojewoda witebski i Adam Tarło, starosta jasielski. — W D-ie urodził się bajkopisarz Stanisław Jachowicz, i słynny profesor wszeohnicy jagiellońskiej, Stanisław hr. Tarnowski.

Dzikowska konfederacya. Po ucieczce Stanisława Leszczyńskiego (ob.) z Gdańska (27 czerwca 1734), po kapitulacyi Gdańszczan (9 lipca), po zjawieniu się Augusta III na ziemi polskiej i złożeniu mu przez przywódzców przeciwnego stronnictwa przysięgi na wierność (26 lipca), wymuszonej na nich przez Miinnicha (ob.), sprawa Leszczyńskiego mogła wydawać się ostatecznie pogrzebaną. Lecz Stanisław znalazł u króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma I (ob.), blizki azyl w Królewcu, i tutaj wkrótce zebrało się dokoła wygnańca spore grono stronników. Zwycięstwa wojsk francuskich, nad Renem i we Włoszech, odniesione nad Austryakami, jeszcze podtrzymywały ducha zapaleńszych Stanisławczyków; zarazem łudzili się nadzieją, iż uda się do wojny o sukcessyę polską, przeciw koalicyi rossyjsko - austryacko - saskiej, wciągnąć Prusy. Te złudzenia systematycznie umacniała dyplomacya kardynała Fleurego (ob.), rada jak najdłużej przeciągnąć walkę na ziemi polskiej, nader użyteczną dla Francyi dywersyę, gdyż wstrzymywała wojska rossyjskie od przybycia na zachodni plac boju z pomocą sprzymierzonym a Btale bijanym Austryakom. Pod wpływem takich rachub, pod wpływem zaciętości stronniczej, pod wpływem także, acz w dużo mniejszym stopniu, lojalnych dla króla wygnańca uczuć i pa-tryotycznego oburzenia z powodu doznawanych gwałtów, postanowiono w stronnictwie Leszczyńskiego chwycić się ostatecznych środków obrony przez zawiązanie konfederacyi generalnej. Uniwersałem, datowanym w Kolnie, 20 sierpnia 1734 r.„

Stanisław, protestując przeciw „pseudoelekcyi* Augusta, wprowadzeniu wojsk cudzoziemskich, zaborowi Gdańska, „pryncypalnej tych państw fortecy, spiżarni Europy", wzywa do boku swego mini-trów, senatorów, marszałków i urzędników kor. i lit. i narodowi zaleca „ad generałem sacri vin-culi udać się unionem, do której i My jesteśmy gotowi", za przykładem Jana Kazimierza, za któ rego „daleko cięższa była rewolucya.. i kilkole-tnie za granicą Jego mieszkanie*. Plenipotencją, tamże pod tą samą datą wydaną, wyznaczył król na komisarzów swoich dla traktowania z mającą być zawiązaną konfederacyą: Antoniego Potockiego wojewodę bełzkiego, Józefa Mniszka marszałka w. k., Józefa Sapiehę, Karola Gonzagę Myszkowskiego i Józefa Jabłonowskiego—z Korony, Gąsiew-skiego, biskupa smoleńskiego, Jana Kryszpina, kasztelana żmudzkiego, Massalskiego, pisarza 1., Eper-yaszego—z w. ks. lit. Na zasadzie rzeczonego uniwersału, po przydłuźszych wahaniach, w d. 5 listopada 1734 r. zgromadzone w Dzikowie pod Sandomierzem stany zawiązały generalną stanów koronnych i w. ks. lit. K-ę D-ą. Akt konfederacki, wielce charakterystyczny, oblatowany w grodzie sandomierskim, otwiera się od wyznania „Bogu, że słusznie za nasze cierpimy grzechy, atoli mamy ufność, że.., za osobliwą nad nami protekcyą Królowej korony polskiej, na tern samem tutejszem miejscu cudami wsławionej, non dabit nos in ri-sionem gentibus"; stwierdza ważność elekcyi Stanisława, dokonaną wedle najściślejszych prawa przepisów, oraz nieważność „pseudoelekcyi" praskiej, „od niedoszło sta possesyonatów szlachty, służebnych i luźnych, in loco profano" (t. j. na Pradze, nie na polu wyborczem), przy udziale wojsk obcych, dokonanej; odnawia tedy przysięgę, na sejmie konwokacyjnym złożoną od całej Rzeczypospolitej 27 kwietnia 1733 r. o obiorze Piasta, oraz przysięgę na wierność elektowi Stanisławowi daną; ogłasza Augusta „i z całym domem jego saskim inhabilem in perpetuum do korony polskiej.., adherentów jego pro perduellibus et hosti-bus Patriae", sprzymierzone z nim mocarstwa za nieprzyjaciół Rzeczypospolitej deklaruje. W osobnym ustępie (§ 28) imiennie ogłoszony został „Poniński.. spisku praskiego pryncypał... pro in-fami et invindicabili capite*. Względem Rossyi przemawia akt konfederacki sposobem nadspodziewanie umiarkowanym i ostrożnym; natomiast — o-czywiście z natchnienia francuskiego — w poszczególnym obszernym wywodzie z wielką gwałtownością manifestuje się przeciw Austryi (§ 42, tit. „Manifest Rzeczypospolitej przeciw dworowi wiedeńskiemu*). Akt konfederacki podpisali od se natu: Jan Tarło, wojewoda lubelski, Józef Sołtyk, kasztelan lubelski, Kazimierz Rudziński, kasztelan czerski, Benjamin Skarbek-Borowski, kasztelan za-wichojski, Stanisław Rupniewski, kasztelan ma-łogoski, i Józef Zborowski, kasztelan czchowski; od Litwy podpisali jedynie Jan Odachowski, stolnik żmudzki, i Mateusz Marcinkiewicz, sędzia ziemski upicki; reszta podpisów niezbyt znaczna, ani liczbą, ani powagą nazwisk (wszystkiego 152 podpisy). Marszałkiem generalnym konfederacyi mianowany został Adam Taiło, starosta jasielski (ob.), z uwagi na jego „mimo wiek młody znaczne w Rzeczypospolitej zasługi*; przydani mu na sekretarzów konfederackich Jan Wolski, pisarz grodzki chęciński, i Antoni Dębicki, komornik graniczny sandomierski; na instygatora Jan Tęgobor-Bki, sędzia grodzki oświęcimski, na wice-instygatora, Ignacy Wierusz - Kowalski. Regimentar^two gene-raloe powierzono Józefowi Potockiemu, wojewodzie kijowskiemu (ob.). Lecz Potocki, bądź urażony górującą w konfederacyi rolą zagarniętą przez Tarłów, bądź przewidując nieuniknione zwycięstwo sprawy saskiej i nie chcąc sobie w o-statniej chwili zamykać powrotu do łask Augusta i hetmańskiej buławy, do Dzikowa się nie stawił, w naradach nie brał udzir łu, do konfederacyi nie przystąpił i z objęciem z jej rąk regimentarstwa się nie kwapił. Tak Bamo trzymali się zdała od zabiegów konfederackich ostrożni Czartoryscy (ob.); nie ruszali się z Koźlina, korespondowali za⁷ązem z Leszczyńskim i z posłem rossyjskim, Lowenwoldem, dawali rady Stanisławowi, a z Augustem układali się o wakanse. Śród takich warunków trudno było konfederacyi D. zdobyć się na wielkie czyny. Potocki, zgromadziwszy, ile mógł, wojska w Krakowskiem, wszedł bezpośrednio z elektorem w układy i, mając sobie obiecaną wielką buławę, zawarł z Sasami naprzód zawieszenie broni w Rzeszowie (10 lutego 1735), potem formalnem pismem wiernopoddańczem poddał się Augustowi (28 lutego). Taiło, marszałek, objąw- . szy dowództwo w Małopolsce, w lutym t. r. pojawił się pod Częstochową, lecz wkrótce zmuszony przed przeważającemi siłami cofać się ku Wielko-polsce, gdzie zbierać mieli zaciągi Rodziński i pułkownik szwedzki Steinfłycht. Udało się Tarle nad Wartą rozbić niewielki oddział saski Birkholtza, poczem pod Kargową złączył się ze szczupłemi siłami Rudnickiego i Steinfłychta, lecz po to tylko, aby bezzwłocznie wycofać się za granicę pruską przed nadciągającą armią saską Sachsen-Weissenfelsa. Od tej chwili (wiosna 1735) zebrane z wielkim trudem zaciągi konfederackie w zup łną poszły roz-sypkę, gdy jednocześnie wszelki sukurs z Litwy wstrzymywany był przez generała Izmaiłowa, przy pomocy ks. Michała Radziwiłła i Michała Wiśnio-wieokiego. Również niefortunnie jak akcya zbrojna obróciła się akcya dyplomatyczna konfederatów, na której przeoie najwięcej pokładano nadziei. Postanowionem było wysłać z legaoyą do dworu francuskiego Jana Jabłonowskiego s-tę brzeskiego, do Szwecyi Piotra Sapiehę, stolnika w. 1., do Porty Franciszka Potockiego s-tę bełskiego, do chana krymskiego Jana Jabłonowskiego s-tę czehryńskie-go. Najwięcej korzyści obiecywano sobie z poselstwa do Ludwika XV, królewskiego zięcia. Objął je ostatecznie, w miejsce Jabłonowskiego, Jerzy Ożarowski, oboźny wielki koronny, który pierwotnie miał sobie zlecone przedstawicielstwo konfederacyi na wypadek generalnej pacyfikacyi mocarstw wojujących, a miał też zarazem udać się po sukurs do Anglii i Holiandyi. W instrukcyi

spieszono do Warszawy po amnestyę i wakanse. Jednocześnie dobiło sprawę konfederacyi porozumienie między Francyą a Austryą. Podczas gdy Ożarowski szczycił się z zawartego we wrześniu traktatu „zaczepno-odpornego", w Wiedniu dochodziła pacyfikacya francusko-austryacka. Niespełna w tydzień po zawaroiu tamtego traktatu podpisano w Wiedniu preliminarz pokoju (3 października). Jeszcze jakiś czas dla zachowania pozorów upierał się Leszczyński; nareszcie, wezwany kategorycznie pismem odręcznem Ludwika XV, 26 stycz. 1736 r. podpisał abdykacyę, kładąc ostatecznie kres konfederacyi, która faktycznie już od jesieni 1735 r. istnieć przestała.—Ob. „Konfederacya Stanów K. i W. X. L. na walnym ajeździe w Dzikowie d. 5 listopada 1734 r.u Taiły „Uniwersał w Krakowie 25 stycznia 1735*; Szujski „Dzieje Polski* IV, 307 sq.; tenże „Roztrząsania* (ed. 1886), II, 167 sq.; Morawski „Dzieje* IV, 255 sq.; Hubert „Pamiętniki historyczne*, II, 180 sq.; Mittag „Leben u. Thaten Friedrich August III⁶*, 500 sq.; Mauvil-lon, II, 396; Póllnitz (ed. 1791), II, 452; Hermann „Gesch. Russlands*, IV; „Sbornik petersb. Tow. Histor.u XX; Droysen „Gesch. d. preuss. P©1." II; Kantecki „Stan. Poniatowski*; tenże, w „Niwie* (1877), XI; Biblioteka warszawska „Z przedostatniego bezkrólewia* (1895 styczeń) CĆXVII. A-Dzikowski Mieczysław (Chamski, pseud. Żegota Krzywdzie * 1841), literat i publicysta, rodem z Płocka, kształcił się najprzód w mieście rodzinnem, potem w Warszawie w gim-realnem, uniwersytet ukończył w Pe-

Autor w Kłopocie" (1 akt, w „Gazecie

gąu

dla Ożarowskiego zleciła mu rada konfederacka zawrzeć traktat sprzymierzeńczy z Francyą, żądać 40-tys. korpusu posiłkowego francuskiego, domagać się poparcia dyplomaeyi francuskiej dla zabiegów konfederackich w Sztokholmie i Konstantynopolu i t. d. Atoli myślą przewodnią tego poselstwa było doprowadzenie do skutku przymierza polsko-francusko-pruskiego. W marcu 1735 r. Ożarowski stanął w Berlinie, za pośrednictwem posła francuskiego, słynnego później LaChótardie (ob.), porozumiewał się z Fryderykiem Wilhelmem I. Król pruski za cenę ewentualnej swej pomocy żądał „Elbląga z przyległościami, połączenia z Prusami książęcemi*, żądał Warmii, pogranicznej „liziery*, jednem słowem późniejszej swojej części rozbiorowej; Ożarowski ofiarował Kurlandyę. D. 8 czerwca stanął Ożarowski w Wersalu, w towarzystwie przydanego mu na sekretarza księdza Konarskiego. Próżne jednak były tutaj starania posła konfederackiego, na nic się nie zdała protekcya córki i żony Stanisława, królowych Maryi i Kazimiery. Polityką francuską rządził, nie Ludwik XV, lecz kardynał Fieury, a ten dobrze już wtedy rozumiał, że kandydatura Stanisława utrzymać się nie da i że obietnice pruskie obliczone są jedynie na zagarnięcie ziem Rzpltęj. Tego ostatniego pewnika nie dorozumieli się zrazu konfederaci. Prowadzili dalej ryzykowne układy z królem pruskim, naprzód za pośrednictwem gubernatora królewieckiego, generała Katta, potem za pośrednictwem samego królewicza pruskiego, późniejszego Fryderyka II, który, wysłany od ojca, stanął 8 października 1735 r. w Królewcu, gdzie zabawił do 21 t. m., oczarował swoją osobą radę konfederacką i na rozprawach z konfederatami dzikowskimi po raz pierwszy dotknął się bezpośrednio spraw polskich, które później z takiem powodzeniem umiał wziąć w swoje ręce. Tymczasem Ożarowski w Paryżu wdał się w niebezpieczne pertraktacye z posłem pruskim Chambrierem, względem cessyi ziem polskich, a zarazem nareszcie, po wielkich wysiłkach, zawarł w imieniu konfederacyi traktat „zaczepno-odporny" z Francyą d. 23 września 1735 r. Ten t-aktat składa się z dziesięciu artykułów, w których właściwie żadnej niema treści istotnej: Francya obiecuje konfederacyi ogólnikową pomoc, bez wymienienia, na czem owa pomoc ma polegać; w osobnym „ sekretnym¹⁴ artykule obiecuje * porozumieć się względem sposobówu okazania wdzięczności gościnnym Prusom. Zobowiązań pieniężnych, na które najwięcej nalegał Ożarowski, nie chciał przyjąć oszczędny Fieury; zresztą w ciągu niespełna roku, od 9 grudn. 1734 do 3-go września 1735 r., przesłał rząd francuski na ręce konfederacyi przeszło milion franków. Tymczasem konfederacya rozsypywała się w nicość. Tarło, w kwietniu rozbity pod Stężycą przez wojska saskie, wrócił do Królewca; w czerwcu nawet prymas Teodor Potocki, najoporniejszy dotychczas, trzymany w areszcie rossyjskim, uznał nieskuteczność dalszego oporu, uznał Augusta III, i za jego wstawiennictwem uwolniony, 13-go lipca złożył mu osobiście hołd w Warszawie. Szybko przerzedzały się w Królewcu szeregi konfederatów; na wyścigi

nazyum

tersburgu r. 1862, ze stopniem kandydata praw. Wyjechawszy w r. 1864 za granicę, słuchał jeszcze wykładów w Collóge de France i w Szkole prawa, a potem w Berlinie; równocześnie jednak zaczął już pisywać korespondenoye i sprawozdania między innemi do „Gazety Polskiej*, do „Pisma Zbiorowego* (1865, Bendlikon). W tym też czasie ogłosił poemat dramatyczny p. t. „Szymon Konarski* (1865). W r. 1866 wydawał w Dreźnie przy pomocy J. I. Kraszewskiego „Przegląd powszechny*, pismo naukowe, literackie i artystyczne; na 4-ym zeszycie wydawnictwo się urwało. Przeniósłszy się do Warszawy, zasilał czasopisma tutejsze róźnemi utworami dramatycznemi i powieściowemi, niewielkiej wartości, jako to: „Za naszyci czasów* (komedya w 4 aktach), „Kartka wycięta* (1 akt, w „Tyg. ilustrowanym*

1867) ,    „

Polskiej* 1867), „Niedorosła córka* (kom. w 3 aktach), „Miłość i miłość* (dramat w 2 aktach w „Opiekunie domowym*, (1869), „Przysłowie dramatyczne* (1 akt w „Przeglądzie Tygodniowym*

1868) , „Miłość z przeszkodami* (1 akt w „Kolcach* 1871), „Dziewczyna, powieść* (osobno 1871). W r. 1871 założył w Warszawie pismo humorystyczne p. t. „Kolce*, przezywane także „Ostro-

Kosą*; od 1 października t. r. regularnie dwa razy na miesiąc jako „Kolce*. W r. 1873 wyjechał do Prus i nadsyłał stamtąd koreBpon-deneye do „Wieku* (r. 1875, 1876) i artykuły do „Kłosów* („Szkic z życia mazurów* 1876), do

A. S.

„Tygodnika mód*, * Gazety handlowej", „Echa*. Nakreślił też wtedy powieść współczesną w 8 częśoiach p. t. „Nasze życie* (r. 1877, Toruń, str. 293), starając się tu przedstawić stosunek Niemców do Polaków w W. ks. Poznańskiem i w Prusach zachodnich. Niektóre sceny są żywo i dość charakterystycznie pisane; gdzie maluje życie towarzyskie, znać słabe strony autora; wogóle kom-pozycya jest nieudolną, a styl i język zaniedbane. W r. 1877 przeniósł Bię do Lwowa, pracując tu naprzód w redakcyi „Dziennika Polskiego*, a potem we własnym] tygodniku ilustrowanym, z portretami p. t. „Dziennik dla wszystkichu, który przemienił następnie na satyryczne wydawnictwo p. t. „Goniec" i „Iskra", wychodzące naprzemian co tydzień i wzajem się dopełniające. Z beletrystycznych utworów wymienić tu należy, powieści „Bez szczęścia" (1878), „Piękna podolan-ka“ (1885 w „Roli"), „Romans awanturnika* (1888, tamże), komedye: „Kochać i kochać* (4 akty), „Zdrowi i pokaleczeni" (5 aktów, Lwów 1895, str. 50, w dwie szpalty). Kilka konceptów, parę rzeczywiście dowcipnych zwrotów mowy, niektóre postaci podrzędne, zwykle komiczne, dobrze oddane, są

Dziób (Bostrum). Część głowy ptaków, a mianowicie kości górno-i między-szczękowe, kości nosowe i szczęka dolna, wydłużone i pokryte rogowym utworem, nazywają się dziobem. D. stanowi uzbrojenie gęby ptaków, zastępuje im zęby, służy bowiem do rozdrabniania pokarmów i do ich pobierania, wyszukiwania, a nadto niekiedy dopomaga do chwytania się różnych przedmiotów i do łażenia po drzewach. Kształt i wielkość dzioba ptasiego bywają bardzo rozmaite, dostarczają ważnych znamion przy odróżnianiu i grupowaniu ptaków i mają duże znaczenie w systematyce naukowej. Ze względu na długość, D. bywa: krótki, mierny, długi i bardzo długi, odpowiednio do tego, czy jest krótszy od głowy, czy też równej z nią długości, dalej niewiele dłuższy lub wreszcie parę razy dłuższy od głowy. Kształty D-a odróżniają rozmaite: stożkowaty, haczykowaty, szydłowaty, nożowaty, klinowaty, łukowaty, prosty, i t. p., przytem brzegi szczęk bywają gładkie lub powycinane w zęby, mniej lub więcej wyraźne i o-stre.

Dziobak (Ornithorhynćhus paradoxus Blumenb. s. anatims). Zwierzę ssące, do rzędu Jednootwo-

mf*

------

Fig. 176. D z i o b a k (Ornithorhynćhus paradoxus).

jedynemi zaletami utworów dramatycznych D-go; rowych czyli Stokowców (Monotremata) nale w przeprowadzeniu intrygi najczęściej spostrzedz żące. Stanowi przejście pomiędzy gromadą zw. można nieprawdopodobieństwo i naciąganie. W sce- ssących i ptaków, z jednej bowiem strony przed-nach dramatycznych autor się lubuje, poczytując stawia właściwości ssących, z drugiej ptaków, je zapewne za swą silną stronę; ale w tern po- Posiada szczęki wydłużone w spłaszczony dziób, dobno się myli. Dyalog mało ma zazwyczaj na- przypominający dziób kaczki; w szczękach rogo-turalności.    p* Chm- we blaszki zamiast zębów. Ciało płaBkie, pokryte

A. S.

Dzikowskie starostwo niegrodowe. Mieściło włosami, z wierzchu brunatnego koloru, od spodu się w województwie i powiecie Sędomierskim. jaśniejsze. Nogi krótkie pięciopalcowe, palce za-Założone zostało przez Zygmunta Augasta w r. kończone pazurami i spięte błoną. Ogon dość dłu-1566, przez odłączenie z dawniejszego starostwa gi, spłaszczony. U samca, na tylnych nogach, przy Sędomierskiego wsi Dzikowa i Wólki Dzikowskiej, pięcie pusty szpon, do którego otwiera się przewód z przyległemi wójtostwami w Lipnicy i Woli Ra- gruczołu szczególnego, wydzielającego ciecz nie-niszowskiej. Następnie zaliczało się do dóbr ka- wiadomego znaczenia, D. znosi jajka, zwykle 2, sztelanii Sędomierskiej, klucza raniszowskiego. pokryte sprężystą, miękką skorupą; z nich wy-W r. 1771 było w posiadaniu Józefa Gordona, lęgają się młode i karmią się mlekiem matki, któ-majora gwardyi kor., i małżonki jego, Karoliny ra posiada gruczoły mleczne bez brodawek. Na z Góreckich, którzy opłacali z niego kwarty złp. dolnej powierzchni] ciała niewielka torba. D. ma 1154 gr. 22, a hyberny złp. 257 gr. 5. Po za- podwójne obojczyki (jak u ptaków), jajnik niepa-jęciu go przez rząd austryacki w r. 1772 i róż- rzysty, a na kościach miednicy t. zw. kości to-nych zmianach terrytoryalnych, Dzików z osadą rebne. D. mieszka w Australii i kraju Vandie-Wildenthal, Jeziorko, Płazówka, Kąty, Kopicą, Ru- men. Trzyma się nad wodami, karmi się drobne-sinów Stary i Wola Rusinowska, sprzedany został mi zwierzętami wodnemi. Na wybrzeżaoh kopie w roku 1833 Józefowi Błotnickiemu i Janowi nory.

Dzioboroźec (Buceros). Przedstawiciel rodziny

Piotrowskiemu, za złotych reńskich 46 320.

Dzioborożców (Bucerotidae), ptaków, do rzędu Wróblowatych (Passeres) należących. Są to ptaki największe pomiędzy Wróblowatemi; zamieszkują Azyę południową, Indye Wschodnie i Wyspy archipelagu Malajskiego, oraz Afrykę środkową i południową; odznaczają się dziobem długim, wielkim, bardzo grubym, mniej lub więcej łukowato zgiętym, z wyrostkiem znacznym przy nasadzie; wyrostek ten ma kształt rogu lub grzebienia twardego, brzegi dzioba zwykle są zazębione. Pomimo swego ogromu, dziób ten jest bardzo lekki, albowiem wewnętrzna jego tkanka jest gąbczasta i wypełniona powietrzem. Okolice oczu ma nagie; skrzydła miernej długości, zaokrąglone. Ogon zwykle długi. Nogi tych ptaków są dośó krótkie, o 3-ch palcach naprzód i jednym ła, skrzydła i ogon ma czarne, spód zaś i koniec w tył skierowanym. Karmią się owocami, dro- ogona biały. Ind. Wsch.—B. rhinoceros L. D. bnemi ptakami, myszami, gadami i owadami, wielki czyli krzyworogi. Wyrostek na dzio-

wony, od spodu żółty. Południowa Azya, Sumatra.— Buceros (Bhityceros) plicatus Rebb., zwany Cala o. Zamiast wyraźnego rogu, posiada przy podstawie dzioba liczne, poprzeczne fałdy rogowe. Jest cały czarny, tylko ogon ma biały. Dziób jasno - rogowego koloru; samiec posiada górną ozęśó głowy ciemno-brunatną, szyję białą z szarym odcieniem. Nagie miejsca Bkórzaste pod dziobem, u samca ciemno - niebieskie, u samicy zaś jasno - żółte. Zamieszkuje wyspy Sundzkie i pół-wys. Malakka.—B. convexus. Dziuboroźec ka-błąkowaty. Na dziobie wyrostek duży, łukowato zgięty, dochodzący od nasady dzioba do dwóch trzecich jego długości. Brzegi dzioba (kraj-ce) ostro zazębione. Głowę, szyję i wierzch cia-

■£

mm

Wm

-jkmrn

I;

Hf

■f;,m

*lil»

wg

\Lł im"

If:

PA

sa

: .....'

llpPt

ppsfi

®5

£y!

5y$

Kig. 176. Dzioborożeckabłąkowaty (Buceros convexus); samiec i samica na gnieździe.

dziobie, podłużnie pofałdowanym, a przodu równo-pro? opadłe uciętym i otwartym, tak, że wnętrze w;' rążone wyrostka jest widoczne, i wskutek tego wyrostek rogowy na dziobie wygląda jak uszkodzony, odłamany. Upierzenie ma czarne; dziób również czarny, z żółtemi i czerwonemi plamkami. Naga skóra pod dziobem ciemno-szara, z obwódką czerwoną. Zamieszkuje Środkową i Południową

A. S.

Dziryt z tureckiego, krótka włócznia, służąca za pocisk, którym się razi nieprzyjaciela. D. składa się z drzewca na kilka stóp długiego, z gro-

niekiedy padliną. Upierzenie mają skromne, ’ bie bar. wielki z końcem przednim ku górze za-zwykle ciemne, niekiedy ze słabym połyskiem, j giętym. Cały czarny, tylko ogon ma biały, z ezar-Chodzą po ziemi i łażą po drzewach, na których ną, poprzeczną pręgą. Dziób żółty. Mieszka na głównie przebywają. Gnieżdżą się w wypróchuia- Jawie i Sumatrze.—Bucorms abyssinicus Bp. D. łych drzewaoh, w dziuplach; przyczem samiec „Kruk rogaty*. Odznacza się wyrostkiem na siedzącą na jajach samicę zamurowuje w dziupli tak, że pozostawia tylko otwór takiej obszerności, aby samica mogła głowę wysadzić, a on jej żywności dostarcza. Znanych jest około 50 gatunków tych ptaków. Ważniejsze są: Buceros bicornis L. Dzioboroźeo dwurożny. Odznacza się rogiem długim, kończastym, idącym wzdłuż dzioba od czoła do połowy diugośoi dzioba ku przodowi. Upierzenie ma czarne, z białą szyją i brzu- Afrykę, chem i białą plamą na skrzydłach; lotki na końcach również białe. Ogon biały, z czarną, poprzeczną pręgą po środku. Dziób z wierzchu czer-

W. K. Z.

Dziubiński Mateusz, lirnik, który pojawił się w Warszawie w r. 1809; obchodził domy i gospody miasta, siadał w ogrodach i miejscach przechadzek publicznych, grając na lirze i śpiewając różne pieśni. Był to stary konfederat barski, a od płaszcza niebieskiego z krótką peleryną, który

tern na końcu. Dawni Polacy używali także tej broni zaczepnej, ze Wschodu tak nazwę, jak sposób użycia przejąwszy. Dłuższe dziryty nosili oni przypasane na rzemieniu, krótsze zaś w osobnym kołczanie, który wszelako nie więcej nad trzy takie pociski mieścił.

Dziryt, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem trzy złote kopie, jak w „Jelicie*, — w koronie szlacheckiej nad hełmem petyhorzeo uzbrojony, po pas tylko widoczny, w prawej ręce trzyma szablę podniesioną, lewą zaś podpiera się w bok. Piersi petyhorca przeszywa na wylot w prawo złota kopia. — Herb, nadany na Litwie 1290 r. Dachnie Jerzbutowi, który nazwał się Dzirytem. Pierwotnie na tarczy był taki jak w koronie mąż zbrojny, lecz gdy Szczepanko Dziryt - Jerzbutowicz poślubił Halszkę z Gestułów herbu Jelita, wtedy herb żony przyjął za swój, pozostawiająo w szczycie zbrojnego męża. Herbem tym pieczętują się: Szczepankiewioze, Jerzbu-towicze. (Niesiecki—Borkowski).

Dzisna: 1). D. jezioro w gubernii Kowieńskiej, powiecie Nowo-Aleksandrowskim, na granicy z powiatem Swięciańskim, w gub. Wileńskiej; ma kształt podługowaty, Bzerokość od 1 do 3x/₉ w., długość około 9 wiorst, powierzchnia 24 w. □, brzegi nizkie, ryb dostatek. Przyjmuje dopływ Dudę, — odpływ zaś ma przez 2) D-§, która należy do lewego dorzecza Dźwiny Zach. — D., po rossyjsku zwana także D z i s i e n k ą, po wyjściu z jez. D. przepływa przez jezioro Dziśniszoze i odtąd, aż do miasteczka Koziany, tworzy granicę gubernii Kowieńskiej i Wileńskiej, biegnąo w brzegach bagnistych ku wschodowi. — Od Kozian aż do uścia kierunek biegu staje się północno-wschodnim, brzegi są miejscami twarde i strome, — tam zaś, gdzie Bą nizkie, rzeka zalewa kraj na wiosnę na znacznej przestrzeni, gdyż poziom wody podnosi się wówczas o 10 stóp ponad stan normalny.— Szerokość rzeki w dolnym biegu dochodzi niekiedy do 40 sążni, — średnio zaś wynosi od 12 do 20 s., — głębokość średnia około 5 Btóp, długość 136 w. Z lewych dopływów najważniejsze są: Dryświata v. Dryświatyca (ob.) i Druj-ka, z prawej zaś: Miadziołką z Birwitą, Tuźbian-ka, Hołbica z Łosicą i Mniuta. — Charakter dopływów, jak i samej rzeki, jest jeziorny; spław możliwy tylko przy wyższym stanie wód, od połączenia się D-y z Dryświatą. Przy uściu D-y leży miasto powiatowe gub. Wileńskiej. 3). D. na lewym brzegu Dźwiny, oddalone 688 w. od Petersburga, 661 od Moskwy, 296 od Wilna. 7 717 m-ców. — W D-ie znajduje się poczta, telegraf, dwie szkoły ludowe, kasa oszczędności przy kasie powiatowej, zarząd akcyzy 2-o okręgu, zjazd sędziów pokoju, sędzia śledczy, sąd pokoju, apteka. — Katolicy posiadają dekanat w miejscu i kościół parafialny (parafia fundowana przez króla Stefana Batorego w r. 1583); prawosławni—dwie parafie i 6 cerkwi. Przemysł i rzemiosła bez znaczenia. — Przystań na Dźwinie dosyć ożywiona; wywożą z niej głównie zboże i len, zakupywany przeważnie przez kupców zamiejscowych,

z powiatu Wilejskiego i Swięciańskiego. — Powyżej miasta znajdują się na Dźwinie p o r o g i Dziśnieńskie na długości 2% wiorst, niebezpieczne dla żeglugi, z powodu wązkości przejścia i gwałtownych zakrętów, skutkiem czego prąd wody, uderzając z wielką siłą o brzeg prawy, łatwo rozbić może nieostrożny statek o skały. —

D. — pierwotnie wieś, podniesioną została w r. 1563 do rzędu miast przez Zygmunta Augusta, który po utracie Połocka pragnął tu mieć warownię. — Jakoż w czasie wyprawy Batorego na Moskwę D. była waźnem stanowiskiem wojen-nem. — Król ten wielokrotnie odwiedzał miasto i czynił tu przegląd wojska. — W r. 1654 Rossy anie zajęli D-ę, lecz wkrótce ją opuścili. — Od r. 1793 D. należy do Rossyi, — w r. 1795 uczyniona miastem powiatowem gubernii Mińskiej, a w r. 1842 przyłączona do gub. Wileńskiej. Dzisiejszy kościół katolicki murowany, pochodzi z r. 1773; wznieśli go na miejsce drewnianego franciszkanie, OBadzeni w D-ie w r. 1630 przez Krzysztofa ChełchowBkiego. — Powiat Dziśnień-ski zajmuje najbardziej północną część gubernii, na przestrzeni 5 078 w. □ i w r. 1892 liczył 182107 m-ców tj. 35.7 na w. □. — Kraj to płaski, — lesisty, obfitujący w jeziora, rzeki i bagna, — wszakże nie brak i gruntów urodzajnych, nieźle uprawnych, skutkiem czego zboże nietylko zaspakaja miejscowe potrzeby, ale idzie na wywóz. — Łąk obfitość, mimo to hodowla zwierząt domowych nie tak znaczna. — Lasy zajmują około 45% ogólnej przestrzeni; mało w nich drzewa budulcowego, gdyż je blizkośó spławnej Dżwiny przetrzebiła; — największe obszary leśne leżą w okolicach miasteczek Głębokiego i Postawów, na południu powiatu. Rzeki należą do lewego dorzecza Diwiny przez Dzisnę (ob. wyżej), Drujkę i Wołtę; z jezior największe: Ukla, Przebrodzie, Bogińskie, Plissa i Siso. — Ludność składa się Białorusinów, Litwinów, Polaków i Żydów; Wiel-korossyan prawie niema; — katolicy stanowią przeszło 34% ogółu ludności. — Przemysł nieznaczny i polega głównie na gorzelniach, z których największe są: w Postawach, Głębokiem, Mosarzu, Czerniewiczach i Czerence, prócz tego kilka browarów, fabryki masy drzewnej, młyny, tartaki. — Prócz miasta powiatowego jest tylko jedno miasto nadetatowe Druja, oraz kilkanaście miasteczek; z tych ostatnich najznaczniejsze: Głębokie, Postawy i Łuźki. — Administracyjnie powiat dzieli się na 4 zarządy policyjne, czyli Btany, i 22 gminy; dekanat katolicki dzieli się na 12 parafij; — są nadto 2 filie i 26 kaplio. Parafij prawosławnych 37, — i te należą do trzech dekanatów: w D-ie, Głębokiem i Drui.    And' s<

Dziubińska Paulina, pseudonim Eugeniusza Brezy.

mm

W'

W. K. Z.

And. S.

nej.

nosił zwyczajnie, zwany przez lud i młodzież miejską: Niebieskim płaszczem. Śpiewał wiele pieśni Franciszka Karpińskiego, niektóre Kniaźnina, ale obok tego i starodawne dumy rycerskie i historyczne, które ze śmiercią jego zaginęły. Na odgłos katarynki uciekał, szukał miejsc samotnych i w gronie drobnych dziatek śpiewał ochoczo stare dumy. W r. 1824 poszedł na wędrówkę po kraju: był w Kielcach, później wiódł kompanię pielgrzymów pobożnych do Częstocho-wy, grając na lirze i śpiewając pieśni na cześć Bogarodzicy. Wrócił czerstwy w r. 1828 do Warszawy. W tymże roku w późnej jesieni zasłabł; znalazł przytułek u dawnego towarzysza broni, wyrobnika, mieszkającego nad Wisłą, i niedługo chorując, umarł. Pochowano go w tymże samym niebieskim płaszczu, na cmentarzu Powązkowskim, we wspólnym dole ubogich, a lira, na której nikt grać nie umiał, rzucona na komin, posłużyła do rozniecania ogniska ubogiej rodzinie, co go pielęgnowała w ostatnich dniach życia i zamknęła oczy przyjazną dłonią ostatniemu zaprawdę lirnikowi polskiemu. Pisali o nim obszerniej, K. Wł. Wójcicki w dziele: .Stare gawędy i obrazy”, i Roman ZmorBki: .Domowe wspomnienia i powiastki" (Warszawa 1854).—„Encykl. S. Orgelbranda".

Dziuli vel Giuli, herb polski z indygenatem. Na tarczy w srebrnem polu trzy złote pełzające węże, w prawo, jeden nad drugim. Tarcza bez

mmi

rayg

W)

W*

Fig. 177. Dziuli (herb).

hełmu i korony, otoczona labrami czerwonemi, podszytemi złotem. Herb ten rodowy z indygenu-tem otrzymał w r. 1676 Stanisław Franchini Dziuli (sic).—(Niesiecki,—Borkowski,—„Herb rod. szlach. Kr. Pols.“—„Vol. leg.*, V 398).

Dziuli, nazwisko rodziny włoskiej Franchini i jej herbu, w Polsce za Wazów nabyte. Przodek ich w Polsce Giuli o (czytaj Dżiulio), czyli Juliusz Franchini, szlachcic włoski, służył w wojsku cudzoziemskiego autoramentu i od imienia swego, przez współtowarzyszów Dziu-liem, czyli D z i u 1 i m zwany, nazwisko to potomkom przekazał. Na koronacyi Władysława IV zoBtał rycerzem złotej ostrogi (miles anrałus),

Encykl Poir»z Ilu»tr Zeiz. 139 T 18 ty był już wtedy żonaty z Modrzewską i miał dwóch synów, Aleksandra i Jana, obu dzielnych wojaków pod Władysławem IV i Janem Kazimierzem. Syn Aleksandra, Staniała w; urodzony z Anny Kossowskiej, zaprawiał się do Błu-źby wojennej pod znakiem Jakóba Dębskiego, chorążego Zatorskiego, i Mikołaja Daniłowicza, starosty czerwonogrodzkiego. Później walczył pod buławą Sobieskiego i Dymitra księcia Wiśniowie-ckiego, hetmanów. Pod okiem księcia hetmana tak się odznaczył, że tenże w r. 1676 na sejmie koronacyjnym przedstawił go do indygenatu (.Vol. leg.“ V 398).—„Encykl. S. Orgelbranda*.

DziuńkÓW, Dziunków, Dźuńków, miasteczko w gubernii Kijowskiej, powiecie Berdy-czowskim, na prawym brzegu Rosi; dwie cerkwie, z których Błahowieszczeńska, założona w 1726, była dawniej, unicką; szkoła ludowa, cukrownia, założona w 1847 r., dziś należąca do hr. Ignatjewa, (roczna produkcya około 200 000 pudów mączki), dwa młyny, apteka i t. p.; około 3 000 m-ców, przeważnie żydów. — D. w XVII w. należał do książąt Zbaraskich, a po ich wygaśnięciu w 1631 r. przeszedł drogą spadku do ks. Wiśniowieokioh. W wojnach kozackich doświadczył ciężkiego losu, niszczony ustawicznie przez grabieże, mordy i pożogi. — Po Wiśniowieckich dzierżą D. Ogińscy, jako sukcessorowie, a następnie Przeździeccy, którzy sprzedają te dobra Morzkowskiemu; po jego śmierci D. w drodze działów dostaje się Rzewuskim. Okolica D-a, bardzo urodzajna i dobrze zaludniona.

Dziupnik, Ob. Gołąb siniak.

Dziurawcowate (Hipericineae), rodzina roślin dwuliścieniowych, obejmująca zioła, krzewy i drzewa, cech następujących: liście najczęściej przeciwległe, pojedyńcze, całobrzegie lub gruczołkowate, drobno ząbkowane, pospolicie przesiane prze-zroczystemi gruczołkami, zagłębioneml w mięki-szu liściowym, na obwodzie czarno - kropkowane. Kwiaty foremne, ułożone w wiechę lub podbalda-cby dwudzielne, pospolicie żółte, kielich 4-o lub 5-o dzielny, płatki w tejże liczbie, co i działki, i z niemi naprzemianległe; pręciki w liczbie nieoznaczonej, najczęściej nitkami zrosłe, w 3—5 wiąze-czkacb; zawiązek złożony z 3—5 owocków, szyjek tyleż. Owoc już torebkowaty, zazwyczaj przegro-dowo pękający, już jagodowy i niepękający, o nasionach licznych, drobnych; zarodek bezbiałkowy. D. zawierają sok żywiczny, żółty lub czerwony, olej eteryczny, nieco garbnika i istoty wyciągowej gorzkiej, należą do rzędu środków pobudzających, częścią przeczyszczających. Z około 300 gatunków większa część należy do strefy umiarkowa-

Dziurawiec (Hypericum perforatum LJ, inaczej zielem św. Jana zwany, należy do rodziny biorącej właśnie od niego swą nazwę, u Linneusza zaś do gromady wielowiązkowej, rzędu wieloprę-oikowego; ziele to jest trwałem, o łodydze przypłaszczono - dwuboczuej, jakby obosiecznej, prostej od góry gałęzistej i do dwóch stóp dorastającej, liście ma jajowato - podłużne, o kropkach prze-

87

J K.

świecających i przez to jakby kropkowane; kwiaty żółte, o kielichu 5 działkowym, koronie 5-pła-tkowej; owoc zaś jest torebką 3-komorową. Zwyczajny prawie wszędzie po wzgórzach, górach, lasach i przy drogach w całej Europie, w północnej Azyi i Afryce; kwitnie od czerwca do sierpnia. Z dawien dawna znajome były po lekarniaeh: ziele, wierzchołki, kwiaty i nasiona dziurawca (her-ba, summitates et semina Hyperid), za roztarciem w palcach wydające woń żywiczną i barwiące czerwono, działające wzmacniająco, nieco śoią-gająco, przeciwzimniczne, przeciwczerwiowe, pędzące mocz, wstrzymujące biegunki, czerwonki i krwiotoki, zwłaszcza też gojące rany i stłuczenia; w czasach zaś zabobonnych, przypisywano zielu temu wiele cudów i czarodziejskich skutków, a dziś zaledwie przypomni sobie który z lekarzy o oleju dziurawcowym (Oleum hyperid), otrzymywanym przez wywarzenie, w mocniejszych stłuczeniach. Z wielu znanych i opisanych gatunków dziurawca, 9 gatunków rośnie w krajach dawnej Polski, ale żaden, prócz powyżej opisanego, niema ważniejszego użycia; kilka gatunków krzewiastych, z południowej Europy i Ameryki północnej pochodzących, utrzymuje się po niektórych ogrodach dla ozdoby, ale w ogóle dziurawce należą do dosyć obojętnych roślin, przytem żadnego z nich bydło ani tyka, a więc i pod tym względem nie mają użytku.

Dziurkowatość, ogólna własność ciał, według której posiadają one między cząsteczkami swemi odstępy czyli otworki. Odstępy te wypełnione są substancyą różną od substancyi ciało dane tworzącej, a pospolicie wodą lub powietrzem. W gąbce, Chlebie i t. p. ciałach występują przerwy go-łem okiem widzialne; we wszystkich wszakże ciałach, choćby na pozór jednorodnych zupełnie, istnieją otworki drobne, niedostrzegalne, w ogólności nawet przez mikroskop nieuchwytne, a drobne te otworki nazywamy porami. Istnienie otworków takich już tern się uzasadnia, źe wszystkie ciała są ściśliwe, zmniejszanie zaś ich objętości rozumieć można jedynie jako zbliżanie się wzajemne cząstek; można jednak D. ciał wykazać nawet doświadczalnie. Jeżeli w górnym otworze szerokiej rury szklanej osadzimy miseczkę z drzewa zbitego, które widocznych por zgoła nie posiada, i miseczkę tę wypełnimy rtęcią, a z rury działaniem pompy usuniemy powietrze, wtedy przez drzewo przeciska się rtęć kroplami (deszcz rtęciowy). D. kamieni wykazał Pettenkofer (1861) w ten sposób, że dwie rury przedzielił grubemi płytami piaskowca lub cegłami, a pomimo to prąd powietrza lub gazu oświetlającego przez obie rury przebiegał, jakby między niemi ściany zgoła nie było. O D-i metali przekonał się już Bacon, gdy, chcąc dojść, czy woda jest ściśliwą, poddawał u-derzeniom młota naczynie miedziane, wodą wypełnione i hermetycznie zamknięte; woda występowała wtedy, jakby rosa, na powierzchnię miedzi. Członkowie florenckiej „academia del cimento" wykonali (1661) toż samo doświadczenie z kulką srebrną, wypełnioną wodą, i otrzymali tenże sam rezultat, co działo się też i po grubem pozłoceniu

kulki. Z nowszych doświadczeń wiadomo, że gazy przechodzą przez rozpalone żelazo, a pallad pochłania wodór w wysokiej temperaturze w nader znacznych ilościach (ob. Dyffuzya). D. niektórych ciał tern się ujawnia, że po wprowadzeniu do wody wywiązują one bańki powietrza, jak wapno, albo też stają się przezroczystemi, jak hydrofau, nefelin, tabaszyr. Ścisłego dowodu D-i szkła i ciał szklistyoh dotąd nie posiadamy wprawdzie, ale trudno przypuszczać, by ciała te stanowiły wyjątek z ogólnej zasady. — Ciecie i gazy mają cząstki bardzo ruchliwe, które tedy przedostawać się muszą do każdej przerwy, a tern samem ciała te nie mogą posiadać por w znaczeniu zwykłem; zawierają wszakże niewątpliwie wolne przestrzenie międzyciąsteczkowe, ciecze bowiem i gazy rozprzestrzeniać się mogą swobodnie jedne w drugich (ob. Dyffuzya). Ciała stałe, które powstają z cieczy galaretowatych, zwane koloidami (ob.), posiadają zapewne drobne tylko przerwy międzycząsteczkowe; gdy jednak ulegają rozgrzaniu i stąd stają się miękkiemi, zbliżają się do stanu ciekłego, a wtedy pochłaniać mogą znaczne ilości gazów, jak to wykazał Graham w r. 1866; kwestya D-i ciał koloidalnych przedstawia zresztą pewne trudności. Graham, dla wyjaśnienia zwłaszcza zjawisk dyffnzyi, rozróżnia w ogólności trzy rodzaje por.: 1) Pory, tworzące otwarte przewody w ścianach, przez które gazy mogą przechodzić wprost mocą swej prężności, jak w graficie sztucznym. 2) Pory, przez które gazy przedzierać się mogą jedynie pod działaniem ciśnienia zewnętrznego, jak w drzewie i kamieniach. 3) Pory, które pochłaniać mogą gazy bardzo silnie, wskutek pewnego przyciągania chemicznego, wywieranego przez substancyę oiała; pory takie istnieją w koloidach, metalach kutych, w cieczach wreszcie, i są zapewne tylko przerwami międzycząstecz kowemi tych ciał. Jeżeli budowę ciała porównamy do sieci, to te ostatnie pory stanowią jej oka, gdy pierwsze i drugie wyobrażają większe i mniejsze, wydarte w niej otwory.    ⁸- K-

Dziw albo Dziwo używa się u nas w znaczeniu czegoś niezwykłego, ozasem nadprzyrodzonego; tak np. kronikarze opowiadają, że za Bolesława Wstydl., z jeziora w Krakowskiem „wywłó-czono Dziwa z rogami i łbem kozim, z oczyma ognistemi** itd. Dawniejsi poeci nasi dziwami czyli potworami nazywali Satyra, Chimerę itd.; tak zwane siedm cudów świata nazywano też dziwami; mówimy też dziś jeszcze „troje dziwów** (dawniej „troje dziwy*). Ukraińcy dy-w e m nazywają złe, licho: „Bodaj tebe dywo wziało!”, „Szczoby na tebe czorny dyw pryszow!** U Serbów d i v oznacza olbrzyma. Czy D. ma związek z pniem aryjskim, od którego pochodzą nazwy dobrych i złych bóstw, o tern różne są zdania językoznawców.

Dziwacznica, albo Nocna ozdoba (Mirabi-lis L.), j03t to pospolicie znana roślina po ogrodach, ku ozdobie służąca; po francusku zowie się: B e l-le de nuit, ponieważ kwiaty jej, wonne, dosyć wielkie, lejkowate, purpurowe lub pomarań3zowe,

r.

14

budowy domu techników przez komitet, którego był prezesem. Poświęcenie tego domu i oddani własność „Towarzystwu bratniej pomocy

K CD

w r.

albo i nakrapiane, kiedy słońce świeci, stulają się, po zachodzie zaś lub w czasie dnia pochmurnego pięknie roztaczają. Jest jej kilka gatunków, ale

M. jalapa L., M. longiflora L. i M. dichotoma L„ najznajomsze i najpiękniejsze. Wszystkie pochodzą z Meksyku, tylko M. jalapa z Iadyj Wschód. S:ane pod gołem niebem są tylko roczne, w cieplarni zaś trwałe. Kwitną od lipca do września. Ktoby zaś w jesieni przed mrozami wyjął z gruntu ich korzenie, w cieplarni zaohował i w kwietniu roku następnego je zasadził, wtedy mieć będzie wcześniejsze kwiaty i piękniejszą roślinę. U Linneusza należą do gromady 5-pręcikowej, rzędu 1-słupkowego; Jussieu zaś zaliczył je do rodziny Nycłagineae. Nazwa jej (Dziwacznica) stąd pochodzi, że na jednym i tym samym okazie występują kwiaty w bardzo licznych odmianach pod względem zabarwienia, rozmaicie pręgowane lub nakrapiane.

Dziwiński Placyd Zasław, współczesny matematyk polski (* 5 października 1851 w Pieńko-wicach w Galicyi). Nauki początkowe pobierał w Nowem Siole, Tokach i Tarnopolu; gimnazyum ukończył w Tarnopolu w r. 1869. Studya uniwersyteckie odbywał na wydziale filozoficznym u-niwersytetu lwowskiego i na wydziale inżynieryi b. Akademii technicznej we Lwowie, który ukończył w r. 1874. W roku następnym złożył egzamin na nauczyciela matematyki i geometryi wy-kreślnej na wyższe szkoły realne i uzyskał stopień doktora filozofii w uniwersytecie lwowskim. Już w czasie studyów uniwersyteckich był pomocnikiem profesora geodezyi, Dominika Zbrożka, a w roku 1876 asystentem przy tej katedrze; jednocześnie pełnił obowiązki aplikanta i pomocnika w Szkole realnej we Lwowie. Od roku 1876/7 do 1882/3 był nauczycielem rzeczywistym matematyki w Szkole realnej w Jarosławiu. W r.

1883    wyjechał na dalsze studya naukowe do Berlina, gdzie słuchał wykładów matematyki u profesorów Weierstrassa, Kroneckera i Netto, astronomii u Poerstera i Tietjena i pracował równocześnie w seminaryum matematycznem. W marcu

1884    otrzymał wezwanie do objęcia zastępstwa wykładów matematyki na Politechnice po prof. Źmurce. W roku 1885 habilitował się na docenta prywatnego matematyki na Politechnice, w r. 1887 został zamianowany profesorem nadzwyczajnym, w roku 1889 profesorem zwyczajnym tego przedmiotu. Tu, w cyklu dwuletaim, wykłada matematykę wyższą na przemian z prof. Wł. Zajączkowskim. Nadto po śmierci prof. Zbrożka od r. 1889 do końca półrocza zimowego 1895/6 wykładał na Politechnice astronomię sferyczną i kierował tamże obserwatoryum astronomicznem, połą-czonem ze stacyą meteorologiczną. Kollegium profesorów dwukrotnio wybierało D-go na dziekana (1888/9 — 1889/90; 1890/1 — 1891/2), w roku zaś 1893/4, jubileuszowym instytuoyi i roku powszechnej wystawy krajowej, złożyło w jego ręce urząd rektora Szkoły politechnicznej. Na tern za-szozytnem stanowisku rozwinął D. wielką energię w pracy nad spełnieniem życzenia kollegium profesorskiego, aby „ważne sprawy instytuoyi, dotychczas niezałatwione a w toku będące (jak statut organizacyjny, obsadzenie opróżnionych katedr i t. d.), zostały doprowadzone do skutku tak, aby Szkoła politechniczna, należycie uporządkowana, rozpoczęła nowe pięćdziesięciolecie swego istnienia"* (Porów. Dr Wł. Zajączkowski „C. k. Szkoła politechniczna we Lwowie*, Rys historyczny, Lwów 1894 str. 126), Nowy rektor brał udział w odbytym w styczniu 1894 w Wiedniu zjeździe rektorów szkół politechnicznych austryackioh, na którym poruszano ważne sprawy, dotyczące ustroju tych insty-tuoyj (zmiana przepisów o egzaminach, sprawa tytułów naukowych, asystentów itp.), których większość następnie pomyślnie w duchu uchwał tego zjazdu załatwiono. Statut szkoły politechnicznej lwowskiej, zapewniający jej byt i trwały rozwój, u-zyskał w d. 19 czerwca 1894 sankcyę cesarską. D-emu zawdzięcza młodzież urządzenie w r. 1894 kuchni akademickiej i doprowadzenie do skutku

mm

TL

Wt

7lf

JJpillp pgpfąlL

Fig. 178. Dziwiński Placyd

go na

odbyło się dnia 24 listopada 1895 r. Z inicyaty-wy i według planu D-go, zaprowadzono we wszystkich politechnikach w Austryi od roku 1896/7 dwuletni kurs dla geometrów. Wskutek wniosku jego, na zjeździe nauczycieli Szkół wyższych 1885 podanego, zaprowadzono w r. 1894/5 język francuski, jako obowiązkowy w Szkołach realnych galicyjskich. D. w r. 1893 został powołany do komisayi egzaminacyjnej dla kandydatów zawodu nauczycielskiego w gimnazyach i Szkołach realnych. W latach 1890/1 — 1895/6 wykładał geometry ę wykreślną w krajowej szkole gospodarstwa leśnego we Lwowie, od roku 1889 — 1894 prowadził redakcyę „Czasopisma technicznego", organu Towarzystwa politeohnioznego we Lwowie, którego jest członkiem honorowym. Oprócz artykułów w „Czasopiśmie teohnieznem", „Muzeum"

skiego w r. 1895/6. Zebrał i wydał 8. Hirschberg, słuchacz I-go roku* (Lwów 1895/6, 4*o, str. 264); 21) .Geometrya analityczna, podług wykładów profesora dra P. Dziwińskiego w r. 1895/6. Zebrał i wydał S. Hirschberg, słuchacz I roku" (Lwów 1895/6, 4-o str. 196); 22) „Zbiór przykładów i ćwiczeń dla młodzieży politechnicznej" (w opra-

S. D,

JL. S.

i „Szkole", ogłosił D. następujące prace naukowe:

1) „Vortrage der Geodasie gehalten an der k. k. technischen Academie im Jahre 1871/2 vom Pro-fessor Dominik Z brożek, zusammengestellt von PI. Dziwiński, Lem ber g 1872" (Autografia 4-o, w 4 częściach); 2) „Przyczynek do teoryi stożków stycznych do elipsoidy" (Jarosław 1877, 8-o, str. 15). 3) „Powierzchnia falowa Fresnela ze stanowiska geometrycznego" (Jarosław 1878, 8-o, stron 40 z 7 tabl.); 4) „Ogólne równanie walców i stożków stycznych do powierzchni drugiego rzędu* (Jarosław 1880, 8-o, str. 23); 5) „Liczby kierunkowe, ich znaczenie i zastosowanie w matematyce* (Jarosław 1882, 8-o, str. 60); 6) „Krótki rys teoryi funkcyj peryodycznych jednej zmiennej* (Lwów

1885,    8-o, stron 52); 7) „Prawidła podzielności liczb na podstawie teoryi liczb przystających" (Lwów

1886,    8-o, stron 16); 8) „Matematyka, kurs I, podług wykładów Dr Płacy da Dziwińskiego w c. k. Szkole politechnicznej we Lwowie z roku naukowego 1885—86“ (Autografia w 5 częściach, 4-o,

I. Analiza elementarna, II. A. Geometrya analityczna na płaszczyźnie, III. 6. Geometrya analityczna w przestrzeni, IV. Zasady algebry wyższej,

V. Zasady analizy wyższej); 9) „Zbiór wzorów matematyki kursu I-go, podług autografowanych wykładów Dra Placyda Dziwińskiego w c. k. Szkole Politechnicznej we Lwowie* (Lwów 1887, 4-o, autografia); 10) „O rozkładaniu figur na elementa parami przystające" (Lwów 1887, 8-o, stron 16 z tablicą litografowaną); 11) „O Algorytmie" ks. Tomasza Kłosa (Lwów 1888, 8-o, str. 24); 12) „Główne twierdzenia i wzory analizy wyższej" Kurs I i II. Na podstawie wykładów w r. 1887/8

1    1888/9, 2-e części. Lwów 1888 i 1889); 13) „Rys działalności naukowej i nauczyc/elskiej Wawrzyńca Żmurki. Napisał Placyd Dziwiński. Odbitka z „Prac matematyczno - fizycznych* (Tom Il-gi) Warszawa

1890,    8-o, stron 16); 14) „Zasady algebry dla wyŹBzych klas gimnazyów i szkół realnych* (Lwów

1891,    8-o, str. 384); 15) „Mowa rektora o. k. Szkoły Politechnicznej, dra Placyda Dziwińskiego, zaBt. profesora matematyki, na uroczystą inaugu-racyę roku akademickiego 1893/94“ (dnia 16 października 1883 we Lwowie). Księgarnia Gubry-nowicza i Schmidta; 16) „Analiza. Kurs I. Podług wykładu prof dra Dziwińskiego w r. 1893/4, wydali H. Bach i M. Cbyźewski* (Lwów 1894, Autografia, 2 tomy, 4-o, Tom I, stron 178, Tom II, stron 145); 17) „Analityka. Kurs I. Podług wykładu prof. dra Dziwińskiego w r. 1893/4. Wydali H. Bachi i M. Cbyźewski" (Lwów 1894, Autogr., 4-o, str. 271); 18) „Repetytoryum matematyki elementarnej podług wykładu prof. dra Dziwińskiego w r. 1893/4, wydali H. Bach i M. Chyżewski* Lwów 1894, Autogr. 2 części, Część I, 4-o, Algebra, str. 71, Część II Geometrya, str. 50); 19) „Matematyka. Kurs II. Podług wykładów profesora dra Dziwińskiego w r. 1894/5. Spisał i wydał Z. Dziakiewicz, słuchacz Politechniki* (Lwów 1895

2    tomy, 4-o, Tom I Analiza II, str. 336, Tom II, Analityka II, stron 261); 20) „Analiza wyższa, kurs I, podług wykładów profesora dra P. Dziwiń-cowywaniu).

Dziwnów, ob. Dievenów.

Dziwna siatka (łac. retemirabile), ob. Cudna siatka.

Dziwonia (Garpodacus erythrims Gray.). Ptak Wróblowaty (Passeres), do rodziny Łuszczaków (Fringillinae) zaliczany. Jest jednym z najpiękniejszych ptaszków krajowych. Odznacza się dziobem krótkim, grubym, stożkowatym, o szerokości przy nasadzie większej od wysokości, o szczycie łukowatym, końcu szczęki słabo zagiętym. Nozdrza słabo przykryte; skrzydła miernej długości; ogon mierny, słabo wycięty. Samiec ma głowę, szyję, piersi i kuper karminowo - różowe; grzbiet ciała szary, różowo powleczony. Samica jest z wierzehu szara, od spodu ciała, na szyi i piersiach szaro centkowana. Jest to ptaszek zamieszkujący północną Azyę,j dalej środkówą i północną Europę, niekiedy wędruje i na południe. U nas nieliczny, krótko zwykle bawi (od 15 maja do lipca) i mało znany, choć w całym kraju pokazuje się, w stosownych miejscach,, mianowicie zaroślach nadwodnych i błotnych, olszynkach, łozach i tarninach. Samieo, po przybyciu do naszych zarośli, jest bardzo ruchliwy, często się pokazuje i odzywa, do śpiewania wylatuje zwykle na wierzchołek drzewa lub krzaka, odezwie się kilka razy, poczem spuszcza się między gałęzie lub na ziemię w zarośla i tam spokojnie żeruje. Samica, zawsze ukryta, rzadko się pokazuje. Po wylęgnięciu się młodych i stopniowem dorastaniu, samiec przestaje śpiewać, a następnie, gdy młode się wywiodą, kryją się z rodzicami po gąszczach, tak, że trudno wyśledzić, kiedy odlatują.

Dziworzecznia, roślina, ob. Lodoicea.

Dziwożona miesza się w podaniach ludowych z Boginką, wszystko więc, co w artykule o B-e powiedziano, stosuje się i do D-y. Górale tatrzańscy utrzymują, że jedna D. przebywa w głębi jeziora Żabiego, że czasami wychodzi z niego i za-ziera do wsi poblizkich; że wygląda potwornie, piersi ma ogromne, głowę rozczochraną, na niej czapeczkę czerwoną; że się żywi zielem, słodyczką, a lęka się rośliny „dzwonek* (hypericum); że włazi do ogrodów chłopskich i czyni w nich szkody; że jakiś gazda złowił w sadzie swoim jedną D-ę i nie mogąc utrzymać jej, zerwał czapeczkę, którą wyprosiła potem, śpiewając słodko pod o-knem. Głównem siedliskiem dziwoźon miała być pieczara na polach wsi Łopuszny. Pod ziemią posiadają one cudowne pałace, pełne dziwów i skarbów.—Inni Słowianie znają D-ę pod róźnemi nazwami: u Czechów d i v ń źena, u Łużyczan wódna żona, u Hucułów dy kaja źena itd.; Rusałki i Wiły nalśżą do tejże kategoryi. We Francyi, Niemczech i gdzieindziej w Europie postać ta dobrze

.

i

<•

A

Fig. 1.

Fig. 2.

2H-

_o_

Ig

m

-t--

S^=gjf=gś^

\

✓

(0!

ii

Fig. 3.

■<-

//”

v

/

s*

fi

22

«

iiJ Li^

Fig. 4.

F

_j

_

-rj- - -i

_

■Ir '

Fig. 5.

?

-»

pi

>

o

V

3W

7/

7/

,

7

/

/

7

v

y

z/

7

l

x/

m

■j

W?

>7

77

Ę

o

Ć2

po

v

o

' /

%

(j

s

\

~w

T7

=2

A^\ ?7v\, /*\.^    ,\..\.' / \ \ / K.y/ Ns\

\M

%

\sa

M

%

,

N

%

I

i*r

\yo

y^^E^c-w ■•tr\VA^~y*T>, /-7x ,/y

C

I

I

p~

,!

!

ys&syyoyy

$S5

lak

\x

.

7

£S

sa

7<

7^21

Q

8

%

⁷J

■T

. 9

V

»

7> ari ~y=jj=*=:

F

c

~z*yj£?s=?-

/W

yxy

S4\\

5

<>

K

533

w

2

<->

Q

'"r

^j^g—rrst

7

. <'

”---------

:a

~

Fig. G.

i

A ^    ~

„Wielka Encyklop. Ilustrowana¹* tom XVIII ty.

Do art. ,.D i w I g a r“ (str. G91).

A

■ ł

'

A

16 .

i

i

jest znaną w podaniach ludowych; być może, iź nazwa D. naśladowaną jest z niemieckiej „wilde Frau“, bo dziwy w tym razie (jak to widać z gwar polskich), znaczy dziki.—Patrz J. Kosz-tial „Divi lidó v nazorech lidu 6eskóhou 1889 (o tem „Wisła* IV, 720 — 721). Mńchal „Nakres sloyans. bńjeslovi“ 130 — 132. W spiBie rzeczy Afanasjewa p. w. D i v o ź o n y. Goszczyński „Dziennik podróży do Tatr“, od stron. 79 i w „Sobótce*. „Tygod. illustr.w I, X, 389, „Kłosy“ I, 50. „0-rędownik nauk.“ 1843, nr 43; Kolberg „Pozn.“

J. K.

Dr J. P.

timbre). Ob. Głos.

Dr J. P.

VII, 190 - 191.

Dzondi Karol Henryk (*d. 25 września r. 1770 w Oberwinkel pod Waldenbergiem, — f w Halli d. 1 czerwca r. 1835), lekarz niemiecki. Początkowo poświęcał się od r. 1790 teologii w u-niwersytecie Wittenberskim, następnie przerzucił się jednak na wydział filozoficzny i w r. 1799 został doktorem filozofii, poozem udał się do Wlirz-burga, gdzie z zapałem zajął się naukami przyro-dniczemi i lekarskiemi, i tam też w r. 1806. dyplom doktorski uzyskał. Jako lekarz rozpoczął pracę swą. w szpitalach wojskowych francuskich, i wykształcił się w nich na biegłego -chirurga. W r. 1811 powołano go na profesora i dyrektora kliniki chirurgicznej w Halli; na stanowisku tem pozostawał do. r. 1817, w którym, z powodu swych sympatyj francuskich, został usuniętym. Straciwszy katedrę i klinikę, założył dom zdrowia, cieszący się przez długi czas powodzeniem; ofiarowanej sobie w r. 1820 katedry w’Greifswaldzie nfe przyjął. Pisarzem był płodnym i wielostronnym; pism jego nie wymieniamy tu jednak, gdyż są już przestarzałe i nigdy większej wartości nie posiadały. W r. 1821 założył w Lipsku pismo p. n. „Aeseu-lap* i był jego współredaktorem, należał również do redakoyi wydanego przez Pierera „Realwor-terbuch“.—Nazwisko jego najwięcej nabrało rozgłosu, dzięki wskazanemu przez niego sposobowi leczenia przymiotu za pomocą sublimatu, podawanego w pigułkach. Sposób ten miał swego czasu wielu zwolenników, dziś jednakże słusznie wyszedł już prawie z użycia.    Dr p-

Dzondiego leczenie sublimatowe, ob. Dzondi K. H.

Dzunkowskij Bazyli (* w Lebiedjansku [gub. Charkowska] w r. 1767, — f w Charkowie w r. 1825), lekarz, bibliograf i agronom rossyjski. W r. 1788 został uczniem w petersburskim szpitalu generalnym, ale już w roku następnym przeszedł do Kalinkinowskiego instytutu chirurgicznego. W r. 1790 został w Akademii medyko-chirurgicznej nauczycielem języka łacińskiego i greckiego, w r. 1795 tłómaczem Ces. kolle-gium lekarskiego, w 1802 bibliotekarzem Akad. medyko - chir., w r. 1808 należał do komissyi mającej poleconą reorganizacyę tejże akademii, a w 1811 do innej, mającej zająć się wydawnictwem czasopisma akademickiego. W r. 1818 posłano go do Charkowa na profesora medycyny, ale już w roku następnym objął D. katedrę gospodarstwa wiejskiego; umarł jako rektor uniwersytetu, sprawując urząd ten od r. 1821. Drukiem ogłosił wielś i bardzo różnych rzeczy, przeważnie tłóma-czeń z francuskiego i niemieckiego, napisał też dzieje sztuki lekarskiej w Rossyi.—Por. Z m i e j e w „PyccKie Bpaun imcaTeim*. str. 88.

Dźwięczność, cecha, którą się wyróżniają dźwięki czyli głosy jednej wysokości, a z różnych źródeł pochodzące, jak np. jeden i ten sam ton, zagrany na fujarce otwartej lub zamkniętej, na skrzypcach, fortepianie, albo głosem ludzkim śpiewany. Muzycy cechę tę niewłaściwie nazywają barwą tonu (z niemieckiego Tonfarbe), albotembr, (z frano.

S. K.

Dź^i§k (fizyka), ob. G ł o s.

Dźwigacz (łac. 1 e v a t o r), nazwa niektóryoh mięśni, służących do podnoszenia narządów, albo części niektórych ustroju, np. dźwigacze żeber (musculi levatores cosłarum), dźwigacz kąta ustnego (w. levator anguli oris) i t. p.

Dźwigar, niem. T rag er, franc. poutre, ang beam lub gir der, jest to część konstrukcyi budowlanej, unoszącej ciężar; w szczególności zsś każda belka wzmocniona sztucznie, podtrzymująca podłogę, pomost, sklepienie, wiązanie dachu i t. p. Zwiększenie wytrzymałości D-a zależne jest od zwiększenia wysokości, gdyż moment oporu pozostaje w prostym stosunku do szerokości D-a, w odwrotnym do jego długości, a w prostym — kwadratu do wysokośoi. Co do materyału, z jakiego w danej chwili wytwarzają się D-y, wymienić należy: drzewo, żelazo i stal. Rysunki na figurach: 1—2 wyobrażają D-y z drzewa, stosowane w Europie od najdawniejszych czasów do dni ostatnich. Figury 3, 4 i 6 przedstawiają D-y stosowane w budownictwie mostowem, najpierw w Ameryce a następnie w Europie; są to D-y Laves, Town i Howe. Wspomniane D-y, stosowane w budownictwie, dla swojego usztywnienia posiadają oprócz drzewa, częśoi żelazne, jako to: klamry, szruby, haki i t. p. D. sprzężony wyobraża figura 6. D-y żelazne i stalowe co do form najbardziej rozpowszechnionych znajdzie czytelnik w artyk. Belka; dodać-by jeszcze należało wszelkie typy szyn, stosowane często w konstrukcyach budowlanych. Dzieląc Dy na grupy, można-by typy najmniej złożone zaliczyć do grupy I-ej do D-ów prostych. D-y złożone, z blachy pionowej, poziomej i kątowników, stanowią grupę Il-ą. Kratownice czyli przeszczepienia najprostszych form drewnianych Howę lub Town do budowy mostów żelaznych stanowią grupę Ill-ą, o ile pasy główne (górny i dolny) są równoległe. Grupę IV-tą i ostatnią zarazem stanowią D-y paraboliozne łukowe, hyperboliezne, system Pauli, Schwedler i innych konstruktorów, mniej lub więcej znanych. Stosownie do sposobu oparcia D-a, rozróżniamy D-y konsolowe, u których jeden koniec jest zamurowany, dalej D-y zwyczajne belkowe, spoczywające na 2-ch oporach,, D-y ciągłe (conłinuirlicher Trager), oparte na 3-oh lub więcej punktach stałych, nakonieo D-y na szar-nieracb spoczywające (Gelenktrager).    Em* s-

Dźwignia, toż co drążek (ob.). Niektórzy teehnioy używają wyrazu tego jako nazwy windy,

nie

go wszakże wprowadza niepotrzebne zamiesza-

S. K.

Dźwina północna, największa z rzek europejskich zlewiska morza Lodowatego Północnego. — U Rossyan nosi nazwę „^Bmia CńBepHaa“, dla różnicy od Dźwiny Zachodniej; Niemcy zowią ją poprostu „Dwina", gdy tymczasem D-e Zachodniej dają nazwę „Duna“; w staroskandynawskim języku nazywa się „Wjena”. — Niektórzy Rossyą-nie źródłosłów tego wyrazu wywodzą od wyrazu „dwa*, jakoby na tej podstawie, że rzeka ta z dwóch źródłowych strumieni powstaje; zdaje się jednak nie ulegać wątpliwości, że pierwiastek tego słowa jest ten sam, co w nazwach innych rzek słowiańskich: Don, Dniepr, Dniestr, Dunaj (ob. Dniepr). D. P. powstaje z połączenia dwóch znacznych rzek: Suchony (ob.) i J u g a (ob.), które zlewają się pod miastem Wielkim Ustju-giem w gub. Wołogodzkiej pod 60°45' sz. pn. Odtąd rzeka płynie ku północy aż do uścia Wy-czegdy, która, choć jest tylko dopływem Dźwiny, ma większy od niej zapas wody, szersze koryto i najobszerniejsze ze wszystkich rzek pobocznych dorzecze, stanowiące trzecią część całego obszaru Dźwiny. — Od uścia Wyczegdy zwraca się rzeka ku północo - zachodowi, i kierunek ten w o-gólnym zarysie, aż do swego uścia w morzu Bia-łem zachowuje. — Dolina rzeki jest szeroka, z o-bu stron dość wyniosłemi brzegami ograniczona. —Brzeg: te przysuwają się, to oddalają od koryta i niekiedy giną w oddali, a wówczas D. przy pierwszym większym przyborze rozlewa na ogromnych przestrzeniach. Czasami brzeg wyniosły, zbudowany zazwyczaj z wapieni lub piaskowców Btarszych formacyj, stacza się stromo i bezpośrednio w łożysko rzeki, tworząc malownicze urwiska, pokryte tu i owdzie lasem. — Od Wielkiego Ustjuga do uścia Wyczegdy koryto jest dosyć jednolite, — lecz poniżej D. rozlewa się szeroko, dzieli się na liczne ramiona, zwane p o ł o j a m i, zmienia często nurt główny, tworzy poboczne odnogi, które latem wysychają do połowy i podobne Bą do zatok rzecznych; są to tak zwane z a w o-roty. — Stan taki trwa aż do uścia Wagi po lewej stronie. — Odtąd aż do uścia Pinegi, wyniosłe brzegi przysuwają się bliżej i rzeka znowu płynie jednolitem łożyskiem, lecz pod Chołmogo-rami rozpoczyna się ponowny rozdział ramion, który już trwa aż do uścia. W Archangielsku jest początek delty: D. rozgałęzia się na trzy większe ramiona: Berezowskie, dostępne dla okrętów morskich, Murmańskie i Pudożemskie,— czwarte zaś, Kuźnieozyohja, łączy się przed samem uściem z ramieniem Berezowskiem;—prócz tego jest jeszcze mnóstwo drobnych ramion, zwanych protokami, skutkiem czego powstał cały archipelag wysp różnej wielkości. — Powierzchnia delty wynosi około 1000 w. — Szerokość rzeki przed uściem Wyczegdy waha się między 150 a 250 sążniami, — szerokość samej Wyczegdy dochodzi do 400 s., a szerokość D-y przy u-ściu Wyczegdy 500 s. — W dalszym biegu szerokość zmienia się od % wiorsty, w miejscach,

gdzie łożysko jest jednolite, do 6 i więcej wiorst, tam, gdzie dzieli się ona na odnogi; szerokość w dolnej części delty dosięga 30 wiorst. — Głębokość wogóle znaczna; powyżej uścia Wyozegdy wynosi latem od 6 do 14 stóp, — poniżej od 16 do 24 st.; w Archangielsku od 40 do 70 st. Dno rzeki wogóle piaszczyste; tworzą się na niem liczne mielizny, tak luchome, jak i stałe; te ostatnie prąd wody zmywa niekiedy, leCz wkrótce rzeka zanosi je piaskiem na nowo; mielizny te u miejscowej ludności zowią się zastrugami. — Spadek wogóle nieznaczny i wynosi średnio 1 stopę na 2V₈ wiorsty, stąd też bieg wody jest równy i sprzyja żegludze lub spławowi. — Długość rzeki, licząc od złączenia się Suchony z Jogiem, wynosi 708 w., — jeślibyśmy jednak za źródłową rzekę przyjęli Suchonę lub Jug, długość dosięgnie wówczas 1250 w., — biorąc zaś Wy-czegdę za rzekę główną, długość wyniesie 1650 w. Obszar dorzecza zajmuje przeszło 321 000 w. □, i równa się trzy razy prawie wziętej powierzchni Kr. Polskiego. — Przypływ morski słabnie w miarę posuwania się w górę rzeki i daje się uczuwać najdalej w Chołmogoraeb; w Archangielsku wielki przypływ podnosi poziom wody o 2 stopy i 4 c„ mały o 1 st. 8 cali. — Zamarzanie D-y następuje powoli i spokojnie, — dzieje się to zwykle około 4 iistopada; puszczanie lodów ma miejsce w połowie maja, tak, że rzeka zostaje średnio 174 dni w ciągu roku wolną od lodu. — Na dwa tygodnie przed puszczaniem lodów woda st8je się mętną i niezdatną do picia, po-czem następuje przybór wiosenny, podnoszący poziom wody o 20 stóp i zalewający okolice na o-gromnych przestrzeniach; jeśli przybór następuje jednocześnie na Dźwinie i Wyczegdzie, szerokość rozlewu dosięga w wielu miejscach 10 wiorst. — Po spadnięciu wód nadbrzeżne łąki, zwane zalewnemi, pokrywają się bujną i soczystą trawą, na której pasą się stada bydła rogatego, sprowadzonego tu z Hollandyi przez Piotra W. — Z tego bydła wytworzyła się z czasem, specyalna rasa Chołmogorska. Obszar Dźwiny Północnej składa się przeważnie z formaoyi perm-skiej; południowe jego części należą jednak do skał jurajskich, a północne do form. dewońskiej; w dolinach rzecznych i w pobliżu uśoia rzek pojawiają się najnowsze utwory dyluwialne i alluwialne.— Ze względu na oddawane człowiekowi usługi, D., pomimo wielkiego zapasu wody i ogromnej rozległości dorzecza, nie ma wielkiego znaczenia, raz dla tego, że przeszło przez pół roku zostaje pod lodem, powtóre, że przepływa krainy pustynne, zimne i niegościnne, a po trzecie, że ma uście w morzu, które polarnem swem położeniem i właściwościami klimatu odcięte jest przez trzy ćwierci roku od cywilizowanego świata. — Nie ulega zaprzeczeniu, że dla posuwającej się w nowszych czasach kolonizacyi rossyjskiej, a zapewne dawniej i dla normańskich wycieczek, D. ze swemi dopływami stanowiła dobrą drogę; to też dziś miasta i osady znajdują się tylko nad brzegami rżęk większych, niema zaś ich wcale w głębi kraju

And. S.

i nad drobnemi potokami. — Ale życie tych osad wcale nie jest godnem zazdrości; nie ożywia ich ruch cywilizacyjny i przemysłowo - handlowy, nie przecinają gościńce bite i drogi żelazne, nie nęci ku nim nowych osadników, ani żyzność gleby, ani bogactwa mineralne, ani klimat. — Jeden tylko Archangielsk dosięgnął wyższego stopnia rozwoju i, w braku wszelkich konkurentów, skupił w sobie wszystek niemal ruch handlowy, ku północy skierowany, — stał się ogniskiem tych stron odległych, panem morza Białego i Lodowatego.—Lecz i on, mając w ciągu roku kilka tylko miesięcy życia handlowego, nie może się porównać, nie tylko z ta-kiemi emporyami handlu rossyjskiego, jak Rostów, Odessa lub Ryga, ale nawet se skromniejszemi nadwołźańskiemi portami, jak Jarosław lub Ry-bińsk. — Żegluga rozpoczyna się natychmiast po oczyszczeniu się rzeki z lodów. — W dół rzeki statek od Wołogdy do Archangielska, przy pomyślnym wietrze, płynie od 10 do 12 dni, — w górę używać musi biczownika i na tęż samą odległość potrzebuje 6 do 8 tygodni. — Mniejsze statki, tak zwane p a w o z k i, ładują od 3 000 do 5 000 pudów, większe, zwane b a r k a m i, do 30 000 pudów. — W r. 1892 Dźwiną do Archangielska przybyło 708 statków i 1 963 tratwy ładowne, razem z ładunkiem towarów 4 222 000 pudów, z Archangielska zaś wypłynęło w górę rzeki 477 statków, z ładunkiem 378 000 pudów. — Z morza w głąb kraju idą: ryby solone, towary zagraniczne, jak: węgiel kamienny, ryż, kukurydza, wino i sól, wreszcie skóry, futra, tłuszcz rybi, zwierzyna. Z góry rzeki, czyli z głębi Rossyi, idzie mąka, owies, żyto, jęczmień, towary kolonialne, łokciowe, metalowe i t. p. — Przez Suchonę, jezioro Kubińskie, rzekę Porozowicę i kanał księcia Wirtemberskiego D. wchodzi w bezpośrednie połączenie z Szeksną i Wołgą z jednej strony, a z systematem kanału Maryjskiego i Newą z drugiej. — Prócz tego, Wyczegda za pomocą swych dopływów spławnych komunikuje się z systema-tami Wołgi i Peczory, przez tak zwane w o-ł o k i, tj. transportowanie towarów lądem między dwiema rzekami, różnych zlewisk dokonywane. — Z wielu dopływów najważniejsze są: Szemówka (spławna), Wyczegda (żeglowna), Uftjuga (spł.), Jerga (spł.), Tojma Wyższa i Niższa (obie spł.), Siewtra (spł.), Wajenga (spł.), Pingisza (spł.), Puk-szenga (spł»), Pinega (źegl.), Jura (spł.), i Łodma (spł.) z prawej strony, z lewej zaś: Jumieź (spł.), Kodema (spł.), Waga (źegl.), Pianda (spł.), Usołka (spł.), Morźewka (spł.), Jemca (źegl.), Smedja (spł.), Oboksza (spł.), Łaja (spł.).

Dźwina Zachodnia. / Nazwa. Dżwina Zachodnia znana już była w odległej starożytności pod nazwą Erydanu, który zresztą początkowo (u Homera i Hezyoda) owiany był mgłą mityczną i dopiero później (u Eudoxusa w 1-ej połowie IV w. przed Chr.) przyjmuje pewniejszą geograficzną fi-zyognomię, jako rzeka wypływająca z gór Ryfej-skich i płynąca do morza zachodniego w pobliżu ziemi Celtów. Na początku naszej ery miejsce Erydanu zajmuje nazwa Rhudon (u Marcyana

Hemhlejskiego) i Ru bon (u Ptolemeusza); zdaje się też, że i nazwa Chesinos albo Cherzinos odnosiła się do tej samej rzeki, mianowicie do jej biegu dolnego, podobnie np. jak dziś nazwa Memel służy dla dolnego Niemna. Dzisiejsze brzmienie występuje po raz pierwszy pod normańską formą Dina u geografa Raweńskiego w VII w., w swej zaś formie właściwej: Dwiny (Rossyan), Dźwiny (Polaków i Białorusów) u Nestora. Łotysze nazywają swą rzekę Daugawa (Daug=„obfitość, wezbranie). Później osiedleni nad nią Niemcy nadali jej nazwę Duua.—Z powodu tych zmian nazwy, trudnej przytem do wyjaśnienia, nazwano Dźwinę „Proteuszem rzek".

//. Stosunki f/zyko-gbograficzne i geologiczne. D. bierze początek na południowo-zachodniej pochyłości Wyżyny Wałdajskiej (Lasu Wołkońskiego), tylko o dwie niespełna mile od źródeł Wołgi, z jeziora Dźwińca, na wysokości 800 stóp nad powierzchnią morza. Nieznaczne tylko wyniosłości oddzielają systemat górnej Dźwiny od systematu Wołgi, Dniepru i Newy (Łowati). Z początku rzeka, przepłynąwszy długie jezioro Ochwat-Zadeńskie, kieruje się na południe, spływając z Wyżyny Wałdajskiej między wysokiemi, porosłemi lasem, brzegami, i tworząo pierwsze porogi (Wereźulskie). Poniżej porogów Dźwina przyjmuje z prawej strony Toropę i od jej uśoia staje się żeglowną. Przy końcu południowego biegu wpada do niej z lewej Mieźa (z Obszą), z której na wioBnę idą wielkie ładowne statki (strugi) do rzeki głównej. W czasie zbyt nizkiego stanu wód wiosennych strugi nie mogą niekiedy dostać się z Mieży na Dźwinę; wtedy flisacy (korniki, korszczyki) usypują tamę wpo-przek Mieży, a gdy poziom wody się podniesie, rozkopują raptownie tamę i puszczają statki. Podobnego sposobu podnoszenia poziomu wód używają na wielu rzekach niziny Sarmackiej. Od uścia Mieży Dźwina zwraca się na południo-zachód, obmywając, podobnie jak górny Niemen, południowe podnóże Baltyokiego Pojezierza; rzeka płynie tu wolno, śród wybrzeży nizkich, łąkowych, lub piaszczystych (miejscami jednak wznoszą się one, szczególniej prawe), tworzy liczne mielizny i wyspy. W połowie tego biegu wpada do Dźwiny Kaspla (z lewej). Poniżej Witebska, a powyżej uścia Ułły (z lewej) Dźwina ostrym klinem dosięga swego najbardziej południowego punktu (Bieszenkowicze), poczem zwraca się na północo-zachód i kierunek ten utrzymuje wogóle aź do uśoia; jednakże wskutek nieznacznych zboczeń, kierunek ten, bliżej rozważany, przedstawia linię łamaną, złożoną z czterech części: pierwsza i trzecia posiadają właściwy kierunek północno-zachodni (przyczem jednak pierwsza wygina się pod Połockiem na półnoo, a pod Dzisną na połndnie); a druga i czwarta—zacho-dnio-północno-zachodni. Punkta załamania leżą: pierwszy nieco poniżej uścia Dryssy (z prawej), drugi nieco powyżej Dynaburga (Dźwińska), trzeci nieco poniżej Jakobstadtu (uście Ewikszty z prawej). W pierwszych dwóch częściach rzeka przerzyna Bałtyckie Pojezierze, płynąc między wysokiemi (do 30 m.), gliniastemi lub piaszczystemi brzegami; dno jej, zawalone dolomitowemi i grani-towemi głazami, tworzy drugą, niebezpieczniejszą grupę porogów (od uścia Dzisny do Dynaburga). Na wiosnę, w czasie wysokiego stanu wody, porogi te można przebywać w dół i w górę; latem zaś żegluga kończy się u Dynaburga (małe statki zachodzą jednak czasem powyżej porogów aż do Wie-liża), gdzie towary trzeba wyładowywać. Tej okoliczności zawdzięcza Dynaburg (podobnie jak Kowno) swe znaczenie handlowe, jako przystań rzeczna; prócz tego posiada on jeszoze ważne znaczenie strategiczne (forteca), leży bowiem w tym punkcie rzeki, gdzie ją przecina trakt i kolej żelazna do Petersburga. Na początku swego północno-zachodniego biegu Dźwina przyjmuje a lewej strony najważniejszy swój dopływ, Ułłę, stanowiący dolny bieg (poniżej jeziora Lepelskiego) Essy, która za pomocą kanału BerezyńBkiego łączy się z sy-stematem Dniepru. Kanał ten, składający się z mnóstwa drobnych rzeczek i jezior, służy tylko dla spławu tratew, jednakże ma ważne znaczenie handlowe, gdyż za jego pośrednictwem produkty lasów z północnej części dorzecza dnieprowego dostają się na Dźwinę i spławione do Rygi znajdują odbyt za morze. Poniżej Dynaburga, to jest w trzeciej części wyżej wspomnianej linii łamanej, brzegi.się zniżają, szczególniej lewy (niziny Iłłu-ksztyńskie, porosłe lasami i podlegające zalewom), rzeka znacznie się rozszerza (do 200 sążni) i płynie spokojnie; część ta prawie do końca stanowi tak zwane „pleso" dynaburskie, t. j. część rzeki bez przeszkód dla żeglugi. Na początku czwartej, ostatniej części północno-zaćhodniego biegu Dźwiny, pod Jakobstadtem, a jeszcze bardziej nieco dalej, przy uściu Ewstu albo Ewiksaty (z prawej), brzegi znów znacznie się wznoszą i towarzyszą rzece aż do wyspy Dalen, (27a wiorsty powyżej Rygi) z przerwą około Prydrychstadtu (klęski od wylewów); wyniosłości te spadają stromemi, do 100 stóp wyso-kiemi, dolomitowemi ścianami, do rzeki, a pokrajane przez erozyę i uwieńczone zwaliskami Kokenhausenu i innych zamków, tworzą ów słynny z piękności wyłom Dźwiny, zasługujący, podobnie jak dolina Liwońskiej Aa (między Wendenem i Kro-nenburgiem), na miano „Liwońskiej Szwaj caryi*. Tutaj, niedaleko Kokenhausenu (pod Stabben), nad samą rzeką, sterczy skała na 100 st. wysoka, a 200 stóp długa, z wązką podstawą, a szerokim wierzchem; ze skały tej wytryska mnóstwo źródeł, które częścią strumieniami, częścią kroplami, nakształt deszczu, spadają z szumem do rzeki. Ten wyłom Dźwiny porównywają do wyłomu Renu między Bingen i Kolonią. „I tu, jak tam, skały Btromo spadają ku rzece, tarasy ich są pokryte roślinnością, na szczytaoh sterczą zwaliska zamków; tylko że nad Dźwiną skały są niższe, miejsce winorośli zajmuje jarzębina, a zamki ostzejskich baronów są nędzne w porównaniu z reńskiemiw. W tej części biegu (od JakobBtadtu do wyspy Dalen) leży trzecia, najniebezpieczniejsza, grupa porogów; najznaczniejsze leżą między uściem Ewikszty i Koken-hausenem, gdzie rzeka między stromemi ścianami zwęża się do połowy (80 sąż.). Statki, płynące w dół rzeki, zatrzymują się powyżej Jakobstadtu pod Mienką dla złożenia części ładunku (podobnie jak np. w Kamionce nad Dnieprem i Rumszyszkach nad Niemnem), aby bezpieozniej przebyć porogi; łodzie (tajby) zaś, przychodzące tu z dołu, przeładowują swój towar na statki większe (trubowiki), mogące iść dalej w górę do Dynaburga. Strugi nie idą w górę porogów, lecz sprzedawane są na drzewo w Rydze, podobnie jak statki dnieprzań-skie w Chersonie, co wywołuje zniszczenie lasów, a zarazem sprowadzi w niedalekiej przyszłości zniknienie strugów, gdyż na te wielkie statki zbraknie odpowiedniego budulcu. Dla przeprowadzania statków przez porogi istniało dawniej w Jakobsta-dzie osobne stowarzyszenie sterników, podobnie jak w Kamionce nad Dnieprem, Rumszyszkach nad Niemnem, Borowiczach nad Mstą; od zmiany sterników dla przeprowadzenia statków przez połogi osada powyżej Jakobstadtu otrzymała, jak wiadomo, nazwę Mi en ki. Przy groźniejszych porogach odbywają się tu, jak i na innych rzekach, modły, rzucanie święconych jaj, chleba i soli falom na ofiarę (podobnie na Wilii, Mście i t. d.). Ostatni spoczynek statków, przed najniebezpieczniejszemi z porogów, znajduje się poniżej Jakobstadtu, na prawem z dwóch ramion Dźwiny, obejmujących wyspę Holmshof; ramię lewe, dłuższe, przyjmujące dopływ Sokę, w swej górnej części wysycha (zjawisko często napotykane na serpentynaoh: dopływ au-żytkowywa łożysko opuszczone przez rzekę główną). Leżący na końcu tego biegu wielka wyspa, Dalen, (8 wiorst długa, 2¹/₂ szeroka), powstała też przez skrócenie serpentyny: rzeka, sparta przez zator lodowy, znalazła sobie krótszą drogę na prawo; tędy rzuoiła się główna masa wody (lewe ramię „sucha Dźwina* jest płytsze), tędy też idzie-droga żeglowna, ale znajduje jeszcze ostatnie przeszkody w porogach; pod przystanią Rummelen przeszkody te znikają. Poniżej wyspy Dalen połączona rzeka rozszerza się do 240 sążni i płynie Wolno przez nadbałtycką nizinę w brzegach nizkich, piaszczystych lub błotnistych, podległych zalewom. Poniżej Rygi, Dźwina szerokiem uściem, obejmującem wyspę Magnus Holm i łączącem się po prawej stronie z Miihlgrabenem (odpływ jeziora Sztinta), a po lewej z rzeką Boi der Aa (która w swem sa-modzielnem uściu do morza jest wstrzymana pasem diun), uchodzi do zatoki Ryskiej pod fortecą Dunamiiude (Ust’ Dwińsk), która broni wejścia do rzeki i była niegdyś kością niezgody 'między Polską i Szwecyą. Uście Dźwiny ma ważne znaczenie handlowe, przerzyna bowiem płaskie, jednostajne i otoczone diunami wybrzeże Inflant i Kur-landyi, gdzie „fale konają na piasków łonie“, gdzie mało dogodnych przystani. Na takich wybrzeżach uśoia rzek koncentrują w sobie zwykle całą żeglugę, cały handlowy ruch wybrzeża, przedstawiają bowiem jedyne dogodne miejsca do zakładania portów. Przykładem: uśoia Adouru (Bajonna), Gi-rondy (Bordeaux), Loary (Nantes), Sekwany (Havre) i dalej wybrzeża morza Niemieckiego aż do uśoia Elby. Na wybrzeżu Inflant i Kurlandyi taką rolę gra uście Dźwiny; dlatego powstał nad niem od-dawna jeden z najhandlowniejszych portów Bałtyku, a zarazem i klucz całego kraju od strony mo rza — Ryga, która z tego powodu jest silnie ufor-tyfikowana, równie jak i poniżej, przy spływie Dźwi-ny z Bolder- Aa leżący, port Dunamiinde albo Dya-ment (Ust’ Dwińsk). Port ten gra względem Rygi taką rolę, jak Bremerhafen względem Bremy, Cux-hafen względem Hamburga i t. d.: w nim zatrzymują się większe okręty i wyładowywają swe towary, gdyż dalej, z przyczyny płytkości Dźwiny, płynąć nie mogą. Uściowe dopływy Dźwiny są bardzo ważne dla handlu ryskiego, szczególniej Bolder-Aa, która jest uściem kurlandzkiej czyli se-migalskiej Aa; rzeka ta, wstrzymana w swem samodzielnem uściu do morza pasem diun, płynie wzdłuż jego południowego podnóża, równolegle do wybrzeża morskiego, i łączy się z Dźwiną. Prawy dopływ Miihlgraben jeBt odpływem jezior Sztinta i Egela i stanowi ważną arteryę komunikacyjną między fabryczną okolicą tych jezior i Rygą.—D o-pływy Dźwiny są następujące: z prawej: Toro-pa (źegl.), Uświata (żegl.), Łużesieńka, Obol (spł.), Sośnica, Połota, Dryssa (spł.), Sarganta, Indra, Likśnianka, Dubna, Nerata, Ewst albo Ewikszta (spł.), Oger (spł.) Egel - Miihlgraben (żegl.); z lewej: Mieźa z Obszą (źegl.), Kaspla (spł.), Witfba, Łuczesa (spł.), Essa-Ułła (źegl.), Turowla, Uszacz, Nacza, Dzisna, Drujka, Grzywka, Iłłuksztanka (Laokasse Dweten), Podunaj (Egłoń), Sussej, Bol-der-Aa (żegl.).—Przy stanie: Biełoj (nad Mieźą), Porzecze (nad Kasplą), Toropiec (nad Toropą), Wieliź, Suraż, Witebsk, Bieszenkowićze* Ułła, Le-pel (przy wypływie Ułły z jeziora Lepelskiego), Połock, Dzisna, Dryssa, Druja, Krasław, Dynaburg (Dźwińsk), Jakobstadt, Prydrychstadt, Rommel, Ryga, Dunamiinde. Dolina Dźwiny jest doliną erozyjną, produktem rzeźbiarskiej działalności wody płynącej; żadna dyslokacya warstw wzdłuż tej linii nie wyznaczyła kierunku, nie dopomogła rzece w jej pracy wyźłabiania; dowodzi tego zupełna odpowiedniość warstw skalnych po obu brzegach rzeki. Swej pracy erozyjnej Dźwina nie ukończyła jeszcze w zupełności, nie wyrównała dotąd swego łożyska, jak tego dowodzą liczne porogi i miniaturowe wodospady; wprawdzie niektóre porogi są tylko wynikiem nagromadzenia się wielkich głazów na dnie rzeki, ale inne, szczególniej Jakobstadzkie, są skutkiem poprzeozno-tarasowatej budowy skalistego dna. Prócz tego erozya rzeki wytworzyła w wielu miejscach na wybrzeżach tarasy podłużne: jeden, młodszy, u samych brzegów rzeki, drugi, starszy, w odległości kilku wiorst. W biegu górnym, w guberniach Twerskiej i Smoleńskiej, Dźwina płynie śród warstw wapienia węglowego. Dalej, we wschodniej części gubernii Witebskiej, ta starsza formacya znika pod grubą warstwą osadów naj-nowszyoh, szarych piasków i ciemnej, piaszczystej gliny, spoczywającej na torfie z ziarnami wiwioni-tu, który zapewne udzielił glinie barwy niebieskawej; dalej brzegi się wznoszą i występuje starsza, dyluwialna glina czerwona, która już towarzyszy rzece aż • do uśoia. Te osady alluwialne i dylu-wiałne są tu tak grube, formacye starsze tak głę-

Eneykl. Pow»z. lluitr. Ze»z. 119. T. 18-tT*

boko zapadają pod nie, iż nie można wskazać granicy między formacyą węglową biegu górnego a dewońską, występującą poniżej na biegu średnim i dolnym. Ta drnga pojawia się w odległości około 2 mil powyżej Witebska, w postaci różnych warstw dolomitowych, które spadają tarasowato ku rzece, a na jej dnie tworzą tarasy poprzeczne, co wywołuje małe kaskady. Warstwy te stanowią tu widocznie wzniesienie, pokryte tylko cienką warstwą piasku i czerwonej gliny dyluwialnej; pod Witebskiem znów znikają, mianowicie—pod grubą warstwą gliny czerwonej i piasku. Tu glina, pokryta tylko cienką warstwą piasku, tworzy strome brzegi, wysokie nieraz na 25 m. (np. powyżej uścia Ułły); wskutek podmywania i obsuwania się tych brzegów na dnie rzeki potworzyły się mielizny; dopiero przy uściu Dzisny zaczynają się w łożysku głazy i porogi. Poniżej Dzisny rzeka wrzyna się głębiej w nowsze osady; pod czerwoną gliną odsłonił się biały mikowy piasek z innemi glinami nieokreślonego wieku (może dewońskiego?). Nad temi warstwami, nieco poniżej Krasławia, na tarasie brzegu 20 m. wysokiego, widać zdała jakby ruiny jakiegoś gmachu; są to olbrzymie złomy szarego, gruboziarnistego piaskowca, z głazami erra-tycznemi. Powstał on z szarego piasku dyluwial-nego, spojonego cementem wapiennym. Dalej spotykamy piasek napływowy, spojony miejscami cementem żelaznym, zabarwiony rudawo i tworzący brzegi strome, do 30 m. wysokie. Od Dynaburga biały mikowy piasek i towarzyszące mu gliny znikają, również i glina czerwona, dyluwialna, i szary piasek alluwialny stają się coraz cieńszemi, zbliżamy się do nowych obnażeń dewońskich dolomitowych, które tworzą na dnie rzeki tarasy (porogi). Widocznie, w czasie osadzania się wyżej opisanych warstw młodszych, przestrzeń między Dzisną (nieco poniżej) a Dynaburgiem stanowiła głęboką dolinę, która w najgłębszych miejscach została wypełnio-ńa białym piaskiem mikowym i towarzyszącemi mu glinami, a następnie zwykłą gliną czerwoną, gdy przeciwnie, poniżej Dynaburga było wzniesienie. Te dewońskie dolomitowe wzniesienia dosięgają największej wysokości poniżej uścia Ewikszty i towarzyszą rzece, z niewielkiemi przerwami, do wyspy Dalen. Uście Dźwiny przypada na ten sam prawie stopień szerokości geograficznej, co źródła (jak u Wisły, na tym samym południku); równoleżnik 57°, łączący te punkta, stanowi podstawę trójkąta, którego nierówne ramiona zakreśla bieg Dźwiny i którego wierzchołek znajduje się w punkcie przecięcia tych ramion o 2° dalej na południe (55° szer. pn.) u Bieszenkowicz. Całkowita długość Dźwiny wynosi 140 mil (żeglownośó ⁴/z)i długość w linii prostej—70 mil, zatem rozwój biegu rzecznego (140 : 70=2) jest znaczny; rzeczywiście bowiem, chociaż Dźwina przedstawia, z wyjątkiem u Bieszenkowicz, linię tylko lekko załamującą się, to jednak załamuje się, jak z powyższego opisu widać, aż pięć razy. Szerokość rzeki pod Witebskiem przeszło 100, zaś poniżej Dynaburga (rcs.) — 200 saź., pod Rygą — blizko 300 sai. Głębokość największa 3 saż., najmniejsza, na

88

porogacb, ³/« arszyna. Obszar dorzecza obliczano dawniej na 3 000 i więcej mil □, obecnie tylko na 1 550 mil □ (Strzelbicki). Dżwina więc pod względem długości i rozwoju równa się Wiśle,, ale ustępuje jej znacznie pod względem dorzecza, które, ścieśnione z prawej strony przez obszary Łowati i Wielikiej, z lewej przez dorzecza Dniepru i Niemna, nie mogło uzyskać wielkiego rozwoju i tylko wązkim pasem ciągnie się wzdłuż rzeki, podobnie jak dorzecze Dniestru. Kąt, otwarty ku północy, utworzony przez złamanie rzeki u Bieszenkowicz, nie wpłynął na rozszerzenie się dorzecza po tej stronie; owszem: tu właśnie najgłębiej wkraczają źródła Wielikiej, a szczególniej Łowati (do okolic Suraża i rzeki Uświacz — projekt kanału). Z drugiej znów strony pcd Dyna-burg podsuwa się bardzo blizko systemat Niemna (Wilii). Stąd wynika, iż dopływy Dźwiny są to tylko krótkie odpływy jezior Pojezierza, które dwoma równoległemi łańcuchami ciągnie się wzdłuż rzeki, w niewielkiem, naturalnie, oddaleniu. Niektóre tylko dopływy dosięgają nieco większej długości, przez to, że płyną pod kątami ostremi do rzeki głównej. Najwyższy stan wody pod Witebskiem bywa w kwietniu, najniższy w lecie i jesieni. Czas żeglugi pod Witebskiem wynosi średnio 234 dni; najmniej 219, najwięcej 276. Pod Rygą puszczanie lodów przypada średnio na 26 marca, zamarzanie na 19 listopada. Zapewne teź z powodu nieznacznej głębokości i nieznacznych różnio klimatycznych, w rzece o równoleżnikowym prawie kierunku, obfitość ryb, tak co do gatunków, jak i co do indywiduów, jest nieznaczna, a stąd pośród rybaków wytworzyła się zawistna skrytość i nieprzyjaźń. Ważną rolę w rybołówstwie i wo-góle gospodarstwie mieszkańców nadbrzeżnych gra pewien owad, zwany tu „mietaiica" (ephemera vul-gata albipennis). „Zaledwie słońce letnie skryje się pod horyzontem, mówi pewien autor, nad zwierciadłem rzeki zaczynają unosić się delikatne białe motylki, których masa wciąż rośnie i wreszcie pokrywa sobą całą rzekę od brzegu do brzegu na długość dziesiątek wiorst, robiąc wrażenie zamieoi śnieżnej. Po jakich dwóch godzinach zwierciadło rzeki i przyległe wybrzeża pokrywają się, niby śniegiem, białą oponą spadłej i już martwej mie-talioy. Spadając i umierając, owad pozostawia w wodzie drobne jajeczka, z których wychodzi nowe pokolenie. Mietaiica dostarcza najbardziej pożądanego pokarmu dla ryb i z tego powodu rybacy łowią mietalicę jako przynętę. W tym celu wyjeżdżają oni wieczorem na łodziach i machają źarzącem łuczywem śród mas unoszącej się mietalicy, która spada do łodzi i wkrótce je napełnia." Mietaiica służy też mieszkańcom nadbrzeżnym do karmienia ptactwa domowego.

III. Znaczenie historyczno - handlowe i strategiczne Dżwfny. Dźwina zachodnia już w odległej starożytności, pod nazwą Erydanu (ob.), pośredniczyła w handlu bursztynem między bałtycką północą i greckiem południem. O Erydanie wspominają mianowicie mity greckie, np. mit o pięknym młodzieńcu Faetonie, który utonął w falach „Erydanu." Opłakujące go siostry zostały zamienione w drzewa, które od tej pory wciąż płaczą, a łzy, spadające do rzeki, twardnieją i tworzą drogocenny bursztyn. Że ów Erydan mityczny jest to Dźwina zachodnia, to wskazuje wzmianka Eudoxu-sa (w pierwszej połowie IV w. pized Chr.) iż Erydan wypływa z gór Ryfejskieh w głębi Scytyi i wpada do morza zachodniego w pobliżu ziemi Celtów. Dalej—zbliżenie Dźwiny w okolicach Witebska do Dniepru w okolicach Orszy (handlowe miasto Sarum u Ptolemeusza). W okolicach tego zbliżenia, ułatwiającego handel Dźwiny z południem, znaleziono teź pieniądze greckie, świadczące o dawnych stosunkach handlowych (prócz tego i pieniądze arabskie, świadczące znowu o późniejszych stosunkach ze wschodem wzdłuż Wołgi). Późniejsza nazwa Dźwiny, Rhudon, wreszcie przypomina bardzo swem brzmieniem nazwę Erydan. Odległość Dźwiny od Stmbii, tego bursztynowego Eldorado, nie przeczy utożsamieniu jej z bursztynowym Eryda-nem, gdyż kupcy mogli bursztyn przywozić lądem lub morzem z Sambii do uścia Dźwiny, skąd łatwiej mógł się on dostać do Grecyi, a zresztą znaozna do dziś dnia obfitość bursztynu około Po-łągi i nadbrzeżnego jeziora Augern naprowadza na myśl, że Starożytni mogli otrzymywać ten produkt nie tylko z Sambii, lecz i z miejsc bliżej u-ścia Dźwiny leżących. Później okolice Dźwiny, zbogacone handlem z greckiem południem (przez Dniepr) i muzułmańskim wschodem (przez Wołgę), musiały zwrócić uwagę łupieskich żeglarskich Nor* mannów, którzy przedsiębrali wyprawy w górę wielu rzek; rzeczywiście bowiem znajdujemy wzmianki w sagach skandynawskich o „drodze Wschodniej“ do Wielkiego Grodu (Miklogard = Ca-rogród), po której płynęli żeglarze z Gotlandu i wyspy Dago, i o Dźwinie (Dina). Mianowicie Ragnar Lodbrok, wiking normański, sławny „król morza" śpiewa:

Uderzyliśmy w miecze! Pomnę on dzień sławy,

(Lat mogłem mieć dwadzieścia), gdy stal mej

[drużyny

Lśniąc wzroki, przodem biegła do bojowej sprawy

I ośmiu Jarlów padło tam przy uściu Diny.

Dalej śpiewa, że płynął w górę Diny aż do uścia Ify (zapewne Ewst czyli Ifst). Owa ,Droga Wschodnia" Normannów znana jest u Nestora pod nazwą „put’ iz Wariag w Greki". Po tej drodze, a w szczególności po Dźwinie, zaczęli prowadzić od połowy IX wieku handel ruBcy Słowianie („I z Rusi moich iti po Dwinie w Wariagi" Nestor). Drogą tą dostawali się oni na morze Wa-regskie (Bałtyckie), i na leżącą śród niego wielką wyspę Gotland, gdzie miasto Wizby stało się ogniskiem handlu między zachodem i wschodem Europy. Tutaj przychodziły towary z Nowogrodu, Smoleńska, Witebska i Połocka, po które przyjeżdżały okręty niemieckie. Wreszcie Niemcy zapragnęli zawiązać bezpcśrednio handel z mieszkańcami wybrzeży Dźwiny, i rzeka ta stała się drogą rozszerzania niemieckiej kolonizacyi w In-

flantach i Kurlandyi i tym sposobem wywarła wicz, który zajął już był wiele grodów nad D-ą i po-Btanowczy wpływ na historyę, cywilizacyę, na poli- sunął się aż pod Rygę, ale ostatecznie odparty, na tyczne i etnograficzne stosunki tych krain. Pierw- podstawie układu ze Szwecyą i Polską, musiał si zawinęli do uśeia Dźwiny kupcy z Bremy, pro- opuścić linię Dźwiny. Plan Groźnego został urze-wadzący handel z Gotlandem, popłynęli w górę, czywistniony dopiero na początku wieku XVIII, zawiązali w pierwszej połowie XII w. stosunki przez Piotra W. i Katarzynę; Dźwina, podzielona handlowe z tutejszymi autochtonami i założyli nad dotąd między trzy państwa,: Rossyę (bieg górny), Dźwiną warowną osadę Uekskiill. Wkrótce przy- Polskę (bieg średni) i Szwecyę (bieg dolny), stała był tu duchowny niemiecki, Meinhard, zbudował się rzeką wyłącznie rossyjską, co zmniejszyło ilość kościół i zaczął nawracać pogan Liwów. Nastę- opłat celnych i ułatwiło stosunki handlowe na poy Meinharda obrali za główne siedlisko miejsce rzece. W dół Dźwiny spławiają produkta lasów bezpieczniejsze i dogodniejsze dla handlu przy u-    (drzewo,    gonty,    łyko), zboże, przędzę i    siemię

ściu Dźwiny, i tak powstała Ryga (1201). Zaraz    lniane i    konopne.    W górę    — sól, śledzie,    tytoń,

też do pomocy w nawracaniu pogan przyszła siła towary kolonialne, wyroby fabryczne. Zresztą w o-zbrojna i powstał nad Dźwiną, analogiczny do    statnich    czasach    znaozenie    handlowe Dźwiny bar-

krzyźaków nad Wisłą, zakon Kawalerów Mieczo-    dzo się    zmniejszyło, gdyż    znaczna część    ruchu

Dźwina stanowi

wych. Tym sposobem w kraju tym, w ubiegłych handlowego przeszła na sąsiednie koleje żelazne, czasach, odbył się taki sam proces, jaki za na- Pod względem strategicznym szych czasów odbywa się w Afryce i który czarni obecnie wraz z Dnieprem drugą linię obronną jej mieszkańcy sformułowali w ten sposób: „na- Rossyi od zachodu (Dynaburg, Bobrujsk, Kijów), jak przód przybywa kupiec, potem misyonarz, a na- niegdyś stanowiła pierwszą linię obronną Polski reszcie armia". Kawalerowie mieczowi rozszerzali od Wschodu. Ta ogromna wodna linia, ciągnąca w górę rzeki ogniem i mieczem religijny, społecz- się od zatoki Ryskiej do Odeskiej, tylko w jednem ny i polityczny despotyzm, powznosili nad jej brze- miejscu doznaje przerwy, a mianowicie tam, gdzie gami wiele grodów warownych o nazwach obcych górne części Dźwiny i Dniepru, przed przyjęciem mowie tutejszej; a chociaż państwa ich, wciśnięte kierunków głównych, płyną w kierunku południo-niegdyś klinem między Polskę i Rossyę, które wo-zachodnim, równolegle do siebie. Przerwa ta dążyły do opanowania Dźwiny, już nie istnieją, jednak, zamknięta zresztą po części Berezyną to jednak puścili oni w tym kraju tak głębokie (stąd strategiczne znaozenie tej rzeki—klęska Na-korzenie, iż żywioł niemiecki społecznie jest tu poleona I), nie jest zbyt wielka (między Witeb-dotąd panującym. Niemcy, zawojowawszy ziemię skiem i Orszą 11 mil), tak, iż oddawna przewo-pogańskich Liwów i Łotyszów, zaczęli prowadzić żono tędy towary z Dniepru na Dźwinę i odwro-handel z miastami ruskiemi, Połockiem i Wi- tnie. W tej przerwie, jak mówiliśmy, leżało owo mia-tebskiem, a nawet dostawali się przez Wołok na sto Sarum, grające ważną rolę w handlu bursz* Dniepr do Smoleńska; ale ta droga lądowa przez tynem. Później Smoleńsk tędy prowadził za pośre-Wołok była niepokojona przez bandy rabusiów, dnictwem Dźwiny handel z Rygą i Gotlandem. przytem wojny między Rusią i Litwą przecinały Ta przerwa w wodnej granicy między krajami da-często te stosunki handlowe. Z drugiej strony wnej Polski i Rossyi miała ważne znaczenie wo-Ryźanie nie dopuszczali kupcom ruskim swobodne- jenne, jako „brama Rossyi", prowadząca do samego go wyjścia na morze, a kupcom hanzeatyckim— jej serca—Moskwy. Przez tę bramę wdzierali się przeniknięcia w górę Dźwiny. Charakterystyczną do Rossyi Litwini i Polacy, a później Napoleon I; jest rzeczą, że w końcu w. XIII jednym z przed- tędy Rossyanie nachodzili Litwę. Dla tego Wi-miotów handlu nad Dźwiną byli niewolnicy, któ- tebsk, Orsza, Wieliź, Smoleńsk, Biełoj, Ducho-rych dostarczały łupieskie bandy Litwinów. Li- wszczyna, Dorohtibuź i t. d., miasta, leżące w tej twini więc grali nad Dźwiną niegdyś taką rolę, bramie, pamiętne są w historyi wojen. Podobne jak w naszych ozasach Arabowie nad KoDgo. Pó- „bramy" między rzekami, zbliźonemi w swych źniej Dźwina nabrała znaczenia jako rzeka gra- górnych częściach, a rozchodzącemi się później niczna między Polską z jednej, a Rossyą i Szwecyą w przeciwne strony, spotykamy także między trze-z drugiej strony; przyczem każdemu z tych państw ma rzekami Europy Zachodniej, które przerzynają chodziło o opanowanie handlu na tej rzeoe; to też cały niemal jej pień lądowy; a mianowicie: brama wiele miast lub miejscowości nad nią leżących Reńsko-Dunajska i Reńsko-Rodańska. Obie miały, było przedmiotami sporów lub polami bitew dla lub jeszcze mają, również ważne znaczenie stra-tych narodów (Wieliź, Witebsk, Ułła, Połock, Dy- tegiczne (Vallum Hadriani, Belfort) —Źródła M. nafcurg, Liksna, Kreuzburg, Kokenhausen, Ueks- Borch „Dwa słowa o Dźwinie" (1843); A. Plater kuli, Kirchholm, Ryga, Dunamunde), a Białorusini „Opisanie hydrogr. statyst. Dźwiny zach.” (1861); nad tą rzekę mieszkający nie daimo przyrównali W. Nałkowski „Rzeki Wałdajsko-Sarmackie („Prze-siebie do „grochu przy drodze — kto przejdzie ten wodnik Naukowy" 1877); A. Sapunow „Dźwina skubnie*. Parcie Rossyi na linię Dźwiny rozpoczę- Zachodnia" (1893 po rossyjsku); M. Antonowicz ło się w drugiej połowie wieku XVI; Iwan Gro- „reoraocT. „OuepKŁ Sana^H. /(b “ („ropHufi JKyp-źny postanowił opanować jej brzegi i zawiązać za Hajit" 1872).    w-

jej pomocą stosunki handlowe z zachodem, ale Pźwinica, lewy dopływ Suchony (systemat został odparty przez Batorego. W połowie wieku Dźwiny Północnej), ma źródła śród błot w po-XVII plan Groźnego podjął car Aleksy Michajło- wiecie Kadnikowskim, gubernii Wołogodzkiej, fcie-

And, S.

And. S,

•    I

And. S.

W. S.

wody.

runek biegu wschodni i południowo-wschodni, koryto kręte, brzegi lesiste i wogóle płaskie, szerokość miejscami do 25 s., głębokość do 1% s., długość około 160 wiorst. Na wiosnę przy dużej wodzie spławiają drzewo, latem rzeka tworzy liczne mielizny.

Dźwiniec, Dźwinie, Dźwińsko, niewielkie jezioro w gubernii Pskowskiej, powiecie To-ropieckim, wypływa z niego strumień D ź w i n-k a i, ubiegłszy około trzech mil w brzegach płaskich i błotnistych, wpada z prawej strony do Dźwiny Zach. — Strumień ten może być spławny na wiosnę przy dużej wodzie. — D. ma 17 w. długcści, do 6 wiorst szerokości i prawie 52 w. □ powierzchni. — Uważano .j go dawniej za źródło Dźwiny Zachodniej.

Dźwinogród: 1). D., miasteczko w gubernii Kijowskiej; ob. Zwi no gródka, 2). D., przedtem miasteczko, dziś wieś w Galicyi wschodniej, powiecie Borszczowskim, na lewym, wyniosłym, brzegu Dniestru, przy uściu potoku Dźwiniaczki, na samej granicy z gub. Podolską,—ma ludność w połowie polską i katolicką, w połowie rusińską i u-nicką. Parafia unicka w Wołkowcach, katolicka w Mielnicy, gdzie także znajduje się poczta i sąd powiatowy. D. należy do rzędu osad bardzo dawnych. Nestor zwie go Z we ni ho rod, inni latopiscy ruscy Swinihorod,kronikarze polscy Swinigród i Swi-nogród. Był w posiadaniu książąt ruskich, którzy wznieśli tu zamek obronny. Tatarzy w r. 1240 miasto i zamek obrócili w perzynę.—Następne losy D-u niewiadome, jak również nie jest pewnem, kto wzniósł później nowy zamek: królowie polscy czy też ks. Koryatowicz; wszakże już około 1570 r. i ten zamek, w którym dawniej przemieszkiwali książęta Ostrogscy, znalazł się w stanie zupełnego o-puszczenia.—W r. 1716 Adam Sieniawski, kasztelan Krak., kazał zamek podźwignąć z upadku, lecz lust-racya z r. 1765 nie czyni o nim żadnej wzmianki.— Niedaleko stąd są Okopy św. Trójcy, naprzeciwko znanego w dziejach Chocimia położone.

Dżwinogrodzkio starostwo w województwie Po-dolskiem. Roku 1765 było w posiadaniu Adama Pisarzewskiego i czyniło prowentu 13 732 złotyoh polskich; w roku zaś 1772—Kazimierza Cieńskiego, który płacił kwarty 3 433 złp. 3 gr. Zajęte przez skarb austryacki, oddane zostało w r. 1797 spadkobiercom Stanisława Kossakowskiego, jako częściowy ekwiwalent za dobra Bohorodczańsbie i Lis-sowieckie.

Dźwinona, Dźwinka, ross. Dwinosa, rzeka, lewy dopływ Wilii (systemat Niemna), powstaje z połączenia kilku strumieni, które spływają z nieznacznych wyniosłości, będących wododziałem Niemna i Dniepru, a leżących około osady Pleszczenicy w powiecie Borysowskim, gub. Mińskiej; następnie rzeka tworzy granicę między gubernią Mińską i Wileńską, poczem wchodzi całkowicie do tej ostatniej i w powiecie Wileńskim, ; pod wsią Pohost, łączy się z rzeką główną. Długość jej Stuckenberg podaje na wiorst 50—co jest za mało; inne źródła— na 21 mil, czyli 148 wiorst, co znowu jest o wiele za dużo; zdaje się, że długość 85 — 90 wiorst będzie blizką rzeczywistości. D. w niższej częśoi jest dostępną dla spławu drzewa podczas wyższego stanu

And. S.

DŹwińsk, przedtem Dyneburg, Dyna-b u r g, ross. D w i ń s k, miasto powiatowe w gubernii Witebskiej, na prawym brzegu Dźwiny Zachodniej, w węźle dróg żelaznych, do Petersburga, Rygi, Warszawy, Witebska i Libawy (ta ostatnia wychodzi z poblizbiej stacyi Kałkuny). Leży pod 55° 53' sz. pn. i 24° 12' dł. wd. Par. w odległości 496 w. od Petersburga, 764 w. od Moskwy, 244 w. od m. gub., 204 w. od Rygi, 161 w. od Wilna i 548 w. od Warszawy. — D. liczy 72 877 m-ców (1892),. jest miastem handlowem i twierdzą drugiego rzędu, zasłaniającą stolicę Rossyi i broniącą linii Dźwiny. — Portyfikacye leżą po obu stronach rzeki, większego jednak znaczenia nie posiadają, — natomiast D. jest ważnym punktem składowym wszelkich materyałów wojennych i zapasów fortecznych. — W liczbie ludności przemagają Żydzi; oni też głównie zagarnęli w swe ręce handel i prowadzą go przeważnie lnem, konopiami, zbożem i drzewem; po Żydach najliczniejsi są Łotysze, po nich zaś Białorusini, Wielkorossyanie, Polacy i t. p. Pod względem wyznania w D-u jest około 20% prawosławnych, tyleż katolików, 12% protestantów, 2% staro-wierców, 46% żydów. — Katolicy posiadają dekanat w miejscu i niewielki kościół parafialny. — W D-u znajduje się kantor pocztowo - telegraficzny z dwiema filiami, gimnazyum realne, gimnazyum żeńskie, żydowska szkoła Talmud-Tora, 5 szkół średnich miejskich, dwóch sędziów śledczych, nadzorca 3-go okręgu akcyzy, oddział banku państwa, bank miejski, oddział mosk. międzynarodowego banku handlowego, oddział wileńskiego banku handlowego, oddział ruskiego banku handl., kilka banków prywatnych; 7 aptek i t. p. Przemysł fabryczny dosyć ożywiony: oprócz wielkich warsztatów mechanicznych, należących do dr- żel. Dźwińsko-Witebskiej, a- zatrudniających kilkuset robotników, są tu: dwie gorzelnie, kilka młynów i tartaków, mydlarnia, trzy browary, trzy fabr. guzików, fabryka zapałek, śrótu, dwie fabr. tytoniu, odlewnie żelaza, drukarnie, litografie i t. p, W r. 1890 liczono wszystkich fabryk 30, przy 865 • robotnikach i 492 000 rs. produkcyi. — D. dzisiejszy jest dziełem ostatnich kilku dziesiątków lat, — i gmachów wybitnych nie posiada. Do najpiękniejszych budowli należy b. kościół jezuitów, przerobiony na cerkiew prawosławną, z zachowaniem form stylu pierwotnego. — Rozwój miasta datuje się od czasu zbudowania licznych dróg żelaznych, które tu się krzyżują i czynią D. ogniskiem handlu tranzytowego, skierowanego do portów w Libawie, Rydze i Petersburgu. — Bliższe szczegóły, dotyczące dziejów miasta ob. niżej. — Powiat Dźwińsk i, Eajmuje południowo-zachodnią część gubernii na prawym brzegu Dźwiny Zach., która na całej przestrzeni oddziela go od sąsiedniej gubernii Kurlandzkiej;

powierzchnia wynosi 3 860 w. □ , a ludność , dzy dwoma słupami, w niższej zaś postać czło-229 286 głów, czyli 59.4 na 1 w. Pod wzglę- wieka, który rękoma podnosi zamek do góry. Był dem gęstości zaludnienia jest to najpierwszy po- to równocześnie i herb samego zamku. Za je* wiat w gubernii. — Kraj płaski, gdzie niegdzie dnym z wąwozów od zachodu leżało podzamcze* tylko niewielkiemi wzgórzami przecięty, — obfitu* czyli o'sada miejska, za drugim parowem, od jący w błota w zachodniej i jeziora we wschód- wschodu, kościół i cmentarz. Zbudowawszy zamek, niej części. — Główną rzeką jest Dźwina z do- Ernest RasBburg opatrzył go załogą, przeniósł pływami: Dubna, Nereta i Ewikszta (spławna); doń z powiatu Rzeźyckiego dawną komturyę Wol-z jezior największe: Ruszony i Siwer. Grunt prze- kimborską, a sam r. 1278 wrócił do Rygi. Tym-waźnie piaszczysty, miejscami gliniasty lub iłowa- czasem Litwini, pod wodzą w. ks. Trojdena, przybyły; trafiają się także i okolice kamieniste. — Roi- li pod twierdzę, i pobudowawszy 4 wielkie wieże nictwo prowadzone jest dosyć starannie; 35% ruchome, szturm przypuścili. Po trzytygodniowem ogólnej przestrzeni znajduje się pod pługiem; sieją bezskutecznem oblężeniu musieli odstąpić; lecz za głównie żyto, tak ozime, jak jare, owies i jęcz- to w r. 1315 litewski książę Witenes zdobył go mień, sadzą także dużo kartofli; pszenicy prawie i zburzył. Wkrótce jednak z gruntu został odbu-wcale nie uprawiają. — Wszakże produkcya rolna dowany, a zakon założył w nim osobną koman-potrzeb miejscowej ludności nie zaspakaja. — Len doryę Dynemborską, która w dziejach Inflant i konopie stanowią niezły dochód mieszkańców, niepoślednią odgrywała rolę. O ileśmy ze źródeł /wy -i pozwalają na wywóz przeszło 30 000 pudów śledzić zdołali, znojny urząd komturów pia-rocznie. — Łąki dobre (10% przestrzeni), lecz t stowali w D*gu: po roku 1367 Teodoryk Fri-mimo to stan inwentarza żywego nie wszędzie jest zadawalniający; ogrodnictwo, sadownictwo i pszczelnictwo bardzo słabo rozwinięte. — Lasy zajmują około 30% przestrzeni; drzewo budulcowe spławia się Dźwiną za granicę. — Przemysł nieznaczny i reprezentowany przez drobne tylko fabryki, których w r. 1890 liczono 98 (bez D*a), z produkcyą roczną 205 000 rs.; są to po większej części niewielkie młyny, gorzelnie, browary, garbarnie i t. p. — Handel ogniskuje się głównie w mieście powiatowem; prócz tego miasteczka Krasław, Kreuzburg i Dagda są pod względem handlowym dosyć ożywione. — Główną masę ludności stanowią Łotysze, po nich idą Białorusini,

dach, od r. 1387—1390 Bernard Hevelman, od r. 1416 — 1418 Henryk von dem Vorste, w r. 1431 W. vom Loe, od roku 1436 — 1438 Brunon von Hirtzberg, w r. 1439 Henryk Sprengel, w 1445 Henryk Wedegge, w 1450 Jan Spar von Herten, w r. 1473 Engel-bert Lappe von Koningen (f w krwawej u-tarczce 1480 r.), w r. 1481 Wilhelm von Bo-dinckhusen, w roku 1501 Jan Yincke von Overber-g, w r. 1509 Walter von Plettenberg (synowiec mistrza inflanckiego tegoż imienia, w r. 1514 zoBtał komturem w Felinie, a f w r. 1525), w r. 1514 Henryk von Bercken, od r. 1524— 1526 Henryk Plater, od r. 1527 — 1534 Jan von Eckel, od r. 1535 — 1553 Wilhelm Fur-stenberg, późniejszy hermistrz inflanckiego zakonu, od r. 1554 — 1558 Gotard Kettler, późniejszy książę kurlandzki i semigalski, nakonieo wiatach 1558 i 1559 Jerzy* na Wyszlingu Zyberk, który właściwie aż do roku 1562 był stale komturem dynemborskim. Kiedy w roku 1403 krzyżacy inflanccy nieszczęśliwą przedsięwzięli wyprawę na Litwę, ścigał ich waleczny w. książę Witowt, rozproszył, a następnie spustoszył, zrabował i spalił Dynembork i bez przeszkody powrócił z wielkim łupem i wielu tysiącami jeńców. Rycerze inflanccy zaraz zemścili się straszliwym napadem na Litwę, a po szczęśliwym powrocie odbudowali gród zburzony i mocno go obwarowali. Odtąd Dynembork w dziejach Polski i Inflant zjawia się dopiero przy zawarciu dnia 30 sierpnia 1559 r. wileńskiego traktatu, na mocy którego były komtur dynemborski, a ówczesny mistrz pro-wincyonalny inflancki, Gotard Kettler, oddał w zakład Zygmuntowi Augustowi zamek ten rycerski wraz z jego ziemiami na koszta wojenne, podczas obrony Inflant od cara Iwana Wasylewicza wypaść mogące. Pakta poddania się Inflant temuż królowi polskiemu r. 1561 i przywilej unii ich z w. księstwem Litewskiem r. 1566, a nakoniec wcielenie ich do Korony na sejmie lubelskim r. 1569, ostatecznie Dynembork pod panowanie Polski poddały. Zdobył go car Iwan IV 11 sier-

And. S.

Polacy i Żydzi. — Katolicy w r. 1892 stanowili 52.08% ogółu mieszkańców (119 424 głów).

Dziej o miasta. D. w kronikach i dokumentach łacińskich Dunenborg albo Duneborg ma przeszłość równie ciekawą, jak burzliwą. Około roku 1277 mistrz prowineyonalny krzyżaków inflanckich, Ernest Rassburg, w niektórych kronikach także Ratzeburg zwany, zbudował tutaj tulny zamek warowny, z którego obecnie zaledwie ślady pozostały. Oddalony on był od dzisiejszej twierdzy około dwóch mil w górę Dźwiny; wznosił się na odosobnionej górze, nadzwyczaj wązkiej, na prawym brzegu rzeki, pośród dwóch parowów porosłych krzakami, pomiędzy któremi sączyły się strumyki, wpadające do dawnego Rubonu, czyli dzisiejszej Dźwiny. Dziś gruzy tylko i rumowiska zalegają to miejsce, które nosi wszakże i dotąd nazwę „wacoka pile", t. j. „starszy zamek*. Zamek ten panował z jednej strony nad rzeką, z drugiej nad obszerną okolicą. Gmach sam, z czerwonej cegły, w kształcie prostokąta,

40 kroków szeroki a 120 długi, wysmukłemi wieżami strzelał pod obłoki. Na pochyłości góry, od ściany zamku do rzeki, rozciągała się dolna warownia. W takim - to zamku przesiadywał stale komtur dyneburski, rządząc rozległym powiatem i rozkazując niekiedy sąsiednim wójtom. Posiadał on osobny herb: pole na dwie części podzielone, w wyższej Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus mię*

pnia r. 1577 po dwutygodniowem oblężeniu i, srodze spustoszywszy, pociągnął ku Kryźborkowi. Zaledwie jednak opuścił car Inflanty, Polacy pod dowództwem Wilhelma Platera wnet opanowali zamek i wycięli zostawioną tam przez cara załogę.

australis, odtąd zwanej Livonia polonica, z grodami i wójtowstwami Duuenborg, Rositen, Ludsen, tudzież zamkiem i obwodem Marienhau-sen; car zaś, na mocy andruszowskiego pokoju w d. 30 stycznia 1667 r. zwrócił wszystko, co z posia-dłośoi Polski, Litwy i Infłant polski oh w ręku jego znajdowało się. Stan rzeczy nie zmienił się aż do pierwszego podziału Polski w roku 1772, w którym - to czasie Dyneburg został już tylko miastem powiatowem. W XVII wszakże stuleciu, a zwłaszcza w pierwszej połowie wieku XVIII-go, nie małe miał znaczenie jako rezydencya dyece-zalnych biskupów inflanckich, mających tam swoją katedrę, tudzież jako gród stołeczny województwa, a od roku 1677 księstwa Inflanckiego. Od czasu kiedy upadło arcybiskapstwo Ryskie, a na-

Ponieważ wtedy stary gród mocno ucierpiał, więc w r. 1582, skutkiem rozkazu Stefana Batorego, na miejsce dzisiejszej twierdzy został przeniesiony.

Odtąd pozostawał D. w spokojnem Polski posiadaniu, nawet w czasie wojny, którą Karol, książę Sudermański, późniejszy Karol IX, na początku XVII stulecia w Inflantach prowadził. Dopiero nowy zdobywca Inflant, Gustaw Adolf, gdy przeniósł wojnę aż do Litwy, zająwszy uprzednio większą część Inflant wraz z Rygą, wylądował ze świeźemi wojskami w Dyamencie, pociągnął wzdłuż Dźwiny i zdobył Dyneburg. Wszakże już w roku | stępnie i ustanowione później na sejmie warszawskim

-•=-====—5: mrz—

sr

m Se STIPE

>1V

■J

Wm/i

mima*

Sk

Fig. 179. Odcisk pieczęci komtura Dyneburskiego z roku 1397 na żółtym wosku.

z r. 1582 biskupstwo Wendeńskie, biskupi inflanccy in partibus, mieszkając najczęściej w prywatnych miejscach, zarządzali tą małą cząstką dyecezyi, która jeszcze przy Polsce pozostała. Ponieważ zaś wspomniani biskupi nie rezydowali w swej dyecezyi, przeto duchowne potrzeby ich owieczek opatrywali, ratione yicinitatis, bi-skupi żmudzcy. Rzeczywistym biskupem inflanc-

1626 gród ten powrócił do Rzeczypospolitej Polsk., kiedy wojska jej, pod dowództwem Aleksandra Gosiewskiego, wkroczyły do Inflant i bez przeszkody zajęły zamki Bersonen, Sesswegen i Kryż-bork. W ciągu następnych lat 30 gród dynem-borski 2 razy przez Szwedów (1635 i 1655 r.) i raz przez cara (1656 r.) szturmem był wzięty.

Wtedy chciano mu narzucić nazwę „BorysoglebskM.

Do ciągłego wzrostu i podnoszenia się niszczonego ko-dyneburskim pierwszy był Mikołaj Korwin tak częBto miasta przyczyniała się niepospolioie u- Popławski (1685—1710). Osiadł on w Dynem-stawa sejmu z r. 1647. Ustawa ta naznaczała borku przy katedrze, będącej zarazem kościołem Dynembork za miasto składowe na zboża i różne parafialnym, wizytował dyecózyę, wznosił, odna towary, prowadzone Dźwiną do Rygi. Traktat ' wiał kośoioły. Po nim nastąpił Teodor z Lu-między Polską a Szwecyą, zawarty w Oliwie pod dyngshauzu Wolff (1710—1711). Wyliczamy Gdańskiem, d. 3 maja 1660 r., zapewnił Rzpltej z kolei dalszych: KrzysztÓf Antoni Szembek posiadanie części południowej Inflant, Livonia (późniejszy prymas) od r. 1711 — 1716, Piotr

i:

1J9

SI

fes

o©'

o. u.

Tarło od r. 1716 do 1719, Stanisław Ho-zyusz od 1719 — 1722, Augustyn Wessel od r. 1722—1735, Konstanty Moszczyński oi r. 1736 — 1738, Wacław Sierakowski od roku 1738 do 1741, Józef z Kozielska Puzyna od r. 1741—1752, Antoni Ostrowski od roku 1754 — 1763 i Jan Szczepan Giedroyć od r. 1763—1778. Dyneburg wszakże i z innego względu od roku 1677, w którym wydano ordynacyę księstwa Inflanckiego, nie małe jut miał znaczenie jako gród stołeczny tego księstwa. Ta ordy-nacya bowiem sejmowa postanowiła, żeby procedura sądów ziemskich i grodzkich w Inflantach polskich zachowana była taka, jaka obowiązywała wówczas w innych województwach Rzpltej. W tym celu naznaczono elekcyę podkomorzego, chorążego, sędziego, podsędka i pisarzy ziemskich dla księstwa Inflanckiego, którzy powinni byli sądzić wszystkie sprawy, do ich urzędu należące, zakładając jurydykę roków ziemskich w Dy-nemborgu 3 razy do roku: na 3 króle, nazajutrz po św. Trójcy i na św. Michał; a jurydykę grodzką przy staroście dynemborskim postanowiono z trzema urzędnikami, tymi byli: podstarości, sędzia i pisarz grodzki dynemborBcy (ob. „Vol. legum" V 237, wyd. Ohryzki). Taż sama ordynacya postanowiła, że starosta grodowy dynemborski jest zarazem i starostą inflanckim. W Dyneburgu więc za czasów polskich odbywały się sejmiki j9dne po drugich. Czy szło o wybranie deputatów na trybunał, czy posła na sejm walny do Warszawy, ówczesna szlachta polsko-inflancka nigdzie indziej, jak do swego stołecznego grodu, Dynemborka, w tym celu się zjeżdżała. W D-u też odbywał się uroczysty wjazd nowego wyższego urzędnika — starosty lub wojewody inflanckiego. Opisy podobnych wjazdów wychodzący w Warszawie „ Kury er polski" dotąd nam przechował. Znanego powszechnie kronikarza In-flant, Jana Augusta Hylzena, już bardzo wcześnie widzimy sejmikującym ze szlachtą w Dyneburgu. Gdy po sejmie walnym uniwersały królewskie zbierały szlachtę na obrady w tern mieście, zawsze

J. A. Hylzen perorował. Mamy z tego czasu kilka ciekawych jego przemówień, zachowanych w „Swadzie" Dauejkowicza. Po odpadnięciu Inflant polskich do Rossyi w r. 1772, czcze tylko tytuły księstwa i urzędów, tak senatorskich, jako i ziemskich przy Polsce pozostały, a szlachta już krótki tylko czas odbywała swoje sejmiki w Dyneburgu; została bowiem przyłączoną do połockiego namiestnictwa (1778), jako zamieszkująca prowin-cyę dźwińską; następnie do tak zwanej Białoruskiej gubernii (1796), a nakonieo do gub. Witebskiej (1802). Cesarzowa Katarzyna II, zająwszy tę dawną siedzibę komturów zakonnych, uznała za konieczne zupełne jej przebudowanie, i zaraz z gruntu odnowiony i wzmocniony został szaniec przedmostowy, długi na sto stóp, który w lipcu r. 1812 napróżno ostrzeliwał generał Oudinot i który dopiero we dwa tygodnie później generałowi brygady korpusu Maodonalda, księciu Michałowi Radziwiłłowi, poddać się musiał. Ponieważ wspo

mniany szaniec już na początku bieżącego stulecia nie zdawał się dostatecznej przedstawiać obrony, przeto na rozkaz Aleksandra I w r. 1811 rozpo-częto roboty około dzisiejszej twierdzy, pod przewodnictwem generała inżenieryi, Heckla; te zostały przez wojnę 1812 roku przerwane i dopiero po kongresie wiedeńskim na nowo rozpoczęte. Wspaniały kościół jezuicki niebawem pod twierdzę, na cerkiew żołnierską, zabrano, pozostawiwszy atoli wszystkie jego dawne cechy. Imponującą jest dotąd facyata zachodnia tego pojezuickiego gmaohu, o dwóch wyniosłych pięciopiętrowych wieżycaoh i pięknych pilastrach i słupach, zdobnych w kapi-

łiin

FIL

fggjj

™hbf

'lilii

i¹ 'l

A JJ

7 [ml «Jj

safflgl

Fig, 181. Widok kościoła po-jezuickiego w Dźwińską.

tele jońskie i korynckie. Roboty około dzisiejszej twierdzy, jak świadczą napisy na bramach, w r. 1829 zupełnie ukończone zostały. Budowle for-teczne, ponieważ znajdują się po obu brzegach Dźwiny, musiały oczywiście być połączone ze sobą długim mostem. Z Petersburga tędy do Warszawy i Królewca przechodząca droga żelazna prowadzi przez inny most, pięknie, według kratowego systemu w latach 1859 i 1860 zbudowany; ten za miastem jest położony. — Źródła: „Mittheilungen aus der liylandischen Geschichte” (t. VI i t. XIV); Gustawa Manteuffla „Inflanty polskie" (Poznań 1879 roku); tegoż artykuł „Dyneburg” w „Słowniku geografioznym"; wreszcie zbiory dokumentów do historyi Inflant.

Dzwon, po niemiecku G1 o o k e, po angielsku c 1 o o k, po duńsku k 1 o k k e, po szwedzku klocka. Nazwy te prawdopodobnie pochodzą od górno - staro - niemieckiego K1 o c h ó n albo K1 o p-pen = bić, skąd też i francuska nazwa C1 o-c h e (w łacinie średniowiecznej c 1 o c a, wołoskie c 1 o p o t). W wielu okolicach Francyi dzwony noszą nazwę S a i n t s, z dodaniem imienia patrona, pod którego wezwaniem kościół wzniesiony; stąd też giserzy dzwonów zwą się sain-t i e r s, a dzwonienie na trwogę — t o c s i n, (od t o q u e r [bić] le saint). Małe dzwonki znane już były w starożytności: Assyryjczycy i E-gipcyanie używali ich w obrzędach religijnych; u Żydów, według przepisu Mojżesza, brzeg szaty arcykapłana u dołu obwieszony był malogranatami byacyntowemi, naprzemian z dzwoneczkami złotemi; w Grecy i dzwonki widzieć się dają u kapłanów Cybeli i Persefony; Rzymianie zaś, którzy Bwali je tintinabula, posługiwali się niemi, zarówno w życiu prywatnem, jak publicinem: mieli je u drzwi domów, dla przywoływania sług, w łaźniach — dla oznajmienia, że kąpiel już gotowa, zawieszali na karku koni, mułów i t. p., a wreszcie u-

Fig. 181.

Dzwonki Rzymian starożytnych.

źywali i przy ofiarach. Wielkie jednakże dzwony występują dopiero w czasach chrześciańskich. Wynalezienie ich, a przynajmniej wprowadzenie w użycie przy kościołach, Walfryd Strabon (f 849) przyznawał św. Paulinowi biskupowi z Noli w Kampanii (f 431 r.); ale ponieważ żaden ze współczesnych z tym biskupem pisarzy o tern nie wspomina, a co jeszcze ważniejsza, i on sam w opisie szczegółowym kościoła, wzniesionego przez siebie w Noli, D-ów nie wymienia: słusznie więc podanie Strabona uważać wypada za błędne; musiał je wysnuć z niepewnego źródłosłowu nazwy łacińskiej D-u: n o 1 a, c a m p a n a (to drugie, jak się zdaje, od doskonałej miedzi, dobywanej w Kampanii, której używano na dzwony). Pewną jest tylko rzeczą, że do użycia w służbie Bożej D-y weszły za papieża Sabiniana (604 — 606). Jedno z najdawniejszych świadectw o D-ach mamy w żywocie św. Kolumbana, opata benedyktynów z drugiej połowy VI w., o którym w Aktach Mabillona czytamy, że około północy udawał się do kościeła na odgłos dzwonu (pulsante campana), budzącego i wszystkich zakonników na modły. W tymże czasie był słynnym zakonnik irlandzki, Dagaeus, jako zdolny kaligraf, a zarazem fabrykant D-ów, których miał zrobić 300. D-y te wszelakoż nie były lane, ale zbijane z blach żelaznych, jak S a u f a n g koloóski, i bywały elipsoidalne, beczkowate, jak D. z XII w. w Siennie. D-y lane ukazują się dopiero za Karo a W.; w VII w. już powszechnie są znane w Anglii i Gallii, w VIII zaś niektóre kościoły mają nawet po kilka D-ów, a w połowie jego dają się widzieć na niektórych świątyniach umyślne dla nich wieże, i. j. dzwonnice.—Do kościoła wschodniego D-y wprowadzone zostały w r. 865, gdy cesarz Michał, otrzymał w darze od doży weneckiego Orsona I-go dwanaście wielkich D-ów bron-zowych i kazał je zawiesić we wzniesionej w tym celu wieży, na bazylice Zofii św.—Wszystkie wsze-lakoż owe D-y pierwotne były roboty grubej, niekształtne, o dźwięku nieczystym. Doskonalić się zaczynają ledwie w w. XIII. Z tej epoki we Fran-cyi był jeden z najpiękniejszych D-ów w Moissac, odlany r. 1273 przez Godefroy, odznaczający się i wdzięcznym kształtem, i pięknością głosek wypisanej na nim legendy. D. ten wszakże, z powodu uszkodzenia, musiał być na nowo przelany. D-y największe, najdźwięczniejsze i najponętniejsze pod względem ornamentacyi i cyzelowania, pochodzą z końca w. XV, oraz początku XVI w. W tym czasie (1467 roku) odlewacz Bartłomiej Kneck z Atost we Flandryi wymyślił dzwonienie strojone (Carillon); Vanoccio na początku wieku XVI i Mersenne na początku XVII udoskonalili kon-strukcyę przyrządu, służącego ku temu, a Piotr Emony z Amsterdamu w końcu w. XVII ustanowił prawidła gry na D-ach i doprowadził ją do tego, że słychać w niej było cały akord zasadniczy z tercyą, kwartą, oktawą i górną oktawą. W roku zaś 1645, Lotaryńczyk Hemony w Ziitphen nad rzeką Issei, wystawił Carillon z 26 D-ów, z których największy ważył aż 2 000 kilogramów.—We Francyi najsłynniejszym był wielki D. katedralny w Eouen, odlany przez Wilhelma Ma-ęona z polecenia kardynału d’Ambóise; miał on imię Jerzy i ważył 26 000 funtów. Rozbito go i przetopiono na pieniądze (sous) za pierwszej rzeczypospolitej. Dzwon kościoła Notre Damę w Paryżu, którego rodzicami chrzestnemi byli Ludwik XIV i Mary a Teresa, waży 16 000 kilogr. Największym w Niemczech jest trzykroć odlewany we Frankenthalu iw r. 1875 oddany do katedry ko-lońskiej, Dzwon cesarski; ma on wysokości 325 cm., 342 cm. średnicy, a waży 26 250 kilogr.; serce jego, 3 m. długie, waży 765 kilogr. D. katedralny w Ołomuńcu waży 358 centnarów; wielki D. w kościele św. Stefana w Wiedniu 354 cent., nie licząc wagi serca. Największym D-em w świeście jest „Car kołokołM, znajdujący się w Moskwie, w Kremlu; waży on 4 320 centnarów, ma obwodu u dołu 18 metrów, 5.8 m. wysokości, a grubość ścian jego wynosi 60 cm. Kolos ten Bpiźowy, zawieszony był w dzwonnicy, zwanej Iwanem Wielkim, ale Bpadł z niej podczas pożaru w roku 1737, wyszczerbił się i ua dwa metry zarył w ziemię, Bkąd go dopiero roku 1826 wydobyto, umieszczono] obok pomienionej dzwonnicy, na podmurowaniu granitowem, i urządzono w nim kaplicę, w której do 20 osób zmieścić się może. Powierzchnię D-u zdobią liczne wypukło-rzeźby, przedstawiające herby i unoszących się w powietrzu an ołów, a brzeg — bardzo gustowne ornamentu. W Dzwonnicy Iwana W-go na różnych piętraoh znajduje Bię D-ów 32, a między niemi, najsławniejszy, dawny, wieżowy dzwon nowogrodzki. W Moskwie przed pożarem r. 1812 liczono 1706 D-ów, z których wiele naon-czas pospadało z wież i popękało, lub też w ogniu stopniało. Dzisiaj największym dzwonem w tern mieście jest Iwan Wielki, odlany w roku 1819, a ważący 1000 centnarów. — Chiny też posiadają dzwony znacznej wielkości, tak np. w Pekinie jest D. żelazny, ważący 1 250 cetna-rów, a wysoki 4‘/₂ m., który w r. 1419 cesarz Jeng-lo odlać rozkazał.—Na ziemiach dawnej Rze-kroć powtórzonem Dębnem Oleśnickich. Sławny D., zwany Zygmuntem, w katedrze Krakowskiej, odlany był w r. 1520 na rozkaz Zygmunta I-go przez Norymberczyka Behamusa; ma on 12 łokci obwodu, a ozdobiony jest herbami Polski i Litwy, pod któremi pośród napisu „Hans Beham von Nurnberg” znajduje się krzyż, jakby na arkadzie stojący, zapewne godło tego odlewacza. Z przeciwnej znowu strony jest wizerunek św. Stanisława, wskrzesającego Piotrowina, z boku herby Królestwa, a niżej napis łaciński i „Johannus Beha-mus Norimbergensis*. D. ten miał kosztować 3 000 złotych ówczesnych, t. j. 6000 rubli dzisiejszych. Do liczby D-ów, odznaczających się swą

[T.....

mMm

mk-.i

'5»9^

ij

■i

i 11

>

¹ El

U «*«4

r BiM

i!

JlS

w?

iii 1]

WT A.';^?'. •■>..;

~5§8SŁ

jJSm

"Mi

W~-Ą

m&m

■g——

rip|»

Sbi-ŁSi

:~^r^- ’ .'Jks'-

Fig. 182. Dzwon „Car Kołokol¹⁴ w Moskwie.

6 ig. 183. Dzwon Zygmuntowski w katedrze krakowskiej na Wawelu*

czypospolitej znajduje się bardzo wiele cennych okazów D-ów, sięgających dość dawnych czasów, a odznaczających się tak objętością swoją, jak pięknością wyrobu, a przytem siłą i czystością dźwięku. Najstarszym jest dzwon bollegialny ś. ś. Pietra i Pawła w Czersku, noszący datę r. 1004, która niezawodnie musi być niedokładnie wyczytaną. Kosmas wspomina o zabranych w r. 1038 przez Czechów z archikatedry gnieźnieńskiej pięknjch dzwonach. Na D-ie św. Jura we Lwowie z napisem słowiańskim jedni wyczjtująrok 1202, drudzy, prawdopodobniej, 1292. W Sandomierzu jest D. z datą 1373. W Krakowie u Panny Maryi godny jest uwagi D. roboty Freudentheila z r. 1436, ozdobiony płaskorzeźbami Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezup, herbem Rzeczypospolitej, miasta Krakowa, sześciu różnemi herbami polskiemi i kilka-

Eacyk Pow»z Illustr Zesz 1<0. T. 18-ty,

wielkością, należą: D. w kościele farnym w Toruniu, Panny Maryi w Poznaniu, w kościele katedralnym w Lublinie, ozdobiony dziesięciu herbami i wizerunkami świętych Jana i Stanisława, a mający 12y₂ łokcia obwodu, 6*^ stopy wysokości, (uleli go w r. 1627 Tomasz Godax i Piotr Brecz-wel); wreszcie ogromny D. w Nowym Sączu u fary, roboty Helis sza Wagnerowicza z Lublina, r. 1617, mający 14 łokci obwodu, ale pękn ęty. W kościele pobernardjńskim w Lublinie znajduje się dzwon 8 łokci obwodu mający, z pięknemi wy-pukłorzeźbami i ozdobami, odlany w r. 1658 przez Andrzeja Przybyłkę i Alberta Żmudę. W Warszawie kościół pofranciszkański posiada D. pięknie wyrobiony przez niejakiego Werdena, mieszkańca tego miasta, r. 1721.—W Wilnie D-y kościoła katedralnego są roboty Jana Delamarsu, obywatela

69

tamecznego, w r. 1667 sprawione lub z dawnych zarazę (nawałnice), czczę święta); albo inny po-przelane. W Mirze, w byłym kośoiele farnym jest dobny:

Funera plango, fulmina frango, sabbata pango, Excito lentos, dissipo ventos, paco cruentos.

(Opłakuję pogrzeby, pioruny kruszę, święta wysławiam, pobudzam leniwych, rozpędzam wichry, koję ociekających krwią).

Ponieważ tedy dzwony służyć mają do świętych celów, przeto wkrótce po zaprowadzeniu ich w kościele, poczęto je przed ich użyciem błogosławić, czyli poświęcać. Nadawanie imion D-om sięga r. 968, kiedy Jan XIII, papież, poświęciwszy wielki D-n kościoła lateraneńskiego, dał mu imię Jan, co następnie weszło i do rytuałów. Obrządek poświęcania D-ów nazywa się chrztem, z powodu, że podobnie, jak w sakramencie chrztu, polewa się wodą, potem namaszcza olejem świętym i krzyźmem. Poświęcanie jest dawniejszem, niż nadawanie imion. Dokonywa go biskup, albo też opat lub prałat, uźywająoy pontyfikaliów. Ze względu na poszanowanie, należne pobłogosławionym i do użytku kościelnego oddanym rzeczom, kongregacya biskupów' r. 1581 postanowiła, że D-y bez pozwolenia biskupa nie mogą służyć na użytek świecki, chyba, że są oddzielnie na to odlane i przeznaczone. Wogóle też użycie D ów, jako rzeczy kościelnej, zależy od władzy duchownej, a kiedy i w jaki sposób ma być odbywane dswo-

D. fundacyi ks. Karola Radziwiłła, i stąd zwany Karolem, który, pomimo, iż jest nizko zawieszony, o parę mil słyszeć się daje, równie jak dzwon fary nieświeskiej. Tamże przed kilkudziesięciu laty znajdował Bię na składzie zamkowym D. zegarowy, cały dziwnym sposobem w przezrocze wyrobiony, a jednak czystego i dźwięcznego głosu.

Musiał on być umyślnie dla Radziwiłłów lany, miał bowiem z jednej strony na tarczy, w stylu odrodzenia wyrzynanej, orła Radziwiłłowskiego, a z drugiej w przezroczu trzy krzyże.

Zdaje się, że zwoływanie na nabożeństwo za pośrednictwem D-ów rozpowszechnione zostało naprzód przez klasztory. W pierwszych wiekach chrześciań-stwa, kiedy D. kościelne były jeszcze nieznane, dya-kon, po skońozonem nabożeństwie, zawiadamiał o na-stępnem zebraniu. W innych miejscach, po większej części, był osobny sługa kościelny, zwany cursor lnb preco, który chodził od domu do domu i zawiadamiał o miejscu i porze przyszłego zebrania. W krótkich czasach pokoju i po Dyo-klecyanie zwoływali się wierni dźwiękiem trąby,

„Encyklop. Kościelna", pod wyrazem Dzwon). W ustawaoh tych, między innemi, jest zastrzeżenie, że dzwonić może tylko sługa kościelny i że nie wolno mu nikim Bię innym wyręczać. Pierwotnie dzwonnikiem był duchowny niższych stopni, ostyaryusz; św. Benedykt obowiązek ten zleca samemu przełożonemu klasztoru, a niektóre synody przepisują, aby kleryk dzwoniący był 1 i te rat u s i ubrany w komżę. Używać D-ów w celaoh świeckich zaczęto już w w. IX. Za cesarzów saksońskich wieże wojenne, z których obserwowano ruchy nieprzyjaciela, opatrzone były dzwonem sygnałowym. D-em zwoływano lud do broni, do gaszenia pożaru, do ratowania się przed powodzią, słowem we wszystkich razach nagle zagrażająoej jakiej klęski, D. kościelny, a później ratuszowy, spełniał tę posługę. W Średnich Wiekach był zwyczaj używania w czasie wojny dzwonnicy przenośnej na kołach, zwanej carroccio. . D. ten wojenny służył do dawania znaku do modlitwy, do mszy i wogóle do zgromadzenia żołnierzy. Tam zatknięta była chorągiew państwa. Carroccio bronione było w bitwie z wysileniem największem. Miasta pokonane traciły tę swoją dzwonnicę ruoho-mą. Gdy w r. 1300 Toskańozycy pokonani zostali przez Rzymian, Bkazano ich na wydanie D-u. Mogło to stąd pochodzić, że zwyczajem wówczas było na jeden lub dwa mieiiące przed wojną dzwonić, miasto więc, któremu zabrano dzwonnicę, pozbawione przez to było prawa wojny. Nowogród Wielki w czasach rządów republikańskich miał D. wie co wy, którego głoB zwoływał lud na narady (wieo).

Odlewaniem dzwonów u nas pierwotnie tru-

Co bywało u Izraelitów i u pogan, częściej zaś w użyciu bywały tablice drewniane lub metalowe, w które uderzano młotami. Donośny i przenikający głos dzwonu bardzo jest dogodny w posłudze kościelnej do wzywania wiernego ludu na nabożeństwo i wogóle do zwrócenia jego myśli ku rze- | nienie, to ściśle określają odpowiednie ustawy (ob. czom niebieskim. Dzwoni się tedy przede mszą, przed odprawianiem w chórze modlitw brewiarzowych (na każdą horę), na kazanie, na naukę katechizmową, na nieszpory, przy wyprowadzeniu umarłego, na wjazd biskupa, na procesye, podczas niesienia wiatyku dla chorych, podczas konania umierających, na Anioł Pański o wschodzie i zachodzie słońca i t. d. W czasie interdyktu, rzuconego na jaką okolicę, D-y milkną; milczą też w całym Kościele katolickim w Wielki czwartek po Gloria, a odzywają Bię dopiero na Gloria w Wielką sobotę; w razie wielkich potrzeb kościoła papieże nakazują dzwonienie nadzwyczajne. Dzwonią też w wielu miejscach podczas nadciągającej burzy, aby wiernych pobudzić ku modlitwie do Boga o odwrócenie klęsk, jakie wichry, pioruny, grady i nawałnice sprowadzić mogą; bywają jednak ludzie przesądni, którym się zdaje, że D-y mają jakiś magiczny i konieczny wpływ na powietrze, a inni znów mniemają, że głos ich, bijąc w chmury, zdolny jest je rozproszyć lub odpędzić. Z wiary w siłę błogosławieństwa kościelnego i modlitwy pochodzi u nas zwyczaj dzwonienia przed burzą naokoło domu tak zwanym dzwonkiem loretańskim.

Różne użycie D-ów dobrze wyraża następujący dwuwiersz:

Laudo Deum verum, plebem voco, congrego

[clerum,

Defunctos ploro, pestem (albo, nimbum) fugo,

[festaąue honoro.

(Chwalę Boga prawdziwego, lud zwołuję, zbieram duchowieństwo, zmarłych' opłakuję, odpędzam

dnili się giserzy, sprowadzam najczęściej z Niemiec, rzadziej z Franoyi; lecz już w początkach wiekn XV była i miejscowa odlewnia ich w Krakowie. W czasach późniejszych, jak przekonywają napisy na Dach, znajdowali się u nas i krajowcy biegli w tym kunszcie. W r. 1778 pierwszym odlewaczem D-ów w Warszawie był niejaki Petersilge, przybyły z Czech; po nim fabrykę odziedziczył syn jego, a po synu wnuk, Michał, po którym w roku 1870 objął ją p. Antoni Zwoliński, od roku zaś prowadzi p. Stanisław Kenig. Największe dzwony, w fabryce tej ostatniemi czasy odlane, znajdują się w Lublinie, Włocławku i Kaliszu.

D-y odlewa się ze spławu 75°/₀ miedzi i 25°/0 cyny angielskiej, lub też 80°/₀ miedzi, 20°/o cyny. Maiemauo niegdyś, że przymieszka srebra do spła wu miała wpływać na dźwięczność i siłę głosu D-ów. To też nieraz pobożni, podczas topienia kruszcu, składali na ofiarę srebrne przedmioty; ale się przekonano, że mniemanie to było błędnem: nieznaczna stosunkowo ilość srebra, dodana do miedzi i cyny, mogła w tej mieszaninie tyle zaważyć, co ofiara poetyczna Bekwarka, który, jak opiewa legenda, przy odlewaniu D-u Zygmunta, miał jakoby wrzucić do spławu metalowe struny swej lutni. Wprawdzie w katedrze krakowskiej, w wieży wikaryjskiej, są trzy dzwony (Maciek, Nowy i Gąsiorek), zwane srebrnemi, ale nie wiadomo na pewno, czy z powodu domieszki srebra do aliaźu, czy tylko ze względu na dźwięczność głosu.—Piec do roztapiania spławu buduje się z cegły ogniotrwałej i zowie się piecem płomiennym. Tuż przy piecu tym kopie się dół, na którego dnie układa się z cegieł podstawę poziomą, a na niej umieszcza się formę, której część pierwszą stanowi murowane, próżne wewnątrz, jądro, czyli karnia, mająca kształt i wymiary wnętrza przyszłego D-u, nadane jej przez oblepienie gliną; glinę powleka się papką z popiołu rozrobionego z wodą, dla zapobieżenia przylgnięciu modelu, poczem suszy się to na rozpalonym wewnątrz umiarkowanym ogniu. Następnie na to jądro nakłada się model, czyli koszulkę, która grubością swą i zarysem zewnętrznym odpowiadać powinna kształtom zamierżonego D-u (bez ucha). Ostatnią, cienką powłokę tej koszulki, mającą wyobrażać wszelkie figury, ozdoby i napisy na D-ie, modeluje się z mieszaniny wosku z łojem. Tak wyrobiony model, pokrywa się płaszczem, którego pierwsza warstwa powinna być jak najściślej do ozdób na koszulce dopasowana, a po wyschnięciu wzmacnia się ją przez nałożenie grubszej warstwy gliny. Następnie płaszcz ten suszy Bię ogniem, przyczem wosk na koszulce topnieje i wsiąka w glinę, tworząc próżnię pomiędzy modelem a płaszczem, którego wewnętrzne ściany noszą odcisk dokładny wizerunków pod nim stopniałych. Formę na ucho, zwane koroną D-u, wyrabia się osobno, osadza się ją w górnym otworze płaszcza i umacnia się gliną; w koronie tej znajduje Bię otwór do wlewania stopu do formy oraz dmuchawki do wydalenia z niej

powietrza. Do wzmocnienia płaszcza służą sztaby żelazne i obręcze z hakami do uwiązania lin, któ-remi przy pomocy windy należycie już wysuszony płaszcz podnosi się do góry. Następnie okrusza się po kawałku glinianą koszulkę z jądra, którego wnętrze wypełnia się ziemią i kamieniami, poczem górny otwór zalepia się gliną i należycie wyrównywa, jednocześnie zaś osadza się w tej glinie, mające służyć do zawieszenia serca w D-ie, kółko żelazne, tak, aby opatrzony wąsami jego trzonek przy odlewaniu objęty był metalem i w nim się umocował. Nareszcie na tak przygotowane jądro spuszcza się płaszcz, oblepia się dolny brzeg jego dokoła gliną, zasypuje się dół ziemią, piaskiem i popiołem i ubija się je ręcznym kafarem, aby płaszcz formy zabezpieczyć od pęknięcia pod naciskiem metalu; poczem do otworu, pozostawionego u góry, przykłada się rynnę od pieca płomiennego i spław wypuszcza. Po upływie 24—48 godzin, potrzebnych do ostygnięcia kruszcu, dół się wypróżnia, płaszcz usuwa i dzwon windą zdejmuje z jądra. Serce D-u wyrabia się z kutego żelaza w kształcie walca, u góry nieco spłaszczonego, ku dołowi z lekka coraz grubszego, a na końcu mającego kształt gruszki podługowatej; waga zaś jego bywa rozmaita: ¹/₂₀ do iJ₄₀ wagi D-u,—Dobroć dzwonu zależy nie tylko od własności metalu, od spoistości i równości odlewu, ale także od kształtu i wymiarów, a mianowicie od stosunku między wysokością, średnicą i gruoością, co do których są stałe prawidła, wyprowadzone z doświadczenia, oraz przez naukę wykryte.—Dla zawieszenia dzwonu w dzwonnicy na uchu jego osadza się jarzmo z dębowego drzewa, w którego obu końcach znajdują się czopy żelazne, wchodzące w pan wie albo łoża stalowe, wprawione w rusztowanie dzwonniezne. Rusztowanie to buduje się zazwyczaj z drzewa dębowego lub sosnowego (w nowszych czasach też i z żelaza), a słjży do zabezpieczenia od zbyt silnych wstrząśnień muru dzwonnicy, z której ścianami stykać się nie powinno; konstrukcya jego odpowiadać powinna liczbie i wadze D-ów. Dla złagodzenia tych wstrząśnień, które i samo drganie rusztowania sprowadzać może, a zarazem dla ułatwienia poruszania wielkich i ciężkioh D-ów, probowano rozmaitych sposobów, z których dwa tutaj podajemy: jeden z nich (fig. 184) stanowi użyte zamiast panwi i czopa walcowatego, tak zwane łoże otwarte, a czop śpiczasty, co znacznie zmniejsza tarcie; drugi, wynaleziony przez Rittera (fig. 185) zależy na 4em, że końce czopów, opatrzone owalnemi tarczami zębatemi ze stali, opierają się na zazębionych sztabach stalowych, nałożonych na podtrzymujące dzwon poprzeczne belki rusztowania, i za pociągnięciem sanura, tocząc się po nich w tę i ową stronę, wprawiają dzwon w równe i łagodne bujauie. Dzwonienie przez poruszanie całego dzwonu powszechne jest w kościele zachodnim, a lubo, mimo wszelkich udoskonaleń, przy większych D-ach bardzo jest uciążliwe (do poruszania Zygmunta na Wawelu ośmiu ludzi potrzeba), ma to za sobą, że D. rozbujany wydaje głos bardzo uroczysty, poważny, śpiewny,

,.v,i

Fig. 185.

z ro-

A. S.

wibrujący i szeroko się rozpływający. W kościele prawosławnym D-y są, nieruchome, a biją w nie, poruszając jedynie serce, sznurami uwiązanemi do niego.—Na zakończenie Błówko jeszcze o D-aoh stalowych. Po raz pierwszy ukazały eię one na wystawie powszechnej w Paryżu r. 1855. Przemawia za niemi lekkość i taniość, ale połączone z niemi pewne niedogodności nie dały im się rozpowszechnić we Francyi. Niedogodności te zasadzają się na tern, źe stal używana na D-y nie może być mocno haitowana, gdyż byłaby zbyt kruchą;

pph

Hi i

v-

Fig 1*1.

MA

pi

ii

Fig 186.

miękką zaś bardzo prędko serce wyżłabia, wskutek czego D. staje się nieużytecznym, a utrzymać właściwą miarę jest nader trudno. Oprócz tego stal bardzo prędko rdzewieje i dla zapobieżenia temu potrzeba na powierzchni D-u ciągle utrzymywać powłokę tłuszczu. Mimo to wszakże, w Niem-czeoh i w Anglii są odlewnie D-ów stalowych.— „Encyklop. Kościelna", „Encyklop. LamirauU’a“, „Enc. Orgelbranda", „Conversations Lexikon“ Meyera, .Wiadomości historj czne o sztukach pięknych w dawnej Polsce" Sobieszczańskiego.    *

Dzwon chiński, inaczej Tam-tam, ob. Chiny— muzyka.

Dzwon nurków, ob. Nurek.

Dzwonek, roślina, ob. Campanula.

Dzwonieo (Cłdcrospiza chloris Bp.). Znany powszechnie ptaszek wróblowaty (Passeres), dżiny Łuszczaków (Fringillinae), który wydaje głos dźwięczny, od czego nazwisko polskie otrzymał. Jest to ptaszek żwawy, zgrabny, ładny, nie boi się człowieka, należy do ptaków miejrcowych, albowiem cały rok pozostaje w naszym kraju. Wszędzie jest pospolity; w lecie przebywa rozpre-ssony po wszystkich zaroślach, sadach, ogrodach, na brzegach lasów i t. p.; zimą zaś najczęściej po zaroślach jałowcowych, w niewielkich stadkach. Karmi się nasionami rozmaitych roślin, szczególniej oleistemi, w zimie ziarnami jałowca, na wiosnę zjada drobne gąsienice. Wyróżnia się dziobem silnym, grubym, stożkowatym, o szczycie kątówato na czoło zachodzącym. Nozdrza w zagłębieniach, słabo przysłonięte. Skrzydła mierne ogon wyraźnie widłowaty, dość krótki. Jajka bia-; łe, czerwono upstrzone. Jest zielony, z żółtym spodem, brzegami skrzydeł i nasadą ogona; samica zielonawo - szara, z kuprem zielonym i żółta-wemi brzegami lotek brzeżnych i sterówek. Mieszka w całej Europie, Azyi zachodniej i Afryce północnej.

Dzwoniec rolny, albo Grzebycznik, Szelę-żnik, Ohroszcz, u Jundziłła Pszeniec polny (.Melaphyrum arvcnse, albo Rhinontus), rodzaj roślin z rodziny Trędownikowatych; łodyga półłokciowa, czworoboczna, nieco włosięta, w górze czerwonawa; liście bezogonkowe, długie, ostro zakończone, dolne gładkobrzegie, górne u spodu ząbkowane; kłosy kwiatowe kręglowate, rzadkie, przysadki purpurowe, długo ząbkowane, kwiaty czerwonawe, żółto pręgowane; kielich 4-o ząbkowy, nieco wydęty, korona znacznie cd kielicha dłuższa, o górnej wardze sklepistej, odznaczającej się przy wierzchołku dwoma małemi ząbkami; torebka soczewkowata spłaszczona, dwukomórkowa, z licz-nemi skrzydlatemi czarnemi nasionami. Rośnie w suchych zaroślach, na polach i łąkach. Między zbożem jest uprzykrzonym chwastem, nasiona jego bowiem, zmełte ze zbożem na mąkę, dają chlebowi z niej upieczonemu smak gorzkawy, nieprzyjemny i kolor niebieskawy, lub'czarny. — Dzwoniec gajowy (M. nemorosum), D. łąkowy (M. pralense), dostarczające pszczołom wiele miodu. Odwar z kłosów kwiatowych dzwońca rolnego daje dość trwałą błękitną farbę, która za dodaniem potażu zmienia s'ę w purpurową. Łodygi tej rośliny, pokrajane i w naczyniu szklanem nalane wodą dźdźową, obwiązane pęcherzem i wystawione na słońce, po kilku dniach dają farbę piękną granatową. Po przecedzeniu otrzymana tynktura granatowa przez parowanie zamienia się w zieloną; za dodaniem potażu zamienia się w czerwoną. Cała roślina młoda przyjemnym dla bydląt jest pokarmem.

Dzwonki, herb polski. * Na tarczy w polu błę-kitnem trzy srebrne dzwonki (żele), jeden u góry, dwa u dołu. W koronie szlacheckiej nad hełmem trzy strusie pióra. Herbem tym pieczętują się Dzwonkowie.—(Okolski, Niesiecki, — Borkowski).    W, K. Z.

Dzwonki (eampanulae), używane są przy Mszy św. dla dawania znaku modlącym eię na Sanctus i na Podniesienie; dzwonienie na per ipsum, offertorium i Domine non sum dignus jest tylko zwyczajowe. O dzwonieniu tern napotykamy wzmianki już w w. XI; ale dopiero w r. 1239 papież Grzegorz IX zatwierdził je i obowiązującem powszechnie uczjnił. W czasie

trzech dni ostatnich Wielkiego Tygodnia, zamiast D-ów używa się grzechotek lub kołatek, przypominających zwoływanie na nabożeństwa w pierwszych czasach chrześciaństwa przez bicie w deskę. * Dzwonkowski Edward, właściciel ziemski w Galicyi (* 1824). Wykształciwszy się w Akademii inżynierskiej w Wiedniu, wstąpił w r. 1848, z bratem swym Władysławem, do powstańczego wojska Węgierskiego, otrzymał w niem stopień majora, i mimo ciężkiej rany, odniesionej w jednej potyczce, wytrwał aż do stłumienia re-wolucyi. Brat jego poległ na placu boju. D., ratując wolność, a może też i życie, uszedł do Tur-cyi, przez pewien czas przebywał w Serbii, potem w Paryżu, w Londynie, w Belgii. W r. 1855 powróoiwszy do dóbr ojczystych, Gromnik, oddał się gospodarstwu, głównie zaś hodowli bydła. —W r. 1864 obrany był posłem do sejmu galicyjskiego, a w 1872 z większej posiadłośoi ziemskiej powiatu Tarnowskiego, do rady państwa, w której odznaczył się jako pilny pracownik i zręczny mńwca.    *

Bźwonkowski

P. Chm.

Adam (draga połowa w. XIX), wydawca warszawski bardzo ruchliwy między r. 1861 a 1867, mający w tym czasie .księgarnię polską" przy ulicy Miodowej, zaznaczył głównie działalność swoją przez ogłaszanie kalendarzy wszelkiego rodzaju: ściennych, chromolitografowa-nych, pugilaresowych, kieszonkowych, dla dzieci i dla kobiet. Rozpoczął właśnie od ogłoszenia .Kalendarza illustrowanego dla Polek na r. 1861if (Warszawa, str. 24, XXIV, 232), który wyróżnił się odrazu od inn>ch wydawnictw tego rodzaju starannością w doborze urozmaiconych artykułów literackich i niezłemi, jak na owe czasy, ilustra-cyami litograficznemi, wykonanemi we własnym zakładzie artystycznym D-go. Na czele mieścił się życiorys zasłużonej autorki, a w samym tekście, po części kalendarzowej wiele także było mowy o kobietach i o ich udziale w pracy społecznej. Jak wszystko w owym czasie, tak i ten nowy kalendarz miał na celu obudzenie żywszego ruchu umysłowego. Miał też duże powodzenie, które zaohęciło wydawcę do ogłaszania tej publi-kacyi w latach następnych, pod cokolwiek zmienionym napisem: .Noworocznik (kalendarz) illu-strowany dla Polek". Ostatni tom wyszedł w r. 1867, obejmując dwa lata 1866 i 1867. Z dość znaoznej liczby kwestyj, podniesionych w tern wydawnictwie, zwracamy mianowicie uwagę na ciągle tu powracającą sprawę wyższego wykształcenia kobiet. Eleonora Ziemięcka, Józefa 8’migielska, przemawiały w tej mierze, ale z największym naciskiem odezwał się Wincenty Statkowski, w artykule pomieszczonym w drugim roczniku (na 1862), p. t. „O potrzebie wyższego wykształcenia naukowego dla kobiet, z powodu wpływu ich na wychowanie i oświatę mężczyzn" (str. 153—186). Ogólne swe wymaganie streścił on w słowach: „Nie żądamy woale profesorek, pedantek,—każda ostateczność jeBt niepraktyczną,—ale chcemy kobiet światłych, dla którychby nie było nic obcego, co tylko się w dziedzinie nauki spotyka, co tylko

z duchem naszym ma jakąkolwiek styczność; chcemy, aby wykształcenie ioh było wszechstronne". W szczegółach proponował, ażeby panny, po ukończeniu edukacyi średniej, słuohały między r.

17 a 20, przez dwa lata przynajmniej, trzy godziny codziennie wyższego wykładu nauk następujących: pedagogiki, filozofii, historyi powszeohnej, estetyki, historyi literatury, geografii, ekonomii politycznej, głównych zasad prawa cywilnego i administracyi kraju, arytmetyki, historyi naturalnej, fizyki, chemii, geografii matematycznej, etyki, higieny. — Obok noworocznika tego wydawał D. dla młodzieży .Gwiazdkę czyli Kolendę"; od [r.

1862 do 1867 włącznie. — Prócz tego ogłosił wiele wydawnictw obrazkowych, starannie wykonanych, jako to: . Album lubelskie" (rysował z natury A. Lerue), „Album Puław" (przez Lerue), .Album malownicze Kijowa" (przez Kamila de Belier), .Album J. I. Kraszewskiego" (rysunki i tekst przez samego autora), .Album widoków Warszawy i jej okolic” (rysowane i litografowane przez I. Ceglińskiego, i A. Matuszkiewicza), .Arcybiskupi gnieźnieńscy i prymasi* (z tekstem Jul. Bartoszewicza), „Hetmani polscy koronni i W. X. Litewskiego" (z tekstem tegoż, z rysunkami W. Gersona), „Królowie polscy" (rysunki Aleksandra Lessera, tekst J. Bartoszewicza), w formacie o połowę zmniejszonym, p. t. „Wizerunki królów i książąt panujących w Polsce”; .Widok Warszawy z wysokości 200 sążni" (rysował Lerue, litografo-wał Cegliński), dwadzieścia kilka portretów litogra-fowanyoh różnych znakomitości, głównie polskich. Wreszoie D. zapoczątkował wydawnictwo „Biblioteki teatralnej" oraz .Wizerunków i życiorysów znakomitości tegoczesnych".

Dzwonna (podzwonne), jest to opłata za dzwonienie po umarłych, która się u nas z dawnych czasów datuje, bo już synod warmiński (r. 1610) o niej wspomina. Wojciech Skarszewski w rozporządzeniach na dyecezyę Chełmską i Lubelską r. 1792 naznaozył za dzwonienie jeden raz od trzech dzwonów groszy 15, a gdy więcej było—20 lub 1 złoty, jeżeli dzwony wielkie. Taksa przez Fryderyka Wilhelma r. 1801 wydana dzieli osoby na trzy klasy i stosownie do tego dość wysoką naznacza opłatę; taksa zaś z r. 1809 i 1818, dziś obowiązująca, za dzwonienie raz, w więcej niż we dwa dzwony, w klasie pierwszej oznacza złotych 2, w drugiej złoty 1 i gr. 10, w trzeciej gr. 10; gdy dwa lub jeden dzwon, stanowi połowę opłaty w klasie pierwszej i drugiej, a w trzeciej klasie także 10 groszy.—„Encykl. Kościelna".

Dzwono, drewno zgięte łukowato, stanuwiąoe część wieńca kołowego u wozu, wyrabia się z drzewa twardego jak: brzezina, buczyna, grabina i t. p. Dzwono koła wodnego. Dzwona koła rozpędowego, tj. części obwodowe koła rozpędowego, z surowca są odlane.    Ed-

<£-- Dzwono wski Jan (w. XVII), generał pilznień- / ski, wierszopis satyryczno - żartobliwy, dość biegle władający wierszem, lubo rzeczy błahe zbyt często podnoszący. Napisał: .Statut to jest artykuły prawne, jako sądzić łotry i kuglarze jawne.

Boku suchomokrego na pełni miesiąca, gdy ząb zębu nie doszedł z wielkiego gorąca* (b. r.). Jest to niby zbiór ustaw dla ludzi żyjących bez troski i szukająeyeb jedynie zabawy. Okazuje autor niekiedy dowcip wesoły, lecz nieraz przystojność obrażający; prawnicy dość często są przedmiotem jego docinków. W r. 1608 wydał „Sejmu walnego domowego, artykułów sześć”. Jest tu rozmowa szlachcica z karczmarzem o „niepospoli-tem ruszeniu*, obraz kozaka Płachty i pieśń kozacka. Dowcipy podobne jak w poprzedniem dziełko. W końcu podpisał się: „Januarius Sovisra-lus pede propria”. Występuje przeciwko życiu nad etan: „by nam nie miało zostać i grosza jednego, Tedy my nie odstompim obyczaju swego*. W drugiem wydaniu nosi ten utwór napis; „Niepospolite ruszenie albo gęsia wojna" (Kraków 1621). Pisma D-go, chciwie czytane, stały się bardzo rzad-kiemi, gdy oficyał krakowski potępił je, jakoby szkodliwe religii i obyczajom, w liście zwróconym do drukarzy; palono je więc na rynku Krakowskim.

And- S.

And. S

wa.

And. S.

P. Chm.

Dzygówka, miasteczko w gubernii Podolskiej, powiecie Jampolskim, o 3 mile na północ od Jam-pola, — w żyznej okolicy; przeszło 4 000 m-ców, przeważnie żydów. — Ruchliwa ta i handlowa o-sada posiada cerkiew, kościół katolicki parafialny murowany, wzniesiony przez Wincent. Jaroszyńskiego w r. 1805, synagogę, aptekę, szkołę ludową, kilkadziesiąt sklepów, gorzelnię, młyn wodny i t. p. Stanisław August nadał D-ce prawa miejskie w 1787 r.

Dżabalpnr, (J a b a 1 p o o r) 1). D. dywizya, czyli okrąg w tak zwanych Prowincyach Centralnych Indostanu, zajmuje część wyżyny Dekańskiej w dorzeczu górnej Narbady, na przestrzeni 48 000 km □, z ludnością 2 376 510 głów (1891) tj. 49 na 1 km. □. — Kraj całkowicie wyźynowy, przecięty licznemi sy-stematami wzgórzy, jak up. Bander i Kaimer na północy, a Mekal na południu; średnie wzniesienie około 450 m., największe zaś dochodzi do 780 m. Klimat ciepły, ze średnią roczną 24.6°C,; opady atmosferyczne bardzo znaczne i przenoszą 1000 cm. rocznie; stąd obfitość wilgóci i rzek; północną część kraju odwadnia Ganges przez rzeki Senar i Biarmah, południową — Narbada. — Grunt wo-góle urodzajny; piątą część ziemi rodzajnej uprawiają właściciele, a/₅ dzierżawcy wieczyści i ²/s czasowi. — Ludność, przeważnie rolnicza, nie jest pochodzenia czysto aryjskiego, lecz głównie dra-widyjskiego; w XI i XII wieku miała własnych książąt; od r. 1817 podlega władzy Anglików. — Dywizya D. dzieli się na powiaty: D., Damoh, Sa-gor, Seoni i Mandla. — 2).    D., powiat w dywi

zyi D. zajmuje 10147 kra. □, powierzchni; przeszło 700 000 m-ców (189 ł). — Stolicą 1) i 2). jest 3). D. na prawym brzegu Narbady, 423 m. nad p. m. 84 481 m-ców. Miasto leży w bardzo pięknem położeniu, ma szerokie i proste ulice, piękne spacery, obfitość wody, wiele nowożytnych i pięknych gmachów; dzielnicę angielską, mieszczącą w sobie załogę wojskową i urzędy, oddziela

rzeczka od dzielnicy tuziemców. — Ludność trudni się wyrobem kobierców i różnych tkanin, prowadzi także ożywiony handel cukrem, żywicami, wonnościami i towarami miejscowego wyrobu. — Okolica dobrze uprawna, gęsto zaludniona, i obficie zaopatrzona w wodę.

Dżabir, Ob. Dżafar es-Sadik.

Dżadżpur (J a j p o o r), miasto w Indostanie-w prowincyl Bengalskiej, dywizyi Orissa, poddy-wizyi Katak-Mehal, na prawym brzegu rzeki Bei-tarki, która tu wchodzi w systemat delty Maba-nadi; prowadzi znaczny handel, jest siynnem miejscem, do którego schodzą się liczni pątnicy dla obmycia się z grzechów w wodach t rzeki; około 12 000 m-ców, przeważnie Hindów, — Okolica bzrdzo urodzajna, ale zarazem i bardzo niezdro-

And. S.

Dżafar ben Jahia, ob,. B a r m e c y d z i.

Dżafar Czelebi, poeta turecki z ozasów Ba-jazeda, a szczególniej Selima I, piastował różne wyBokie urzędy i towarzyszył Selimowi w jego wyprawie do Persyi, po powrocie skazany przez niego na śmierć, wskutek podejrzenia, że był przy-wódzcą spiaku janczarskiego w Amazyi. Pisał poezye po turecku i persku. Z tureckich odznacza Bię „Divan“, w którym sławił zwycięstwa Selima i Bajazeda. Zbiór tureckich i perskich pism politycznych (insza) i rymowana „Heyesname*, w rodzaju opisowym, zaobowały się w rękopisie. * Dżafar es*Sadik, t. j. Sprawiedliwy, szósty z 12 imanów muzułmańskich (* 699 w Medynie — f 785), Zajmował się alchemią i kabalistyką. Przypisywane mu dzieło „Zifr val Dzamiat" jest podstawą całej kabalistyki oryentalnej. Głównie znany jest, jako ten, od którego różne sekty niewiernych wyprowadzają swoje pochodzenie (rady-fiei, mutazylici i in.). Od syna jego, Izmaila, pochodzi sekta izmailitów. Zlatynizowane jego nazwisko jest Gafar albo Gabar.— Uczniem D-a miał być słynny alchemik, Dżabir ibn H aj fan Ab u Musa (zlatynizowany na Geber albo Giaber), osoba zagadkowa z końca IX i początku X wieku. Dzieło, znane pod jego nazwiskiem, było podstawą średniowiecznej chemii i alchemii.    *

DŻafna (J a f n a), wyspa na oceanie Indyjskim, na północ od Cejlonu, od którego oddzielona jest przez wązką i do żeglugi niezdatną cieśninę; 3 194 km. □ powierzchni, około 250 000 m-ców. Jest przeważnie płaska, nieznacznemi pagórkami sfałdowaua; grunt ma po większej części piaszczysty lub wapienny, ale bardzo starannie i u-miejętnie uprawny, — skutkiem czego wydaje obficie bawełnę, ryż, jarzyny, owoce, tytoń. — Główne miasto Dżafnapatam (pis. ang. J a f n a p a-tam), na południowem wybrzeżu, z ruinami dawnej twierdzy portugalskiej, dobrym portem, amerykańską stacyą missyjną i około 45 000 m-ców, głównie rybaków i kupców.

Dźagannath, Dźagarnath, ang. Jaggur-naut, nazwa, jaką wyznawcy sekty Wisznu nadają miastu Puri, w indostańskiej prowincyi Ben-galu, dywizyi Orissa. D. leży nad odnogą Bengalską, w delcie rzeki Mahauadi, ma około 25 000 mców

i słynie ze wspaniałej świątyni Boga D. (tj. pana świata), która ściągała dawniej około miliona, dziś około 300,000 pobożnych pątników rocznie.—Czworokątny mur, 6 m. wysoki, 198 m. długi, 191 m. szeroki otacza przestrzeń wewnętrzną, w której znajduje się 120 małych świątyń; w samym zaś środku drugi mur, 127 m. w kwadrat, obejmuje świątynię główną. Wnętrze składa się z czterech hal kwadratowych, przeznaczonych: na ofiary, dla tancerek, dla pielgrzymów i na sanctuarium; nad tern ostatniem, do wysokości 60 m., wznosi się kulisty dach na podobieństwo mitry biskupiej; część zewnętrzna bogato ornamentowana. W lecie odbywa się wielka processya wozowa, na którą z całych Indyj schodzi się do 160,000 pielgrzymów. Na wozie olbrzymiej wielkości jedzie wyrzezana z drzewa również ol- | r. 1397; ostatnim z nioh był han Mahmud. —

mil. franków.—Por. E. Schlagintveit „Indien” (Lipsk 1881); Hunter „Orissa* (Londyn 1872).

Dżagataj, drugi syn Dżengishana (f r. 1242); po śmierci ojca otrzymał ziemie, położona pomiędzy rzekami Hi a Arnu - Daryą, t. j. dzisiejszy hanat Bucharski, wraz z okręgiem Fer-gańskim i częścią stepów kirgizkioh, na południe od jeziora Bałchaszu. Stolicą jego było miasto Biszbałyk, nad rzeką Hi. Od imienia D-a i cały kraj jego począł się zwać Dżagatajem, jak również język, w którym tam mówiono, otrzymał nazwę dżagatajskiego. Nie był to przecież język mongolski, ale turecki — bardzo czysty. Potomkowie D-a panowali pod imieniem Dżaga-taidów, czyli hanów mongolskich Dżagataju do

And. S.

li-

w:i ’ <4

i

" ■

<g

ii

a<®8w^r!

te-fł

>■ ;

i'-v

\%

--;;

vrCr\

: fi

i, i

pl

&sw

flggf

Fig. 187. Pagoda w Dżagantiath.

Hml,

E. 01iver „Chagatai Mughals“ (1888).

DŻahannum, D żeh enne m, z hebrajskiego G e-hinuom, u Mahometan nazwa piekła w ogólności. W znaczeniu ściślejszem pierwsze z siedmiu piekieł przeznaczone dla Muzułmanów, obok piekła dla cbrześcian (lazva), dla Żydów (hu tam a), dla sabejczyków (sair), dla magów (sakar), dla bigotów (dżalun) i dla hipokrytów (havija). *

Dżahan-Syr (Zdobywca świata), Wielki Mogoł 1605—27, ubiegał się o władzę jeszcze za życia ojca swego, Akbara W-go (ob.), wzniecając zamieszki i uprzątnąwszy przez morderstwo jego doradz-cę, znakomitego historyka, Abu’l Fazl’ai Sam to

brzymia statua bożka D., a za nią dwa mniejsze wozy ze statuami jego brata, Balarami, i jego siostry, Sabhadry; processya udaje się do oddalonej o kilometr letniej rezydencyi D-a. Sfanatyzowane tłumy zaprzęgają się do wozu i częstokroć przez dwa dni ciągną go do celu; w ekstazie religijnej rzucają się pod koła# i giną, miażdżeni ciężarem wozu. Wszakże podawane dawniej liczby takich ofiar zdają się być przesadzone, wielu bowiem ginie skutkiem własnej nieostrożności, porażenia słonecznego i t. p. Dostęp do wnętrza świątyni dozwolony jest wszystkim Hindom, (prócz Paryów); wszyscy mogą tam spożywać ryż poświęcony i o-czy szczający z grzechów; przed posągiem bożka I opowiada w pamiętnikach. Dostawszy się na tron, znikają różnice kastowe. Ofiary, składane kapła- « oddawał się zrazu nadzwyczajnemu pijaństwu: wy-przez pielgrzymów, dochodzą rooznie do ll/₂ I chylał 14 czasz alkoholu w dzień, a 6 w nocy,

nom

T. K.

miastem jest D. na wyżynie.

rękami coraz bardziej drźącemi, a potem przy pomocy Sług, lecz gdy lekarze wytłómaczyli mu następstwa takiego nadużycia, powściągnął Bię. Pijał jednakże potrosze z Europejczykami, których bardzo lubił; Błąd miała pochodzić jego życzliwość dla chrystyanizmu i tolerancya, posunięta tak dalece, że zawieszał w pałacu swoim obrazy Najśw. Panny. W r. 1607 ujrzał i upodobał sobie pewną Tatarkę: zaraz kazał zabić jej męża, ją zaś wziął do haremu i z czasem poddał się jej władzy. Zaślubił ją uroczyście (1611) i nadał tytuły, naprzód Nur-Mahal (=Światłość pałacu), a potem Nur-Dźahan Begum (=Królowa Światłość świata). Jej ojoa, Gajas Bega, zrobił pierwszym ministrem, braciom, Abul - Hasanowi i Asaf-Hanowi, dał najwyższe urzędy dworskie. Imię jej było wybijane na monetach; emirowie padali przed nią na twarz i odbierali od niej rozkazy, bo też podpisywała firmany cesarskie i ukazywała się co rano ludowi w słyn-nem oknie, zwanem dżharoka. Ona tedy panowała nad Indyami, zamiast męża despotycznego, lecz słabego duchem. Nie obyło się przytem bez zawiści i zamieszek. Następca tronu, Churram, najstarszy z synów Dż-a, widząc, że młodszy brat jego (Szacb-Biyar) cieszy się szczególnemi łaskami władczyni, zbuntował się, lecz został pobity nad brzegami Nerbaddy przez Mahabet - Hana i pozbawiony tytułu przez ojca, który kazał go odtąd nazywać Nieszczęsnym (Be-Daulat). Później atoli Mahabet B[an uląkł się intryg i odważył się wykonać w nocy z 200 ludźmi napad na cesarza, który obozował nad rzeką Behat, w pobliżu Laho-ry; około 5 000 radżputów ustawił naokoło obozowiska. Powstał alarm. Cesarzowa Nur-Dżahan-Begum, obozująca na drugim brzegu, pośpieszyła z pomocą i toczyła zaciętą walkę w samej rzece, dopóki raniony słoń jej nie uniósł daleko; jeden tylko z emirów zdołał przedostać się na drugi brzeg, ponieważ most był zerwany; w namiocie cesarskim straż utworzyła wał obronny z ciał swoich; ale w końcu D. został wzięty do niewoli

1    odprowadzony do Kabulu. Nur-Dżahan-Begum nie wahała się jechać do niego; uwięziona, ledwo uniknęła śmierci; mimo to, potrafiła wyzwolić męża, czyli raczej ułatwić mu ucieczkę. Mahabet miał doznać teraz kar srogich, lecz ich uniknął, uchodząc za granicę. D. był pierwszym z wielkich Mogołów, ale nie ostatnim, co się znalazł w niewoli u swego poddanego. Następcą po nim został, ów wydziedziczony dawniej, Churram Nieszczęsny; będzie on znany pod imieniem Szach-Dźahana.—A. Rambaud w „Hist. GenóraleM pod redakcyą jego i Lavisse’a, t. VI, 360.

DŻaipur, (J a i p u r, J e y p o r a) L). D. państwo lenne w indostańskiej Radżputanie, podległe Anglii, należy do rezydentury Western Rajputana, obejmuje 37 462 km. □; w r. 1881 liczyło

2    534 357 m-ców, t.j. 72 na 1 km. □; w r. 1891 ludność wynosiła 2 813 023, a obecnie dochodzi do 2 900 000 t. j. 79 na 1 km. □. — Powierzchnia wogóle równa, niewielkiemi pagórkami na zach. i połud.-wsch. przecięta; na północy pustynna i piaszczysta, na południu żyzna i dobrze nawodniona;

tu rzeki należą do zlewiska Gangesu, tam do stepowych, bezodpływowych obszarów (Słone jezioro Sambhar). Głównem zajęciem mieszkańców jest na północy stepowej chów zwierząt (wyborne pastwiska), na południu zaś rolnictwo; uprawiają'}tu bawełnę, zboże, rośliny Btrączkowe, melony, ty* toń i t. p. — Klimat gorący, lecz dosyć zdrowy. Przemysł polega głównie na wyrobie tkanin bawełnianych; handel ożywiony; droga żelazna Adż-mir - Agra. — Ludność składa się przeważnie z Hindów; włada nią maharadża z plemienia Kaczwaha, i płaci daniny rocznej państwu Indyjskiemu 40 000 f. szt. — Władza jego jest nieograniczona; utrzymuje on 10 000 piechoty, 3 600 jazdy i ma 65 dział. — Radżowie D-u prowadzili ozęste spory ze swymi lennymi książętami, dopóki Anglicy umową z r. 1869 stosunków wzajemnych nie uregulowali, wziąwszy kraj cały pod swój wpływ i władzę, i poręczywszy maharadży całość jego państwa. — Panujący, którym jest obecnie Kaien Singh, ma przy sobie Radę, złożoną z pięciu członków (darbar), lecz główny w niej wpływ mają angielscy rezydenoi. Stolicą kraju było dawniej miasto A m b e r albo Stary D., lecz radża Dżaj - Singh II. jeden z największych władz-ców państwa, założył w r. 1728, o 14 km. od dawnej stolicy, nowe miasto 2) D., które rozwinęło się wkrótce tak dalece, że należy dziś do znaczniejszych w Indostanie i liczy przeszło 160 000 m-ców. — Ulice ma piękne i prawidłowo założone, domy okazałe, po większej części na kolor różowy pomalowane; pałace, meczety i świątynie bramińskie są przeważnie z marmuru; pałac maharadży, ze wspaniałym parkiem, mieści się w środku miasta i zawiera ciekawy zbiór rękopisów indyjskich; piękne ogrody i spacery; szkoła sztuk pięknych, założona w r. 1867 przez Anglików; wyższa szkoła ogólna (Jaipur - College), ob-serwatoryum astronomiczne (dziś nieczynne), wielki szpital (Mayo). — W r. 1883 maharadża urządził w D-rze wystawę naukowo - przemysłową, w której wzięli udział wystawcy z całego Indo-stanu. — Miasto prowadzi obszerny handel, wyrabia muśliny, perkal i różne tkaniny bawełniane.— W liczbie ludności przeważają Hindowie, stanowiący s/₄ ogółu. 3). D-, obszar lenny w hindo-stańskiej prezydenturze Madrasu, dystrykcie Viza-gapatam, wśród Bystematu gór Wschodnich Ghauts, 36 007 km., 694 678 m-ców Drawidów (1881), cywilizacyą Hindów dziś mocno przejętych. — Jest to grupa różnych plemion górskich, zostających pod władzą księcia z dynastyi Radźputań-skiej, która tu od XV w. panuje. — Anglicy skorzystali z intryg pałacowych na dworze radży, które sami podniecali, i w r. 1860 pozyskali lenne zwierzchnictwo nad całym krajem.—Głównem

And* S.

Dżaisalmir, (Jaisalmer, Jeysulmere). 1. D. państwo lenne w Indostańskiej prowincyi Radżputanie, podległe Anglii, należy do rezydentury Western Rajputana, 42 596 km. □. około 115 000 mców (1891). Powierzchnia równa, nieurodzajna, piaszczysta, zajmuje część pustyni Indyjskiej; gdzienie-

DŻajna, Dżaina, w zwykłej transkrypcyi san-so. Teraźniejszy władzca, z tytułem maharawa, skryckiej Jaina, w pis. niem. Dschaina, franc. pochodzi z dynastyi Bhati - Radżputów i od r. Djaina, Jain, ang. Jayne, Jain, także Jeyne, 1818 uznaje zwierzchnictwo angielskie; daniny nie ob. Dżajnizm.

gdzie przeciągają niewysokie pagórki; miejscami tra- miecki Ruckert (w „Zeitschrift fur Kunde des Mor-wiaste przestrzenie. Brak wód bieżących, a pod- genlandes* tom I.—1837). Inny utwór tegoż D-y ziemne bardzo głęboko: stąd roślinność nader ską- wydał z przekładem niemieckim Trumpp w „Si-pa. Po wielkich deszczach tworzą Bię słone ba- tzungsberichte der konigl. Bayerischen Akademie* gniska, które niekiedy trwają bardzo długo; są one I (1879). — Byli też i inni poeci indyjscy tegoż jednak pożyteczne, gdyż dostarczają soli. Ludność nazwiska, trudni się pasterstwem, a gdzie niegdzie sieje pro-

płaci, lecz dostawia niewielki kontyngens wojska Dżajnizm, wyznanie religijne Dźajnów (liczba i w zarządzie państwem kieruje się wskazówkami poj. Dżaina, 1. mn. Dżainas) w Hindustanie. rezydentów angielskich. Głównem miastem jest Nazwa pochodzi od dźaina=pan; wyprowadzana

2). D, śród pustynnej okolicy; stara cytadella, kil- « też bywa od przydomku założyciela, dżinar^zwy* ka starożytnych świątyń, pałac książęcy, 12 000 | cięzca. D. przedstawia mieszaninę wyobrażeń bra-

‘ M

jUB

aga

sra

g;

a-- • • SffllS.    • aa -

r-£g§:=r\:

BI

00

zm$m

iw|p

_-j&JKR

tfbjfesa

Ijfftjw-gg' -4’;

jUt

|||«

-'--i-'

|«

[jil

\Ą-

ras i

r 3!j![

V.

li

!8BQh

fi

ii

2.

.i

MS

im

- V,

IPI&g

rg]

a:

ra

lii

kr

- * s-Tg

■mmmmmm- ^

“'i-;

• -w

a,- ..

'■

-t:

=JbKSp •

Fig. 188. Ulica w Dżaipurze.

mc-5w; założony w r. 1156 przez maharawala | mińskich, ascetyzmu, pokrewnego buddyjskiemu,

i panteizmu, wysnutego z Wisznu. Dawniej (Rhode „Religiose Bildung d. Hindus”, Lipsk 1827) przywiązywano do nazwy D-ów znaczenie etnologiczne: miał to być jeden z ludów pierwotnych Hindusta-nu, którym zdobywczy Arye nadawali zwykle miana Daitya, Rakszasa, Asura (Dżatowie?). Uważano

Dżaisala.

And. S.

Dżajadewa, poeta indyjski. Szczegóły jego życia nie są znane. Zdaje się, że pochodził z Bengalii i żył w w. XII. Jest on autorem poematu, a raczej sielanki dyalogowanej, p. t. Gitagowinda, opiewającej miłość Gowindy (t. j. Kryszny) i pasterki Rńdhy. |

Kommentatorowie indyjscy widzą w tym poemacie też D-w za najdawniejszych Buddystów, przyczem allegoryczne przedstawienie duszy ludzkiej (Radhy), nawet bałamutną chronologię, mieszczącą Buddę już obałamuconej ziemską zmysłowością, jej skruchę pod r. 1022 lub 7, przyjmowano za dobrą. W kierun-i podżwignięcie się z upadku. Jest on wielce popu- ku przeciwnym Wilson („Sanscrit Diction." wstęp) larny wśród Indów i pojedyncze jego pieśni bywają każe D-m powstawać dopiero w w. I po Chr.,jako dotychczas śpiewane. Wydał go, z tłómaczeniem I odszczepieńcom od buddyzmu. Własne ich poda-łacińskiem, Lassen (Bonn 1836); przełożył na nie- | nia mącą prawdę: niektóre z nich wywodzą D-ów

EnCykl. Powss Illu*tr, Zeszyt 110 > T 18-ty,

Dżajnizm.

712

awa-

san-

lata

z południa, założycielem swym mieniąc Parsza-wanatę, ulepionego na modłę Wisznu, a poprzedzającego Buddę (Bohle „Das alte Indien*, Królewiec 1830). Colebrooke i Burnouf uważają D-ów za dawniejszych od wyznawców Siakiamuniego. W słowniku sanskryckim Amerakośi (wyd. Cole-brooke’a) .Buddha* jest tylko przydomkiem Dżyny, a u późniejszego autora hinduskiego, Sibagha-vaty, pierwszy jest synem drugiego. Prawda historyczna skłania się raczej do odwrócenia tego stosunku: D., biegnąc równolegle z buddyzmem, wpływu jego doznał.—Legenda D-u rozpoczyna się od wcielenia bóstwa. W podaniach o królu zachodnim Rapundżai w Yaranasi (Benares), żyjących jeszcze w Dżagarnath’cie (ob.), Wisznu, wcielony w Dźainę, naucza, że nie godzi się składać ofiar bogom, bo są próżne; wierzyć ślepo w Wedy, bo pełne fałszu, zabijać zwierząt, bo w nich duch mieszka. Rozwinęło się to dalej. Jedna z ksiąg świętych D-ów, Kalpa-sńtra, mówi o dwustopniowym awatarze: najpierw w ciele żony bramina, potem w łonie Tryśjali, małżonki króla Siddharty, ciotki Bimbasary, króla Magady, w ziemi Videha, w królestwie Kandagrama, w obszarze Madyadesy, na tern samem terrytoryum, na którem działał Budda (dzisiejszy Bihar, angielskie Bebar). Z taru powstał syn rodu królewskiego (dżńata), Var-dhamana (.narastający"), późniejszy Niggan-tha, Niggantaputta, Nigantha-Natha, skryć. Nigrantha, a po śmierci Dżina; nazywano go także Mahńvira („wielki człowiek*,— „bohater*). Ten jest historycznym, jeśli nie założycielem, to rdzennym twórcą zreformowanego D-u. Był on współczesnym Buddzie i mógł nawet z nim się zetknąć. Wcielony, jak Budda, podobnie też między 28-m a 30-m r. ź., opuścił Wardamana dwór królewski swego brata, porzucił żonę, Jasiodę, i udał Bię na puszczę, gdzie po kilku miesiącach lub roku zwlókł z siebie szaty, aby z ascetyzmem udręczenia nagości połączyć. Trzynastego roku pustel-nictwa był już Siddhą, Muktą, zwycięzcą,—odkupicielem, oczyszczającym z grzechu“ (Thirthan-kara). Powtarza się tu całą scenerya buddyzmu: światłość nadprzyrodzona tak samo oblewa Dźynę nad rzeką (Rudźapalika), tak samo pod drzewem (Sala), i tak samo w nocy. Stało się to w okolicach Drźymbikagramu, miasta w Madyade-sie, na porzeczu Gangesu. Odtąd aż do śmierci, przez lat trzydzieści, opowiadał Mahawira — jak o nim świadczą jego czciciele—naukę swą .Aryom i Anaryom*, t. j. Nie-Aryom, bliżej nieokreślonym, wzywając do askezy (ahimsa) pustyniowej, do zrzucenia szat, do wędrówek ustawicznych w porze wolnej od deszczów, do dobroci dla ludzi i wszelkiego stworzenia. Świat za niestworzony uważał, bogów nie uznawał. Ci, co za nim poszli, wytworzyli jeden zakon, surowo żyjący. Przedniej-szym uczniem jego był Indrabuti Gąutama, który pod tern imieniem znika bez śladu, w domniemaniach wszakże i rojeniach schlebiających D-wi ukazuje się jako historyczny Budda. Dżyna Nigantba, głosiciel prawdy zbawiającej ludzi, zamyka krąg .świętych mężów*, bruta kave-

lin’ów (.mających jasną, bezwzwzględną wiedzę*), którzy przed nim już, w liczbie 23-ch, działali jako .godni* (bóstwa; arhant), .czyści* (arhat), i wreszcie Dżynowie. Najpierwszym z nich w cza-Bie jest Ryszabha (Vriszahba) wraz z dwudziestoma i jednym z następców swoich dorobiony do legendy dla dorównania buddyzmowi. — Tylko bezpośrednio poprzedzający Mahawirę Par-śwa wydaje się historycznym i jest może tożsamy z owym Parszawanatą (u Bohlego). Żył on jakoby w IX i VIII w. przed Chr., zmarł w Pa-risnath’cie w Bengalu, gdzie D-e mieli wielką świątynię. Dwudziesty czwarty mąż święty zmarł w 72-m r. ź. w miejscowości Pńva, która pod tą nazwą dziś już może być nieznaczną tylko jakąś osadą na porzeczu Gangesu. Dżajnowie mają erę z roku 526-go, według innych z 532-go. Gdyby ona oznaczała moment oświecenia prawdą na puszczy, otrzymalibyśmy rok urodzenia się Niganty 575—4; lecz wtedy człowiek 72-letni nie mógłby dożyć wieku V przed Chr.; jeżeli zaś przyjmiemy rok ery za datę porzucenia dworu (co mogło być zaznaczonem w tradycyi ustnej w Kan-dagramie), to urodzenie przypadnie na 563—563, skon—na 491 — 481, zgodnie z podaniami, które mówią, że Budda (f 480) przeżył Mahawirę bądź o 10 lat, bądź o 2, ale w każdym razie przeżył. Ponieważ współczesność Niganty z Buddą jest niewątpliwa, zatem data r. 526 jako roku śmierci ostać się nie może.—Nowe wyznanie, rozszerzając się wolno ponad Gangesem, sięgnęło w dół aż do Oryssy. Zrazu popierał je tenże sam mężobójczy Adżatarsiatra („Kunila* D-ów), król Magady, który późaiej, po śmierci Buddy, tak dzielnie dopomógł jego czcicielom do odbycia kon-cylium w Radżagrydze. Na wielkim soborze w Pa-taliputrze ok. r. 250 przed Chr., Aśjoka wspominał o D-ch jako o Nigranthas. Nie mieli oni siły porywającej buddyzmu, uprawiali głównie ów ascetyzm pustyniowy, który uciekał od społeczeństwa, a więc i od wpływów na nie, ale ułatwiał dochowanie kanonu ubóstwa, rozmyślania nad sobą i nagości. Sekciarstwo rozdzierało D. już za życia Mahawiry. Wtedy już powstali Ba hura je; czas dorzucił Awwatijów, Samukszejów, Doki-ryjów, Terasyów, Abaddhijów, aż wreszcie przyszła wielka schizma, zasadnicza, do dziś dnia trwająca. Rozkwitający bujnie od Aśjoki (14 jego edyktów w Gudźeracie) buddyzm przytłumił naukę Nigranty: głuszona przytuliła się do ujść Gangesu, ale z porzecza wypierana była coraz dalej na zachód i południe, do Radżuputany najpierw, nad morze, do Gudżeratu, przez góry windyjskie do Dekanu i jeszcze dalej na południe, do Majsuru (Mysora); znalazła wyznawców na obu pomorzach, koromandelskiem i malabarskiem (tu zwłaszcza w Kanarze); zawitała nawet na Ceylon i w w. II po Chr. mieli na tej wyspie G-e swoje świątynie. Długo D. był religią wewnętizną; dla ascetyzmu swego nawet nie miał klasztorów (viharas), świątynie jego były nieliczne, nabożeństwo ubogie. Najdawniejszym zabytkiem materyalnym pierwotnego D-u jest posąg w Maturze (Mathura nad

Dżumną, pomiędzy Dehli i Agra), z w. II po Chr. z ważnemi napisami. Wtedy już wyznawcy Ma-hawiry zorganizowani byli w gminy (g&nas) i poddziały ich sakhas i kulas (rodziny). Rozrzucone są też po całym Hindustanie oryginalne zabytki: olbrzymie stopy Judzkie, wykuwane w skałach; był to przedmiot czci D-w. Pierwsi Europejczycy w Indyach w XVI zastali już szpitale dla zwierząt, również charakterystyczne dla D-u. W znacznych odstępach czasu odżywiali wyznanie mistrze-mędrcy; szósty z rzędu, Badrabahu, odtworzyć miał pierwsze księgi (purvńs), jakoby zaginione. Za niego też, a w każdym razie około r. 100-go po Chr., D. rozszczepił się na regułę surowszą i regułę łagodniejszą. Wierni pierwszej nazwali się Dig-ambaras („okryci powietrzem¹⁴, „tacy, którym szatę daje przestwór, niebo"), inaczej jeszcze Vivasanas i Muktńmbaras; żyjący w regule łagodniejszej wzięli nazwę Swet-ambaras („biało odziani"), także Sinklamba-ras, Świetambaras. To właśnie odszczepieństwo dotrwało do dni naszych. Współzawodnictwo, podniecając miłość własną i żądzę czynów, przyczyniało się do kształtowania D-u. Digambarowie zaraz w drugiej połowie w. II ery chrześciańskiej mieli spisać w sanskrycie podania purw, co może być tylko powtórzeniem powyższej wiadomości o mędrcu zw. Badrabahu. Dopiero gdy bramini wyparowali zupełnie buddyzm z półwyspu (IV w. po Chr.), zaczął się D. szerzyć, zawsze jednak tylko jako sekta tolerowana, zażywająca tytułu „prawowiernej“ (astikń). W r. 454 Swet-ambarowie odbyli sobór w Valabhi, a w 16 lat później w Maturze, pod przewodnictwem Divar-dhiganina, który dla D-u był drugim Budda-goszą i zredagował księgi święte, Angas, w narzeczu arda - maghadi (pół-magadi), w nowej redakcyi, z wyjątkiem jednej, do naszych czasów dochowane; wszystkich było dwanaście. Są one najważniejsze. Do nich przybyło później dziesięć Prakirnakas (o eutanazyi przedśmiertnej, spowiedzi, .pokucie, odprzysięźeniu się złego, odpuszczeniu i t. d.), oraz sześć Szeda - sńtras, a wśród nich i wspomniana już Kalpa-sńtra, księga legend o Mahawirze. Jest jeszcze kilka pism innych, za kanoniczne uważanych. Czasy rozkwitu D-u przypadają na stulecia VIII — XIII; w w. IX na południu był on nawet potężnym, zhoł-dowywał sobie królów i dynastye (Balaradźowie); wznosił świątynie wspaniałe, wyglądające jak grody całe, bez mieszkań wszakże dla ludzi. Zabierali je Arabowie i przerabiali na swoje meczety; najwspanialsze: w Adżmirze i Muktagiry w Radż-putanie; w Dehli i Kanodze; w Ahmedabadzie Abu i Girharże w Gudźeracie; w Parisnath’cie w Bengalu; na południu głównie w Śravana Belgola (w Mysorze) i in., współzawodniczące z buddyjskiemi, ale przeważnie różniące się od nich stylem w zarysach zasadniczych, w ornameotacyi i symbolice, i nadające większe znaczenie linii prostej. W De-kanie i w Oryssie przygangesowej są świątynie D-u kute w skałach. W klasztorach swych gromadzili D-e rękopisy, uprawiali piśmiennictwo, zajmowali

się mową i twórczością piśmienniczą ludności tuziemczej i w tym ostatnim zakresie zrobili wiele dla języka literackiego i literatnry Kanarów, Tamilów, Telugów. Gdy panujący w Gudźeracie (r. 1174) przyBtał do D-u, zapanowali wyznawcy Niganty na pomorzu ku Bombajowi. Z w. XII pochodzą rzeczywiste pomniki piśmiennicze, które wcieliły w siebie owe dawniejsze księgi, pojedyncze hymny i przypowieści. W drugiej połowie XIV w. (r. 1367) objawiło się dążenie do zjednoczenia z Wisznuitami, ale bez trwalszych skutków. 0-portunizmem okupywano rozrost. Wbrew nauce pierwotnej, wprowadzono do systematu stwórcę świata (A d i D ż y n a), święte kobiety (3asa-n a d ó v i s) i uznano niektóre purany bramińskie. W XV w. D. osłabł, co jednak mędrcowi, zw. H i-r a w i d ź a j a, nie przeszkodziło w końou XVI w. cieszyó się nawróceniem samego Akbara w Agrze. W naszym dopiero wieku D-e żywo krzątać się zaczęli nad wydobyciem zabytków swej literatury, nie tylko religijnej i półreligijnej, ale i świeckiej, której się sporo naokoło wierzeń religijnych nagromadziło. Uczeni Europejscy (Biihler, Bandarkar, Peterson) trudy te wzięli w swe ręce, do poniesionych już swe własne dodając. Z poszukiwań tych i roztrząsań krytycznych przeszłość D-u wyjdzie jaśniejszą: niejeden też fakt przybędzie do historyi Buddyzmu. Obecnie D-e mieszkają głównie w zachodniej i w południowej części Hindustanu. W Balligocie około Seringapatamu, w Mysorze, mają najwyższego kapłana i główną świątynię w stylu piramido-wym, z wielkim posągiem Dżyny, 70 stóp wysokim, drugim, 54-stopowym i kilkudziesięciu po-mniejszemi, trzymanemi w kanonie nagości. Wszystkich posągów było dawniej 72. Najprawo-wierniejsi dziś już nie cbodzą nago, nie uciekają na puszczę, do klasztorów też się nie cisną; żyją w społeczeństwie i z powodzeniem uprawiają ku-piectwo, odznaczając się w niem rzetelnością, ładem i uzdolnieniem. Ogólnikowa statystyka angielska summuje ich razem z Buddystami; szczegółowa wykazuje na r. 1881 w prezydencyi Bom-bajskiej 498 443, w Radźputanie 378 672, w rez. Madraskiej i w innych 344 770. W r. 1897 ummę oznaczyć można w przybliżeniu na 1 400 000 w obu sektach. Liczby wyznawców D-u podawane bywają bardzo bałamutnie: w skali pół do półpiąta miliona. D., jak i Buddyzm, począł się z reakcyi, pośród samych braminów powstałej, przeciwko dogmatom i formalizmom bez końca, przygniatającym jednostkę i społeczeństwo. Reakcya ta była wspólną dla obu macierzą; ale gdy w buddyzmie myśl jej twórcza, głęboko w subjektywizm samego twórcy, człowieka genialnego, wrosła, Bubjektywizm w maluczkich i uciemiężonych budząca, stała się wielką protestacyą człowieczeństwa, nieznajdującego szczęścia na ziemi, i dostąpiła też wszechświatowego znaczenia; w D-e, dla braku tych warunków, nie wydała z siebie nic, coby się nad poziom objawu miejscowego wzbijało, żywotności swej zsś dowiodła już tern samem, że wytworzone przez nią wyznanie obok buddyzmu się rozwinąć, a przeciwko zwycięskiemu brahmamzmowi ostać zdołało.

Dźajnizm.

714

Podobieństwa z buddyzmem, puokta wspólności i zetknięcia się są liczne; samą jednak procedurę odrywania się religii panującej i odgraniczania dogmatycznego i rytualistycznego ma D. swą własną; filozofię teologiczną, metafizykę (abhidharma= naukę dążącą ku prawu, do wykrycia prawa), dogmatykę, etykę, zarówno jak legendę,, skromną chatę przy buddyjskim pałacu, wytworzył sobie sam. Niezależnie od racyonalizmu Sankhya, podobnyoh zamachów na bramanizm, jakiemi były obie refor-macye, i pod takiem] samem hasłem: „Uciekać ze świata",—w VI wieku przed Chr. musiało być więcej, lecz nie wszystkie znalazły takie choćby powodzenie, jakiego potrzebowały, aby się stać hi-storycznemi. Wspólność przydomków osobistych Buddha, Tathagata, Siddha i iu., oraz nazw bramińskich na pojęcia i rzeczy, przy współczesności rozwoju, narzucała domniemanie jedności samych religij; uważano D. za buddyzm ukrywający się przed braminami. Nowsze badania wykazały niezawodną już samoistność D-u. Obie reli-gie ścigały się i ścigają z sekciarską nienawiścią. Zaszczytny u D-w przydomek Dźyny, Thirthan-kara (dosłownie: „ten, kto znalazł bród do przejścia") u Buddystów oznacza heretyka. Wywza-jemniają się im przeciwnicy, twierdząc, że ka(m)r-man (przyczynowy związek czynów i losu) za grzechy skazał Buddę na niższe wcielenia. W pismach D-ów są częste wzmianki o Buddzie; Buddyści wspominają tylko o Diniatryputrze (Nata-putta), którym jest właśnie Dźyna-Mahawira. Różni też oba wyznania sam język święty: z wyjątkiem wyżej wskazanym, D-e używają prakrytu, gdy Buddyści swoje księgi spisują w p&li. Z u-święconej nauki bramińskiej Vedńnta wzięli D-e panteizm, jeżeli brać jeszcze potrzebowali poczucie tak głęboko wszystkich Aryów HinduBtanu nurtujące; wzięli też przechodzenie dusz, metem-psychozę, oraz życie ascetyczne późniejszego bra-minizmu (ahimsa), który już przed protestantyzmem znał „ducha w więzachu, a ciało nazywał jego „więzieniem". Odrzucili Wedy, później nie u-znawali puran; ofiary, dary, uważali za czcze, rozrzucili bramińskie okopy (między kastami wcho-dzącemi do składu budowy społecznej, a znieśli pojęcie „kast wzgardzonych"; kszatryów postawili na czele i samego Dżynę z nich wywiedli. Osobistego boga nie mieli nigdy; cześć prawie - boska, znacznie od analogicznej buddyjskiej chłodniejsza, zjawiła się u nich dopiero później, gdy zaczęli czcić swego założyciela jako boga. Powolnie kształtowała się owa cześć Świętych mężów (Ava* taras, Dżinas, Thirthank&ras), bo też i sami ci mężowie potrzebowali czasu, aby się w głowach teologów D-u narodzić. Forma ich początku jest ziemską, człowieczą, bez ziemskiej przecież rzeczywistości (por. wyżej); są oni raczej czystemi myślami w postaci istot, w obłoce kształtów cielesnych. Każdy z nich ma w samem imieniu swo-jem jakiś nakaz lub prawdę, a materyalnemu jego wyobrażeniu towarzyszy stale symbol jakiegoś zwierzęcia (także lotoBU, muszli), jak ewangelistom chrześciaństwa, wzmacniając jeszcze przenośnie, w samych postaciach wyrażone. Mają oni wszyscy tytuł dźynów, jak i najwyższy z nich, Dźyna-Mahawira, zajmujący stanowisko podobne do przyznanego Buddzie przez religijne jego potomstwo, z odrzuceniem jednak wszystkiego, coby mogło być czcią zmysłową. Relikwii D e zgoła nie znają, modlitwy ich i hymny są nieliczne i przejęte raczej pantefzmem i marzeniami metempsychozy, niż wiarą w jakąś boskość uosobioną. Nic, żadnego zgoła, ani niebieskiego, ani ziemskiego bóstwa, świat nad sobą nie ma, żadna opatrzność nad nim nie czuwa. Przeciwnicy, uważając słusznie religię D-w za ateizm, dają jej miano Kurni-bhatta. Możoaby powiedzieć, że D-e czczą Świętych Mężów, jako swoich ludzi wielkich a czystych, jak np. Chińczycy, u których wola cesarza nawet łamać się musiała o wolę duohów przewodnich narodu, gdyby ci święci D-u, samego założyciela czy też reformatora nie wyjmując, po za obrębem tej religii, o którą właśnie chodzi, posiadali i historyczność, i historyczną też wartość. Coś je dnakźe przebłyskuje z zasadniczego pojęcia, do grona bowiem świętych wejść można własną za-Bługą, wedrzeć się do nieba, jakby powiedział chrześcianin. Z liozby owych 72 jestestw człowieczego początku, które miały posągi w Balligo-cie, większość właśnie tą drogą do kięgu przyświecających się dostała. Różnica między 55 Bud darni przed Buddą oraz nieskończoną liczbą czekających jeszcze na wcielenie Bódhisadoów, a tymi Mężami Świętymi D-u rzuca się w oczy.—Z kultu Wisznu, prócz panteizmu przejęli D-e dóvetów i uczynili z nich również towarzyszy Dźyny w takim hierarchicznym układzie, który im wskazywał stanowisko wobec Mężów Świętych podrzędne. Sam Budda, jako Bohdisadoa (-attwa), szedł na końcu. Do tego szczuplejszego grona należą i napotykani na całym starożytnym Wschodzie „stróżowie świata", z brahmanizmu w liczbie czterech przeprowadzeni; należy i sam Brahma, nie tylko na devótę zdegradowany, ale i w tern strąceniu jeszcze poniżony: wyższym nadeń jest Siakra „pan bogówu, (Indra) a Ganesa i Siwa swobodnie z nim kolegują. Samego Wisznu nie widać; pewien wszakże odłam D-ów szanował podanie, iż bóg dobry był za życia radżą cnotliwym pod nazwą Ramy i w tym awatarze osiągnął stan Dźyny czyli Siddhy („rozjaśnionego"). Wszyscy dśvetowie, jak są, idą dopiero po Dźynach.— Świat (dżagat) dla D-u jest niestworzonym i niezniszczalnym. Na istnienie jego składają się: duch (dźiva), materya (adźiva). pierwiastek czynny i pierwiastek bierny — prawo (dharma, - mam, w zn. łac. lex), bezprawie (adharma), przestrzeń (ak&sa) i czas (kńla). W tym składzie stanowi on jakby jedną niepodzielną wszystkojednię, istotę żywą; duch w nim czynny jest tej istoty duszą, przejawiającą się jako ńtman, bodhatman (dusza świadoma) lub chaitana (por. 7rvso[ia Stoików). Przed powstaniem świata była otchłań, próżnia, nic (na k i nici t). Obrazowo duszę świata przyrównywa teologia D-u do delikatnego powietrza, eteru. Wszystko, co żyje, tą duszą tylko żyje, jest tylko chwilowym i miejscowym objawem ducha powszechnego, żyjącego w świecie. Ta dusza chwilowo umiejscowiona przechodzi w inną istotę, gdy jej podłoża materyi zbraknie, a obojętnem jest dla niej — jak było w brahmanizmie i w buddyzmie — czy po skonie np. człowieka wejdzie w nową istotę ludzką, czy też w zwierzę. Metempsychoza, ratująca jeszcze osobowość czy osobniczośó ludzką, ma gdzie się rozpościerać, chociaż logicznie owa powszechność jednej wspólnej duszy nie powinnaby jej była do systematu panteistycznego wpuścić. Materyę pojmują D-e jako agregat atomów. Świat widzialny, materyalny, poezya ich wyobraża sobie jako trzymającą się pod boki kobietę; głowa jej jest niebem (bhanus), pierś ziemią (bhumi), wraz z czasem i przestrzenią, żywot—piekłem (bhu-» yńna). Dusza z istoty swej dąży w górę, ale ją powściąga zmysłowość: stąd walka ze zmysłowością jest zadaniem źyćia. Cały świat mate-ryaluy na to tylko istnieje, aby pojedyńcze atma-ny mogły się w nim doskonalić. Wskutek ruchu samsary, wiru życia, wspólnego brahmanizmowi i buddyzmowi, duch jest przez materyę przymro-czony, co zresztą widać z samej jej nazwy. Pomimo sprzeczności wewnętrznej, D. widzi w duszy chwilowo umiejscowionej pewną stałość istotną, a nie tylko przemijającą zjawiskowość ogólnej duszy świata. Taka też tylko dusza, ustalona choćby nietrwale i będąca choćby niedoskonałym nou-menem, może mieć świadomość własnego bytu, dla etyki nieodzowną; świadoma jednak, czy nie, jest ona zawsze, gdy być zaczyna, czystą. Pcha ją przecież coś do materyi, a kamman, konieczność skutków, materyę samą do wnętrza jej wprowadza. Człowiek, choć ze zwierzęciem w świecie zjawisk i przemian zrównany, jako przecież istota świadoma, sama siebie odczuwająca, powinien dążyć do oswobodzenia się od materyi, a zdobycia wolności (moksza) i prawdy uszczęśliwiającej (siddhi;, bo one tylko, doskoaaląc go, coraz wyższe wcielenia, przy ustawicznem przechodzeniu ducha, zapewnić mu mogą, aż go wreszcie doprowadzą do ostatecznych wyzwolin z tego bytu, pełnego nieszczęść, do zbawienia. Bramą do wyjścia, wspólną D-i i buddyzmowi, jest pojęcie nirwany (niv-vana Dżajnów, nibbńna Buddystów), które wszakże u D-ów miewa treść bądź wprost tylko „śmierci⁴⁴, bądź też wyjśoia za świat, do „nie - świata*. Są nawet w Angach miejsca, mówiące o wiekuistości duszy w niebie, w towarzystwie Dźynów, ale podobne znajdują się i w buddyzmie. Jest w D-e szkoła, zastępująca przeczenie wszelkiego porządku, nieuświęconego przez dogmat, przyznawaniem jego możliwości— „może tak być, a może nie być“. Taką wiedzę i wiarę nazwano siadvńda; musi ona wychodzić z łona pozytywizmu, metafizykę lekceważącego. Normalnemi, powszechnie obowiązującemu są pojęcia wyżej zarysowane. Drogę wiodącą do wyzwolenia] się z bytu wskazuje etyka, tak smo jak w buddyzmie trójdzielna (tri-ratna): uczy ona doskonaleuia się przez wiarę, wiedzę i różne praktyki. Wierzyć potrzeba najpierw w zdolność swoją własną do zbawienia, w istnienie po śmierci, czyli w dalsze wędrówki aż do wyzwolenia się z bytu, wreszcie w doskonałą bezwzględną wiedzę, jaką posiadł Dżyna Mabawira (kevńla). Wystrzegać się powinien Dżajna błędu, źe poznanie prawdy jest bez skutku, a wyzwolenie się nie zależy od poznania; nie wolno mu się wah.só w wyborze drogi, a gdy już raz ją wybierze, iść nią bez energii. Świetna dyalektyka i doktorska systematyka, zarysowana przez Buddę już w Sławnem kazaniu w Benares, zagłusza te kanony etyczne D-w. Wiedza,—naucza dalej D, — zanim stanie na Bzczycie, przejść musi cztery stopnie: natchnienie (mati), jasne widzenie rzeczy (śruta), wyrozumowanie ze sprzeczności (avadhi), poznawanie myśli cudzych (manasparjaj a). Czyny człowiecze pochodzą z ciała, z myśli i ze słów. Aby wiarę i wiedzę rozwijać, a zmysły przytępiać, potrzeba dążyć do rozluźniania węzłów duszy z ciałem, dławić namiętności i ostatecznie unikaó życia czynnego: zatem praktyczną drogą do przyśpieszenia nirwany może być tylko usunięcie się ze świata, ascetyzm. Doskonali się człowiek przez zatapianie się w rozmyślaniu (joga), pokutę, umartwienia, post, stanie na gorącym kamieniu, milczenie długotrwałe i t. p.. Asceta, w buddyzmie tylko golący się, w D-e powinien powyrywać sobie włosy z głowy—dla większej doskonałości. Kto ma już zupełną wiedzę i wiarę, temu wolno sprowadzić sobie śmierć przez zagłodzenie się: jest to jedyne samobójstwo dozwolone. Wszystkich, i żyjących w świecie, i uciekających z niego, obowiązuje pięć przykazań: 1) nie zabijaj, nie rań, ‘2) mów prawdę; 3) nie kradnij; 4) bądź czystym; 5) nie bierz datków. O przykazaniu: „czyń dobrze ludziom* nie wiemy; ale innego: „czyń dobrze zwierzętom* D-e przestrzegają aż do obłędu, okrywającego ich śmiesznością. Zabicie zwierzęcia jest wstrzymaniem go w biegu jego przeznaczeń. Zakładają też szpitale, lazarety zwierzęce; dla przyjemności robactwa najmują biedaków, aby s ę gryźć pozwalali; noszą z sobą mąkę, miód, cukier, aby zwierzętom rozkosze gastronomiczne zapewniać; bogacze odkupują bydło przeznaczone na rzeź, aby je przy życiu zachować. Wielu nosi przed ustami zasłony, aby przypadkiem nie połknąć owada z powietrza; inni delikatnie zmiatają szczotką miejsce, gdzie mają siąść, aby znowu nie zgnieść jakiego żyjątka. I w tern również, jak w wielu innych wierzeniach, przebija się dziedziczność brahmanizmu. —Dźajnowie, Nadzy i Biali, tworzą dwa społeczeństwa religijne, prawie od siebie odrębne, dogmatyką tylko i legendą związane. Nadzy mają wszyscy kapłanów (J(Y)a-tninńs, Śramanas — „dążący w górę, żarliwi*). Wierni (Śrawakas = „słuchający, prowadzeni¹⁴) potrzebują ich do rady, spowiedzi, pokuty, obrzędów i nabożeństw. Świetambarowie przeważnie o-bywają się bes stanu duchownego. Obrządki i modlitwy odprawia w domu ojciec rodziny; po ślub-idzie się do bramina. Oba wyznania są zorganizowane w gminy (gaksz&s); oba mają klasztory ascetyczne. W świątyniach Digambarów bogowie są nadzy, jak i teoretycznie ludzie, jak asceci, te-

Dżakdżamuni — Dżaldessa.

716

And. S.

ras już podobno nieliczni, i kapłani, którzy jednak chodzą owinięci w prześcieradło, zrzucane na czas posilania ciała strawą. Nabożeństwo Digambarów ogranicza się krótkiewi zawoływaniami (matra), modlitwami i lekcyami, nie zawsze urozmaicanemi śpiewem i muzyką. W świątyniach głównemi przedmiotami kultu są posągi Dwudziestu czterech Mężów świętych wraz z przybyłymi późaiej. Różnice dogmatyczne między obu wyznaniami sprowadzają się do 2 punktów spornych: 1) Czy Indra rzeczywiście przeniósł zarodzie Mahawiry w łono Tryśjali? 2) Czy kobieta może być zbawioną? Dwie są także wątpliwości rozdzierające jedność życia duchownego: 1) Czy mędrcowi już doskonałemu wolno jest jeść? 2) Czy Asceta klasztorny może cokolwiek posiadać na własność?—Bibliografia. Colebrooke „Observations on the Sect of Jains“ („Asiatic Researches⁴ 1807; „Essays* i „Works*). Franklin W. „Researches on the te-nets and dootrines ot the Jeynes and Buddhists* (Londyn 1827). Burnouf E. „Le Lotus de la bonne loi!£ (Paryż 1842). Bird Jakób „Hist. researches on the origin and principles of the Buddha and dalna religions* (Bombaj 1847). Stevenson „The Kalpa - Sutta and Nava - Tatva⁴ (Londyn 1848). Burnell („Indian antiquities“ I, 1872). Biihler „Three new edicts* („Indian antiquities“ VI, 1877), Tenże „Ueber d. Indische Secte d. Jaina* (Wiedeń 1887). Jacobi H. „Kalpashira of Badrabń-hu“ („Abhandlungen fiir d. Kunde d. Morgenlan des" VII 1879. Lipsk). Tenże „Akńrńaga • Su-tra and Kalpa-Sutra translated* („Sacred Books of the East* vol. XXII, Oksford 1884). Barth „Religions de lTnde“ (Paryż 1879; obfita bibliografia). Millouó „Essai sur la religion des Jainsu (Paryż 1884). „Bulletin des religious de 1’Inde* (1885 i 1889). Warren S. J. „Les idees phil. et rei. des Jains* („Annales du Musee Guimet⁴⁴ X). Feistman-tel „D. Sekte d. Dschains* („Globus* T. VIII). Miesięcznik „Jainism, monthly magazine devoted to the study of Jain literaturo* (Bangalore i Lipsk, od roku 1893). Hornie „Upńsakadasiń - Sfitra* (przekład w kaikuckiej „Bibliotheea Indica)*. Weber A. „Indische Siudien⁴⁴ T. XVI i XVII. Zaborski Wład. ks. „Religia Aryów wschodnich¹⁴ (Kraków 1894; o D-e mało, głównie Brahmanizmie i Buddyzmie). Richter („Encycl. v Ersch u. Gruber* Section I T. XXVIII). „Grandę Eucydopedie⁴⁴ La-miraulfa. — Ob. Hindowie, Indostan, Ma-havira.    ⁸

Dżakdżamuni, Dżakdżymuni Mongołów zachodnich, Szagkiamuni, Szakinsinha, Sza-kinsza Mongołów wschodnich. Szakjatubba, Czygenmuni, Szygemuni Tybetańezyków, są to postaci przeistoczonej nazwy aryjskiej Sjakia-muniego-Buddy (ob.), znaczące: boski mędrzec, król, lew z rodu Siaki a, używane w buddyźmie północnym, lamaistycznym (ob. Lamaizm). D. jest dla tego buddyzmu najwyższym rządzcą w obecnym, czwartym z rzędu, okresie istnienia świata. W pierwszym, kiedy człowiek żył 40 000 lat, Budda północny nazywał się Kerkasundi albo Abedak-czy (ten„co zapobiega ciągłości urodzeń*); w drugim, przy skali życia 30 000-ej, nosił miano Ganaga-muni, Altan-Czydakczy („złotowórczy“); w trzecim, gdy ludzie żyli już tylko po 20 000 lat, był znany pod nazwami Gaszyb, Gara) Sakik-czy („zachowawca światła*). W całkowitym ga-labie mongolskim, równym kalpie indyjskiej, od poozątku do końca świata, będzie tysiąc doskonałych Buddów i tysiąc też peryodów. Legenda o 12-okresowem życiu ziemskiem D-go jest w głównych zarysach taka sama, jak w buddyzmie południowym; odróżnia się między innemi wpuszczeniem irańskiego Ahura-Mazdy (Ormuzd) do światów tajemnic i wypadków, mającyoh aryjskiego Buddę za bohatera. W okresie ósmym D. wcielony staje się doskonałym Buddą; przez dni 90 w niebie Tenggrów (mądrych królów) uczy się apostolstwa, wraca, wchodzi w posąg D-go i jako posąg klęka przed królem ziemskim Udajana, Enedkek, by wygłosić proroctwo o nawróceniu się, za lat 1 000, Chara-Chisadu (Chin północnych). W okresach IX—XI jest w Indyach, naucza w Varanasi i w innych miastach, obraca koła mądrości, słuchają go nawet i zwierzęta; uczniowie jego opowiadają uaukę 61 narodom. W XII-ym okr. nagle zjawia Bię w awatarze Chubilgana (Kubłaj - chan), a kończy życie w indyjskiej Radżagrydze. Do majaczeń legendy dogmatyka dostraja się, jak w buddyźmie południowym. Na uwagę zasługuje egzegeza (np. w księdze mongolskiej „Altan Geret*), która z nirwany czyni tylko wabik dla ludzi, aby ich odciągnąć od ziemi, a nie wierzy w istotne „zdmuchnięcie⁴⁴ bytu; Buddowie przynajmniej o wiekuistość swoją spokojni być mogą. W piątym okresie świata rządzić będzie Chutaktu Maidary Mongołów. Druga z tych nazw jest przekręeonem imieniem Majtrei, następcy Buddy w Tuszycie (niebie) po zawitaniu na ziemię.— ErBoh u. Gruber „Allg. Enc. d. Wis. u. Kiiuste.⁴⁴ Sact. I, T. XXVIII, ob. Lamaizm, Mongołowie, Tybet.

Dżalalpur, miasto w Iudostańakiej prowincyi Pendźabu, w pobliżu prawego brzegu rzeki Dże-lam, około 15 000 m-ców. — Jest to prawdopodobnie Bukephala starożytnych, założona przez Aleksandra W-o, na miejscu, gdzie słynny koń jego zginął.

Dżalandhar, Jalandhar, Jullundur, 1). D. okrąg czyli dywizya w Iudostańskiej prowincyi Pendźabu, na południo - zachodnich stokach Himalajów, między Settedżem i prawym jego dopływem Biasem; — w niższych miejscach bardzo u-rodzajny, w wyższych surowy; klimat wszędzie zdrowy; wód bieżących wielka obfitość. W okolicach Kangry Anglicy zaprowadzili ze skutkiem plantacye herbaty. Przestrzeni zajmuje 32 557 km. □; ludność, złożona głównie z mahometan, 2 421781 głów (1881); obecnie około 2 750 000. Stolicą jest 2) D., przy drodze żelaznej Lahora -Delhi, niegdyś rezydeneya książąt Afgańskich, którzy wiele wspaniałych gmachów po sobie pozostawili, 66 000 m ców, w ²/s mahometan. Do Anglików należy od r. 1846.    4nd- s-

Dżaldessa, Djaldessa, Djildessa, o-sada, przez wice-króla Egiptu w r. 1875 założo-

1885.

And S.

And. S.

na w Afryce północno - wschodniej, leży pod 9°30' sz. pn. i 42°20' dł. wd. Qr., na wyżynie o-koło 1100 m. nad p. m. wzniesionej. — Jest to rodzaj oazy śród pustynnej i bezwodnej okolicy, i zarazem węzeł dróg karawanowych, wiodących do Hararu do nadbrzeżnego portu Sala (Zoila), i do abissyńskiej dzielnicy Szoa. — D-ę zwiedził Giullietti w r. 1879 i Paulitsohke w r.

And. S.

Dżallon, ob. F u t a Dżallon.

'Ą DŻalna, miasto w państwie Nizama, czyli Haiderabadzie, na wyżynie Dekańskiej Indostanu, w dywizyi Północno - Zachodniej (Northwestern), o 840 km. na pn.-wd. od Bombaju, 404 m. nad p. m.; posiada garnizon angielski, prezbiteryańską staoyę missyjną; około 10 000 m-ców.

Dżambi, D j a m b i, J a m b i, jedna z największych rzek na wyspie Sumatrze, powstaje z połączenia rzek Hari i Tembesi, przepływa następnie pod m. Dżambi i wpada obszerną deltą do m. Południowo - Chińskiego, o 15 mil na pół-noco - zachód od wyspy Banka. — Bieg przeważ -nie wsohodui, żeglowna na znacznej przestrzeni w górę od uścia; dolina bardzo żyzna, ale niezdrowa.

DŻami Mewlana, właściwie Nuruddin Abdur Rahmńn ibn Achmed (* 1414 w Dźam w Chorasanie — f 1492 w Heracie), ostatni wybitny poeta perski. Przebywał w Heracie na dworze sułtanów perskich Abu Saida Mirzy i Husseina Behadura. Twórczość jego była bardzo płodna i wielostronna: napisał z górą czterdzieści dzieł poetycznych, teologicznych i filologicznych. Siedem najcelniejszych swoich utworów poetyckich połączył D. w jedną całość p. t. „Heft eureng*, a mianowicie: 1) „ Jusuf va Zulaicha⁴⁴ (Jusuf i Zuleika), poemat romantyczny (wydał i przełożył na niemiecki Rosenzweig. Wiedeń 1825; na angielski tłómaczył Griffith; Londyn 1882); 2) „Medżun va Laila* (Med-źun i Leilau), poemat romantyczny (tłómaczył na francuski Chezy, Paryż 1807; na niemiecki Sohack, Stuttg. 1890); 3) „Subhat ul abrar* (Wieniec różany sprawiedliwych), J poemat mistyczno-dydaktyczny (wydał Falconer. Londyn 1849; inne wydania: Kalkutta 1811 i 1818); 4) „Tuhfat ul abrar* (Dar szlachetnych), poemat moralno - ascetyczny (wydał Falconer, Lond. 1848 i Lakhnau 1879); 5); „Sala-man u Absal* (Salomon i Absalon), poemat allego-ryczny (wydał Falconer. Lond. 1850; tłómaczył na angielski tenże, 1856 i Fitzgerald, 1879); 6) „Cho-sru va Szirim* (Chosra i Szirim), poemat romantyczny; i 7) „Chirednamei Iskenderi* (Księga mądrości Aleksandra), także poemat romantyozny.—Inne utwory poetyckie D-ego są: „Silsilet uz zahab“ (Złoty łańcuch), poemat mistyczno - allegoryczny, i trzy. Dywany” t. j. zbiory poezyj lirycznych (wiele z nich tłómaczył na niemiecki Wickerhausar w „Lie-be, Wein und Mancherlei,* Lipsk 1855, i w „Blii-thenkranzj aus Dscbami,* Wiedeń 1858; oraz F. Riickert w „Zeitschrift fur die Kunde des Mórgen-landesM i w„ Zeitschrift der deutschen Morgenlan-discen Gesallschaft*). Za przykładem Saadiego napisał jeszcze-D. „Beharistan* (Ogród wiosenny), zbiór powiastek, anegdot, senteucyj w prozie przeplatanej wierszem (wydał z przekładem niemieo-kim Schlechta - Wssehrd, Wiedeń 1846; przekład angielski wyszedł w Benares, 1887). Z prozaicznych prac D-ego zasługuje na uwagę: „Nafahat ul uns* (Kalkutta 1859) życiorysy sześciuset kilkunastu wybitnych wyznawców sufizmu; „Szewahiden nubuw-wet* (Dowody proroctwa), przekładana na jęz. turecki przez Achisadego i Lamiiego; wreszcie zbiór listów „Rukaat” (Kalkutta 1811).—Porów. Rosenzweig „Biographische Notizen u ber Mewlana Abdur Rahman D.“ (Wiedeń 1840).

Dżamija (z arabskiego d ż a m i = zgromadzający, a zatem miejsce, w którem się zgromadza lud na modlitwę), jest to nazwa wielkich meczetów muzułmańskich.    *

Dżamna, Dżamuna, Jamuna, Dżumna, prawy i najznaczniejszy dopływ Gangesu, ma źródła na południowych Btokach Himalajów, gdzie wypływa na wysokości 3 303 m. z lodowca, zsuwającego się w pobliżu szczytu Dźamnotri; wzmocniony mnóstwem strumieni górskich pędzi w nagłym spadku doliną urwistą i dziką, rozcinając po drodze przedgórza Himalajów i trzymając się kierunku południowo-zachodniego, który zachowuje aż do miasta Kar-nal. Odtąd na Delhi aż do Mathury płynie ku południowi, poczem zwraca się ku pnłudnio- wschodowi i pod Allahabadem łączy się z Gangesem. Po wyjściu z gór D. wody swe toozy po nizinie Indo* stańskiej w zadziwiającej równoległości do rzeki głównej, tworząc z nią słynne międzyrzecze, znane pod nazwą Doabu v. Duabu. Wody D-y są czyste i obfitością Gangesowi równe; na dalekiej jeszcze przestrzeni poniżej uścia można je rozeznać i od wód rzeki głównej odróżnić. W górnej części biegu D. nie jest żeglowną, już dla skał podwodnych, już też dla mielizn; dopiero od Delhi żegluga staje się bardziej prawidłową, lecz i tu nigdy większego znaczenia nie miała; przewożą najczęściej bawełnę i kamienie budowlane, albo spławiają drzewo. Liczne kanały, wykopane w Doabie, mają przeważnie nawadnianie kraju na celu. Natomiast pod względem religijnym rzeka odgrywa rolę .świętej wody*, mającej własność oczyszczająoą. Liczne miejscowości, tak w okolicach źródeł, jak i przy uściu (np. Prajaga pod Allahabadem) odwiedzane są przez tysiące pielgrzymów. Z mnóstwa dopływów lewe są bez znaczenia, gdyż tu dorzecze, przysunięte do samego Gangesu, nie daje miejsca do rozwoju systematów rzecznych; z prawy oh zaś zasługują na uwagę: Czambal, Sindh, Betowa i Ken. Długość ogólna rzeki wynosi 1 380 km. (więcej, niż długość Renu), obszar dorzecza 305 610 km. □; głębokość miejscami bardzo znaczna, średnio w dolnym biegu od 5 do 10 m.    And. s.

Dźamnotri, J a m n o t r i, tj. .zejście Dżamny”, olbrzymi pień górski, w południowej części Himalajów środkowych; ma trzy szczyty, z których najwyższy wzniesiony jest 6 326 m. nad p. m. — W pobliżu jego stoków północnych wypływa z lodowca Dżamna, największy dopływ Gangesu, oraz wytryskują liczne źródła gorące, o temperaturze doohodzącej do 90°C.    Andl s*

Dźamu — Dźauhari.

718

ind S.

And. S.

And. S,

And. S.

And. S.

DŻamu, D ź a m b u, dzielnica w południowej części Kaszmiru, na stokach Himalajów, po obu stronach górnego Czenabu (Chenab), stanowi ogniwo między Kaszmirem a Pendźabem. — Północna część składa się z dzikich grzbietów górskich, południowa odznacza się wielką urodzajnością ziemi i klimatem bardzo łagodnym, a zdrowym.— Głównem miastem tej prowincyi jest D., — 400 m. nad p. m., — w okolicy żyznej i zdrowej; re-zydencya zimowa maharadży; około 42 000 m-ców, prowadzących dość ożywiony handel; niegdyś była to znacznie większa osada, o czem świadczą zwaliska różnych budowli w pobliżu.

DŻangle, ob. Dżungle.

Dżaora, Dźaura, Jawra, Jaora, niewielkie państwo lenne w tak zwanyoh P r o w i n-cyaoh Centralnych Indostanu, agen-oyi Western Malwa, zajmuje około 1200 km. □ i do 110 000 m ców. — Władzca, z tytułem na-baba, płaci rządowi Indyjskiemu 16 200 f. sat. daniny rocznej i dostawia pewien kontyngens wojska. — Ludność [składa się przeważnie z Hin-dów i trudni się rolnictwem, gdyż kraj jest żyzny i dobrze zroszony przez rzeki z dorzecza Czambalu (Ganges). Głównem miastem jest D., przy drodze żelaznej Bombaj - Adżmir.

Dżapara, Jap ar a, rezydentura, czyli pro-wincya na hollenderskiej wyspie Jawie, zajmuje środkową, w kształcie sękowatego półwyspu, wysuniętą część północnego wybraeża na przestrzeni 3 109 km. □, z ludnością nader gęstą, bo wynoszącą blizko 830 000 głów, t. j. 269 na 1 km. □ • — Główną masę ludności stanowią Jawań-czycy (około 820 000), — resztę Chińczycy (do 10 000). — Kraj górzysty; — systemat wulkanicznej wyniosłości Murio dosięga 1600 m.; grunt bardzo żyzny, wydaje wszelkiego rodzaju rośliny zwrotnikowe; stąd uprawa roli jest głównem zajęciem mieszkańców. — Do rezydentury tej należą także wyspy Karimon, leżące o 60 km. na północ od Jawy. — Głównem miastem jest D. na zachodniem wybrzeżu półwyspu, — niegdyś handlowa i ludna, dziś w upadku; dla tego też gubernator hollenderski i urzędy znajdują się w Patti.

Dżaro - biełokański okrąg, w gubernii Tyfli-skiej, przemianowany został w r. 1859, na okrąg Zakatalski (ob.).

DŻamn, miasto w perskiej prowincyi Farsi-stan, na wyżynie, noszącej miano Serhad, t. j. kraj chłodny, leży śród ogrodów bardzo malowniczo, śród znacznych wyniosłości; ma około 5 000 m-oów, prowadzi handei tytoniem, który uprawia, i tkaninami hranemi, które wyrabia; w pobliżu źródła nafty.    ^d. s.

DŻask, v. D ż a s z a k, przylądek na południo-wem wybrzeżu Persyi, przed wejściem od strony Oceanu Indyjskiego do cieśniny Ormus (25° 30' sz. pn.); u jego podstawy leży twierdza D., ze Bta-oyą telegrafu Indyjskiego. — D. z okolicą należał niegdyś do sułtanatu Omańskiego.

Dżatowie, Djńt, Dśat, jedno z plemion zamieszkujących dorzecze Indusu w północno-zachodnim

Indostanie, w Afganistanie i Beludźystanie. Sięgają oni na wschodzie aż do Dźumny i Benaresu, najliczniej zaś występują w indostańskiej Radżputanie, w Pendżabie, w pustyni Indyjskiej i w uściach Indusu.— Ogólną ich liczbę w granicach IndoBta-nu podają na 2³/₄ mil., poza granicami na 1 s/4 mil., razem 4V₂ md. — Śród ludności, zamieszkującej Indye Przedgangesowe, mieszańcy stanowią część największą; do ich liczby należą i D.— W ich żyłach płynie krew mongolska, lub, jak chcą niektórzy, turańska, w biegu wieków zhinduizowali się zupełnie. — Większość badaczów uważa D-ów za lud przedaryjski, który zamieszkiwał okolice Indusu wprzód, nim Aryowie spuścili się na nizinę Indostańską; identyfikują ich także z Getami Stra-bona i Jatiami Ptolemeusza, dając im w starożytności siedlisko na brzegach górnego Oxusu (Arnu Daryi), w okolicach Baktryi i Hyrkanii. Budowa ich ciała, a zwłaszcza twarzy, ma ceohy sobie właściwe tak dalece, że ją ogólnie dżatyjską nazywają. D. są silaej budowy, nos mają przy nasadzie gruby, nieco przypłaszczony, oozy małe, kości policzkowe cokolwiek wystające, cerę oliwkową, włosy bujne, czarne i gładkie; kobiety odznaczają się smukłością kształtów i wdzięczną postawą.— Są bardzo inteligentni; większa ich część umie czytać i pisać. Trudnią się rolnictwem i hodowlą zwierząt domowych; przypisują im nawet sąsiedzi, że z wyżyn Tuianu sprowadzili bydło rogate do Indyj, które przedtem znały tylko bawołu.—Religię wyznają częścią mahometańską, częścią brabmińską, lecz swej społeczności na kasty nie dzielą. Z tego powodu właściwi Hindowie uważają D-ów za nieczystych i zaliczają ich do kasty Sudrów, gdy tym-ozasem sami D., o ile przyznają się do hinduizmu, mają się za Kszatryów; jakoż są mężni w boju, odważni, szlachetne mają instynktu i zaletami swego umysłu przewyższają częstokroć hindusuich Kszatryów.— Kiedy Radżputowie w IV lub V w. po Chr. podbili D-ów, nie doznali od nich, pomimo małej swej liczebności, wielkiego oporu; pozostawili im przeto swobodne posiadanie ziemi i otworzyli wolne drogę do kasty Kszatryów i Waiśjów, lecz nie do kasty Braminów.-— D. jednak pozostali wierni dawnym tradycyom patryarcbalnym, i podziału na kasty nie przyjęli, lecz w gruncie rzeczy mają się za starożytnych i szlachetnych przedstawicieli kraju.— U niektóryoh pokoleń panuje poliandrya, wywołana brakiem kobiet, skutkiem czego nawet mabometańBcy D. nie żyją w poligamii.—Por. Schla-gintweit: „Indien" (Lipsk 1881); I. Campell „The Eth-nology cf India"; Ratzel „Volkerkunde.“ t. III. And- s* Dźauhari, Abu Nasr Ismael ben Ham-mad al Farab(r. 1008 wNiszapńr), wybitny filolog arabski, rodem z Farab w Turkiestanie. Jest on między innemi autorem bardzo cennego słownika arabskiego, do którego materyał zbierał pilnie w krajach mahometańskich, głównie Z8Ś śród be-duińskich pokoleń Rebiah i Modbar, u których jęz, arabski zachował najpoprawniejsze formy. Słownik ten, p. t. „Sihńh"albo Sałńh“(Bulak 1865 i później) kommentowany i uzupełniany przez później-j szych leksykografów, był tłómaczony Da jęz. tu-

And. S.

A. S.

And. S.

recki (Konstantynopol 1591—92; 1728, 1758 ,1803) i perski (Kalkutta 1812—14; wyd. 2-gie 1832).

Dźaunpur, miasto główne dystryktu czyli okręgu, we wschodniej części dywizyi Allahabad, w in-dostańskieh prowincyach Północno-Zachodnich, nad rzeką Gumti, przy drodze żel. Faizabad-Benares; 45 000 m-ców. Niegdyś stolica państwa mahome-tańskiego, D. posiada z dawnych czasów wiele wspaniałych, dziś przeważnie zrujnowanych, budowli; do nich należą: most na rzece, twierdza, liczne meczety, pałace i t. p. W D-rze stoi załoga angielska. Ludność trudni się rzemiosłami, ogrodnictwem i handlem. Dystrykt D. ma 4 025 km. kwadr, powierzohni i 1 209 000 m-ców; kraj płaski, dobrze zwilżony przez rzejri, starannie uprawny i bardzo urodzajny.

al - DŻawaliki, Abu-Mansur (1072 — 1145 po Chr.), jeden z najznakomitszych filologów arabskich państwa chalifowego, uczeń sławnego komentatora Hamasy Tabriziego. Żył w Bagdadzie, oddany studjom humanistycznym (adab) i był jednocześnie imamem chalifa Muktafiego. Z dzieł jego zachowało się jeduo „al - Muarrab" (wyd. Ed. Sachau w Lipsku 1867), największa i najlepsza z prao arabskich w tym zakresie. Zawiera ona bardzo szczegółowe tradycje arabskich szkół gramatycznych, dotyczących wyrazów obcych w arabszczyźnie, wraz s uzupełnieniami, czerpa-nemi z poetów i krytyką naukową autora. Znane są i dwa wyciągi z tego dzieła; jeden wydany w m. Bulaku nad Nilem—(„Slov. nauć").

Dżdżownica, zwana także dżdżownikiem (Lumbricus), jeden z rodzajów rodziny Dżdżownic (Lumbriddae), rzędu skąposzozetów (OUgochae-ta), gromady robaków obrączkowatych czyli pierścienic (Amelides). Robaki tutaj zaliczone żyją w ziemi i mają ciało wydłużone, obłe, na przednim końcu zeszczuplone, na tylnym zaś przypłaszczone, składające się z licznych obrączek, czyli pierścieni {segmenów). Ciało na przednim końcu przedłuża się w bardzo szczupły oddział, zwany płatem głowowym, który od strony grzbietowej wtłacza się niejako, tylną, znacznie węższą, częścią, w pierścień za nim następujący, czyli gębowy, i rozdziela go w zupełności na dwie części; ostatni pierścień ciała, tak zw. odbytowy, ma na tylnym końcu wycięcie, głębsze lub płytsze. Na pierścieniu gębowym znajduje się od spodu otwór gębowy, na ostatnim zaś otwór kiszki (odbyt). W przedniej połowie ciała dżdżownicy, widzianej z wierzchu, znajduje się t. z. siodełko (Clilellum), które tworzy nabrzmienie, podobne do bardzo szerokiego pierścienia, powstałego ze zlania się kilku (7—10) pierścieni zwyczajnych. Na dolnej powierzchni siodełka występują szczególne przyssawki, widoczne u osobników młodych. Na 14 pierścieniu znajdują się, na dolnej powierzchni ciała, dwa otworki, w kształcie szczelinek poprzecznych, z których każdy otoczony jest wzniesieniem owalnem, t. zwanym wzgórkiem brzusznym. Otwory te są uściami przewodów płciowych męskich. Na pierścieniu zaś poprzedzającym wspomniane uścia mieszczą się dwa bardzo małe o-

KncjkL Powu. Iluttr. Zeu. 140. T. 18-ty.

tworki przewodów płciowyoh żeńskich. Na dolnej powierzchni i z boków ciała znajdują się ułożone z 8-u szeregów szczecinki, które przebiegają wzdłuż ciała, szeregami zbliźonemi po dwa. Szczecinki te, czyli igiełki, mieszczą się na wszystkich pierścieniach (z wyjątkiem płatu głowowego i pierścienia gębowego) i dopomagają robakom tym do poruszania się. Posiadają dobrze rozwinięty system nerwowy, kanał pokarmowy, złożony z przełyku, żołądka i kiszki. Naczynia krwionośne zawierają krew czerwoną. Nadto mają D-e organa wydzielające. Dżdżownice żyją w ziemi bogatej w części organiozne (roślinne), albo w spróchniałem wilgotnem drzewie; unikają światła i wydobyte z ziemi starają się jak najprędzej ukryć w niej. Karmią się ziemią, zawierającą dużo części organicznych, którą wypełniają całkowicie kanał pokarmowy, przyczem ścianki kanału pokarmowego wsysają ozęści pożywne; kał zaś, w postaci grudek ziemi, wyrzucają na powierzchnię gruntu, przeważnie w nocy. W dzień zwykle siedzą ukryte w ziemi; dopiero o zmroku, jako też w nocy, lub o wschodzie słońca, wyłażą na powierzchnię; niekiedy po ciepłym deszczu wychodzą na pow. ziemi i w ciągu dnia. Wogóle D-e znacznie użyźniają ziemię. Rozmnażają się z jajek, które składają w ziemi, w małe, kuliste kokony. Znanych jest kilka gatunków tego robaka; do krajowych należą: Lumbricus rubellus Hoffm. Ciało z wierzchu wypukłe, od spodu, między szeregami szczecinek, wklęsłe. Przednia część ciała do siodełka ciemno-czerwonawa, lub fioletowo - sina; siodełko ró-żowo-białawe, tylna część ciała cielisto - różowa. Liczba pierścieni ciała 85—120—150. Jest to gatunek bardzo rozpowszechniony u nas; przebywa w ziemi ogrodowej.—L. purpureus Eisen. Ogólna liczba pierścieni ciała dochodzi 90. Gatunek ten jest mniejszy od poprzedniego, i u nas też znacznie rzadszy.—L. herculeus Rosa (L. terrestris L., L. agricola Hoffm.). Największy z krajowych gatunków, bo niektóre okazy dochodzą do stopy długości. Ogólna liczba pierścieni 142 -144—160 a nawet 180. Barwa ciała zwykle z wierzchu, w przedniej części, ciemno - brunatna, wpadająca w fioletową, w części tylnej czerwonawo - mięsna. Spód ciała jasno-cielisty. Pospolity ten gatunek w ogrodach, na podwórkach w bliskości domów i t. p. O krajowych dżdżownicach pisał pod tytułem „Studya nad fauną skąposzozetów (Oligo-chaeta) krajowych” dr Józef Nusbaum („Pamiętnik Fizyograficzny" Tom XI).

Dżdżownik, ob. Siewka (Charadrius).

Dżsbado, ob. D ź e r b a.

Dżebel, D ż a b a 1, w angielskiej pisowni G e-bel, i Djebel, z arabskiego góra, wzgórze, pasmo g ór.

Dżedda, ob. D ź y d d a.

DŻedi, Wadi Djedi, rzeka peryodyczna w Algieryi, zbiera wody na południowych stokach Atlasu Saharskiego, w okolicach miasta Laghouat, płynie ku wschodowi, zabierając po drodze liczne, również peryodyczne, strumienie — i ubiegłszy o-koło 500 km., ginie w słonem bagnisku, czyli tak

91

łych.

253).

And S

zajęte .

And. S.

And. S

zwanym szocie, Melghir. — Koryto rzeki, równie jak i jej dopływów, jest suche przez większą część roku; napełnia się tylko po większych deszczach, a dosięga bagniska tylko po długotrwa-

And S

DŻedŻałła, mylnie przez Albr. Radziwiłła nazwany Działatyczem, rodem Tatar, został obrany wodzem przez tych regestrowych kozaków, których Mik. Potocki wysłał Dnieprem na bajda-kach przeciwko Chmielnickiemu, a którzy zbuntowali się i pomordowali pułkowników swoich. Przyszedłszy do Chmielnickiego pod Żółte Wody, został jego nakaźnym atamanem czyli porucznikiem-zastępcą (maj 1648 r.). W bitwie pod Berestecz-kiem, gdy Chmielnicki zniknął, wleczony przez ha* na, D. objął dowództwo naczelne (1651 r.) i przeprowadził porażone wojsko kozackie na wybornie wybraną pozycyę wśród zalewów i bagnisty oh brzegów rzeczki Plaszowej. Obozowisko zostało obwarowane okopami, jednakże ogromna masa ludzi z kobietami i z dziećmi nie mogła wytrzymać długiego oblężenia i działania silnej artylleryi króla; więc 6 lipca zaczęły się układy o kapitula-cyę. Jan Kazimierz podyktował kilka warunków, pomiędzy któremi najuciążliwszem było wydanie starszyzny, szlachty, Chmielnickiego z synem i Wy-howskiego. Kozacy takich warunków przyjąć nie choieli i w odpisie swoim z d. 8 lipca wspomnieli o prawach, przyznanych im w traktacie Zborowskim. D. odmówił swego podpisu na tym liście, oświadczając się za bezwarunkowem poddaniem się na łaskę króla. Hetman w. k. podarł ten list, nie czytając, i odpędził posłów kozackich, jak tylko usłyszał od nich wzmiankę o warunkach Zborowskich. Gdy się zaczęła nowa rada nad warunkami, D. zachęcał kozaków, aby wydali starszyznę i sam się ofiarował za wojsko; ale czerń zaczęła okrzykiwać go zdrajcą i pochlebcą pańskim. D. złożył natychmiast buławę, którą oddano Bohunowi. Niebawem, 10 lipca, nastąpiło zniszczenie tego wojska i czerni.—A Radziwiłła „Pamiętniki", O świeci ma „Pamiętnik*, Kulisz: „OTua^eHie Majioyoccin otb IIojib-ma“ (Moskwą 1888 II, 160; III 242, 248 251,

T K.

DŻehol, Szehol, ang. Je hol, letnia rezyden-eya cesarzów chińskich, w górzystej części prowincyi Pe - czy - li, na północo - wschód od Pekinu, nad rzeką Lan - ho i w pobliżu miasta Czeng-te. Założono ją w 1703 r., powiększano następnie i ozdabiano, tak, że dziś stanowi ulubione miejsce pobytu monarchów. — Podczas oblężenia Pekinu przez Anglików i Francuzów w 1860 r., schronił się do D-u cesarz Hien - Fung i tu w następnym roku umarł. — Wszystkie budowle, należące do pałacu, wraz ze świątyniami, ogrodami i parkiem, mają 8 km. obwodu.

Dżelalatad, miasto w Afganistanie wschodnim, na prawym brzegu Kabulu, niedaleko od uścia Czy-tralu; leży na bardzo ważnej drodze, która z indo-stańBkiego Peszaweru przez przełęcz Kajberską wiedzie do Kabulu. Miasto liczy zaledwie 3 000 m-ców, miało niegdyś silną twierdzę, którą Anglicy w r. 1842 zburzyli, wytrzymawszy wprzód mę-żnie długotrwałe oblężenie pod dowództwem Sir. R. Sale przeciwko Afganom.—Od grudnia r. 1878 do października J880 było również przez Anglików

And. S.

Dżelal eddin Rumi, właściwie Dżelal eddi-Muhammed (* 1207 w Balch — f 1273 w Iko-nium) jeden z największych poetów perskich. Od r. 1233 do 1262 był profesorem filozofii i prawa mahometańskiego w Ioonium (Konieh). Należał do rzędu naj wybitniej szych i nsj gorliwszych zwolenników sufizmu i założył mistyczno-ascetyczny zakon derwiszów mewlewi. Głównym przedmiotem jego natchnionych pieśni lirycznych jest umartwienie ciała, pogarda ziemskośoi, religijna ekstaza, miłość ku bóstwu i znioestwienie własnego ja. Stanowią one t. z. „ Dywan* (Lakhnau 1879; częściowo z przekładem niemieckim wydał Rosenzweig, Wiedeń 1838) Drugi jego poemat nosi tytuł „Mesnewi". (t. j. Poemat w dwuwierszach); zawiera on w sobie, oprócz pieśni, przypowieści, allegorye i sentencye, może uchodzić za ostateczny wyraz sufizmu i bez względu jest wysoce przez mistyków mahometańskich ceniony. Wyszedł z druku wielokrotnie (Bombay 1846; ostatnio 1877 i 1890; Lakhnau, 1865; Teb-ris 1848; z przekładem tureckim Bulak 1852; Konstantynopol, 1872). Na niemiecki częściowo przełożył Rosen „Mesnewi oder Doppelverse“ (Lipsk 1849); na angielski Redhouse z żyoiorysem D-a, Lond. 1881) i Whinfleld (t-że 1887). — Porówn. Ethe „Morgenlandische Studiena (Lipsk 1870).

Dżelam, Dźylam, ang. Jehlam, w staroind. Vitasta, stąd u Greków Hydaspes i Bida-spes, rzeka w północno-zachodnim Indostanie z dorzecza Indusu, wraz z czterema innemi rzekami zrasza kraj, zwany Pięciorzeczem czyli Pendźabem. Źródła ma na półnoo od Kaszmiru, w głębi zachodniego skrzydła Himalajów, śród ogromnych pni górskich; długi czas płynie doliną urwistą ku zachodowi, potem zwolna skręca ku południowi i wydobywa Bię do kraju pagórkowa-togo, następnie kieruje się ku południo- zachodowi, wijąc się po żyznej równinie, i nakoniec, 7 mil poniżej miasta Kadarpuru, łączy się z Chenabem. Długość ogólna 623 km.; w górnym biegu spławmy, w dolnym żeglowny, w średnim zaś, dla wodospadów i kamienistego łożyska, niezdatny dla komunikacyi. Do zlewiska D-u należy jezioro Wu-lar, położone na północo-zachód od Kaszmiru; z dopływów najważniejsze: Krysznaganga i Panacz. Na brzegach D-u stoczoną została, według wszelkiego prawdopodobieństwa, stanowcza bitwa między Aleksandrem W. i Porusem. Nad D-em leży miasto tegoż imienia, zarazem stolica dystryktu w indostańskiej prowincyi Pendżab; miasto liczy około 20 000 m ców, zaś dystrykt blizko 600 000 na 10 126 km. □ (ob. Pendżab, Porus).

Dżem, el Dżem, Dźemal, osada w Tunisie, na drodze z Suzy do Sfaksu; — ciekawe starożytności z czasów rzymskich, ruiny wielu budowli, zwłaszcza wspaniałego amfiteatru; jest to staro-rzymski Thysdrus.

Dżem, u pisarzy europejskich Z i z i m u s (* r.

.

'

.

.

.

* GtÓV*NA

O

V

*•

■9

£

\

'

XA'/• S

________

X*.

/.

“X,,,

\0

<v

7/o

«ł

5,

b 1/

a <7

Mapa Mongolii, Chin, Turkestanu i Persyi podług Howorth’a: Hisfory of Mongols front the 9-th to the 194 cenłury (1880. London, Green).

isaeA---------A;-;

tek

>s

Kcl

V.

X«e

'oioisfc

fl

W*C

"tóio.

XX

r*

t>

fl ~<5

K^f

( ** X) \ - //

'i-

'«„)

,0

Yov^«

't

xź>

Hpfask.

pteE

sl #

'r

*?

i'Ł.

aj

^abr^-aX fauyjro^tjTo^S

ibali]

i:

\±A

ik

^YÓjnlÓk ,    i

ojroLsKeMt u

BarnauJ

£Ku" <*]

AU*"

"Nor

iCvv

*0

iip cxlcJxruik>

A * (a

5tti-4ttrv)

Idia]

i,

limlofCKAi-gird⁻

Sr

«^s

■m.uTcyx t

-'Lio

A¹

jy

49

sit

I.

*9

ua

\N

$\

nSj*?

4 4°^

fcV£

V¹

.<=?

i«>

fie

r:

-C

|! \

s 2$

tev

0*

Si

.*

EXihj}

*a\A'a

■c

ktfe¹

.tJłtŁ

o -ę,^'

<*

9*

•:

<5

JSlU /

i**'

1><

' °N

>/ys;

.ń}te

KolbdS

c«n)

«0

alcSari '

;n)

t-:-

iqVr;

*= s

.V

V:J''

J&

s%r

te

Wr

■V

V«

V»

c^^⁰¹

,iV

y\>

X-

%s»

"'Pala

’aiAx-

■Farui.Ofr*

Wsrt

S.

tuTdja"

•/e

.siW

Si^₀ŁAoY^X<u₅

A X ^

*^r-'~ \xr-'—*

rwxis4 / ^a/ /1

^ -o ^

?fc

xwr

r'aśh&r ^ V

opicishart'

tl

XiT-X±f2^*

lVkf

t(°«-

r£*t

i&^ef

i A

l\ >a

,V»"

«•

°i

A⁰"

, T A JŁ

i*

«.•

r*

9-

0₅ij

Bo]

C» \ X vz

■Utsh.7\trfa

u.

rRj

5>Oj

’ X X1 r«x>«^ ⁰

_?6V_

\k

fo7>

'~4i*sh.

iS®

<5°r

,(?>«»*-

/>

^eAJN

r/<

® <to^/

vW°

L^'

ON

vPx

fr*

fl.

4'

sc

V'

Xn

^r»taŚ

rakoh

Ai

%

Term

' Ka^tór

iter ^

ł Yarkan

/•"

\X‘

o'

\ D-

>'X?

[0.1

/ts^9

Shebl

lal]

.Tąh}

^v-

/I

KKol

'te

,.-J'

POP^    —x

^ _V5C'^£XV

&4

KVv

He

»-at

A.

dW

VX

'( T/ł

Pr--

\;

?<

M*

^ 0,Ą

f*

rl

wi

°^5

» ho

w]

•x.

li»ta

r*

c.

i)

1<

•O

Kaal\i

ip.

<9 <?

.-X

ul

. IZ'

iJlccr

v\

tete A x

x\ xv

^<7

Z’.

C^>

'T

,<^d\

£■

«r

/cy*

si»9

ii

tvX

4r

»V

Cx

te

D<3^«

<V

'lO

K«lat

4ń

<>

;⁰.'

Łte)

ł \MOr

-fjya ^

JC r>

„Wielka Encyklop. Ilustrowana" tom XVIII.

Delhi,

<7

A\

...7

VW

Qr^b.> (

r\v»°

‘•i

ioVTU

"A

Do art. Ożengis-han (str. 721).

•/

i

%■

fc

.

"i*

9

^fcv

.

-te⁻

1

>

<1

X

*

^ li

%

‘

,

■

i

1"

v'

BIBLIOTEKA j 6EÓiVNA J

■T:|

nN^

«5

W

<

*

I

I

Dźudźi

Tuka-Timur

Urus

Genealo gfia Dżengris - łi,

ana i je£'° potomstwa.

Jezugaj f 1175 (?) ż. Ulun-Ike

Temudżyn

Dżengis-han 116 ^^1227

Dżagataj -J- 1240

Moatugan

Baty 1227    ___

Kutuno Sartak 1256 ulagdźi 1256 Barka7l~257 Buraj Kara-Hulagu Issun-T Mangu Ti- Tuda-Man-    Daretu    Kadami    , Borak

mur 1265 gu 1286 Tulą Buka 1287 Tuka- Talikua JJJfejo

Timur 1308 rek idUb

Togruldźa

Tuktuka 1291

ua

Dżudżi-Kassar

Kadżun

Temugu

Baj dar

Algu

1260

Oktaj 1229

Sarban Issu-Mangu    GajukyTKuJuri246

Nikpej

Tului 1227

Mangu 1251 Kubilaj 1260

1270

Dżinkim

Timur Tarmabala 1294

Kamala

Hulagu *1217,1252, fl265 Abaka 1265 Akmed Taragaj

Uzbeg 1312 Dżanibeg 1342 Birdibeg 1356

1272

Uruk-

Timur

Jassawur

__ Ruszała 1329

Ile-Dieb<!    Togan-Timur 1333

-    .---- Issun- Assuk-

Kajszan Ejur-Bali- Szodi- Timur 1307 batra 1311 Bała 1323

pa

Tob-Timur 1329

1320

1328

Arik-buga Medlik Timur

Singkan Argun 1284 Gaj katu 1291 Susse Gazan Eldżajtu Alafrenk Arpaj-Gaun

1295    1304

1335

Bajd u

1295

Ali

Dżihan-Timur Mussa Said 1338    1337

Abu-

1316

Tukaja 1376 Timur-Melik

Karan 1333

Dua

Gundżuk

1306

Issen-Buka

1309

Gebek

Ildźigdaj

Durę Timur

Ta'

1321

rma-

Szirin

Eulad

Duredżi

Mohamed

Buran

1330

Dźagam

Dżukszi

Surgatu

Bian-Kuli

Dżimil-Kodża

Tukluk-Timur

Kabiszach

1363

Elias-Kodźa

1362

Uwaga. Liczby bez gwiazdki lub krzyżyka oznaczają rok objęcia władzy najwyższej.

„Wielka Encyklop. Ilustrowana" tom XVIII.

Do art. Dżengis-han (str. 721).

V

x

w

ąf ^ w¹

V

9

N

(1892).

Dżembulat, jeden z głównych rodów książęcych Wielkiej Kabardy. Książęta jej dzielą się na trzy główne szczepy: Dżembulat, Misosti Atamuka; za założyciela rodu swego uważają Inalę, krewnego kalifów damasceńskich, który o-Biadł na Kaukazie w VIII wieku. Pierwszy szczep stanowi linię Kaszkatowską, a dwa ostatnie linię Baksańską. Szczep D-ów rozdzielił się jeszcze na dwie gałęzie: Bek-Murzy i Kajtucy.

Dżemila, Dżymila, Dżmilah, osada na miejscu staro-rzymskiego C u i c u 1 u m, w Algierskiej prowincyi Konstantyny, o 2 mile na północo-wschód od Setifu; ruiny wielu dawnych budowli, świątyni, teatru, forum, łuku Septymiusza Sewera i Karakalli, bazyliki starochrześciańskiej; szczątki te dosyć dobrze zachowały się dotąd.

DŻemszyd albo Dżem jest późniejszem przekształceniem perskiem nazwy pierwszego człowieka i cywilizatora, znanego w Zendaweście pod nazwą Ima(Yima), albo Ima kszaeta (Ima król); postać ta odpowiada wedyjskiemu Jamie. Obacz Ima.

N.

1458 — f 24 lut. 1494 r. w Neapolu), syn sułtana tureckiego Mohameda II, brat Bajazeda II. W 16 tym roku życia został mianowany przez ojca namiestnikiem Karamanii. Po śmierci Moba-meda II (1481) usiłował przy pomocy wielkiego wezyra opanować tron; zamach się nie udał; atoli D. uciekł do Egiptu, odbył pielgrzymkę do Mekki, i Jerozolimy, zebrał wojsko w Aleppo i wkroczył do Azyi Mniejszej. Zwyciężony ostatecznie pod Angorą (1482), uciekł na wyspę Rodos, do wielkiego mistrza Johannitów, d’Aubussona, który przyjął gościnnie walecznego młodzieńca. D’Aubus-son zawarł z Dżemem umowę, na mocy której ten ostatni zobowiązywał się, w razie gdy dopnie swego celu, otworzyć wszystkie porty tureckie dla floty zakonu, uwalniać bez okupu rocznie 300 chrześcian i t. d. Wkrótce potem i Ba-jazed II zawarł z wielkim mistrzem układ, który przyznawał zakonowi ważne korzyśoi z warunkiem, aby zakon strzegł czujnie D-a i nie wypusa-czał go ze swyoh rąk. Jakoż wszelkie próby odzyskania wolności, czynione przez D-a, spełzły na niczem. W r. 1489 oddano go pod opiekę papieża Innocentego VIII, który utrzymywał go dostatnio w Watykanie; lecz Aleksander VI, nie chcąc wydać go królowi francuskiemu, Karolowi VIII, który marzył o wyprawie na Konstantynopol, kazał D-a, jak utrzymują, otruć z poduszczema Bajazeda.—D. posiadał duży talent poetycki, o czem świadozą przytoczone przez Hammera - Purgstalla w „Ge-schichte der « smaniscfcen Dichtkunst* próbki jego wierszowanych utworów. — Thuasne „Djern-Sultan, flis de Mohamed II, fróre de Bayezid II*

Hml.

DŻsma Rasnat, ob. Nemours.

Dżembronia, część wysokiego pasma czarno-horskiego we wschodnich Karpatach, pomiędzy szczytem końcowym pasma tego „Pop Iwan*, a częścią grzbietu jego, zwaną .Kizii Tuhy“. Stoki D ź e m b r o ni i od strony Galicyjskiej, strome i kamieniste, tworzą wraz z bocznemi odroślami dziką, malowniczą kotlinę, wysoko położoną, tego samego nazwiska. W kotlinie tej biją ze stoków źródła, tworzące większy potok, zwany również „Dżembroniąw, po nad którego częścią środkową rozrzucony jest, po stokach dzikich, przysiółek największej wsi górskiej w Galicyj (mającej dziewięć mil kwadratowych obrębu, Żabiego, najwyżej w Karpatach położony. Nazwa ta „Dżembro-hia* służy zatem zarówno części jednej łańcucha czarnohorskiego, jak i potokowi, a nawet osadzie ludzkiej, co się w tych górach często wydarza.

DŻ®bujłilki, Tatarzy hordy Nogajskiej, w początkach w. XVII koczowali nad rzeką Embą, w następnym nad Kubanią. Napastowani ciągle przez Kałmyków z nad Wołgi, musieli szukać bezpieczeństwa uad Dnieprem, gdzie im opieki udzielała Tur-cya. Wskutek wojen Roseyi z Turcyą, w końcu w. XVIII D. oddali się pod władzę pierwszej i otrzymali koczowisko pomiędzy Donem i Kubanią, oraz nad Kałausem, dopływem Manycza. Po wojnie Krymskiej większa część Nogajców wyemigrowała do Turcyi, dokąd się i reszta ich wyniosła po r. 1878.

Hml.

And.. S.

J. K.

Dżemszyda puhar, W podaniach perskich pu-har siedmiokątny z wyobrażeniem siedmiu klimatów, na które, jak twierdzili starożytni Persowie, dzieliła się ziemia. Właściciel tego puharu, wedle podania, móitf, patrząc nań, wiedzieć dokładnie, co się na ziemi dzieje, działo lnb nawet, co się stanie w przyszłoś ii. Stąd ów pubar nosił nazwę D ż4 h a n - n u m a (ukazujący świat). Był on znaleziony przez Dżemszyda mitycznego, władzcę Iranu, podczas budowania Istacharu (Persepolis).

DŻengis-han, inaczej Czyngishanem zwany (* 1162 ? — f 1227)—słynny zdobywca mongolski. Według Raszyda i historyków perskich, urodziwszy się w roku 1155, przeżył lat 72. Źródła jednak chińskie, Ssanang Setzen i Kangmu, historyk dy-nastyi Yuan, podają, że D. żył lat 66, urodził się zatem 1162, na co zgadzają się także Wolff i Howorth. D. początkowo nosił imię Temudźyn, nadane mu przez ojca na pamiątkę odniesionego w r. 1155 zwycięstwa nad dwoma wodzami tatarskimi, z których jeden nazywał się właśnie Temudźyn, co ma znaczyć: doskonałe żelazo. Ojcem U-a był Jezugaj, naczelnik hordy mongolskiej, liczącej od 80 do 40 tysięcy rodzin, zajmującej terrytoryum w górach Burkan - Kaldun, dziś Kentej zwanych, skąd wypływają rzeki Onona, Kerlon i Tuła. Posiadłości jego graniczyły z Merkitami od północy, Keraitami od wschodu, Najmanami od zachodu, od południa z Hią, krajem Tanggudów. Matką jego była Uluu - Ike; miał jeszcze trzech braci rodzonych. Powiadano, że D. przyszedł na świat z kawałkiem krwi zapiekłej w ręce; utracił ojca, gdy miał lat trzynaście. Podległe mu hordy opuściły małoletniego wodza i przechodzić zaczęły pod władzę Jargutaja, przezwanego Kereltukiem, haua jednego z najpotężniejszych plemion mongolskich, Tajdżutów. Energiczna matka usiłowała powstrzymać tę dezercyę, lecz z niedostatecznem powodzeniem. rNajniebezpieózniejszem było odstępstwo Dźamuki, wodza Dźadźeratów, pałającego zemstą za śmierć ojca swego, który padł od ręki jednego z braci D-a. Odpadły, za sprawą Dźamuki, plemiona: Inkurus, Kurlas, Urut i Nujakin, a Taj-dźuci, pod dowództwem Bwcgo bana, Kereltuka, wszczęli jakby obławę na D-a; pojmali go nawet, lecz on upatrzył stosowną chwilę, zerwał z nóg kajdany, pozabijał niemi stróżów i uciekł z ciężkim klocem drewnianym na szyi, zawieszonym na znak niewoli. Ukrył się przed pogonią w jakimś stawie, zanurzywszy się w wodzie po nozdrza. Tu spostrzegł go pewien przyjazny mu Tajdźut i ukrył go w wełnie na wozie, a później odesłał do domu. Innym razem znów, zaskoczony znienacka przez dwunastu zbrojnych Tajdźutów, D., raniony strzałą z łuku, spadł z konia i wił się już w strasznych konwulsyach; ocalał jednakże, dzięki energii i przytomności dwóch swych przyjaciół, którzy mu krew, buchającą z gardła, zdołali zatamować. Mając lat 17, D. zawezwał do siebie i pojął za żonę 13-letnią Burtę - Dźudźin, z którą go jeszcze ojciec przed czterema laty był zaręczył. Wkrótce potem odniósł pierwsze zwyoię-stwo. Dowiedziawszy się, że Tajdźuci zbliżają się z 30-tysiącznem wojskiem, zebrał naprędce 13 tysięcy i stanął śmiało do boju nad rzeczką Bal-dźuną, wpadającą do Ingody. Wziął do niewoli 72 wodzów i kazał ich powrzucać do kotłów z wrzątkiem, a innych jeńców poroidawał swym dowódzcom. Rozniosła się sława jego dzielności i zaraz zaczęły przechodzić na jego stronę plemiona: Urdut, Burdut, Wadżirad, część Tajdźutów i kilka innych. W r. 1194, za rozkazem Madagu, cesarza północnych Chin, wziął D. udział w wyprawie przeciwko Tatarowi Mudinowi Sultu, który zbuntował się przeciwko cesarzowi, a był zapamiętałym wrogiem Mongołów. D. pobił go i zabił, za co, oprócz zdobyczy, otrzymał od cesarza tytuł dźaukturi, czyli wielkiego księcia. Uaug-hau Tului, wódz Keraitów, poróżnił się z bratem swym, Hakembo, który znalazł poparcie u Tajanga, hana potężnych Najmanów. Pokonany Uang musiał schronić się do Ujgurów i zawezwał pomocy D-a, w imię dawnej przyjaźni, jaka łączyła go niegdyś z ojcem, Jezugajem. D. próśb jego wysłuchał i z pomocą pośpieszył. Pobił Najmanów i połączonych z nimi Tanggudów (1195), Uanga na hań-stwie osadził. W r. 1196 pobił Merkitów nad Se-lengą, spustoszył część ich posiadłości, którą zajmowało plemię Udugut, a zdobyczą podzielił się z Uangiem. Gdy jednak ten następnego roku zwyciężył hana Merkitów, Toktaja, a dwóch synów i córki jego wziął do niewoli, D. nic nie otrzymał ze zdobyczy. Pomimo to w r. 1198 znów podjęli wspólną wyprawę na Najmanów, lecz gdy Uang zaczął doznawać niepowodzeń, D. odstąpił go. Jeszcze raz atoli, w roku 1199, posłał mu wojsko posiłkowe przeciwko Serisz - hanowi, władzcy Najmanów i Kirgizów, a łupy odzyskane kazał oddać Uangowi. Ale tegoż jeszcze roku Uang uknuł zdradę przeciwko swemu sprzymierzeńcowi: wyznaczył miejsoe nad rzeką Tulą, niby do WBpól-nych układów, w istocie zaś zamierzał go zabić. Ponieważ jednak D. zjechał z pokaźnym pocztem zbrojnych wojowników, więc Uang zaniechał swego zbrodniczego zamiaru, ułoży li. się natomiast o-baj co do wspólnej wyprawy na Tajdźutów i pobili ich. Zaniepokojone temi zwycięstwami plemiona: Merkit, Chongkirat, Inkiras, Kurulas, Cha-takin i wiele innyoh, utworzyły koalioyę przeciwko D-owi, obwoławszy Dźamukę „gjurkhanem* czyli wielkim hanem. Przyłączyło się do nich i plemię Najmanów. Skutkiem zawiści jednego z hanów, niezadowolonego z obioru gjurkhaną, D. dowiedział się o tern, zaskoczył znienacka i pobił je (1200) w okolicy Jedi - Kjurghan, na północ od rzeki Selengi. Koalicya rozwiązała się, a plemię Chongkirat poddało się D-owi. Następnego roku na wiosnę musiał D. przedsięwziąć nową wyprawę przeciw hanowi Tajdźutów, Alak Odu, z którym połączyły się plemiona tatarskie Oldźi i Dźa-gan, tudzież tunguskie Merges i Solongos, koczujące pomiędzy dwoma lewemi dopływami Amuru, mianowioie rzekami Argunią i Nonni - Ulą. Wyprawa ta udała się. Ponieważ jednak D. przed bitwą zapowiedział, żeby nikt nie ośmielił się grabić, dopóki nieprzyjaciele do szczętu zniszczeni nie będą, a krewni jego, wodzowie: " C&assar Esen, Oldźi i Kodźar, zakazu tego nie usłuchali, więc D. odebrał im zdobycz. Rozgniewani za to na niego, * przeszli pod dowództwo Uang-hana. Niedoszłe podwójne małżeństwo: pomiędzy wnuczką Uang-hana a Dźudżim, najstarszym z synów D a, oraz pomiędzy córką DżeDgishana a wnukiem Uanga, stało się powodem wzajemnych uraz. Syn Uanga, Singun, którego córka miała właśnie iść za Dźudźego, zaostrzył tę rozterkę. Ostrzeżony o wrogich zamiarach swego dawnego sprzymierzeńca, zebrał D. 2 500 wojowników i, nie ruszając się z miejsca, oczekiwał przybycia nieprzyjaciół. Nazajutrz nadciągnął oddział Keraitów. D. napadł nań znienacka i spowodował taki wśród nieprzyjaciół popłoch, że chociaż wkrótce przybyli im na pomoc Uang i Singun z 12 000-oznem wojskiem, obydwa oddziały pierzchnęły. Uprzedzając nadejście reszty Keraitów, D. cofnął się ku źródłom rzeczki Baldżuny, niedaleko miejsca, skąd wypływa Tuga, dopływ Ingody. Tu zawarł D. przymierze za swymi krewnymi, a szczególnie z bratem swym, Chassarem, który naraził się był na zemstę Uang-hana, godząc na jego życie. Pomnożywszy jeszcze swe hordy plemieniem Chongkiratów, wyprawił D. poselstwo do Uang - hąna z listem, w którym przypominał wszystkie wyświadczone mu dobrodziejstwa, wystawił mu całą przewrotność dotychczasowego z sobą postępowania, i wzywał do przestrzegania wiernej przyjaźni. Jednocześnie zaś kazał Chas-sarowi wysłać dwóch ludzi do Uanga z prośbą o posiłki do zamierzonego rzekomo na brata zamachu. Uang dał nieprzychylną odpowiedź D-owi, Cdas-sarowi zaś posłał róg, napełniony kumysem, z krwią zmieszanym, na znak przymierza. Posłańcy ci posłużyli D-owi za przewodników: za ich wskazówkami uderzył na Keraitów i pobił ich na głowę. Uang • han w ucieczoe źyoie postradał;

syn jego, Singun, z żoną i dziećmi dostał się do Ujgurów, ale tu nie znalazł opieki; woleli oni zabić go i odesłać D-owi głowy wszystkich członków jego rodziny. Bitwa ta, stoczona była w r. 1203 pomiędzy rzekami Kerlonem i Tulą, w pobliżu gór Czeczer-Oendur, w okolicy jezior Kuen i Kalolej. Była ciosem śmiertelnym dla Keraitów i uczyniła D-a władzcą całej północno - wschodniej Mongolii. Zwołał on w roku 1203 nad żyznemi brzegami Ker-lonu wielki kurultaj, czyli sejm, na którym zebrani naczelnicy dziewięciu plemion mongolskich i połączonych z nimi tatarskich ogłosili go Haha-nem, czyli wielkim hanem. Tymczasem resztki niepodległych jeszcze plemion: Wadźirad, Oirad i niedobitki Keraitów, pod wodzą Dżamuki, połączyły się z Merkitami, na których czele stał han Takta, i Najmanami z ich hanem Tajangiem. Uwiadomiony o tern w samą porę przez jednego z wodzów, który się nie dał wciągnąć do związku wątpliwej przyszłości, D. śpiesznie wyruszył na spotkanie wrogów, które zaszło u stóp wzgórza Khingan. D. dowodził środkową częścią wojska, syn jego, Dźudźi, lewem skrzydłem, a brat, Chas-sar, prawem. Na początku zaraz bitwy, Tajang, han Najmanów, cięiko raniony, wycofać się musiał, lecz wojska jego do ostatka walczyły. Bitwa była dla nich przegrana. Tajang zmarł wkrótce. Syn jego, Kuczulik, i Tukta, han Mer kitów, sohronili się z resztkami swych wojsk do Bujrukbana, który panował nad Najmanami. Dźamuka zbiegł i przez swych własnych poddanych został wydany D-owi. Pewna część Merkitów została podbita. Ze wzmo-cnionemi zastępami wyruszył D. na Tajdżutów. Ci ostatni wraz z pięciu tatarskiemi plemionami zostali prawie do szczętu wytępieni. Następnie r. 1205 udało się D - owi zmusić do płacenia rocznej daniny bogate państwo Hia, przez Mongołów Tanggud zwane. Na wiosnę r. 1206 zwołał D. jeszczó raz wielki kurultaj u źródeł Onony i o-debrał hołd od stu pokoleń, które uznały go za wielkiego hana. Na tym knrultaju przyjął mongolski zdobywca i ów tytuł Dżengis - hana, pod którym zasłynął w dziejach, a który ma znaczyć »potężny*, „wielki* lub, jak chcą inni, mianowicie Schmidt, ' Ssanaog - Setzen i Erdmann: „mocny⁻, „niezachwiany*. Na tym sejmie ogłoszone zostało także prawodawstwo, zwane „Jassń Dżengis-hany“. Prawodawstwo to jest wcale niepodobne do prawo-dawstw rasy Białej. Obejmuje ono dziwne i okrutne zwyczaje i wyznacza karę śmierci za takie rzeczy, jak np. zarzynanie bydła od brzucha, za czary, za wdawanie się w kłótnię dwóch osób. za bicie konia tręzlą, nie kańczugiem i t. p. Nadaje wszakże wszystkim Mongołom sprężystą jednakową organiza-eyę: każdy należy do jakiegoś dziesiątka i ma słuchać swego dziesiętnika; z dziesiątków składać się mają setnie, potem tysiące, dziesięciotysiączne oddziały i nareszcie hordy ze 100 000 ludzi pod dowództwem hanów. Jeśliby jeden Mongoł wdał się w bitwę, powinny iść mu na pomoc, stosownie do sił nieprzyjaciela, dziesiątek, setnia, a nawet i horda cała; kto umknie z pola bitwy, gdy towarzysze zostali, podlega karze śmierci i t. p. Rozpoczęte wojny D. dalej prowadził. Najmanów pobił w dwóch bitwach, jednego z ich wodzów, Bujruk - hana, pojmał i na śmierć skazał. Merkitów w roku 1208 w bitwie nad Irtyszem zwyciężył, a Tuktę, ich wodza, własną ręką życia pozbawił. Wtedy Kuczulik, zebrawszy resztki niedobitków, udał się pod opiekę hana Karakitanu, który wówczas panował nad całą wschodnią połową Turkiestanu. W roku 1209 państwo Hia odmówiło daniny. D. wtargnął tu po raz wtóry, przyczem zdobył wiele miast w pobliżu wielkiego muru chińskiego, a szczególniej miasto Ling-czeu, na prawym brzegu rzeki Hoang - ho. Posunął się później na północ, o 7 mil dalej pod miasto Ning-hia, które było w owym czasie rezydencyą królewską. Chciał je zatopić za pomocą przekopanego w tym celu kanału, lecz wywołana przez niego sztucznie powódź przerzedziła jego własne wojsko. Zadowolił się więc ofiarowanym przez króla Li -gan-tsun okupem i ręką córki królewskiej i od miasta odstąpił. Następnego (1210) r. poddało mu się bez krwi przelewu państwo Uigurów, którzy podlegali hanowi Karakitanów. Sprzykrzywszy sobie ich zwierzchnictwo, zabili przysłanego do nich namiestnika. Ponieważ jednak Karakitanowie przez zwycięstwo otrzymane nad sąsiednią Chowarezmią (Turkiestan), stali się potężnymi, więc Bordżuk, władzca Ujgurów, obawiając się zemsty za zabójstwo namiestnika, pośpieszył do Karakorumu i złożył hołd D-owi. Ten, rad z postępku Bordżuka, nazwał go swym synem i dał mu jedną ze swoich 6-ciu córek za żonę. Jednocześnie prawie przeszły pod władzę D-a plemiona Kirgizów, koczujące na zachód od Jeniseju, nad źródłami rzeki Ob', i plemię tureckie Karlik, koczujące na zachód od Irtyszu, nad rzeką Czim, Pomimo swych podbojów i potęgi, nie przestał jednakże D. być lennikiem dynastyi Altan-hanów, inaozej Kin, czyli złotymi zwanych. Zwierzchnictwo ich uznawali wszyscy poprzednicy D-a, on sam nawet tytuł dżaukturi od nich był otrzymał. Dynastya ta od lat dwustu panowała w Chinach północnych. Stolicą ich było miasto Jenking (Chanbalig), o 300 mil angielskich ku południowi od dzisiejszego Pekinu. Od północy były im podległe wszystkie niemal plemiona aż do rzeki Amur u, jeziora Bajkału i gór Ałtaju. Od kilku lat jednak D. w płaceniu daniny zalegał i czekał tylko stosownej chwili, by to zwierzchnictwo z siebie zrzucić i napaść na bogate Chiny. Sposobność po temu nadarzyła się wkrótce. Pod koniec 1209 r. zasiadł na tronie złotym oddawna znienawidzony przez D-a Tangany, pod nazwą Czong-haja. W następnym roku D. otrzymał wiadomość przez u-myślne poselstwo o wstąpieniu na tron nowego cesarza. Posłaniec cesarski dopominał się przy-tem zaległej daniny i wzywał D-a do uroczystego złożenia hołdu. D. ogłosił, że nikomu w niczem nie pozostaje dłużnym i że Czong-haja nigdy za pana Bwego nie uzna, a splunąwszy w stronę południa, rzekł, że nie tylko synem Nieba, ale nawet człowiekiem nie jest cesarz chiński, poczem natychmiast dosiadł konia i popędził nad Kerlon, gdzie stały jego wojska. Połąozywszy się z Kita-nami, zapamiętałymi wrogami Chin, Dźengis-han roku 1211 wyruszył na podbój „ niebieskiego państwa*. Wtargnął od strony północnej do Szan-si, rozbił zastępy cesarza i zaczął pustoszyć żyzny i zaludniony kraj, roznosząc wszędzie mord i pożogę. Lecz przy zdobywauiu silnie bronionych miast, hordy jego, nieobyte ze sztuką oblę-źniozą, zaczęły ponosić liczne straty i doznawać niepowodzeń. Pod miastem Si - king, dzisiejszem Taj - tong - fu, w północnej części Szan-si, sam D. został ciężko raniony, więc z Chin ustąpić musiał (1212). W roku 1213 jednakże wtargnął powtórnie z liczniejszem już wojskiem. Tym razem D. stoozył pod Haoilaj tak krwawą bitwę, że trupy leżały na przestrzeni czterech godzin drogi. Po tern wielkiem zwycięstwie szeregi D-a zaczęły się przepełniać mnóstwem dezerterów chińskich, do starczających pokaźnej liczby oficerów, którzy, znając doskonale miejsoowość, ułatwili mu zrabowanie i spustoszenie całej, między Hoangho i Hoang-haj leżącej, krainy. Widząc, co się dzieje, reszta krajowców wzięła się do energicznej obrony. Poob-sadzano silnemi załogami wszystkie wąwozy górskie i przeprawy rzeczne, a dla dobywania miast D. pospędzał pozostałe w wioskach żony i dzieci wojowników i gnał je ku murom, narażając na pierwsze strzały i pociski. W ten sposób zdobył D. przeszło 90 miast znaczniejszych, które złupił i zburzył. Latem 1214 r. pociągnął na północ, ażeby zdobyć jeszcze Jen-king, Czing-ting fu, Taj-ming-fu (Pekin), które mu nie podlegały dotąd. Skierował naprzód swe hordy ku rezydencyi cesarzy Kin, t. j. ku miastu Jenking. Przekonał się jednak wkrótce, źe z powodu nieprzyjaznego klimatu, miejscowości błotnistej i wyczerpanych sił wojska, w którem oprócz tego znajdowało się mnóstwo krajowców niepewnej wierności, wyprawa źle mogłaby się skończyć. Wysłał więc z drogi jednego ze swych wodzów do cesarza z o-znajmieniem, źe zdobycia miasta zaniecha, jeśli tylko gniew Mongołów sowitemi darami złagodzony zostanie. Cesarz, nie ufając swej załodze, wo lał dać okup, wysłał więo D-owi 500 chłopców, tyleż dziewcząt, 3 000 koni i sporo jedwabnych materyj i srebra. D. przyjął okup, od miasta odstąpił, lecz, gdy był już po za murem Chińskim, kazał tych zakładników wszystkich okrutnie wymordować. Po odejściu Mongołów przeniósł ce sarz swą stolicę do Pien-le-ang, inaczej Nanking, lub Kaj-fong-fu, w północnej częśoi Ho-nanu. Po zostało wówczas w Jen - king wojsko podniosło rokosz i obrało sobie za wodza niejakiego Kantę, zabiwszy poprzedniego, który dopuszczał się ró źnych nadużyć. Kanta wysłał do D-a gońca z o-świadczeniem o poddaniu Bię. Goniec zaBtał D-a w Hoang - czeu, dziś Ulang - hotuu, 7 mil na północ od muru chińskiego. D. uznał pokój przez ucieczkę cesarza ze stolicy za zerwany i posłał Kancie znaczny oddział, pod dowództwem Mingana, z rozkazem zajęcia Jen-kingu. To miasto zostało zdobyte i spalone; mieszkańcy wymordowani. Pałac cesarski płonął przez miesiąc cały (1215). W r.

1216 stali już Mongołowie na południowym brzegu Hoang - ho; zająwszy dogodne górskie wąwozy na granicy Szen-si i Ho-nanu, grozili zdobyciem nowej rezydenoyi Pien-le-ang, gdy w tein w Liao-tung wybuchło przeciw nim powstanie, a zgromadzone w Ping-jang-fu w Szan-si wojsko zadało im tak ciężką porażkę, źe zmusiło ioh do niezwłocznego wyjścia z Chin. D. tegoż jeszcze roku powrócił nad brzegi Kerlonu i Tuli, w pobliżu Karakorum. Zaraz wszakże D. przedsięwziął nową wyprawę na Kucaulika, który zawładnął Karacha-tajem, przeciągnął na swą stronę Ujgurów, Mer-kitów i Kirgizów, pozbierał i połączył resztki nienawistnych Mongołom Karaitów i Najmanów. D. wysłał wodza Dżebe Nujana, a sam pociągnął do Tangutu (Hia) i raz jeszcze splondrował ten kraj. Dżebe Nujau odniósł walne zwyoięstwo nad rzeką Koudują, prawdopodobnie dzisiejszą Cbaidu, wpadającą do jeziora Bossu - Noor. Kuczulik był zabity, a głowę jego obnoszono i pokazywano Ka-rakitanom i Najmanom, którzy się też wkrótce poddali. Tak pozbył się D. jednego z najgroźniejszych swych wrogów. Stał się teraz panem Ka-rakitanu czyli Karachataju, w którego bogatych miastach kwitł handel i przemysł. Teraz już tylko góry i pustynie oddzielały jego państwo od rozległ] ch posiadłości szacha Chowarezmii (Turkiestanu). Chciał D. z początku żyć w zgodzie z potężnym sąsiadem, umawiał się więc z nim o przyjazne stosunki, o wolny handel między obydwoma państwami. Następujące jednak zdarzenie dało powód do wojny. Pewnego razu zatrzymano i złu-piono w Chowarezmii mongolską karawanę, złożoną z pięciuset ludzi, przyczem trzech przewodników zamordowano z rozkazu namiestnika Inallzi-ga, który tych ludzi o szpiegostwo posądzał. D. zażądał wydania namiestnika i zwrotu złupionych .towarów. Posła, który oświadczył to żądanie, zamordowano, a dwóch Mongołów, którzy mu towarzyszyli, odprawiono, poopalawszy im wprzód brody. D. poprzysiągł zemstę. Zwoławszy kurultaj dla uchwalenia wojny, na wiosnę 1218 r., wkroczył z olbrzymietn wojskiem, które na cztery części podzielił, do Chowarezmii. Podczas, gdy trzy oddziały pod dowództwem jego synów zdobywały miasta Otrar, Banhend i Sighnak, równając je z ziemią, mordując mieszkańców, z których tylko rzemieślników zostawiali przy życiu, sam D. oblegał Bucharę. Po wymordowaniu 20 000 Turko-manów, którzy, uciekając, wpadli w ręce Mongołów, miasto otworzyło swe bramy D-owi. Doznało strasznego losu. Cała ludność poszła pod miecz, oprócz 280-tu mieszkańców najbogatszych, których D. zachował przy życiu, ale rozdał swym wojownikom na własność. Słynuą bibliotekę zburzono, a księgi rzucano koniom na podśoiołkę. Następnie wszystkie hordy połączyły się pod murami Samarkandy, która, pomimo stutysięoznej załogi, nie długo broniła się. 30 000 wojowników z plemienia Kankli, którzy wraz ze swym hanem i 6-u wodzami dobrowolnie się w ręce Mongołom oddali w nadziei, że w ten sposób życie ocalą, wymordowano w nocy co ’ do nogi; ale 30 000 rzemieśl-

J. B.

i Marokko.

Dżennet, po arabsku pierwotnie ogród, potem ogród rajski, raj, siedlisko niebian, według Koranu.

Dźerba albo Dżebado, w starożytności Gir ba, Meninx, Lothophagitis, wyspa na morzu Śród-ziemnem, w głębi zatoki Gabes, czyli Małej Syrty, należy do Tunisu, ma 1100 km. kwadr, powierzoh-ni i około 40 000 mców, w tej liczbie 5 000 żydów i 35 000 Berberów. Jest płaska, żyzna, gajami daktylowemi przeważnie pokryta; wywozi daktyle, oliwę, wełnę, gąbki, figi, granaty. Politycznie należy do Tunisu, Francuzi osadzili ją swem wojskiem d. 28 lipca 1881 r. Głównem miastem jest EB-Suk, z dawnym zamkiem warownym, zbudowanym w r. 1284 przez Hiszpanów; prócz tego na wyspie znajdują się jeszcze cztery osady i sześć starożytnych, dziś przeważnie opuszczonych, fortów. W starożytności D. uważana była za siedlisko lo-tofagów; ich miasto Meninx (dziś Menax) przedstawia obecnie ciekawe ruiny, śród któryoh na-

ników D. rozdał swym żonom i dzieciom, a 50 000 mieszkańców, którzy złożyli okup w ilości 30 000 sztuk złota, otrzymało wolność i wróciło do zrabowanego i ‘ zniszczonego miasta. Wojsko mongolskie pozostawało w Samarkandzie do maja 1220 r. Dwóch najlepszych swych wodzów, Dźe-be Nujana i Subugetaja Behadira, wysłał D. w po-^goń za zbiegłym do Persyi szachem Chowarezmii, 'Muhamedem. Dwa te oddziały wtargnęły do Cho-zanu, zburzyły miasta główniejsze: Merw, Herat i Niszapur, za któremi* poszły i drobniejsze, jak Chabuszan, Sus, Isferan, Dameghan i Semnan. Muhamed tymczasem zdołał się schronić aż na jednej z wysepek na morzu Kaspijskiem i tam w roku 1221 umarł. Godność szaoha odziedziczył po nim najstarszy syn jego, Dźelaleddin Mank-berni. Na wiosnę roku 1221 D. zdobył miasto Balch i jego mieszkańców kazał wyciąć w pień. Szczytu okrucieństw dopiął D. przy zdobywaniu miasta Bamian. Podczas szturmu padł, raniony strzałą z łuku, najukochańszy syn Dźagataja, wuja D-a. Było to powodem do najstraszniejszej zemsty: nie oszczędzono życia żadnemu stworzeniu; miasto, skąpane we krwi nawet niemowląt, ogniem nakoniec do szczętu zniszczono. Później zaczął D. • ścigać nowego szacha Chowarezmii, Dźelaleddina. Chciał go koniecznie żywcem pojmać, co widząc Dźelaleddin wpław przebył rzekę Sind, a D. pogoni zaniechał. Zimę spędził D. w okolicy Samarkandy. Synowie jego, Dżagataj i Oktaj, zburzywszy miasto Urgendż (r. 1220), podbiwszy później bez żadnego prawie oporu inne miejscowości Chowa-rezraii, połączyli się z ojcem i podążyli nad jezioro Karagol, gdzie polowali na łabędzie. Dżudźi tymczasem ze swemi wojskami pociągnął na północ. Przebył rzekę Jaik (Ural) i dotarł aź do Wołgi, gdzie mu się dobrowolnie poddały koczujące hordy Pieczyngów, Saksin i inne. Na wiosnę zwołał D. wielki kurultaj, który się odbył nad brzegami rzeki Sihun, w pobliżu miast Dżendu i Binaketu. Tu przybył Dżudźi z nad Wołgi, prowadząc z sobą dla ojca 100 000 koni w darze, tudzież całe stada dzikich osłów i owiec. Otrzymał on za to podbite przez się kraje na własność i jesienią r. 1221 powrócił nad Wołgę, gdzie pozostawał już do końca życia. W tym właśnie czasie powrócili i dwaj wodzowie D-a, Dżebe i Su-bugetaj, ze swej zwycięzkiej wyprawy. Otrzymali oni w r. 1222, na usilne swe prośby, pozwolenie podjęcia wyprawy przeciwko Połowcom, których han podobno z lekceważeniem się o D-ie odzywał. Przedarłszy się przez góry Kaukaskie, zdobyli oni Derbend i inne miasta północnej części Dagestanu. Dotarli później do uścia Wołgi i tu zburzyli miasto Atel, na którego gruzach powstał późniejszy Astrachań. Wzmocniwszy swe wojska posiłkami, otrzymanemi od Dźudżego, uderzyli na Połowców (Kumanów) i, pędząc ich przed sobą, dotarli do brzegów Donu. Przeprawili się następnie przez Don i wtargnęli na Ruś południową. Książęta ruscy połączyli się z Połowcami, celem zaparcia drogi Mongołom, lecz, niezgodni, ponieśli srogą klęBkę nad Kałką, rzeką, wpadającą do morza

AzowBkiego (1224). Już Mongołowie byli zapuścili swe zagony aź do Dniepru, gdy rozkaz D-a powołał ioh do odwrotu. Na początku r. 1225 powrócił D. do swych środkowych posiadłości nad rzekę Orgon i począł się szykować do wyprawy na państwo Hia, które podczas jego chowarezmij-skich wojen podniosło się z upadku i rozszerzyło nawet swe granice. W roku 1226 wtargnął tam z licznem wojskiem, przez cały rok pustoszył ten kraj, aż nareszoie, zdobywszy główne miasto Ning-hia, skazał na śmierć króla Li-hien i zadał w ten sposób śmiertelny cios wrogiemu państwu (1227 r.). Potem rozłożył się obozem na południowym stoku gór Liu-pan czyli Lieu-pan i wśród przygotowań do wojny, którą jeszcze z cesarstwem Kia zamierzał stoczyć, zmarł 18 sierpnia 1227 r. Po śmierci D-a olbrzymie jego państwo podzielone zostało na cztery części. Syn nieżyjącego już wówczas Dżu-dźego, Baty, otrzymał kraje, leżące na zaohód od morza Kaspijskiego; Dżagataj miał panować nad dzisiejszą Małą i Wielką Bucharyą; Oktajowi, który odziedziczył po ojcu godność wielkiego bana, dostały się kraje wschodniej Azyi w udziale; Cho-razan zaś i resztę posiadłości w środkowej Azyi, ciągnących się aż po rzekę InduB, otrzymał czwarty syn D-a, Tului. (Ob. Genealogię).— O. Wolff „Gesohiohte der Mongolen und Tataren“ (Wrocław 1872); Hammer-Purgstall „Gescbichte der Gol-denen Hordę" (Peszt 1840); H. H. Howorth ,Hi-story of the Mongoła" (Londyn 1876).

Dżengowie albo Dźangowie (plemię), obacz Dinka.

Dienne, Dźynne, Djenne, kraina w A-fryce, w Sudanie Zachodnim, w państwie Massina, Da prawym brzegu Nigru, — przedstawia rozległą równinę, żyzną, miejscami, zwłaszcza w pobliżu rzek, bagnistą; ludność składa się z plemion Mandingo, Fulbe i Maurów. — Miastem głównem jest D. na wyspie Nigru, założone w XI w., — liczy około 10 000 m-ców, którzy prowadzą ożywiony handel solą i piaskiem złotym; wyrabiają też przedmioty ze złota i te zbywają do Algieru

And. S.

And. S.

And. S.

E. D.

Hml

Cypru).—D.-El Arab=Arabia.

Dżezzar (po turecku rzeźnik), przezwisko Ahmeda, taszy Ptolemaidy (Saint - Jean d’Acre). Urodzony w Bośnii około 1720, w 16 roku życia,

potkać można cenne rzeźby w marmurze i piaskowcu.

Dźerid, to samo co D z i r y t.

DŻesor, Dżessor, ang. Jessor, okrąg w in-dosttińskiej prowincyi Bengalu, w delcie Gangesu, zajmuje nader żyzną, alluwialną równinę, wydającą w obfitości ryż, trzcinę cukrową, indygo, ale za to bardzo niezdrowym klimatem obdarzoną; zwrotnikowe lasy kryją w sobie mnóstwo dzikiego zwierza. 3 046 km. kwadr., 1 575 000 m ców, t. j. przeszło 500 na 1 km. kwadr. Główne miasto D., połączone drogą żelazną z Kalkuttą, ma instytut języków wschodnich, 10 000 mców.

Dżet (fr. J a i s), wyrób z minerału, zwanego obsydyanem (ob.), używany na ozdoby dla kobiet, jak zausznice, broszki, bransoletki i t. p. Czarna odmiana obsydyanu służy jako materyał do wyrobu D-ów żałobnych. W ostatnich latach rozpowszechniać się zaczęły ozdoby, naśladujące D, właściwy, wyrabiane ze szkła kolorowo lub czarno zabarwionego i odpowiednio szlifowane. Z tego rodzaju D-ów szklanych najwięcej używane są różnych kształtów paciorki, nizane na nitki i układane w rozmaite wzory, naśladujące koronki. D-y w tej formie używane są do ozdób sukien damskich, okryć i t. p.

DŻewad-basza Ac hm et, generał i mąż stanu turecki (* r. 1850 w Syryi). Po ukończeniu akademii wojskowej w Konstantynopolu został adju-tantem sułtana Abdul - Azisa. Podczas wojny ros-syjsko - tureckiej 1877 — 78 r. był szefem sztabu wojsk rozmieszczonych w Saumli, która została ufortyfikowaną pod jego kierunkiem. Mianowany w r. 1884 pełnomocnikiem tureckim w Czar-nogórzu, pozostawał na tern stanowisku w ciągu 4Ya lat i wiele się przyczynił do poprawienia stosunków pomiędzy obydwoma rządami. W r. 1889, kiedy na wyspie Krecie wybuchły zaburzenia, D. jeździł tam w charakterze tymczasowego gubernatora i przywrócił spokój. Wyniesiony w roku następnym do godności marszałka (muszir), został w r. 1891, po upadku Kiamila - baszy, zamianowany wielkim wezyrem. D. uchodzi za wytrawnego dyplomatę i postępowca. Napisał histo-ryę wojska tureckiego, przełożoną na język francuski pod tyt.: „Etat militaire ottoman depuis la fondation de 1’Empire jusau’ ń nos jours" (1882).

Dżezair, po arab. Algier.

Dżezireh, arab. wyspa, półwysep, w 1. m. D ż e-sair; tą nazwą Arabowie oznaczają niektóre kraje, jak Algier, Sennaar, Mezopotamię (al D., el Dżezair). Dźezairi-Bahri-Sefid, t. j. wyspy Białego morza, jest nazwą wilajetu tureckiego, który obejmuje wszystkie tureckie wyspy morza Egejskiego (prócz Kandyi) oraz półwysep Troady, dzieli się na 5 liw, ożyli okręgów: Cypr (pod zarządem Anglii), Rodos, Chios, Mytylene i Lemnos—ogółem 14 547 km. kwadr, i około 450 000 mców (bez

And, S.

zbiegłszy ze stron rodzinnych, przybył do Stambułu, gdzie przyciśnięty niedostatkiem sprzedał się w niewolę Ali Paszy Hakim-Oglu, który go bardzo polubił i zabrał z sobą do Kairu, udając Bię tam w r. 1755 z polecenia W. Porty. Z Kairu, za pozwoleniem swego pana, wybrał się A.w pielgrzymkę do Mekki, a gdy z niej powróciwszy, nie zastał Ali-Paszy w Kairze, rząd bowiem wysłał go był do Rumelii, zaciągnął się w szeregi mameluków Ab-dallaha • Beja - Ballu, wyćwiczył się doskonale w służbie wojskowej, odznaczył się w nieszczęśliwej wyprawie przeciwko Beduinom, pustoszącym prowincyę Bahyreb, za co go Ali - Bej, dowódzca wszystkich mameluków i gubernator generalny (szejk - el - bel) Egiptu, zamianował komendantem (kaszefam) owej prowincyi i postawił na czele nowej wyprawy, zamiast poległego w poprzedniej, Abdallaha. W wyprawie tej Ahmed, pod pozorem układów z Beduinami, zdradziecko ściągnął 70 najprzedniejszych w zasadzkę i wymordował, za co go przezwano Dźezzarem. Odtąd zdobywał coraz nowe godności: został komendantem Egiptu, baszą Ptolemaidy, otrzymał trzy buńczuki i tytu wezyra, a wreszcie sułtan powierzył mu zarząd Damaszku, z czem łączyła się władza nad całą krainą aż do Mekki. Na tern stanowisku zdołał wkrótce owładnąć rządami całej Syryi, a grozą, łupiestwem i mordami zdobył tak wielkie bogactwa i potęgę, iż występował wobec Porty, jak gdyby książę niezależny. Nie konieo na tern: w kwietniu r. 1799 okrył się nową chwałą, zdoławszy przy pomocy inżyniera francuskiego, Philip-peau, kierującego obroną miasta, oraz przy współdziałaniu kilku okrętów angielskich pod dowództwem Sidneya Smitha, odeprzeć Bonapartego od Akki (Ptolemaidy) i zmusić go przez to do ustąpienia z Syryi. Potem stoczył jeszcze pomyślnie kilka krwawych bitew z wielkim wezyrem i baszą Jaffy i aż do śmierci (r. 1804) przemocą utrzymał się przy władzy, zawsze godnie odpowiadając swemu przezwisku.    R-

DŻhansi, ang. J h a n s i 1). D., dywizya w in-dostańskich Prowincyach Północno - Zachodnich, między dolną Betową a Dźamną, 12 905 km. □ 1 072 000 m-ców (1890), przeważnie Hindów; należy od r. 1853 do Anglików. Kraj płaski i żyzny, miejscami pagórkowaty; w latach suchych najczęściej zupełny nieurodzaj; — największym miastem jest Mau, gdzie zatrzymali się pierwsi przybysze aryjscy w swej wędrówce, i gdzie nazwy najstarszych naczelników rodów ₄ aryjskich dotąd się przechowały. Stolicą dywizyi jest 2) D-, niewielkie miasto z siedliskiem urzędów i załogą angielską; wyrób tkanin i broni, zwłaszcza lanc, szabel, łuków i strzał.—Tuż przy mieście, lecz już w rezydenturze Gwalior, należącej do Prowincyj Centralnych, wznosi się daleko większa, bo blizko 30 000 m-ców licząca, osada D., bardzo dawnego pochodzenia, z twierdzą i ożywionym handlem.    And-s-

Dżi... wyrazy tak zaczynające się ob. pod Dży. Dźodpur, ang. Jodhpur, albo Mar w ar, jedno z największych, lennych Anglii państw, w indostań-

And. S.

rabii położonej.

DŻofra, oaza w Trypolitanii, pod 15°30' dł. wd. Gr. i 29° sz. pn., 310 m. nad p. m., przy drodze karawanowej z Trypolisu do Murzuku; liczy około 5 500 m-ców na 2 000 km. □; główną o-s&dą jest Sokna, obwiedziona murem, z 1500 m-ców. Ludność trudni się rolnictwem i ogrodnictwem, — prowadzi też handel miejscowemi płodami z Trypolisem.

DŻOgi (sanskryckie Yogin), pomiędzy braminami znaczy to samo, co pomiędzy muzułmanami fakirowie (derwisze), pokutnicy, a także wieszcz-kowie, czarownicy i t. p.; oddają oni cześć głównie bogu Szywie.    R

Dżohor, księstwo w Indochinach, na południo-wem wybrzeżu Malakki; około 25 000 km. □ i 200 000 m-ców, częścią Chińczyków, częścią Ma-

727

And. S.

And S.

. -- ^

j&ri

lup

PI

II

Dźof —

skiej prowincyi Radżputanie, oparte na wsohodzie o wyniosłość Arawalli, na zachodzie sięgające w głąb Indyjskiej pustyni, w części wschodniej Bkropione przez systemat rzeki Luni, ginącej w nadbrzeżnem ba-gnisku lagunowem Cutch (ang.), w zachodniej zaś prawie bezwodne. Ogólna przestrzeń wynosi 95 826 km. □ , ludność zaś nie dochodzi 1900 000 głów, tj. 19 na 1 km. □. Ludność ta składa się z panującego rodu Radźputów, z rolniczych Dżatów i zamieszkujących lesiste wzgórza Minów; blizko połowa mieszkańców wyznaje islam. Głównem zajęciem jest rolnictwo,—naturalnie, tylko na zachodzie, gdzie grunt jest dosyć żyzny i nawodniony; zboże i bawełna są głównym przedmiotem uprawy; wielkie ma też znaozenie hodowla wielbłądów, koni i bydła; są także pokłady żelaza, marmuru i rudy ołowianej, lecz prawie niewyzyskiwane. Przemysł polega na wyrobie tkanin bawełnianych, broni siecznej, przedmiotów z kości słoniowej, towarów skórzanych, szkła. Handel ożywiony: przywożą głównie zboże i tkaniny, wywożą zaś sól, bawełnę i bydło. Wzdłuż granicy wschodniej przebiega droga żelazna, wiodąca z Bombaju do Adźmiru, z odnogą do Balatra i m. Dźodpuru. Klimat wogóle zdrowy, ale wykazuje wielkie przeciwieństwa między temperaturą lata i zimy; w porze zimowej temperatura spada nierzadko poniżej zera.—Stolicą jest D. z silną .cytadelą, piękaemi nowemi gmachami, wodociągiem i obszernym pałacem radży; przeszło 60 000 mców. Przedmieście Mahamandil jest również obwarowane. O 8 km. na północ od D-u leżą ogromne zwaliska dawnej stolicy Mandore, która w r. 1459 została opuszczoną.

Dżof, el Djof, el Djauf, oaza w środku A-rabii północnej, na północnym krańcu wielkiej pustyni piaszczystej Nefud, w dolinie peryodyc znego strumienia Wadi Sirhan; składa się z obszernej zaklęsłości; okrawędzionej z półnooy i południa dość znacznemi wzgórzami, — ziemię ma żyzną, doskonale zroszoną przez potoki, wydaje bogatą roślinność, zwłaszcza daktyle. — Politycznie należy od r. 1850 do sułtanatu Szammarskiego. Główną osadą jest el D., pod 30°20' sz. pn. i pod 40°25' dł. wd. Gr., 620 m. nad p. m., przy ważnej drodze karawanowej, wiodącej z Damaszku do Hail, stolicy Szammaru, w samym środku A-

And S.

And. S.

Dżonka

lajów. Władzca odstąpił swego ozasu Singapor Anglikom i zawarł z nimi umowę, że z innemi państwami tylko za pośrednictwem Anglii znosić się będzie, otwarł jej nadto wnętrze swego kraju dla handlu. — Głównein miastem był kwitnący niegdyś, dziś będący nędzną wioską, D.—Władzca bowiem mieszka na nadbrzeżnej wysepce Linga.

Dżokdżakarta, Djocjakarta, jawańskie Jog-jókertó, tj. moc kwitnąca, stolica rezydentury na hollenderskiej wyspie Jawie, siedlisko władz administracyjnych i rezydencya gubernatora; ma pałac miejscowego sułtana, — twierdzę na wyspie rzeki Upak, liczne wille i pałacyki w okolicy, do 45 000 m-ców. — Rezydentura D. zajmuje prawie sam środek wyspy na przestrzoni 3 089 km. □, z ludnością 667 287 głów (1888), — w tej liczbie 2 016 Europejczyków i 3 059 Chińczyków, (średnio 216 na 1 km. □). Jest to przeważnie pagórkowata nizina z gruntem nader żyznym i z obfitością lasów, dostarczających drzewa tekowego. — Pozornie zarządza krajem Bułtan, w rzeczywisto-ści jednak czyni to rezydent, czyli gubernator hollenderski. — Na granicy z rezydenturą Sura-karta znajdują się wspaniałe ruiny świątyń Pram-banonu. — Co się tyczy dawnego państwa D. albo inaczej Mataram, ob. Jawa.

Dżolan, u Hebrajczyków Golan, u Rzymian Gaulonitis, kraina, położona na wschód od Jordanu, między jeziorami Me~om i Genezareth, — wyżynowa, wygasłemi wulkanami pokryta (Tell-Abu en - Neda 1257 m., Tell Abu Jusef 1029 m., Hami Kursu 1 188 m.); na północy niezłe pastwiska, na południu ziemie orne. — Dziś kraj ten w zupełnem zaniedbaniu; w starożytności stanowił część Basanu czyli Batanei, i miał kilka miast, jak Seleucia, Golan, Bethsai *a Jolias. And. s. Dżoliba, ob. Niger.

Dżolofowie, ob. Jolofowie.

Dżokej, ob. Ż o k e j.

Dżonka (po chińsku czółno, łódź, w dyalek-cie kantońskim dźonk), jest to nazwa typowej łodzi chińskiej, niezgrabnej, jednak lekkiej i szybkiej. Lodzie takie krążą po wszystkich wodach chińskich, głównie wszelakoż u wybrzeży, a także w Siugaporze i na Jawie. Są krótkie, zwięzłe,

Fig. 189. Dżonka.

po środku nizkie, z przodu i z tyłu w górę zakrzywione, w części kryte; mają po trzy maszty i po trzy żagle, pleoione z trzciny. Unoszą mniejsze do

And. S

And S.

waną.

And. S,

Dr J P.

And S.

200 tonn, większe 400—500. Główną ich wadą jest to, że mogą płynąć tylko z wiatrem, niezdatne więc są do żeglugi po morzu wzburzonem. Każda D. ma po obu stronach przodu namalowaue wielkie oko, bez tego bowiem, jak mniemają Chińczycy, musiałaby zabłądzić.    *

Dżub, Jub, Djuba, rzeka w Afryce wacho dniej, mało znana w górnym biegu, równie, jak i jej dopływy; zbiera wody z południowo - wschodnich stoków wyżyny Abissyńskiej; wypływa przypuszczalnie z jeziora Abba, kieruje się ku południo • wschodowi, pod nazwą Webi - Ganana, przepływa jezioro Gama i zwraca się ku południu, przyjmując po drodze Webi-Dawa z prawej strony. Od osady Logh bieg jej poznany jest lepiej; rzeka płynie na osadę Bardera (Bal-Tir), przyjmuje z prawej strony Galan-Salalu i pod nazwą Webi-Giveni podąża do Oceanu Indyjskiego, którego dosięga, jako D., pod 0° 15' sz. pd. U miejscowej ludności dolny bieg rzeki nosi nazwę Wumbu. Ogólna długość wynosi około 1 100 km., uście zapiaszozone, mimo to żegluga na znacznej przestrzeni możliwa. Dorzecze D-u dosyć urodzajne, przedstawia miejscami obszerne stepy trawiaste, zamieszkane przez plemiona Galla i Somali; teoretycznie leży w sferze interesów włoskich. O zbadanie rzeki i przyległych krajów pokusił się von der Decken w 1865 r., ale zamordowali go Gallowie w Barderze. Egipska wyprawa z r. 1875 puściła się w górę rzeki od uścia, lecz dopłynęła tylko na przestrzeni 278 km. Nowsi podróżnicy włoscy, jak Bottega, Grixani i inni niewiele posunęli naprzód wiedzę o tych okolicach.

DŻUĆLi, Djudi, wyniosłość w Azyi Mniejszej na południu od jez. Wan, między Tygrysem a jego lewym dopływem Botan - Su. Podług nauki koranu, na szczycie tyoh gór miała zatrzymać się Arka Noego, a na ich stoku, w miejscowości Ka-rjat- Tamanin, osiąść miał po potopie na czas jakiś Noe z rodziną.

Dżuf, el Dżuf (Djuf), <j. „ciało pustyni”, jest to część zachodniej Sahary, złożona z odsepisk piaszczystych i najniższa z całego obszaru pustyni, bo zaledwie 100 m. nad p. m. wzniesiona. L^ży ona na północo-zachód od Timbuktu i na zachód od drogi karawanowej z Marokko do Sudanu Zachodniego. Angielski podróżnik, Donald Mackenzie, (1873) przypuszczał tu depressyę, to jest powierzchnią niżej poziomu morza położoną, i sądził, że dawną tę jakoby odnogę morza dałoby się na nowo napełnić wodą, tymczasem Lenz w r. 1880 mniemanie to obalił i dowiódł, źo znajdująca się tu w obfitości sól nie jest osadem morskim, lecz występuje pokładami. D. jest w całem znaczeniu tego wyrazu niegościnną, bezwodną i niezamieszkaną pustynią, niekiedy tylko przez karawany przeby-

And S

Dżufut - Kale, ob. Czufut-Kale.

Dżulfa, u Ormian Dźuga, u Turków i Persów D żula cha, osada w gub. Erywańskiej, na lewym brzegu Araksu, na ssmej granicy z Persyą; leży na stromych nagich skałach, śród górzystej okolicy. Licha ta dziś wioska była niegdyś ludnem i obszernem miastem, w którem przemieszkiwało 8 000 rodzin.

Założenie miasta przypisują Tygranesowi I, królowi starożytnej Armenii, lecz dzieje te nie są znane; wiadomo, że w XV i XVI w. D. była osadą kwitnącą i bogatą, skoro szach perski Abbas, pragnący zagarnąć wielkie bogactwa, zburzył je, zrabował i kazał przesiedlić do Ispahanu wszystkich bez wyjątku mieszkańców, którzy też utworzyli tam nową dzielnicę stolicy pod nazwą Nor-Dźuga, tj. Nowa D. Z mnóstwa domów mieszkalnych, pałaców i świątyń pozostały po większej części tylko ruiny. Z ocalonych kościołów zasługuje na uwagę kościół Zbawiciela, pochodzący z epoki szacha Abbasa, z klasztorem męskim, klasztor żeński ś. Katarzyny i in. Napisy na grobowcach cmentarnych sięgają drugiej połowy XVI w. W pobliżu ruiny dawnego mostu na Araksie. Przez D ę idą dziś karawany z Persyi do Nachiczewania i Tyflisu

Dżuma. Od czasu stosunkowo nie dawnego zaczęto tak nazywać u nas zarazę morową, co jest stanowczo niewłaściwem. Wyraz D. jest językowi polskiemu zupełnie obcym i żaden ze Słowników dawniejszych nie podaje go; w wydaniu drugiem Lindego (Lwów 1854—60) napróśno go jeszcze szukamy, pojawia się dopiero w Słowniku Wileńskim M. Orgelbranda (Wilno 1861). Jest on pochodzenia mongolskiego i wkradł się także do nowoczesnego języka rossyjskiego jako „czumau, w dawniejszym także zastępował go aryjsko-słowiań-ski „mor*. Unikać go wypada, posiadając kilka nazw swojskich, od dawna - używanych i dla każdego zrozumiałych, jako to: „mór, pomór, powietrze moro we, zaraza morowa". Zdaje się, że do rozpowszechnienia tej zgoła niepotrzebnej i niepięknej naleciałości językowej przyczynił Bię najwięcej J. Słowacki, który użył jej dla oznaczenia zarazy morowej we wstępie do swego poematu „Ojcieo zadżumionych⁴⁴. Przymiotnik użyty tu przez wielkiego poetę jest również nie polski, powinno się mówić „zapowietrzony*.—Po objaśnię nierzeczowe odsyłamy do wyrazu Mór.

Dżumbir, rozległy pień górski w Niźnich Tatrach między dolinami górnego Wagu i górnego Hronu (Gran), na południe od miasta św. Mikołaja (Szent Miklosz); grzbiet główny ma przeszło dwie mile długości, a wyrastające z niego szczyty dochodzą do 2 045 m. nad p. m. w najwyższym wierzchołku D-u. Jest to dzikie skaliste gniazdo górskie, wzniesione ponad granicą kosodrzewiny, stromo spadające ku północy, trochę łagodniej ku południu, zbudowane z granitu, który tu i owdzie spoczywa pod piaskowcem czerwonym.

Dżumna, dopływ Gangesu, ob. Dźamna.

Dżunagar, państwo lenne w indostańskiej pro-wiucyi Bombaju, w dzielnicy Sorath, na półwyspie Kathiawar; 8 502 km. □, 400,000 m-ców. Kraj pagórkowaty, średuio-urodzajny, wydaje głównie bawełnę i prowadzi nią handel. Miasto główne D. połączone drogą żelazną z Ahmadabadem i nadmorskim portem Veraval; 25 000 mców, w połowie Hindów, w połowie mahometan. — W pobliżu ciekawe jaskinie, w skale wykute, z napisami buddyjskiemu    And-s-

Dźungarya, kraina Azyi Środkowej: /. Poło-zenie, ogólne stanowisko geografIczno-dziejowe. Olbrzymią czworokątną wyżynę Azyi Wschodniej, ów „kontynent w kontynencie**, otaczają zewsząd prawie potężne góry skrajne, spadające mniej więcej stromo na zewnątrz ku sąsiednim nizinom i tworzące zeń świat oddzielny, który mało ma komu-nikaoyi z częścią Azyi zewnętrzną „peryferyczną*. Jednakże w północnej części zachodniego boku te-50 wyniosłego czworokąta, na przestrzeni między zaohodniemi częściami Thian-Szanu i Ałtaju (42°— 50° szer. pn.) przerywają się góry skrajne, a wkraczająca zatokowato między te dwa łańcuchy wyżyna Mongolii przechodzi zwolna i stopniowo w nizinę Turanu. Ten kraj przejściowy od wyżyny do niziny, bez wybitnych granic od zachodu i wschodu, owa „brama* z wyżyny Azyi Wschodniej na nizinę Turanu, owa rynna olbrzymiej czworokątnej kadzi z wyniosłemi krawędziami, dawna cieśnina, łącząca Han-Hai z morzem Turań-skiem, które pozostawiło ślady w jeziorae Bałkasz z rzeką Ili i kdku jeziorach pomniejszych; ten kraj to Dźungarya, kraj Ili alboKuldźa w obszer-niejszem znaczeniu. Ta najbardziej kontynentalna na całym Lądzie Starym kraina, bo leżąca w równej odległości od morza Czarnego, jak i Żółtego, od zat7ki Obijskiej jak i Bengalskiej, przedstawia pewną analogię z Afganistanem. Obie są krainami przejściowemi; druga głównie ze względu na swe położenie, pierwsza se względu na swą budowę pionową, obie ze względu na stanowisko geo-graficzno-dziejowe. Jak Afganistan był drogą przemarszów z ubogiego Turanu do bogatej Indyi, tak i przez Dźungaryę, ową „rynnę*, wylewały się narodowe fale z wyżyny wschodnio-azyatyckiej na nizinę Turanu aby stąd dążyć dalej do Europy lub Iranu i Indyj; tak więc poozęści Dźungarya była w tych wędrówkach pierwszym etapem, Afganistan drugim (W. Nałkowski „Afganistan i jego stanowisko geografiozno-dziejowe“ Ateneum 1885). Przed wejściem na nizinę Turanu, na piaszczyste, bezpłodne stepy Kirgizów (Głodny step), ludy wędrowne zatrzymywały się. niby ptaki przelotne, na obfitych w wodę i żyznych obszarach Ili i Bałka-szu dla przygotowania się na daleką i uciążliwą drogę. Tędy w Wiekach Średnich odbywały się stosunki dyplomatyczne i handlowe między Europą i Azyą Wschodnią: jest to droga missyonarzy do potężnych banów mongolskich (Piano Carpini i Wilhelm Rubruąuis) oraz kupców włoskich 1 Tany nad Donem (Balducci Pegoletti), droga legalnych książąt ruskich dla składania czołobitności ha-nom w ich stolicy Karakorum, około źródeł Arnu-ru (Jarosław, Aleksander Newski); tędy w nowych wieka h Rossya zawiązała stosunki dyplomatyczne z Chinami (podróż Bajkowa do Pekinu); tędy uczeni podróżnicy rossyjsoy ostatnich czasów (Przewal-ski i jego epigoni) udawali się na zbadanie dalekich krain „Państwa Niebieskiego*. Tutaj, jako w zatokę Turanu, wtargnęły w nowszych czasach i wojska rossyjskie, rozszeizające swe podboje w Turanie. Tutaj więc bez geograficzny ch przeszkód stykają się dwa (po Anglii) najobszerniejsze na święcie państwa: Rossya i Chiny. A gdzie dwa państwa stykają się na takim obszarze przejściowym bez wybitnych granic naturalnych, tam muszą powstawać spory o granice polityczne; tak powstała w nowszych czasach między Rossyą a Chinami „kwestya Kuldźyr, która tylko co nie doprowadziła tych dwu potęg do wojennego starcia.

//. Oro- i hydrografia. Charakter przyrody. Północną granicę Dźungaryi stanowi Ałtaj, a właściwiej południowe jego przedmurze, Tarbagataj, gdyż leżąca między tym ostatnim a Ałtajem wyżyna bezodpływowego jeziora Ulaugur (z r. Urun-gu) i odpływowego jeziora Zaisan z górnym Irtyszem, bliako półtora tysiąca stóp wzniesiona, należy już (przynajmniej w części) hydrograficznie do Sy-beryi. Ałtaj, w tej części zwany Ektag Ałtaj, ciągnie się z pustyni Gubi na północo-zachód do Syberyi; jest to łańcuch krystaliczny, wysoki (8 000 m.), niedostępny, pustynny, tylko w półu.-zachod. krańca lesisty. Tarbagataj jest to łańcuch również krystaliczny, długością i wysokością równy Pirenejom, nawet nieco wyższy (do 3.750 m.), 1 wierzchołkami gdzieniegdzie wiecznym śniegiem pokry-temi, bogaty w węgiel kamienny, grafit oraz rudę miedzianą i żelazną. Od swej wschodniej kończyny (u jeziora Ulungur) Targabataj wysyła we wnętrze kraju w kierunku południowo-wschodnim niższy łańcuch, Bar łyk. Południową granicę stanowi najwyższa i najbardziej rozgałęziona za cbodnia ozęść Thian-Szanu, na zachód od grupy Bogdo Ola, czyli od źródeł Kunge3u (jedna ze źródłowych rzek Ili). Góry te składają się tutaj przeważnie ze starych skał' krystalicznych; wylewy młodych skał wulkanicznych występują na północnych, stromszych stokach łańcuchów. Thian-Szan należy do systematów młodyoh, albowiem osady trzeciorzędowe są tu zdyslokowane i leżą wysoko (Suess „Das Antlitz der Erde* t. I, str. 598 599); przy tern występują tu dotąd silne trzęsienia ziemi (np. trzęsienie 1887 r., które zniszczyło miasto Wiernoje). Są to góry alpejskie, pokryte wie-cznemi śniegami i lodowcami, czyniące wspaniałe wrażenie; leżąca poniżej wiecznych śniegów kraina lasów stanowi powabny kontrast z pustyniami, a pośród których te góry się wznoszą. W miarę posuwauia się ku zachodowi, Thian-Szan przybiera coraz większe rozmiary, tak w kierunku pionowym, jak i poziomym: rozczepia on się na liczne łańcuchy prawie równoległe, oprócz tego wysyła ku północo zachodowi odgałęzienia, nie ustępujące prawie co do wysokości łańcuchom głównym. Części północnego stoku omawianej zaohodniej części Thian-Szanu, poczynając od wschodu, są następujące: łańouch Temurlik (4 600 met.), ograniczający z południa dolinę Ili i oddzielający ją od doliny Tekesu (druga ze źródłowych rzek Ili), który, dą-żąo do Ili, tworzy wyłom w tych górach; góry Narat, na południe poprzednich, dzikie i poszarpane, równie jak poprzednie, z wierzchołkami prze-noszącemi 12 000 stóp, z przejściem tegoż nazwiska (bl zko 10 000 stóp, prowadzącem z doliny Kungesu na stepową wyżynę Juldus i do Lob-No-ru (droga Przewalskiego); góry Mussart, na zachód od poprzednich do źródeł Tekesu, z pokrytem lodowcami przejściem tegoż nazwiska (do 12 000 stóp), prowadzącem z doliny TekeBU do doliny Ta-rimo (Kaszgar) i z leżącą w pobliżu (na południo-zach.) grupą Chan-Tengri, to jest król niebios, jedno z najwyższych w Thiaa-Szanie (6.500 met.). Na zachód stąd (od źródeł Tekesu) góry zniżają się (zawsze jednak 12 000 stóp) i rozszczepiają na 4 równoległe łańcuchy, występujące dwiema parami (Transilijski Aiatau i Kungei Ala ta u, przedłużenia Temurliku; Terski Aiatau, i Koktaltau, przedłużenia Chan-Tengri). Thian-Szan dosięga tu największej szerokości (300 kim.) na południku Kaszgaru, albowiem powyźśze dwie pary łańcuchów obejmują tu między źródłami Tekesu i Czu na 5 000 stóp wysoką kotlinę, zamkniętego alpejskiego jeziora Issik-Kul, Jezioro to, dziesięć razy większe od Genewskiego, wskutek swej wielkiej głębokości nigdy nie zamarza; stąd jego nazwa, oznaczająca „ciepłe jezioro*. Z północy ograniczają je Kungei Aiatau i Transilij ski Aiatau, oddzielając od doliny Ili, z południa Terski Aiatau, oddzielając je od doliny górnej Syr Daryi czyli Narino, za którym ciągnie się łańouch Koktaltau, przytykający swą gałęzią (Alaj) do Pamiru. Zagłębione między śnieźnemi górami jezioro Issik Kul jest bezpośrednio obrąbione pasem nizkiego piaszczystego pobrzeźa, które bliżej ku jezioru składa się z otoczaków i czerwonej słonawej gliny: woda jeziora jest też słonawa, przezroczysta, jasno-błękitna. „Po za jeziorem-—mówi rossyjski podróżnik Siewiercow—widnieje Kungei Aiatau, którego dolne części są często przysłonione mglistemi oparami, jakby lekko - fioletowem tchnieniem, podczas gdy jego śnieżne zębate szczyty błyszczą jasno w promieniach słońca, odcinając się ostro od ciemnego ultramarynu nieba. Modre niebo, modre jezioro, a między niemi srebrno-białe szczyty ściany górskiej, na przednim planie czerwono-żółty brzeg—oto widok prosty, ale wspaniały i powabny*. Na zachód od południka Kaszgaru i zachodniej kończyny Issik -Kulu, Thian-Szan pod róźnemi nazwami wkracza daleko w nizinę Turanu, ograniczając z południa dolinę rzeki Czu; rzeka ta, oddzielona od doliny Ili północno zachodnią gałęzią Transilijskiego Aiatau (łańcuch Czu-Ilijski albo Suok-Tiu be), należy już do Turanu (niegdyś Czu była odpływem Issik-Kulu a dopływem Syr-Daryi, (Reclus „G ogr. univ.* s. VI, str. 351. „Bulletin de la Sociótó d® Góographie", Paryż 1879, str. 542). Tak więc dolina Czu na południu, jak dolina górnego Irtyszu na północy, stanowią hydrograficzne łączniki krainy Ilijskiej z sąsiedniemi. Od głównej masy Thian-Szanu, mianowicie od grupy Bogdo-Ola na źródłach Kungesu, odgałęzia się ku półno-co-zachodowi, równolegle do Suok Tiube, i ciągnie we wnętrze kraju po prawej stronie systematu Ili wysoki łańcuch gór Iren Chabirgan albo Boro choro (przeszło 15 000 stóp) z przejściami Ziterte i Talkin (przeszło 7 000 stóp), prowa-dzącemi z doliny Ili na dolinę rzeki Bor a tal a. Na źródłowiskach tej rzeki łańcuch ten przytyka pod kątem ostrym do drugiego łańcucha, który pod nazwą Cisilijskiego albo Dźungarskiego

Aiatau (przeszło 12 000 stóp) ciągnie się na północo-wschód ku południowemu przedłużeniu Tar-bagataju, wspomnianym już górom Barłyk. Góry te, t. j. Cisilijski Aiatau i Barłyk, zmierzając ku sobie i zbliżając się znaoznie, nie łączą się jednak ze sobą: rozdziela je dolina, prawie nizina (niżej 800 stóp) wieńca jezior Bałkasz-Ebinor; t. j. najgłębsze koryto owej rynny, zwanej Dżungaryą, właściwa Brama Dżungarska. Opisane powyżej łańcuchy gór pozwalają nam ująć Dżungaryę (jakkolwiek tak niepochwytną pod względem granic) w pewną określoną formę, ułatwiającą jej geograficzny opis; przedstawia się nam ona mianowicie w kształcie leżącej litery M (S), opartej swą podstawą na 80° połud. od Greenw., t. j. Bkłada się z trzech ostrych kątów, z których dwa skrajne, północny i południowy, są zwrócone na zachód ku Turanowi, środkowy zaś na wschód, ku Mongolii; ramionami ty oh kątów są wyżej opisane łańcuchy gór, a ponieważ Cisilijski Aiatau, jak wiadomo, nie dochodzi do Barłyku, przeto ramię, oddzielające kąt północny od środkowego,jest przerwane. Kąt północny, zawarty między Tarbakatajem i Ala-tau-Barłykiem, zamyka w sobie dolinę jezior Sas-sik-Kul i Ala-Kul (z rzeką Emil, wypływającą z wierzchołka kąta), t. j. krainę Tarbagatajską a także część północnego stoku Aiatau, czyli część Kraju Siemireozyńskiego (Siedmiorzecza). Kąt środkowy, między Alatau-Barłykiem i Iren Chabirganem: zawiera dolinę Boro tal a z rzeką tejże nazwy, wpadającą do jeziora Ebinor. Kąt południowy nareszcie, między Iren-Cbobirganem i Narat- Mussartem, zajmuje górną część dorzecza Hi. Dwa kąty skrajne posiadają w jeziorze Bał-kasz, leżącem po za granicą litery M i tylko przytykaj ącem do jej podstawy, hydrograficzny łącznik: jezioro to z południowego kąta zbiera wody rzeki Ili, a z północnego—wody rzek, spływających z południowego stoku Tarbagataju i z północnego stoku Dźungarskiego Aiatau, a prócz tego w historycznych jeszcze czasach łąozyło się ono z za-mkniętemi dziś jeziorami, leźącemi w kącie północnym (Sassik-Kul i Ala-Kul), których dolina przechodzi dalej między Aiatau i Barłykiem w kąt środkowy. Nadto Balkasz zamyka z północy i zachodu resztę należących tu krain, a mianowicie resztę kraju Siemireczyńskiego między Lepsą i Ili, oraz kraj Zailijski między doliną liii Zailijskim (Transilijskim) Aiatau. Obszar objęty powyźszemi granicami przedstawia, tak pod względem pionowego wzniesienia, jak i charakteru przyrodzonego trzy różne formy geograficzne: góry, doliny podgórskie i równiny (stepy). I) Co do gór, to prawie wszystkie sięgają po - nad krainę wiecznych śniegów, która się tu zaczyna na wysokości około 11000 stóp, i posiadają olbrzymie lodowce, jak jip. przejście Mussart, grupa Chan-Tengri. Przejście Mussart, co znaczy przejście lodowców, otrzymało właśaie swą nazwę od olbrzymich lodowców, zawalających jego drogę; piorunowy grzmot pękających lodów, szum potoków, szkielety jucznych wielbłądów i koni przerażają wędrowca w tern straszliwem przejściu: buddyści mahometanie skła-

dają teź tutaj ofiary duchowi lodowców (Ritter „Erd-kunde“); poniżej linii śnieżnej, od 8 OOO stóp, zaczynają się lasy iglaste, a jeszcze niżej, od 6 000 stóp—liściaste (Przewalski). 2) Doliny podgórskie, w których w łaśoiwy tej krainie suchy i spie-- kły klimat miarkują chłodne i wilgotne powiewy z gór, wiecznym śniegiem pokrytych, porosłe są poczęści bujną trawą (szczególniej doliny wynio-ślejsze, np. górnego Kungesu i Zanmy) na sążeń wysoko, przez którą, według świadectwa Przewal-skiego, przedrzeć się trudno, poczęści lasami jabłoni i brzoskwiń. U wyjścia takich dolin podgórskich, na granicy stepów, powstało tu wiele miast, częścią ze względów strategicznych i handlowych, częścią ze względu na możność uprawy gruntu za pomocą sztucznego nawodnienia. Tak np. u wyjścia jednej z południowych dolin Tarbagataju powstało chińskie miasto Czuguczak, a na zachód stąd, w punkcie zniżenia się Targabataju, nad rzeką Aja-guz (jedyny północny dopływ Bałkaszu) rossyjskie miasto Sergiopol; przy wypływie rzeki Kopalki z Cisilijskiego Alatau, w kraju .Siedmiu rzek“, powstało rossyjskie miasto Kopal, a przy wyjściu malowniczej żyznej doliny Almatyńskiej z Trans-ilijskiego Alatau, w kraju Zailijskim, rossyjski fort Wiernoje. Lecz najobszerniejsza, najżyźniejsza, najlepiej uprawna z tutejszych dolin jest dolina górnej Ili, zawarta w kącie południowym. Tylko najwyższe z dolin jej systematu, jak dolinę Zanmy, górnego Kungesu (powyżej uścia Zanmy) i poczęści dolinę Kaszu zastał Przewalski niezamieszkanemi; ale posiadają one nadzwyczaj bujną roślinność, a dolina Kungesu jest, wedle świadectwa Przewal-skiego, żerowiskiem dla dzików, niedźwiedzi i sarn, które schodzą tu przy końcu lata z okolicznych gór dla nasycenia się jabłkami, gęsto zalegaj ące-mi ziemię (Przewalski w „Petermanns Mittheilun-gen, ErgSnzungsband” 1879 r.). Poniżej uścia Zanmy, a szczególniej poniżej uścia Kaszu, aż do wyłomu Ili, dolina Kungesu Ili, 4 do 7 mil szeroka, około 1500 stóp nad poziom morza wzniesiona, przedstawia poczęści wyborne pastwiska, poczęści żyzne, nawadniane sztucznemi kanałami (arykami) i starannie uprawne pola i ogrody (pszenica, proso, ryż, bawełna, morwy, tytoń, arbuzy, melony, jabłka, brzoskwinio, granaty, nawet winogrona). Wśród tych pól i ogrodów leżą liczne miejscowości, zamieszkane przez Taranczów (wsie) i Dunganóff (miasta), a najznacznejs e z nich jest Stara Kul-dża (około 30 000 mieezk.j, dawna stolica Dźun-garskiego państwa, znana już w Wiekach Średnich pod nazwą Almalig (Armalek), jako ważna Btacya handlowa w tej krainie przejściowej. Z Kuldży lub jej pobliża rozchodzą się drogi w różne strony: dwie idą przez przejścia Talkin i Zitterte do doliny Borotala (w kącie środkowym) i łączą się w chińskiej miejscowości Dżinko, na południu Ebinoru, aby dalej, wzdłuż półnoonego stoku Thian Szauu, przez Urumtsi i Barkul, dosięgnąć Pekinu (jest to tak zwana droga północna—Thian-Szan-Pelu, dla odróżnienia od drogi południowej—Thian-Szan-Nanlu, ciągnącej się wzdłuż południowych stoków Thian-Szanu). Wzdłuż doliny Tekesu, przez przejście Mus-sart, prowadzi droga do Kaszgaru, a wzdłuż Kungesu przez Narat—do Lob-Noru. Wzdłuż Ili idzie droga do miasta Wiernoje, a stąd jedna do Turanu (Taszkentu), a druga do Syberyi (przez Kopal do Siemipałatyńska) Niedaleko wspomianej już Starej Kuldży (nieco ku zachodowi), także nad rzeką Ili, leżało, dawniej kwitnące miasto chińskie Nowa Ku Idź a. Podróżnik rossyjski, Radłów, który zwiedził te strony w r. 1862, opisuje („Peterm. Mittheil.u 1866), Nową Kuldźę jako miasto rozległe i ludne (miało ono liczyć 300 000 mieszk., obacz „Bulletin de la Soc. Góogr.“ Paryż 1879, str. 449, 500), pełne sklepów, fabryk, ruchu i gwaru, leżące wśród pól uprawnych, ogrodów owocowych i sieci sztucznych kanałów. Po bezpłodnych, monotonnych stepach Kirgizkich Kuldża wydała się Radłowowi czemś czarownem. Wówczas Kuldźę, ów kwitnący, ludny węzeł dróg karawanowych, leżący prawie na skraju bezpłodnych stepów, można było, z większą jeszcze słusznością, niż Timbuktu, nazwać królową puBtyni. Lecz wkrótce powstanie Dunganów przeciągnęło nad tern miastem, jak druzgocący huragan; to teź gdy w 15 lat po Radłowie (1877 r.), inny podróżnik, dr Re-gel („Peterm. Mittheil.a 1879 r.), zwiedzał te same strony, zastał już tylko puste zwaliska, a drogi wolne między gruzami, dawne ulice, były literalnie usiane czaszkami i kośćmi dawnych mieszkańców; dziś, mówi Regel, jest to „miasto kościotrupów". Zewnątrz kąta południowego, tam, gdzie rzeka Iii zwraca się na północo-zachód, dolina jej przybiera już charakter bezpłodnych stepów. Nakoniec obszerne 8) s t e p y, trzecia geograficzna forma tej krai • ny, zajmują kraj Zailijski aż do północnych dolin Transilijskiego Alatau, niższą część kraju Siemire-czyńskiego, między Ili i Lepsą, aż do jego wyższej części, t. j. do dolin Cisilijskiego Alatau; dalej wkraczają w kąt północny, a przez przerwę w jego boku południowym (między Alatau i Barłykiem) w kąt środkowy i zlewają się dalej z pustyniami Mongolii. Powierzchnia w tych stepach składa się z lotnego piasku, gliny i soli; prócz roślin solnych i krzaków saksaula pozbawiona jest roślinności. Tylko nad błotnistemi brzegami jezior stepowych porastają lasy trzciny, tak wysokiej, że w niej jeździec z koniem schować się może. W lasach tych kryją się dziki, ptactwo wodne i zjadliwe o-wady, czasami nawet tygrysy. Kirgizi w czasie zimy schodzą się tu z okolicznych gór ze swemi stadami i szukają w lasach trzcinowych schronienia przed stepowemi burzami, silne bowiem wichry, wiejące głównie od Mongolii i wdzierające się przez bramę między Barłykiem i Alatau, pędzą gwałtownie tumany pyłu lub śniegu i jak Samum grożą śmiercią ludziom i stadom; „to szatan stroi żarty"—powiadają Kirgizi. Śród tych stepów ciągnie się wieniec jezior gorzko-słonych, mianowicie: Bałkasz, zewnątrz litery M., Sassik -Kul i Ala-Kul w kącie północnym, Ebinor w kącie środkowym (o górskiem jeziorze Is3ik-Kul jużeśmy mówili). Wszystkie te jeziora leżą prawie na jednym poziomie (niżej 800 stóp), a trzy pierwsze z nich, jakeśmy już wspomnieli, w historycznych

jeszcze orasaoh były z sobą połączone (ob. Spo-rer w „Peterm. Mittheil.“ w 1868). Największem z nich jest Bałkasz, ciągnący się sierpowato z po-łudnio - zach. na północo - wschód, mający blizko 18 600 km. □ obszaru, 600 km. długości, 90 km. szerokości, 240 m. wysokości nad poziomem morza; głębokość nieznaczna, silne wiatry odsłaniają nieraz spore części dna. Północne jego brzegi są wyższe i ściśle określone; z tej strony nie wpada do Bałkaszu żadna rzeka, wyjąwszy Ajaguz z Tarbagataju, wpadający w samjm rogu północno-wschodnim. Brzegi południowe, przeciwnie: ni-zkie, błotniste, porosłe trzciną, otoczone piaszczy-stemi wyspami i półwyspami oraz lagunami, nie mają stałych zarysów, noszą „charakter amfibicz-. nyu. Z tej strony wpadają (?) do jeziora liczne rzeki (Lepsa, Aksu, Bień, Karatat, Ili) prawie równoległe, lecz prawie żadna z nich nie dosięga w rzeczywistości jeziora, tylko gubi się w trzcinie. Te lasy trzcinowe i brak uść rzecznych utrudnia ły niezmiernie podróżnikom rossyjskim zbadanie Bałkaszu i tylko niepospolite ich doświadczenie w żegludze rzecznej, nabyte na wielkich rzekach Wschodnio - Europejskiej niziny, mogło pokonać te trudności. Oto jeden z wielu przykładów: Porucznik Infantjew popłynął r. 1852 statkiem w dół rzeki Lepsy dla dosięgnięcia Bałkaszu. Ponieważ stan wody w rzece był nizki, trzeba więo było bagaże wysłać lądem, ale nawet mimo to, łódź na wielu mieliznach osiadała i musiano ją z wielkim trułem wyciągać. Po niesłychanych wysileniach podróżni dosięgnęli nareszcie końca rzeki i sądzili, że tu skończyły się ich trudy; tymczasem one się tu dopiero właściwie zaczęły: okazało się bowiem, ni mniej ni więcej, tylko, iż rzeka nie ma uścia, lecz gubi się w trzcinie. Wtedy Infantjew każe wycinać drogę w trzcinie i kopać kanał od rzeki do jeziora na dwie wiorsty długi, lecz w tym kanale ilość wody była niedostateczna, aby łódź mogła płynąć; Infantjew i tem nie daje się zbić z tropu i wpada na prawdziwie ge nialną improwizacyę: s namiotów filcowych każe robić tamę ruchomą; tamę tę ciągną ludzie, idący po obu bokach kanału w dół poprzei czółnem, woda po za nią wznosi się i czółno dosięga Bałkaszu. Z rzek zmierzających do Bałkaszu, jedna tylko Ili dosięga go w rzeczywistości. Ili, o której częstośmy już wspominali przy opisie jej doliny, powstaje z połączenia dwu rzek źródło wych: Kungesu, wypływającego z okolic Naratu i Bogdo Ola, i z Tekesu, wypływającego z okolic Mus-sartu i grupy Chan Tengri. Do Kungesu wpada z lewej strony Zanma (Zangma), która przedstawia tę osobliwość, że płynie doń równolegle, w odległości tylko dobrej mili, a jednak dolira jej jest na 2 000 stóp wyższa od doliny Kungesu. Z wysokości gór dzielących obie rzeki, mówi Przewal-ski, widać jak na dłoni z jedoej strony głęboko wyżłobioną dolinę Kungesu, z drugiej szeroką, wysoko położoną dolinę Zanmy. Kunges płynie w kierunku zachodnim i po połączeniu się z napływającym od południa Tekesem (do którego z prawej wpada Dzirgalan), tworzy rzekę lii, która przyjmuje z prawej znaczny dopływ Kasz, płynący bystro wśród bardzo wązkiej doliny górskiej. Wszystkie dotąd wymienione rzeki, z wyjątkiem Tekesu, mają kierunek zaohodni, są więc do siebie prawie równoległe. Dalej Ili nie przyjmuje już znaczniejszych rzek, a nieznaczne strumienie górskie, spływające z poblizkioh gór, ograniczających jej dolinę, po większej części nie dosięgają rzeki głównej, gdyż wodę ich zużytkowują mieszkańcy na irrygacyjne kanały, koniecznie potrzebne do uprawy w klimacie tej całej krainy, który nawet w dolinie Ili okazuje się, choć w mniejszym stopniu, suchym i krańcowym (deszcze, prócz wiosny, padają rzadko, upał w Kuldży dochodzi w oie-niu 38°R., mróz do 25°R ). Około fortu Ilijsk, tam, gdzie przez Ili przechodzi droga z Semipała-tyńska i Kopalu do Wiernoje, rzeka ta przerzyna się krętym i stromym wąwozem przez skaliste płaszczyzny najdalszych odnóg oba Alatau (Trans-i Cisilijskiego). Na porfirowych ścianach wąwozu widać wykute wyobrażenia Buddy i tybetańskie napisy (.drukowane kamienie”), zabytki panowania Dżuugarów, których państwo dotąd zapewne się rozciągało. Stąd rzeka wraca się na północo - zachód i przez bezpłodne stepy dosięga Bałkaszu, tworząc rozgałęzioną deltę. Długość Ili od źródeł Tekesu wynosi przeszło 170 mil (Siemionów „Feorpa^HnecKifi CjioBapt* art. Ili).

III. Mieszkańcy i dzieje. Ludy zamieszkujące Dźungaryę, ten kraj przejściowy *od etnograficznego obszaru ludów Mongolskich, buddyjskich, do Turecko-Tatarskich, mahometańskich, należą do obu tych gałęzi rasy Mongolskiej; do drugiej mianowicie: Kirgizi, Taraucze i Dunganie; do pierwszej Kałmu(y)cy, Sibosy i Chińczycy; próoz tego w zachodniej częśoi kraju mieszkają Rossyanie. Kirgizi, ci nomadzi par excellence, beduini Azyi Centralnej, dzielą się na Kirkizkajzaków, spokojne pasterskie plemię, które zamieszkuje w lecie góry kąta północnego, a w zimie schodzi do lasów trzcinowych nad jeziorami—i na Karakirgi-zów (Diko-kamiennyje) albo Burutów, dzikie, wojownicze i łupieskie plemię, żyjące na górach, ograniczających kotlinę jeziora Issik Kul. Tarancze (rolnicy), najliczniejsze plemię po Kirgizach, stanowią głównie ludność wiejską doliny Ili (od połączenia Kungesu z Tekesem do fortu Ilijskiego); są to przesiedleńcy z Kaaigaryi, osadzeni tu przez Chińczyków dla uprawy pól. Dunganie, zdaje się potomkowie Ujgurów, a więo plemię tureckie, ale schińszczone, mimo to jednak wyznają oni, podobnie, jak i dwa ludy poprzednie—Islam, ale nie wiele więcej zeń wiedzą nad zakaz jedzenia wieprzowiny. Wysokiego wzrostu, silni, mężni, gościnni, są oni mieszkańcami miast i stanowią najbardziej cywilizowany żywioł Dżungaryi. Kałmucy (Eluty albo Ojraty) dzielą się na Dżuugarów i Tur* gutów; pierwszych nieliczne resztki, pozostałe po rozgromieniu przez Chińczyków w zeszłem stuleciu, zamieszkują niedostępną dolinę Kaszu; drudzy, przybyli tu w powrocie z siedzib nad dolną Wołgą, zamieszkują dolinę Kungesu, Tekesu i Dźyrga-lamu; jest to lud po części pasterski, po ozęśoi

w. n;

Dżungle, Dźaugle, ang. Jangles, Jungles, tak nazywają w Indy ach wschodnich okolice bagniste, trzciną, wysoką trawą lub krzakami porosłe,

rolniczy. Sibosy, rezultat skrzyżowania Chińczyków z kobietami kalmuckiemi, lud rolniczy, zamieszkujący prawy brzeg Ili powyżej llijska. Wszystkie powyższe nieliczne plemiona są to resztki tych wszystkich ludów, które w ciągu dziejów stykały się i ścierały tu z sobą, w tej rynnie odpływowej dla narodowych fal Azyi Wschodniej. Najdawniejszymi (przed Chrystusem) mieszkańcami tej krainy, o których wspominają dzieje, byli Usuni, lud blondynów, a ściślej rudych, z nie-bieskiemi oczyma, prawdopodobnie Indo-europejskie-go pnia (Klaproth i Remusat); niektórzy jednak u-ważają go za przodków Kirgizów, śród których i obecnie napotyka się osobniki o jasnych włosach i oczach (Siemionów). Usuni zniknęli, wyparci przez ludy tureckie Hunnów i Ujgurów, ci zaś znowu musieli ustąpić z kolei Mongołom - Elutom, czyli Kałmukom. Z pomiędzy tych ostatnich naj-potężniejszami byli Dżungarowie. W wieku XVII wyparli oni swych pobratymców, Turgut - Kałmy-ków, którzy wynieśli się nad Wołgę, a sami założyli wielkie państwo Dżungarskie, które rozciągało się od mongolskiego hanatu Kalkas na wschodzie do Bałkaszu i od Syberyi do Thian - Saanu. Państwo to, którego założycielem był Galdan Bokosz-tu.(ob. „DasKuldscha Gebiet* w „Russische Reyue"

1879) trwało przeszło wiek cały, wiodło zwycięskie walki z Chińczykami, napadając na ich mia sta i posterunki wzdłuż ,drogi północnej* (Thian Szan Pelu), zajęło wschodni Turkiestan, a nawet część Tybetu. W wieku XVIII państwo Dźungar-skie uległo zamieszkom wewnętrznym, z których skorzystał niejaki Amursana; opanował tron z pomocą Chińczyków, gdy jednak później usiłował wyłamać się z pod ich zwierzchnictwa, Chińczycy wysłali przeciw niemu wielką armię; wówczas Amursana uciekł pod opiekę Rossyi, do Syberyi, i tam umarł. Chińczycy zaś zajęli jego kraj i do szczętu prawie wytępili Dźungarów (blizko milion). Z zawojowanego państwa Dźungarów Chiczycy u-tworzyli namiestnictwo Ili, ze stolicą Nowa Kul-dża, w której rezydował namiestnik (dsjan - dsjan). Byłą to chińska ukraina, chińskie pogranicze wojskowe, z koloniami żołnierzy, zesłańców i ubogich. Chińczycy przesiedlili tu Taranczów z Kaszgaryi dla uprawy pól; około tego czasu zapewne przesiedlili się tu ze wschodu (z prow. Kansu) chińscy muzułmanie, zwani Dunganami, i nakoniec powrócili z nad Wołgi, wygnani stąd przez Dżunga-rów, Turgut - Kałmycy. Chińczycy zaprowadzili w tym kraju niepokojów ład i porządek: zakwitnął handel, powstały miasta, fabryki, kanały, kraj został zamieniony w jeden ogród; lecz przytem uciskali i wyzyskiwali mieszkańców, szczególniej rolników Taranczów. ,Posiadł Taranczyn, mówi Ujfalvy („Unsere Zeit“ 1878), ładny jedwabny kaftan, to pierwszy lepszy Chińczyk mu go odebrał; jechał na pięknym koniu, to musiał go oddać; miał piękną córkę lub żonę, to mu ją porwano, a gdy szemrał, to w dodatku ucięto głowę*. Chińczycy znajdowali oparcie tak nieludzkiego panowania w zasadzie „divide et impera", we wzajemnej nienawiśoi różnorodnych etnograficznych pierwiastków tej krainy, lecz „biada Chińczykom—przepowiadał Radłów—jeżeli kiedyś nienawiść do nich stanie się silniejszą, niż nienawiść plemion między sobą. Gdyby tylko dwa z nich połączyły się z sobą, to panowanie Chińczyków zostałoby zniszczone*. I tak się rzeczywiście, jak zobaczymy, stało niebawem. Tymczasem od strony przeciwnej, od zachodu, zaczęła wkraczać tu nowa potęga, Ros-syanie. “Po roku 1830, rozszerzając podboje śród Kirgizów, Rossyanie dosięgnęli Bałkaszu, a w r. 1844 zajęli cały kraj Siemireczyński, zbudowali Kopal, założyli faktoryę w Kuldży i zawiązali stosunki handlowe z Chinami. Na tę nową posiadłość rossyjską zaczęli napadać łupieżcy Buruci z Transilijskiego Ala-Tau, Rossyanie więc przeszli rzekę Ili, zajęli kraj Zailijski i u wyjścia jednej z dolin Ala-Tau założyli fort Wieruoje (1855 r.), dla trzymania na wodzy Burutów. Tym sposobem granice Rossyi zetknęły się z granicami chińskiej prowincyi Ili, gdzie długi ekonomiczny ucisk władz chińskich wywołał nareszcie przewidywany wybuch; powstanie Dunganów i Taranczów, którym pomagali także Kirgizi (1863—65), srogo pomściło długoletnie krzywdy: Chińczycy i trzymający z nimi Turguci zostali prawie do szczętu wytępieni, miasto ich z ziemią zrównano. Pewien Taranczyn opowiadał Ujfalvemu, że jako wódz powstańczego oddziału, zdobywszy pewne miasto i znalazłszy w niem licznych mieszkańców, zakłopotał się, iż bardzo dużo czasu kosztować będzie zabij ani j ich; jednakże ludzie jego bardzo szybko rzecz załatwili, ustawiając do tej operacyi Chińczyków w szeregi. Gdy tak oczyszczono kraj od ciemięzców, Dunganie i Tarancze zaczęli eię spierać o pierwszeństwo i wybuchła wojna domowa. Tarancze zwyciężyli i założyli chanat ze stolicą Kuldźa, lecz w państwie tern panowały niepokoje, . na czem cierpiały granice rossyjskie; chan Kuldży nie chciał zadość uczynić żądaniom Rossyi; władz-ca Kaszgaru, Jakub beg, był także względem Rossyi źle usposobiony. Rossyanie więc, dla zabezpieczenia swych granic, obsadzili w 1870 r. przejście Mussart, a w 1871, po kilku utarczkach, zajęli Kuldźę. W kilka iat później Chińczycy zaozęli się upominać u Rossyi o zwrot tej prowincyi. co o mało nie doprowadziło do wojny o tę przejściową pograniczną kraiuę; dopiero po długich rokowaniach dyplomatycznych, udało się Chinom uzyskać to, czego żądali. Według traktatu, zawartego w Petersburgu w 1881 roku, granica obu państw idzie między 80° i 81° dług. wsoh. od Greenw. z północy na południe, po większej części wzdłuż Chorgosu, prawego dopływu Ili i Małego Mussar-tu, prawego dopływu Tekesu; następnie biegnie wzdłuż Thian Szanu na wschód do przejścia Suok. Tak więc niebezpieczeństwo zostało wówczas zażegnane i kilkanaście lat następnych upłynęło spokojnie dla tej przejściowej krainy, która, jak mówi Ujfalvy, „byłaby rajem, gdyby jej człowiek od czasu do czasu nie zamieniał w pustynię.

ziejące wilgocią i zabój czerni dla Europejczyka zarazkami, pełne drapieżnych zwierząt, zwłaszcza tygrysów, i jadowitych wężów. D. rozciągają się najczęściej u Btóp wielkich gór (pod Himalajami) lub na brzegach większych rzek o małym spadku. — W południowym Indostanie D. zostają pod dozorem angielskich urzędów leśnych, które starają się obszary ich coraz bardziej zmniejszać i oddawać kulturze.    And- St

Dźunkowskij Stefan, agronom rossyjski (* 1762—f 1839), ukończywszy nauki w Charkowie,' wysłany był przez Katarzynę II na studya wyższe do Anglii, Francyi i Hollandyi, a za powrotem został radzcą nadwornym i nauczycielem rodziny cesarskiej. R. 1803 otrzymał nominacyę na stałego sekretarza cesarskiego towarzystwa gospo-darstwa-narodowego i przez 25 lat redagował jego czasopismo „Tpynti aKOHOMŁPiecKaro oOm;e-CTBa“, w którem umieścił dużo własnych artykułów wielkiej wartości. Obok tego rząd mu powierzał rozmaite ważne czynności, jak np. ujednostajnienie miar i wag w całym kraju, urządzenie kolonii dla osadników cudzoziemskich i t. p. W r. 1811 zamianowany dyrektorem departamentu rolnictwa i budowli publicznych, położył na tern stanowisku wielkie zasługi w rozwoju przemysłu i gospodarstwa narodowego wogólności. Do tego czasu odnoszą się jego zabiegi o osuszenie okolic Petersburga. Z dzieł D-ego wymienimy; „HoBafi h nojraaa CHCTeMa ^OMOBO^CTsa" (Petersburg 1807); „Kpyrb ceJibCKaro xo3uficTBa* (tamże 1825), oraz poemat o ogrodnictwie, naśladowany z Delille’a. W rękopisie zostawił przekład dzieła Swedenborga „De cultu et amore Del".

Dźunkowskij Stefan, syn poprzedniego (* r. 1820 — f 1870), jeden z wybitniejszych adeptów rossyjskich katolicyzmu. Odznaczając się od lat najmłodszych wielką religijnością, po ukończeniu studyów w uniwersytecie petersburskim (r. 1842), udał się za granicę z zamiarem zaznajomienia cudzoziemców z prawosławiem, otrzymawszy zarazem od ministra Uwarowa zlecenie, aby się zapoznał z organizacyą średnich i niższych zakładów naukowych europejskich. W Berlinie wszedł w stosunki z Schellingiem, który wrzekomo dał mu na piśmie uroczyste uznanie prawdy Ewangielii, z tern wszakże zastrzeżeniem, aby nie ogłaszał go za jego życia. Przybywszy następnie do Rzymu, D. przeszedł tam na katolicyzm, wstąpił do zakonu jezuickiego i po pięcioletnich studyach teologicznych otrzymał święcenie kapłańskie. W r. 1858 wyszedłszy ze zgromadzenia Jezusowego, przeniósł się do Paryża, gdzie działał, jako członek wschodniego towarzystwa zjednoczenia kościołów i założyciel missyi w okolicach Paryża, należał do bractwa ociemniałych, bractwa sierot i bractwa Niemców, mieszkających w Paryżu, był współpracownikiem kilku dzienników religijnych, kapelanem klasztorów paryskich, szczególniej zaś odznaczył się jako organizator missyi wpośród gałganiarzy miejscowych i stał się wkrótce jedną z najpopularniejszych osobistości w stolicy Francyi. W r. 1853

wrócił do Rzymu z projektem zreformowania kościoła katolickiego, głównie zaś zniesienia celibatu księży. Naturalnie, że projekt jego odrzucono i zaczęto go wydalać z Rzymu pod pozorem róźnyeh poleceń, które spełniał gorliwie i pomyślnie: w Wiedniu pertraktował z cesarzem w sprawie konkordatu, w Westfalii przywrócił dawniejszą dyecezyę katolicką, w Londynie zbudował tościół dla katolików cudzoziemskich. W roku 1855 zamianowano go przełożonym missyi śród Eskimów. Na tern stanowisku w ciągu lat siedmiu D. założył na dalekiej północy 7 parafij, a zarazem w Szwecyi, Norwegii, Szkocyi i Islandyi wznowił siedem dyecezyj, zniesionych od czasów reformaoyi. W tymże czasie ogłosił bardzo wiele swych kazań w językach francuskim, angielskim, włoskim i norweskim, oraz kilka traktatów astronomicznych, geologicznych i filozoficznych Przy projekcie swym wszakże zniesienia celibatu, który w r. 1853 przedstawił był papieżowi, obstawał po dawnemu, a gdy mu odmówiono powtórnie, udał się do Florencyi i opracował tam dzieło znakomite, „Dictionnaire des missions*, wydane r. 1866 przez znanego pa-trologa Jakóba Mignę. W końcu jednak, zrażony niepowodzeniem swego projektu, co do zniesienia celibatu, postanowił zerwać z kościołem katolickim i zaślubił pewną Angielkę, z którą wszakże wkrótce się rozstał. Potem trzy lata spędził w samotności, oddając się studyom nauki wiary, a nareszcie w Sztutgardzie przez protojereja Bazano-wa przyłączony został nanowo do kościoła prawosławnego i powróoił do Rossyi.—„9Hn,HKJioiiela;H-uecKifi CaoBapi>“.    *

DŻurycz, lewy dopływ Keltmy Południowej, (systemat Wołgi przez Kamę), w gubernii Permskiej powiecie Czerdyńskim; chwilową sławę swoją zawdzięczał kanałowi Katarzyny, który łączył Keltmę Północną, a więc Wyczegdę i Dźwinę Północną, z D-ozem, a więc z Kamą i Wołgą. Jednakże kręty bieg D-a i niestałość wód jego (latem wysycha) były powodem, że ta droga wodna zupełnie zaniechaną została.    And s>

Dżuryn, dawniej Cżury łów, miasteczko w gubernii Podolskiej, powiecie Jampolskim, o 7 mil na północ do Jampola, nad rzeką Mur&fą v. Murach wą, założone w XV w. przez Czuryłę, przeszło później do Potockich i miało murowany zameczek na wzgórzu. Stanisław August podniósł je w r. 1767 do rzędu miast i ustanowił 12 jarmarków. W D-e znajdują się dwie cerkwie, sąd pokoju, sta-cya pocztowo - telegraficzna, apteka, cukrownia należąca do D skiego Towarzystwa i wyrabiająca rocznie do 200 000 pudów mączki, wreszcie piękny pałac właściciela w malowniczem położeniu nad wodą, z obszernym parkiem.    And- ⁸*

Dźyda, rzeka w Syberyi Wschodniej, lewy dopływ Selengi w kraju Zabajkalskim; ma źródła na północnych stokach wyniosłości Tunkińskiej, płynie równolegle do granicy Mongolskiej, która biegnie nieco dalej na południe, i wpada do Selengi, między Kiachtą a Selengińskiem. Długość około 300 wiorst, szerokość w dolnym biegu do 120 sążni; dno kamieniste, miejscami piaszczyste; w niższej części

EŁ

;==

. ••

I :5

r= -i j

ma

lit!

mm

Sr

ss

Sil

==mm==rn^.

---

=    -7/

L

V,*v.'

Si

njfpli

II

ii

•, . f:’- JŁ

mKm

ISlfe

;;v

[S

;.ii

53 ■

::SS3

-!*•

; \N

Ir

“i#li

li

i"

! 'i

i.'¹'

i";

Fig. 190. Dżydda.

HI

Mi

HltP

=^2^0*®^-'! Ml! I frr

lite? ii 1

%ffe If If;

¹Ifc i: 11

łffli :f|l i 1

;i

ml

■d

i?

i, i

ii

;i"

' 'm liwil

#1

And. S.

And S.

And. S.

może być żeglowną. Wzdłuż rzeki rozstawione 8ą pograniczne pikiety rossyjskie, a na jej brzegach wiele dawnych zabytków historycznych, mogił, kurhanów i t. p.

Dżydda, Djidda, 1). D. miasto w Arabii zachodniej, w tureckiej prowincyi Hedźas, ważny port na wybrzeżu m. Czerwonego, przeznaczony właściwie dla świętego miasta Mekki. D. jest niezłą przystanią, choć przystęp do niej, dla skał koralowych, nie jest bezpieozny; od Btrony lądu, a poczęści i od strony morza, miasto otoczone jest murem; w stronie południowej wznosi się dość silna cytadela. W murach miejskich są cztery bramy, zwrócono ku czterem stronom świata; jedna z nich prowadzi ku Mekce, na trakt karawanowy, który tuż poza miastem odrazu wchodzi w pustynię. Wewnątrz D. zabudowała się porządnie: ulice szerokie, choć nie brukowane; gmachy publiczne i prywatne odznaczają się nierzadko pięknością stylu arabskiego; takiemi są np. bazary, khany czyli domy zajezdne, pałao gubernatora tureckiego, meczety, gmach urzędu celnego i inne. Ludność wynosi ok. 22 000 głów; jest to zlepek potomków najróżnorodniejszych ludów Wschodu: Arabów, Persów, Turków, Żydów, Koptów; wszyscy żyją przeważnie z handlu, jaki to ważne przedmieście Mekki prowadzi z pielgrzymami całego świata muzułmańskiego. Niegdyś handel ten był o wiele rozleglej szym, lecz zbudowanie kanału Sueskiego, a następnie usadowienie się w Adenie Anglików, którzy powstrzymali przywóz niewolników z Afryki, wpłynęły ujemnie na dalszy rozwój stosunków handlowych. Pomimo to w r. 1890 wpłynęło do tutejszego portu samych tylko parowców 231, objętości 252 000 tn., pielgrzymów zaś drogą morską przybywa rocznie około 50 000; w liczbie przybywających tu statków najwięcej jest angielskich i e-gipskich. Między artykułami przywozu najważniejsze są: tkaniny, dywany, cukier, kawa, zboże, korzenie, żywice, tytoń, herbata, masło, drzewo, wyroby me talowe; wywozu zaś: perłowa macica, szyldkret, skóry, miód, wosk, dakt>le, konie, OBły, sól, 88nes, korale, kość słoniowa. Wartość przywozu i wywozu wyraża się liczbą około 20 mil. marek rocznie. V. ogóle D. należy do rzędu największych i najbogatszych miast Arabii, a jakkolwiek jej statki nie chodzą ju^. na wybrzeże Mozambiku, do Chin i Japonii, do Indyj i Archipelagu Zuudzkiego, przecież pozostała ona dotąd najważniejszym portem m. Czerwonego, połączonym liną telegraficzną podmorską z Suakimem, a telegrafem lądowym z Mekką i Hodeidą. D. 15 czerwca 1858 r. fanatyzm muzułmański spowodował rzeź chrześcian, w liczbie których zginęli konsulowi© francuski i angielski; w odpowiedzi na to flota angielska przez trzy dni bombardowała miasto. Odtąd szowinizm mahometański przycichnął, jak Bię zdaje, i Europejczycy przemieszkują w D-zie z pewną swobodą i bezpieczeństwem. Straszliwa cholera, grasująca w latach 1864—5, miała teu dobry skutek, że pod wpływem energicznego wystąpienia państw europejskich warunki sanitarne znacznie się poprawiły, a brudne przedtem, nie chlujne miasto przybrało wygląd, jak na wschodnie stosunki, wcale przyzwoity. D. jest siedliskiem gubernatora tureckiego, którego powaga u miejscowej ludności jest mniejszą, aniżeli powaga szeika Mekki; przebywają tu konsulowie W. Brytanii, Fran-cyi, Austryi, Hollandyi i Włoch. W pobliżu miasta, za murami, wznosi się gmach, nader pierwotnym kunsztem z kamienia zbudowany, około 60 metrów kwad. powierzchni mający; muzułmanie uważają go za grób Ewy, „matki rodu ludzkiego.* Między tym grobowcem a miastem zbierają się karawany, udające się do Mekki.—2). D-, dwie kraiuy w Afryce wschoduięj: jedna na południo-wschód Abisyń-skiego państwa śzoa, w ziemi plemienia Galla, druga w południowej części górzystej Abissynii, między Nilem Błękitnym, a jego dopływem, Orgesa; obie, słabo zaludnione, przedstawiają po większej części obszary stepowe, na których mieszkańcy chowają swe trzody.

Dżydżelli, miasto i port warowny na północnem wybrzeżu Algieryi, w prowincyi Konstantyny, składa się z części europejskiej i arabskiej, obie oddzielone murem od siebie; około 4 000m-ców, z których połowa europejczków. Trzęsienie ziemi 21 sierpnia 1856 spowodowało wielką klęskę, lecz później miasto odbudowało się daleko lepiej. D. stoi na miejscu staro fenickiego I gil gili (tj. zła przystań), za Okt. Augusta było rzymską kolonią, potem siedliskiem biskupa chiześciańskiego, wreszcie w Wiekach Średnich kwitnącą osadą mauretańską, prowadząoą ożywiony handel. Ludwik XIV, pragnąc dać początek kolonizacyi francuskiej w Algierze, polecił zdobyć D.; jakoż dokonał tego książę Beaufort w 1664 r. 25 lipca, lecz Turcy i Arabowie odebrali je wkrótce dzierżyli aż do r. 1839, w którym Franoya zajęła ostatecznie D. wraz z całą Algieryą.

DŻygid, (tureokie młodzian), na Kaukazie je-ździee, zręcznie władający koniem i bronią. Ros-syanie tak nazywają Kirgizów i inne plemiona zakaukaskie, odznaczające się; dzielną jazdą na komu, a najmujące się do służby przy ich wojsku, jako przewodnicy, posłańcy, wywiadowcy i t. p. Stąd też pochodzi nazwa Dźygitówki, szalonych harców, w których jeździec popisuje się z całą swoją zręcznością: w najszybszym biegu celnie strzela stojąc na siodle, i raptem się z niego zsunąwszy, kryje się pod brzuchem konia; pędząc w cwał, poduosi z ziemi drobne przedmioty, lub w miejscu osadziwszy rumaka, zmusza go, żeby się położył, a sam się chroni za nim. Kozacy kaukascy przejęli D-ę od Czerkiesów i wkrótce dorównali im w tej sztuce.    *

DŻyhad (po arabsku usilne staranie), najpierw znaczy wezwanie do nie - muzułmanów, ażeby przystąpili do islamizmu; dalej walkę religijną z innowiercami, niechcący mi się ani nawrócić, ani płacić nałożonej na nich daniny; w szcr-szem znaczeniu — wojnę religijną w ogólności. W Dźyhadzie musi uczestniczyć każdy muzułmanin zdolny do broni (naturalnie, z wyjątkiem kobiet). Wodzem w nim, według Szyitów, powinien być zwierzchnik duchowny całego islamizmu, według zaś sunnitów, — taki sam zwierzohnik plemienia, podejmującego wojnę, co jej rozpoozęoie znaoznie

ułatwia. — D-u nie wolno prowadzić z tymi władzoami, z którymi były dawniej zawarte przyjacielskie układy. — Baillie „Of Jihad in Maho-medan law* (Londyn 1871).    *

Dżyhan, Djihan, starożytny Pyramos, rzeka w Azyi Mniejszej, w wdajecie Adany, bierze początek na wschodnich stokach wyniosłości Binbogha Dagh (część Antytmrusu), okrąża nastąpnie potężnym łukiem rozległy trzon Bertil - Daghu, wydobywa się na nadbrzeżną równinę i wpada do odnogi M. Śródziemnego, Aleksandretty, czyli Iskanderunu; w starożytności uścia D-u leżały, nie w odnodze, lecz w morzu; ślady dawnych łożysk uściowych do dziś pozostały.    And s

. Dżyhlam, Dżehlam, Jehlam albo Behut, ob. D ż e 1 a m.

Dżylolo, Djilolo, Gilolo, u tuziemców Halin a her a, największa wyspa z g-upy Moluokich, przecięta równikiem i 125° południka wschodniego od Gr.; należy do Hollendrów, ma 16 701 km. □ powierzchni i około 120 000 m-ców, należących do gałęzi Malezyjczyków wschodnich. Kształtem tu. swoim poziomym przypomina pająkowaty Celebes i podobnie jak on składa się z 4 ch, z jednego punk-

And S.

tu wyohodząoych, półwyspów (geograficzna homologia Peszla). Cieśniną Molucką oddziela się od Celebesu, a cieśniną Halmahera od Nowej Gwinei i leżących przy niej wysepek.—Wybrzeże niezbyt dostępne, wnętrze całkowicie górzyste, pojedyncze szczyty, jak np. Mamuia, dochodzą 880 m., charakter gór wysoce wulkaniczny, wulkan Gunong - Kanor, ciągle czynny, znany jest z gwałtownych wybuchów. Półwysep północny i połudaiowy, z waż-niejszemi osadami D., Galela i Kau. podlegają władzy sułtana z Teruate; dwoma wsohodniemi półwyspami włada sułtan z Tidoru. Administracyjnie cała wyspa stanowi część hollenderskiej rezydentury Ternate.

Dżymballa, Dschimballa, wyspa, albo raczej grupa wysp, jaką tworzy Niger w Sudanie Zachód, po wyjściu z jeziora Deboe. Ramiona Nigru obejmują tu kraj płaski, pod zas przyboru rzeki na dalekich przestrzeniach zalewany, do 50 km. szeroki i do 180 km. długi; ramiona te łą^zą się powyżej Koriume, które jest portem Timbuk-

And S.

Dźyrdżeh, ob. G i r g e h.

*

I

-t;    ,

■

“■•'.'"i .    ■ ' V

\

;

%

f

/

.

E, piąta litera w abecadle greckim i łacin- go; np. w wyrazach: mlóko (starosłow. mleko), skim, w abecadle zaś polskim, złożonym z 48    rzóka,    świóca, bióda, gnićw, świćży;    piórwszy stpol,

znaków, zajmuje miejsce dwunaste; oznacza sa-    pirwy,    pirwszy;    cztćry,    ^staropol.    cztyry;    krĆ3ka

mogłoskę e, czyli ton, powstający przy przejściu    (z kryska); sśr    (z syr);    siekićra (z    siekira)    i t, p,

W wyrazach takich, jak: chlśb gnićw, śnióg, ko-lćj, wielkiój, dobrćj,... ś w zgłoskach zamkniętych na końcu pochylało się, czyli było w wymawianiu zbliżone do i; w innych zaś formach tychże wyrazów, jak np. chleba, gniewu, śniegiem, koleje, wielkiego... e na końcu zgłoski niczym nie zamkniętej (chle-, gnie-,...) miało i ma brzmienie jasne, otwarte. Takie ó pochylone, jak w wyrazach powyżej przywiedzionych, przetrwało w języku mniej więcej do połowy bieżącego stulecia. Około tego czasu zaczęło stopniowo wychodzić z użycia i dziś w mowie warstw wykształceń-szych nie różni się od e jasnego; w mowie ludu istnieje dotąd (np. chleb, śnieg, świóoa...); w języku literackim mamy tylko jedno e jasne. — Samogłoska e pierwotne, podniebienne, w wyrazach pokrewnych języka polskiego nie zawsze pozostała niezmienną; w wielu razach przy pewnych warunkach uległa zmianie na o lub też na a. I tak: e pozostało bez zmiany w wyrajach, w których znajduje się pomiędzy dwiema spółgłoskami mięk-kiemi czyli podniebiennemi (np. nieść t. j. ń-6'śó, niesiesz, niesie,...); zmieniło się zaś w wyrazach pokrewnyoh na o lub na a, gdy po nim następowała jedna ze spółgłosek niepodniebiennych czyli twardych, mianowicie jedna z przedniojęzyko-wych czyli zębowych (d, t, z, s, ł, r, n); np. nieść, niesie, niesiemy i nio3ę, niosą, niosła; ziele i zioła, imienia i imion, chwaleni i chwalony itp. W tych i tym podobnych wyrazach, gdzie e zmienia się na o, mamy do czynienia z samogłoską e, która odpowiada starosłowiańskiemu i pierwotnemu e. W takich zaś wyrazach pokrewnych jak: w lesie, leśny, lesisty i las, lasu, lasek; w mieście, mieścić i miasto, miasta; wierzyć, wierzę, w wierze i wiara, wiary, wiarę; wiedzieć i wiadomość; bielić i biały itp., widzimy zmiany na a samogłoski e, odpowiadającej starosłowiańskiemu e (ii). Zmiany te pierwotnego e na o albo na a nazywano w gramatykach „natężeniem" samogłoski; nazwa ta jednak jest niewłaściwa i ni-

powietrza z płuc przez tchawicę, krtań i jamę ustną spłaszczoną, przyczym naprężone są struny głosowe, język przednią swą częścią wzniesiony jest ku twardemu podniebieniu, wargi zaś, wskutek oddalenia się kątów ust, tworzą otwór podłużny i sam kanał mówny staje się krótszym. Z powodu że jama ustna przez podniesienie się języka przy wymawianiu e, a także przy i, spłaszcza się i strumień powietrza przez nią wychodzącego jest cieńszy czyli węższy, niż przy a, o, u, samogłoska e oraz i nazywają się wązkiemi albo podniebień nemi; inaozej jeszoze nazywają je mięk-kiemi, w różnicy od pozostałych twardych. —

Znak, wyrażający brzmienie E, jest ten sam w a-becadłach greckich i łacińskich; pochodzi on z hie-rogramu egipskiego, powstałego ze znaku hiero-glificznego, mającego znaczenie okna. Od Egipcjan znak ten przyjęli Fenicjanie i wprowadzili do pisma; od nich zaś przeszedł następnie do Greków, gdzie użyty był na oznaczenie samogłoski e.

Postać jeęo była naprzód zwrócona kreskami po-przecznemi w stronę lewą od laski prostopadłej, t. j. 3, i taki kształt ma jeszcze w Grecji w napisach kadmejskicb; lecz tamże spotyka się i w postaci odwróconej: E. W takiej też postaci przedstawia się w najdawniejszych napisach eolsko-doryckich i w starożytnych łacińskich. — Grecy mieli; e dwojakie: krótkie, wyrażane literą E, e (epsylon), i długie, oznaczane literą H, tj (eta).

W łacinie zarówno e długie jak i krótkie, oznaczano jedną literą E. W języku staropolskim mieliśmy również e długie i e krótkie; brzmienie e długiego oddawano nit&iedy w najdawniejszych rękopisach dwoma ee. W wieku jednak XV-ym e długie przestało się wymawiać przeciągle i różnica dwóch e znikła. W owym czasie, ze znik-nieniem samogłosek długich, wytworzyło się e pochylone, brzmieniem zbliżone do i; powstało ono z samogłosek otwartych, mianowicie z e jasnego, o ile ono odpowiada starosłowiańskiemu e (fc), albo z i lub z y, albo też z dawniejszego e długie-

czego nie uczy; nie masz bowiem między e i o, jako też między e i a żadnej różnicy siły ani ener-gji; zachodzi tylko różnica umiejscowienia prac fizjologicznych w jamie ustnej, oraz zawarnnko-wanego przez to umiejscowienie wyniku akustycznego: e jest umiejscowione podniebiennie, czyli właściwie średnio-językowo, o zaś nie-śred-nio-językowo, lecz wargowo. — Samogłoska podniebienna e (oraz i) w wyrazaoh była niegdyś przyczyną zmiany spółgłoski ją poprzedzającej twardej na odpowiednią podniebienną; np. wyspa— wyspie (= wysp'e), niebo—na niebie (n'e-b'e)...; wskutek tego mamy szeregi wyrazów, z jednego źródła historycznego pochodzących, w których spółgłoski twarde pozostały bez zmiany przed samogłoskami twardemi, uległy zaś zmiękczeniu na odpowiednie podniebienne przed następującym 'e,. jak: chata—chacie ( = chaóe), chłód—chłodzie, kosa—kosie, miara—w mierze, ...ręka—ręce, droga—drodze,... Oprócz tych zmian spółgłoski gardłowe k, g, ch zmiękozyły się przed 'e na k', g', eh'; np. w wyrazach: kiedy, kieł, chorągiew, zgiełk..., gdzie dzisiejsza samogłoska miękka *e zastępuje pierwotną samogł. twardą (porów, sta rósł. kbdy, głbkb,...). Podobnie mamy spółgłoski k' g' w wyrazach przyswojonych, jak: kielich kiermasz, <7ie3t, algebra, #ieografja itp. — Samogłoska e często zjawia się lub znika w wyrazach pokrewnych pomiędzy dwiema spółgłoskami, np. lew, lwa, lwi; dzień, dnia, dniowy; pies, psa, psy; sen, snu; piasek, piasku... W jednych z tych wyrazów przy zjawieniu się e spółgłoska poprzedzająca miękczy się (dień, p'es...), w innych pozostaje twardą (sen, kołek...). Zjawisko to objaśnia się w ten sposób: pierwotnie we wszystkich podobnych wyrazach była samogłoska głucha, już to twarda (u), już to miękka (i), którą w starosłowiańskim oznaczano przez ł i b; otóż tam, gdzie grupa spółgłosek nie utrudniała zbytecznie wymawiania, samogłoska głucha znikła bez śladu (np. snu, łba, piasku, matka...), tam zaś, gdzie przez opuszczenie samogłoski głuchej wytworzyłby się przykry zbieg spółgłosek, samogłoski głuche i>, l zostały zastąpione: pierwsza b samogłoską e (niemiękczącą), druga b brzmieniem (miękczą-cym poprzednią spółgłoskę); np. sen, łeb, piasek, kołek, matek... (porów, stsłowiań. sbnb, łbbb, kołbkb...), oraz: dźeń, lekki, lżej, oćca (później: ojca) itp. (por. stsł. dbnb, lbgbkb, otbCb...).

Oprócz samogłoski e ustnej, język polski po siada samogłoskę nosową ę (obok ą), np. w wyrazach : język, część, mięso, ciężki, mię, się itp. Pod względem wymawiania różni się ona tym od e jasnego, że przy wygłaszaniu ę powietrze brzmiące z krtani wydostaje się na zewnątrz częścią przez jamę ustną, częścią zaś przez jamę nosową, która wówczas nie jest zamknięta końcem miękkiego podniebienia (języczkiem). Etymologicznie, czyli pod względem pochodzenia, samogł. ę jest połączeniem brzmienia czystego (e, i...) ze spółgłoską nosową n lub m. Należy ona, podobnie jak i nosowe ą, do cech najstaroźytniejszych języka polskiego. Niegdyś samogłoski nosowe były

właściwością wszystkich języków słowiańskich; posiadał je również język starosłowiański, zwany starobulgarskim, którego zabytki z wieku XI-go przechowały dwa osobne znaki na wyrażenie tych dźwięków (porów. np. stsłow. języka, eęstb, męso. tęźbkb, mę, sę...). W innych językach słowiańskich samogł. ę i ą oddawna zaginęły, albo raczej zastąpione zostały samogłoskami czystemi (np. czes., ros. jazyk, casto, maso, m'aso...); pozostały zaś tylko w języku polskim. W dzisiejszej polszczyźnie samogł. ę na końcu wyrazów często traci brzmienie nosowe i na jego miejscu słyszymy e; w środku zaś wyrazów ę dotąd stale się utrzymuje.—Co do sposobu oznaczania w piśmie samogłoski ę, to w najstarszych rękopisach polskich wieku XIV wyrażano ją znakiem ę lub 0 (Kazania świętokrz., Psałt. florjań. i inne), rzadziej połączeniem en lub innemi; dopiero w wieku XV-ym użyto w tym celu znaku ę, tj. e z kreską ukośną u dołu (jak w Psałterzu puławs., Biblji szaroszpat., w przekładach Statutów wiśl. i innych). Druki wieku XVI-go ustaliły i rozpowszechniły uźyoie litery ę w druku i piśmie

Język rosyjski posiada samogłoskę e twardą, wyrażaną w piśmie znakiem a, jak w stot ( = etot), anoxa, noaT..., i e podniebienne, mięk-czące spółgłoskę poprzedzającą i oddawane w piśmie literą e; np. fleab ( — d'eń), óeper (b'ereg), Meut (m'eć), nepBHi (p'erwyj). Często e w zgłoskach akcentowanych zmienia się na o, np. opeit (= or'oł), noueT (=paćot); THHtejibifi (t'ażołyj), atHTbe (źit'jo); Heceinb (n'eśoś), Be3eT (w'eźot) itp. Taż sama litera e w piśmie rosyjskim, opróoz samogłoski e, oznacza także zgłoskę je lub jo; np. e^HHHija (= jedinica), coe^HHeme, ecjra, eJib, eMKocTb (jomkośt'), HaeMHbifi (najomnyj), ^noe (==dwoje), Moe (=majo), tbos (twajo) i t. p.

W języku francuskim rozróżniają e trojakie: e nieme, b otwarte i ó zamknięte, ostre; trzy te samogłoski powstały z łacińskich: a albo też e, długich lub krótkich. 1) e nieme (e muet), wymawiające się ustami zaokrąglonemi i zbliżone nieco do eu (np. w wyrazie jeu); np. je, me, te, se, le, ce, leęon...; na końcu wyrazów to e przeważnie nie wymawia się, np. je prie, fóte. Ogólnie rzecz biorąc, e nieme przedstawia te samogłoski, które odpowiadają łacińskim zgłoskom nie-akcentowanym; 2) e otwarte (ó ouvert), oznaczane akcentem ciężkim (accent grave); np. póre, fróre..., albo daszkiem (accent circomflexe), np. tóte, albo bez akcentu przed następującą spółgłoską, np. hel; b otwarte spotyka się najczęściej na przedostatniej zgłosce wyrazów, których ostatnia zgłoska zawiera e nieme, tudzież w wyrazach od niob pochodnych; np. póre, móre, extróme, extró-mement, dernióre, dermórement itp. Godna uwagi, że b otwarte staje się niemym, gdy zgłoska po nim następująca jest pełnodźwięczną albo akcentowaną, nie zaś niemą; np. je móue, je mó-nerai, lecz: nous menons, je menąis itp. 3) ś zamknięte (ó farmę) oznaczone akcentem ostrym (ao-cent aigu), ma miejsce w środku wyrazów, przed zgłoską dźwięczną, nptj tómóraire, mórite, hóros...,

W logice formalnej w układzie syiogizmu litera E oznacza sąd ogólny przeczący, np. SeP znaczy: każde S nie jest P, gdzie S jest podmiotem, P wnioskiem. Toż samo, gdy jest użyte w wyrazach przedstawiających różne formy sylo-gizmu. Tak np. w sylogiz. ‘cesare* sąd pierwszy

sek.

której zmierza wyrażenie ^1 •+•

1.2 3

1.2 3.. m

Liczba ta jest przestępną, t. j. nie może być pierwiastkiem równania algiebraicznego o spółczyn-nikach całkowitych iub wogóie wymiernych. Liczbę e spotyka się w wielu zagadnieniach analizy. Wogólnośei mamy:

e*~ 1 + T ⁺T2 + *" ⁺

czemu jednak najnowsze badania oraz w muzyce średniowiecznej,

, umiesz-

A. Pol

albo aa końcu wyrazów, np. tómóritś, persóautó, bló...; lub też bez akcenta przed następującą Bpółgł. ę lub z; np. aller, nez itp. Brzmienie e, oznaczone połączeniem liter ai, nie róini się niczym od ó (ouvert), np. vous faites, lub od ó (fer-mć), np. je sais, itp.—Oprócz wymienionych samogłosek e ustnych, jęz. francuski poBiada ę nosowe. Samogłoska ta, równa polskiemu ę, powstała z połączenia samogł. i, u, lub e ze spółgłoską nosową n lub m, i piśmiennie wyraża się przez in, ain, un, en, im; np. vin, main, soin, ua, luudi viens, imprimer, timbre, itp.

W języku niemieckim e jest czworakie: 1) przeciągłe, jasne, np. w wyrazach: jsder, mehr, reh; 2) przeciągłe głębokie w zgłosce akcentowanej, jak w leben, geben, beton; tu także raleźy brzmienie e, wyrażane w piśmie przez a, np. wa-re, madehen, taglich; 3) krótkie i głębokie, np. welt, schnell, denn; 4) zaledwie słyszane w zgłoś kach nieakcentowanych; np. lesen, geben, liebe, engel,—W jęz. angielskim e posiada kilka odmian i wyrażane jest w piśmie literami e, a lub u; często ta sama litera wyobraża dwa brzmienia różne. Tak np. e krótkie, równe polskiemu e, oddaje się literą e\ np. hen, met, let... (przeciwnie dawne e długie, wyrażane literą e, brzmi jak i, np. me, metre, medium). Brzmienie, równe ó francuskiemu w ópóe, wyraża się literą a, np. pa-per, family, marę; brzmienie krótkie, pośrednie między a i e, zbliżone więcej do e, oddaje się także przez «, np. bat, fat, marry itp. Samogłoskę, równą francuskiemn. eu, oeu (w wyrazie neuf, soeur), oddają przez w, np. but, cub, lub itp.

E, e, jako znak skrócenia w napisach i rękopisach rzymskich, znaczyło Ennius, nadto: egre gius (wyborny, sławny), emeritus (wysłużony), eąues (jeździec), erexit (wybudował), evocatus (wyzwany), est (jest), i. e. = id est (to jest). W listach łacińskich i francuskich V. E, znaczy Vestra Excel-lentia albo Eminentia: Votre Excellence, Eminen-ce. U Anglików E znaczy Earl (hrabia), East (wschód), lub England, english. — W meteorologji międzynarodowej i na kompasie E oznacza wschód (fran. est). W chemji jest symbolem pierwiastku ‘erb*. Jako znak liczebny E w późniejszej łacinie wyrażało liczbę 250. U Greków s' z kreską u góry po prawej oznaczało 5; poprzedzone iotą, tj. ie'=15, z kreską u dołu z lewej strony: ,$=5000; podobnie tq'=8, n)'=18, ,tj = 8000. W układzie kalendarza rzymskiego E jest jedną z siedmiu ‘liter niedzielnych’. Jako znak menniczy E oznacza na monetach austryjackich miejsce ich pochodzenia: Karlogród (Karlsburg w Siedmiogrodzie); na monetach państw niemieckich — Drezno (z lat 1872 — 86) i Freiberg (1887); na dawnych pruskich—Królewiec, ua francuskich—m. Tours.

i wniosek są ogólne przeczące (jest to Trętow-skiego ‘czerpaniec’), w sylogizmie ‘came3tre3‘ (Trętowskiego ‘cadzeaieo’) —sąd mniejszy i wnio-

A. A. K.

W matematyce literą e oznaczono podstawę logarytmów Nepera. Liczba ta jest granicą, do

gdy m rośnie nieoznaczenie, przybierając wartości dodatne lub ujemne. Wartość tej liczby wyraża się szeregiem nieskończonym:

¹⁺T +T2

= 2,71828 182816904523536....

1 2.3...n

Dowiódł tego przed kilkunastu laty Hermite, a w ostatnich czasach (1893) Hilbert, Hurwitz i Gordon podali elementarny dowód tej własności.

E w muzyce, (włoi. i frano. mi), jest alfabe-tyczuą nazwą trzeoiego stopnia w porządku dyato-nicanym — a,piątego w porządku dyatoniczno chromatycznym — gamy C dur. W gamie greckiej, opartej na tak zwanym „Oktachordzie Pitagorasa⁴*: A H. c. d. E. f. g. A. (według Arystotelesa i Ary-stoksi nesa, ten oktacbord tworzyła gama E. f. g. A, H. c. d. E zaprzeczają),

w której tonący a A była używana, litera E oznaczała również piąty stopień tej gamy. Wszystkie oktawy tonu E, noszą wspólną nazwę, w pisowni jednak rozróżniają się wielkością liter (E lub e), uzupełnianych cyfarai 1. 2. 3 i 4, umieszczanemi obok litery, i kreskami: —, ezanemi pod, lub nad literą e. Wszystkie 7 dźwięków e na fortepianie, tak się oznaczają: E1 lub E (w kontra oktawie), E bez cyfry i kreski (w wielkiej oktawie), e bez cyfry i kreski (w małej oktawie), e' lub e (w jednokreślnej okt.), t>²

lub e (w dwukreśl. okt.), e³ lub e (trzykreśl. okt.), i e⁴ lub e (w czterokr. okt.). W mowie potocznej rozróżniają się dźwięki tonu e przez bliższe określenie oktawy, w jakiej się znajdują. Np. E w kontra, wielkiej, małej, jednokreślnej i t. d. —oktawie; najczęściej jednak mówi się przez skrócenie: kontra E, wielkie E, małe, jednokreślne, dwukreślno i t. d.

Ea, Ala, nad rzeką Fazys (w dzisiejszej Min-grelii).—Eetes, Al^nję, król tej ziemi (ob. Argonauci, Btr. 800, I).

Eacydowie, albo Eacydy, władzcy greccy, wywodzący ród swój od Eaka, ob. E a k.

Eaoye, uroczystości na cześć Eaka, na wyspie Eginie; ob. Eak.

s. k.

And. S.

And, S.

And. S.

p. m.

Eadmer, historyk angielski (f około 1124 r.). W końcu XI-go i w początkach XII-go w. E. zajmował stanowisko przeważne w kościele metropolitalnym Kantaaryjskim i wielki wpływ wywierał na św. Anzelma i następcę jego, arcybiskupa Ralfa. Przez wysokie przymioty umysłowe taką wzięteść sobie pozyskał, iż był przez Aleksandra króla szkockiego, w r. 1120, powołany na stolicę arcybiskupią w Saint-Andrews, ale ponieważ się nie zgodził, aby go kto inny wyświęcał a nie metropolita Kaatuaryjski, którego jurysdykcyi Szkoci nie uznawali, przeto nominaoya upadła. Był to mąż niepospolitych zdolności: napisał wybornym stylem żywoty św. Anzelma, Dunstana, Oswalda i in.; najważmejszem zaś jego dziełem jest „Historia Novorum“, obejmuja.ca czasy od najazdu Normanów do r. 1122. W dziele tem autor okazuje się dość krytycznym, trzyma się dobrej metody i występuje jako stronnik stanowczy wolności kościoła angielskiego. „Historia Novorumu wyszła raz pierwszy r. 1651 w Antwerpii, ostatnie zaś jej wydanie, z dołączeniem żywota św. Anzelma, ukazało się w „Rolls Series* r. 1884, staraniem Marcina Rule’a. Dawniejsi biografowie, Leland, Bale i Pits, niesłusznie E-a kantuaryjskiego pomieszali z E em, opatem Saint-Albans, zmarłym 980 r. *

Eagle (wym. igl.), t. j. „orzeł", złota moneta w Stanach Zjednoczonych, wartości 10 dolarów, tak nazwana od wybitego na niej orła. Dawniej ważył on 17.407 grama i miał próbę n/₁₃; od r. 1792 ważył 270 troygranów, czyli 17.4957 grama. W r. 1834 wagę ogólną zredukowano do 258 granów = 16.718 grama, a zawartość złota do 232 granów; w r. 1849 zaś ustanowiono próbę jego na ⁹/,₀, co czyni 15.0463 grama czystego złota. Biją też ¹/₂ i lli eagle’a, a od r. 1849 E-e podwójne. W Kalifornii biją nawet sztuki po 5 i 9 E-ów, zatem wartości 50 i 90 dolarów.

Eaglehawk, miasto w australskiej prowincyi Wiktoryi, na północo-zachód od Melburnu, z którym złączone jest drogą żelazną; około 8 000 m-ców; w okolicy pola złotodajne. E. jest właściwie przedmieściem m. Sandhurst.

Eagle Lakę, znaczne jezioro na wyżynie Kalifornijskiej w Stanach Zjedn. Am. Półn., na wschodnim stoku gór Sierra Nevada, 3 115 stóp nad p. m. wzniesione, do 25 km. długie, 4 do 7 km. szerokie.

Eagle Pass, miasto w Stanach Zjedn. Ameryki Półn., w stanie Texas, na lewym brzegu Rio del Norte i na granicy z Meksykiem, do którego wiedzie tędy droga żelazna. Ożywiony handel; twierdza Duncao; 2 500 m-ców.

Eagle Peak, najwyższy szczyt w paśmie V ar-ner Mountains, połoźonem w stanie Kalifornijskim, niedaleko od granicy stanu Newada (Stany Zjedn. Ameryki Północ.), blisko 3 000 m. nad

And S.

Eak, Eacydzi (Alaxóę, Aiaxć87ję). Słynny rodowód bohaterski Eacydów ustanawia bajeczny związek między wyspami Eginą, Salaminą i Fty-ją, który możemy tylko zaznaczyć jako fakt, bez sposobu odnalezienia jego początku.—Syn Zeusa,

Eak, urodził się z Eginy, córki Azopa (strumień), którą bóg ów porwał i uuiósł na wyspę, przezeń imieniem jej nazwaną; następnie poślubiła ona Aktora, z którym miała Menecyusza, ojca Patro-klesa. Ponieważ były dwa strumienie pod nazwą Asopos, jeden między Pliuutem i Sycyonem, drugi między Tubami i Piątejami, przeto bohaterski rodowód Eginetów wiązał się z Tebańskim i Piiuntyj-skim, a wierzenie to wytworzyło następstwa praktyczne w umyśle tych, co podania przyjmowali za historyę rzeczywistą. Jakoż, kiedy 'Teban, w 68 olimpiadzie, mocno orężem naciskali Ateńozycy, wyrocznia Delficka radziła im wezwać pomocy najbliższych krewnych. Wtedy przypomnieli sobie owo przez Azopa siostrzeństwo z Eginą i odwołali się do Eginetów, jako do pobratymców, a ci udzielili im p >mocy, nasamprzód posyłając im bohaterów wspólnych, Eacydów, następnie cały zastęp regularny (Herod. V, 81). Pindar czyni mocny nacisk na to bohaterskie pokrewieństwo między Eginą i jego grodem rodzinnym (Nem. IV, 22. Istni. VII, 16).—Pierwszy z rodu Eak mieszkał samotnie na Eginie; żeby go więc od tej samotności wyzwolić, Zeus wszystkie mrówki na wyspie pozamieniał w ludzi, skąd powstała mnoga ludność, przezwana Mirmidonami (Móp[U]xe<;=inrówki). Tu musimy nadmienić, iż nie wszystkie teksty przyjmują i ten cud, i ten źródłosłów, datujący się od hezyodycznego katalogu Niewiast (ob. Duntzer „Fragm. Ep.* 21). Odrzuca je Pauzaniasz, oświadczając, iż Zeus ludzi wyprowadził z ziemi na prośbę Eaka (II; 29, 2); inni zatrzymają źródłosłów, a!e inne dają wyjaśnienia (Kallim „Fragm.** 114; Strab. VIII; Hygin. fab. 52). Według znowu podania tessalijskiego, Mirmidon był synem Zeusa i Eurymaduzy, córki Kletory: Zeus miał się dla niej przebrać za mrówkę (Klemens Aleks. „Admon. ad Qent.to). Wracając do pierwotnego podania, Eak, ożeniony z Endeidą, córką Chirona, miał z niej synów Peleusa i Telamona; a z nereidy Psa-maty—Fokosa. Za jego czasów atała się wielka zbrodnia: Pelops, udając przyjaźń i gościnność, zamordował Arkadyjskiego księcia, Stymfalosa, za co bogowie całą Helladę ukarali bezpłodnością i głodem. Wyrocznie oświadczyły, że kraj od klęski tej oswobodzonym być może jedynie skutkiem modłów najpobożniejszego z ludzi, Eaka; skąd liczne z różnych stron deputacye spłynęły do Eginy, by nakłonić go do uczynienia modłów za kraj. Jakoż bogowie modłów jego wysłuchali i klęska ustała. Przez wdzięczność Hellenowie wystawili w Eginie świątynię dla Zeusa Panhelleniosa oraz ustanowili kult tego boga ze stosownemi uroczystościami, w miejscu tem właśnie, gdzie Eak odbywał modły; były to zabytki najtrwalsze na wyspie. Posągi delegatów, którzy przybyli prosić go o zaniesienie modłów, widział tam jeszcze Pauzaniasz w Eake-jonie; a mówca łsokrates, Ateńczyk, w „Pochwale Ewagorasau, władzcy Salaminy na Cyprze (który pochodzenie swe, przez Teukra, wywodził od Eaka), z naciskiem mówi o tym znamienitym cudzie, z wiarą opowiadanym, nietylko przez Eginetów, ale przez wszystkich Greków, świadczyć mającym o wielkich przymiotach Eacydów i o ich wielkiem u bóstw ‘zachowaniu (Apollod. III; 12, 6.—Isokr. „Evagor. Encom.“—P&uzan. I, 44, 13; II, 29, 6). (Godziź się, we względzie nauko wo-archeólogicznym, tę skuteczność pojedynczych modłów porównać z ustępami 105 Psalmu: — „I wyniósł rękę swą na nie, aby je potarł na puszczy... I poruszyli Go ku gniewu w wynalazkach swoich, i rozmnożył się między niemi upadek. I stanął Phinees i ubłagał, i ustała porażka. I poczytano mu jest ku sprawiedliwości w narodzie: i do narodu aż na wieki wieków"). Powołanym też był Eak do pomocy Posejdonowi i Apollinowi w budowie murów Trojańskich (Pind. „Olimp." VIII, 41).

Co do Eacydów: Peleus i Telamon, synowie Eaka, zazdrośni względem nieprawego brata, Fo-kosa, że ich prześcigał w zapasach gimnastycznych, umówili się, by go zgładzić. Podczas gry wspólnej, Telamon rzucił nań swój di skos (ob.), a Peleus ugodził go w plecy toporkiem. Trupa ukryli w lesie; ale Eak, odkrywszy zbrodnię, wypędził obu braci z wyspy. Przyszłość ich jednak świetną być miała; Przy tej sposobności dobrze jest zauważyć, że gdy stara legenda hezyodyczna dość obojętną jest na moralny charakter osób, zkądinąd wielce podziwianych w świecie bohaterskim, to w okresie Pindara następuje zmiana poglądów. Już poefa ten (Nem. V, 15), wielki panegirysta pokolenia Eacydów, wstydzi się i nie wyłuszcza powodów, zmuszających pobożnego Eaka do wypędzenia synów z wyspy, głuchą tylko do wypadku czyniąc alluzyę. Apollonius Rodyjski (I, 92) składa bratobójstwo na przypadek mimowolny, wynikły z nieuwagi. Dowód to postępowego kształcenia się u Greków zmysłu moralnego. Po wygnaniu Telamon udał się na wyspę Salaminę, rządzoną wówczas przez syna Posejdona i nimfy Salamis, Kićhreusa, który tylko co uwolnił był wyspę od plagi strasznego węża. Wygnany z wyspy, gad ten prze-pełzł do Eleuzy w Attyce, gdzie przyjęła go bogini Demeter i dała mu w swym świętym przybytku schronienie (Apollod. III, 12, 7- Był to zapewne wąż strażniczy, jak i w świątyni Ateny Polias, ofotoOpoę ’ó<pię). Bezdzietnym umierając, Kichreus państwo swe przekazał Telamonowi, ożenionemu z Peribeą, córką Alkatoosa a wnuczką Pelopsa, z którą miał syna, sławnego AjaBa. Telamon brał udział w obławie na dzika Kalidońskiego, tudzież w wyprawie Argonautów; był blizkim przyjacielem i towarzyszem Heraklesa, z którym chodził przeciw Amazonkom oraz przeciw Laomedonowi, królowi Troi, w sześć tylko statków. Gdy ta druga wyprawa powiodła się w zupełności, Herakles dał mu w nagrodę córkę Laomedona, Hezyonę, z której urodził mu się Teukros, najdzielniejszy łucznik w armii Agamemnona pod Troją, założyciel miasta Salaminy na Cyprze (pięknie wystawił go Sofokles w trag. „Ajas*). Brat zasię Telamona, Peleus, udał się na wyspę Ftyję, gdzie zaślubił córkę Eurytyona, syna Aktora, i otrzymał odeń trzecią część państwa. W obławie na dzika Kalidońskiego niechcący zabił teścia i zmuszony był uchodzić do Jolkosu, gdzie go oczyścił Akastos,

Encykl Powsi Illustr Zesz 110 T. 18-ty.

syn Peliasa. Ale stosunek ten omało nie stał się dlań zgubnym. Używająo gościnności Akastosa, Peleus wpadł w oko żonie jego, Kreteidzie, która, nie mogąc go sobie zjednać, zaprzysięgła mu zgubę i oskarżyła przed mężem o godzenie na jej cześć. Wtedy Akastos, pod pozorem polowania, wprowadził Peleusa w gęsty las, podstępem odjął mu miecz, ukuty i podarowany przez Hefajsta, a rozzbn jonego i samotnego pozostawił w dzikiej puszczy, na pastwę centaurom lub drapieżnym zwierzętom. Przyjaźnie dopiero przyszedł mu z pomocą Chiron (ob.), wyprowadził z lasu i brtń zwrócił; poczem Peleus przyszedł do miasta, gdzie Akastosa i wiarołomną jego małżonkę śmiercią ukarał (Apol. Rod. III, 13, 2). Peleus należał też do Argonautów; lecz najwydatniejszym życia jego wypadkiem było poślubienie morskiej bogini, Tetydy. Zapałali do niej przedtem gwałtowną namiętnością Zeus i Posejdon. Ale Zeus, uprzedzony przez Prometeusza, że syn, narodzony z niej, mógłby go przewyższyć potęgą, sam, zmusił niechętną Tetydę, by wyszła za Peleusa. Poczęła się gonitwa. Peleus, uwiadomiony ubocznie przez Chirona, puścił się za nią i doścignął ją na wybrzeżu Sepias, w płd. części Tessalii. Przemieniała się kilkakrotnie, ale Peleus nie odstępował, aż powróciła do postaci pierwotnej, i wtedy już nie mogła mu się oprzeć. Wszyscy bogowie uczestniczyli w tym pamiętnym ślubie i ofiarowali nowożeńcom wspaniałe dary: Apollo śpiewał przy dźwięku liry. Posejdon dał Peleuso-wi nieśmiertelne konie: Ksantosa i Baliosa, Chiron zaś, potężną dzidę jesionową—uoiętą na górze Pelion (Homera „Iliada* XVIII, 434; XXIV, 62 —Pindar „Nem.* IV, 50; „Istrn.* VII, 27.—Herod. VII, 192, Apollod. III, 13, 5.—Catullus „Carm.” 64, Epithal. Pel. et Thet). Znaną jest wybitna rola, jaką Iliada przypisuje Tetydzie, a pohomeryczni poeci, opiewający legendę Trojańską, przedstawiają tę boginię naprzód wielbiącą sławę, a potem opłakującą zgon swego znakomitego syna, Achillesa. (U Diintzera „Fragm. Epio. Graeo."; u Platona „Repub.* 11,21). Pelej, który przeżył i syna, Aohillesa, i wnuka, Neoptolema, otrzymu;e ostatecznie rozkaz przeniesienia się na toż samo miejsce, gdzie pierwotnie ujął Tetydę (Istniało niegdyś miasto, prawdopodobnie nieopodal od Farsalos, w Tessalii, zwane Tedidejon, rozwinięte zapewne około świątyni i przybytku Tetydy: powiadają, że tam miało to zjednoczenie się jej z Pelejem nastąpić). Bogini sama tam odprowadziła męża, aby mógł opuszczenie i zgrzybiałość zamienić na życie nieśmiertelne i pędzić je z Nereidami. (Euryp. „Androm.* 1242— 1260.—Pindar „Olimp.” II, 96). Gdy Kserkses wkroczył do Grecyi, miejsce to wskazali towarzyszący mu Jończycy, a magowie urządzili uroczyste obiaty dla Tetydy i innych Nereid, jako dla bóstw, pod których panowaniem i opieką pozostawało wybrzeże (Herod. VII, 198).—Neoptolem v. Pyrrhos, syn Achillesa, zamłody, by mógł w pierwszych latach walczyć pod Troją, występuje na scenę już po śmierci ojca, jako działacz konieczny i znaczący przy ostatecznym szturmie do grodu. (J mu to poświęca Sofokles najpiękniejsze ustępy

94

K. K.

K. K.

Park.

Gr.; około 200 km. □ Karolińskie wy-

And, S.

w trag. „Filoktetu przed wyjazdem do Troi). Po zdobyciu wraca już, nie do Ptyi, lecz do Epiru, wraz z niewolnicą swą, Andromachą, po Hektorze wdową, która mu powiła syna, Molossa, Ginie marnie, w pełni życia, w Delfach, z przyczyn różnie podawanych (ob. Neoptolemos). Ale syn jego staje się protoplastą wielkiego rodu królów Molos-syjskich, grających tak znakomitą rolę podczas upadku grodów greckich, którzy szczególniej chlubili się tytułem i pokrewieństwem z Eacydami (znane odezwanie się wyroczni Sybilli do Pirrusa, króla Epiru: „Ajo, te, E a ci da, Romanos yincere posBe"). Ob. Plut. „Pyrrhus" I; Justyn XI, 3; Euryp. „Androm." 1253.—Arryan I, 11).— Drugim wnukiem Eaka (po synu Telamonie) był znakomity Ajas (ob. pod jego imieniem tragedyę So-foklesa), który z goryczy, iż nie jemu przyznano zbroję Achillesową, naprzód zwaryował, a potem śmierć sobie zadał. Syn jego, Fileos, otrzymał prawo obywatelstwa w Atenach, tak, iż demos, imieniem Filaidai, do niego początek swój odnosił; a Milcyades i Tucydydes stanowczo uchodzili za członków tego bohaterskiego rodu (Pauzan. II, 29, 4.—Plut. „Solon" 10).—Teukros, po upadku Troi, szczęśliwie wrócił na rodzinną wyspę Salaminę; ale ojciec, Telamon, oburzony, że wrócił bez brata, Aj asa, nie chciał go przyjąć i zmusił do wysiedlenia się. Teukros powiódł więc drużynę swą na Cypr, gdzie założył miasto Salamis. Jeden z jego potomków, Ewagoras, uznanym był, jeszoze w IV w. przed Chr., za Teukrydę, więc za”Eacydę (ob. Isokrates, ut supra.—Vell. Patero. I, 1.—Sofokl. „Ajas"). Owoż i cały, ile wieści sięgają, świetny rodowód Eacydów, słynny z wyższości rycerskiej. Eakejon na Eginie, w którym Eakowi czyniono obiaty i modły doń zanoszono, godność swą zachował nietkniętą aż do Pauzaniasza. Rodowód ten stanowi łączne ogniwo wśród różnych znakomitych rodzin w Achai, Ftyotydzie, na Eginie, Salaminie, Cyprze oraz u Molossów w Epirze. Tak rozrzucone gałęzie rodu, mającego wspólny pień w Eginie, są to niby klany, grupy specyalne, które łączy z sobą w jedność genealogia mityczna.—(Ob. Grotę „Hist. of GreeceM t. I, rozdz. 10).

Eakes, Atakuję. 1) Syn władzcy wyspy Samos, Polikratesa. — 2) Bratanek tegoż władzcy, a syn Sylozona. Z namowy Arystagorasa z Miletu, prowadził on rokowania z Persami i . skłonił Samij-czyków do opuszczenia floty grecko - jońskiej w bitwie morskiej pod wyspą Ladą. W nagrodę za tę zdradę, Persowie utrzymali go na tronie wyspy Samos (Herodot IV, 138; VI, 13 sq.).

Ealing, duża osada na zachód od Londynu, a na północ od pcłożonego nad Tamizą Brentfor-du, blizko 25 000 m-ców; szpital, dom sierot, przytułek Royal India, pałac Rotszyldów Gunnersbury-

And, S.

Eap, Yap, jedna z największych wyBp z grupy Karolińskich, na oceanie Wielkim, pod 9° 5' sz. pn., 138° 30' dł. i 3 000 m-ców. — (

spy).

Earl, tytuł honorowy w Anglii, od którego wyź-szemi są tylko tytuły księcia (duc) i markiza. Co do pochodzenia tego tytułu można powiedzieć, iż u narodów północnych wyraz jarl albo eorl oznaczał człowieka pochodzenia szlachetnego w przeciwieństwie do ceorl albo thane, który znaczył tylko człowieka wolnego. Niektórzy z klasy szlachetnej byli mianowani zarządzającymi w pewnych okręgach lub sędziami, pod nazwą ealdormen, po łacinie comites albo duces. Wilhelm Zdobywca po opanowaniu Anglii nagrodził swoich towarzyszów, nadając im ziemie i urzędy saksońskiej szlachty. Urząd ealdormana, jako zarządcy pewnego okręgu administracyjnego, był nazywany count, dopóki w czynnościach urzędowych było używane francusko-normandzkie narzecze, i oznaczał tyle. co łacińskie co mes na zachodzie Europy. Później, chociaż nazwa county (hrabstwo) utrzymała się dla oznaczenia pewnego okręgu administracyjnego, wprowadzono napowrót tytuł earl a, jako zarządzającego w tym okręgu. Żonę jego po dawnemu nazywano countess. Każdy E. w hrabstwie, jak przed zdobyciem, tak i po niem, zarządzał administracyą hrabstwa, a zarazem miał w niem pewną władzę sądową, a wskutek tego także i pewne dochody, mianowicie trzeci penny od sprawy, third penny. Przed zdobyciem Anglii przez Normanów urząd ten nie był dziedziczny. Dopiero Wilhelm Zdobywca, uczyniwszy go dziedzicznym, zrobił przez to pierwszy krok do zamiany rzeczywistego urzędu na tytuł honorowy. Stało się to w ten sprsób, że kiedy earl, co mes, był małoletni, lub z innych powodów nie zdolny do wykonywania swoich obowiązków, musiał być zamianowany vice-comes albo she-riff do zastępowania go. Czasowo więc, zamiast E-a, obowiązki jego były powierzone komu innemu, a powoli tytuł ten oddzielił się zupełnie od urzędu. Przyszło to tern łatwiej, że za Edwarda III zaczęto z wielkich posiadłości tworzyć na mocy przywileju, oh ar ter, oddzielne hrabstwa, jako własność prywatną, właścicielom zaś ich nadawano tytuł E-ów, który już nie miał nic wspólnego z tej nazwy urzędem. Tytuł ten przechodził na spadkobiercę, tak jednak śoiśle połączył się z posiadłością ziemską, że kiedy było kilku spadkobierców i spadek miał być podzielonym, tytuł nie przechodził na żadnego z nich. Są nawet przykłady, że tytuł ten bywał przez panującego odejmowany mającemu do niego prawo, z powodu zubożenia. Później nawet zupełnie oddzielono go od posiadania ziemi. Na dowód tego można przytoczyć, że go nadawano ludziom, którzy go używali tylko wraz ze Bwojem nazwiskiem, bez oznaczania posiadłości ziemskiej (earl Grey, Nelson, Spencer, Russel, Cairns).—W Szkooyi E. stał się spadkobiercą celtyckiego mor ma er, to jest dziedzicznego sędziego w pewnym okręgu. Za czasów Aleksandra I i Dawida I mormaers przybrali tytuł E-ów albo comites. Przy nich jednak byli mianowani vice-comites albo sheriffowie, którzy, jeżeli nie zdołali usunąć ioh zupełnie od wykonywania obowiązków, przynajmniej, konkurując z nimi, ograniczyli znacznie ich władzę. W XII w. powstała

A. O.

Hml.

Rhymer (w. XIII).

1862“ (1883).

Early british = wczesny brytański (styl architektoniczny), po francusku zwany anglo-sak-sońskim, pokrewny romańskiemu, uprawiany w Anglii od r. 600 do 1020. Najcelniejszym jego okazem jeBt kościół św. Michała w St. Allban, mający niektóre cechy czysto romańskie.    *

And. S.

And. S.

dżina drogi koleją.

East Ham, ob. Ham.

Easthampton, miasto w Stanach Zjedn. Am. Półn., w stanie Massachusetts, hrabstwie Hampshire, około 5 000 m-ców; bardzo ożywiony przemysł drobny (wyrób guzików), seminaryum nauczycielskie.

instytucya seven earls, rada baronów, składająca się z siedmiu E-ów, jako najbliższych doradz-ców, z którymi król wykonywał swoją władzę. Z wprowadzeniem feudalizmu do Szkocyi, E-wie stali się posiadaczami lennymi króla ziem, w których przedtem wykonywali obowiązki sądowe. Od wprowadzenia feudalizmu tytuł E-a był też nadawany takim wielkim właścicielom ziemskim, które stanowiły e ar Idom. Od XVI w. byli nawet na wzór angielski mianowani E-wie, bez względu na to, czy posiadali własność ziemską, czy nie. W 1889 r. było 120 E ów w Anglii, 44 w Szkocyi, 64 w Irlandyi. E-owie mają prawo używać płaszcza szkarłatnego z potrój nem obramowaniem gronostajami i tytułu urzędowego Right ho no u-rabie. W dokumentach, pochodzących od króla, E-owie nazywani są Our trusty and well-be-loved bousin (nasz wierny i ukochany kuzynie). Weszło to w zwyczaj od Henryka IV, który zostawał w powinowactwie z każdym prawie E-em. (Chambers „Encycl.⁴* IV, 159).

Earle William, generał angielski (* r. 1833 w Liverpoolu—f 10 lutego 1884 w Egipcie). Odbył kampanię krymską, był gubernatorem Gibraltaru, następnie zaś służył w Ameryce Północnej; 1872— 1876 sprawował urząd sekretarza wojskowego lorda Northbrooke’a w Indyach. Posłany do Egiptu w r. 1882, był komendantem Aleksandryi do końca r. 1884, potem towarzyszył lordowi Wolseley w wyprawie, wysłanej na pomoc Gordonowi, oblężonemu w Chartumie. Został zabity, zdobywając pozycye Arabów pod Kirbekanem.

Earlom Ryszard, miedziorytnik angielski (* 1743 r.—f 1822 w Londynie). Zaszczycony w 14 r. życia nagrodą przez Towarzystwo sztuk pięknych, został uczniem Caprianiego i wykształcił Bię na sztycharza pierwszego rzędu. Arcydziełem jego są dwa sztychy: „Kwiaty” i „Owoce“, według obrazu z galeryi Huysum, oraz „Betsabe, przyprowadzającą Dawidowi Abisagę", według A-dryana Van der Werffa. E. wykonał wiele blach akwafortą, rylcem, oraz sposobem kropkowanym, podług oryginałów rozmaitych mistrzów, szczególniej dla wydawcy Boydella, i seryę przewybornych portretów, między kióremi zasługują na wymienienie: książę d’Arenberg na koniu (Van-Dyka), Ru-bens powracający z żoną z polowania, Rembrandt i żona Rembrandła. Wreszcie z pod jego rylca wyszło 200 facsimiliów rysunków Claude Lorraina ze zbiorów księcia Devonshire („Liber veritatis“ 1772, 2 tomy in folio), w których wszakże pozwolił sobie na pewne modyfikaoye. Katalog krytyczny dzieł jego wydał Wessely (Hamburg 1889).    *

Earlston, Er cii don, wioska w szkockiem hrabstwie Ber wiek, niedaleko granic hrabstwa Rox-burgh: wyrób szali i tkanin wełnianyoh. Było to niegdyś miejsce urodzenia i pobytu poety i astrologa Learmonta, znanego pod nazwą Thomas the

And. S

Early Jubal, generał amerykański (* około r. 1815 w Wirginii). Ukończywszy szkołę wojskową w West-Point, służył w artylleryi, następnie zaś, wziąwszy dymissyę, studyował prawo. Na początku wojny secessyjnej wstąpił do armii skonfe-derowanych (Stanów Południowych) i odznaczył się przy licznych okazyaoh, zwłaszcza pod Predericks-burgiem (1863) i Gettysburgiem. Rozbity na głowę przez Sheridana w dolinie Shenandoah (1864), uciekł po ukończeniu wojny do Europy. Wróciwszy do Ameryki, osiadł w Richmondzie jako adwokat. E. napisał: „Memoirs of the last year of the war* (1867); „Jackson’s campaign against Pope in

Hml.

Early english = wczesny angielski (styl architektoniczny), jest to styl, pokrewny romańskiemu północnej Franeyi, uprawiany w Anglii od połowy XIII do połowy XIV w.    *

Eame, jezioro górskie w szkockiem hrabstwie Perth, w głębi doliny, obstawionej wyniesłemi szczytami; ma kształt podłużny, długie 10 a szerokie 1% km. Odpływ ma przez rzekę E , która płynie ku wschodowi i na uściu łączy się z rzeką Tay w zatoce Firth of Tay.

Eamslaw, rozległy trzon górski w Alpach No-wo-zelandzkich, na wyspie południowej, 9 165 stóp, czyli 2 800 m. nad p. m. wzniesiony; szczyt Bkła-da się z mnóstwa fantastycznie ukształtowanych skał: piramid, wież i t. p.

Eastboume, miaBto w angielskiem hrabstwie Sussex, w pobliżu przylądka Beachy Head, nad kanałem La Manche; 35 000m-ców. Jest to świetnie rozwijające się uzdrowisko klimatyczne, sta-cya lecznicza dla zołzowatych dzieci i kąpielisko morskie. Zalecane bywa w zołzach, przewlekłych nieżytowych cierpieniach dróg oddechowych i rekonwalescentom po przebytych cięźkioh chorobach. Malownicze okolice; urządzenia kąpielowe, mające na celu wygody i komfort leczących się, są wyśmienite. Miesiące listopad, grudzień i styczeń, z powodu łagodności klimatu, są bardzo odpowiednie do pobytu. Poczta, telegraf i kolej w miejscu, do Londynu 2¹Ji godzin, a do Hastings go-

Dr A. P.

And. S.

Eastlake sir Charles Lock, malarz i pisarz angielski (* 1793 w Plymouth—f 1865 w Pizie), kształoił się w akademiach londyńskiej i paryskiej, a od r. 1817 studyował w Rzymie i We-necyi, głównie Tycyana. Tam malował wiele scen z życia zbójeckiego oraz sielskiego; nowych zaś tematów do obrazów rodzajowych dostarczyła mu podróż po Grecyi. W roku 1830 powrócił do Londynu, skąd w 1841 wysłano go do Monachium dla obeznania się z malarstwem ściennem, a po

wspaniały most łańcuchowy przez rz. Lehigh, szkoła wojskowa, fabryki wyrobów żelaznych; przeszło 20 000 m-ców. W pobliżu miasto South E., również przemysłowe; około 6 000 m-ców.Andi s

Eastport, miasto w Stanach Zjednocz. Amer. Półn., w stanie Maioe, na wyspie Moose, połączonej z lądem stałym za pomocą mostu, 360 m. długiego. Jest to punkt najbardziej na wschód położony w całych Stanach; handel bardzo oźywio-ny, gdyż port tutejszy, leżący na granicy z posiadłościami Wielko - brytańskiemi, zostaje w stałem połączeniu żeglugi oceanicznej z Bostonem i Nowym Jorkiem.

East Pcrtland, żywo rozwijające się miasto wstanie Oregon, Unii Północno-Amerykańskiej, na prawym brzegu ra. Willamette, wprost Portlandu, położonego na lewym brzegu i połączonego z niem wspaniałym mostem; zakład dla obłąkanych, ożywiony handel, węzeł dróg żelaznych; około 12 000

Alid S.

powrocie polecono mu, wespół z innymi malarzami, wykonanie wielkich obrazów al fresco w nowo wzniesionym gmachu parlamentu. W r. 1851 zamianowano go prezesem akademii sztuk pięknych, w 1855 dyrektorem galeryi narodowej. E. nie odznaczał się wielką twórczością, ale miał pędzel delikatny i wyrazisty. Z najstaranniej wykonanych jego obrazów godne są wyróżnienia: Pielgrzym przed Rzymem; Chrystus błogosławiący dziatki i Chrystus opłakujący Jerozolimę. Przełożył na język angielski rozprawę Goethego o barwach i napisał oryginalnie „Materials for a histo-ry of oilpainting* (Londyn 1847, wyd. drugie 1869,

2 tomy).—Eastlake Elżbieta, żona poprzedniego, napisała doskonały jego życiorys oraz wiele innych utworów, między któremi bardzo zajmujące są jej „Lettres from the shores of the Baltic“

(1841, 2 tomy), a zasługują również na uwagę:

„Livonian tales“ (1846); „History of Our Lord, as exemplified in works of art* (1864); „Life of m-ców.

John Gibson" (1869) i „Five great painters" (1883).

Nadto przełożyła z historyi sztuk pięknych Ku-glera część traktującą o malarstwie włoskiem. *

East London, hrabstwo nadbrzeżne w angielskiej kolonii kraju Przylądkowego, w Afryce; obejmuje 1 766 km. □ i 21 496 m-ców (według spisu z d. 5 kwietnia 1891 r.), w tej liczbie 7 178 białych, 388 Hotentotów, 13 930 Negrów Bantu.

Kraj górzysty, dość stromo opada ku morzu. Stolicą jest E. L. przy uściu rzeki Buffalo do Oceanu Indyjskiego; liczy wraz z przedmieściem Panmure do 3 000 m-ców, posiada port dogodny, izbę handlową, kilka banków, stacyę drogi żelaznej; ożywiony handel wełną i skórami. Osada założoną została po wojnie krymskiej przez wychodźców angielskich i niemieckich.

East Lothian, hrabstwo szkockie, ob. Had-d i n g t o n.

East Main, 1) E. M. zbiorowa nazwa krain, położonych na WBchód od odnogi Hudsońskiej w A-meryce półn., t. j. zachodnia część Labradoru; jest to kraj chłodny, nieurodzajny, do kultury niepodatny i wogóle mało znany. — 2) E. M., rzeka w 1) mało dotąd poznana, płynie w kierunku zachodnim i przerzyna wiele jezior; długa około 650 km.; przy jej uściu w zatoce Hudsońskiej port 3)

And. S.

East Meath, hrabstwo w Irlandyi, ob. Meath.

Eastman Marya (* 1818 w Warrington), powieściopisarka amerykańska, z domu Hender

son. Dała się poznać swojemi barwnemi opowieściami i szkicami z życia Indyan: „Dacotah, or life and legends of the Sioux“ (1849), „Romance of Indian life* (1852), „Chicora and other re-gions of the conąuerors and the conąuered" (1854) i t. d.; największy przecież rozgłos pozyskała powieścią „Aunt Phillis cabin* (1852), napisaną z tendencyą wręcz przeciwną tendencyi pani Bee-cher - Stowe w „Chacie wuja Toma”.

Easton, kwitnące miasto w Stanach Zjednocz.

Amer. Półn., w stanie Pensylwanii, na granicy ze stanem New Jersey, przy uściu rz. Lehigh w Delawarze; węzeł licznych dróg żelaznych i kanałów, kańców.

And, S,

East Retford, fabryczne miasto w angielskiem hrabstwie Nottingham, nad rz. Idle (lewy dopływ rz. Trent), nad kanałem spławnym Trent - Rother i na skrzyżowaniu się dróg żelaznych do Hull, Ne-wark, Sheffield i Doncaster; piękny ratusz, szkoła łacińska, fabryki kapeluszy, papieru, słodu, tkanin jedwabnych, wBtążek; handel zbożem i słodem,

And, S,

12 500 m-ców.

East Riding, nazwa, nadana południowo-wschodniej części angielskiego hrabstwa] York (ob.), podobnie, jak dla zachodniej służy nazwa West Ri-ding, a dla północnej North Riding. E. R. obejmuje 3 038 km. □. Co się tyczy samej nazwy Riding, to Egli („Nomina geographica*) objaśnia ją w sposób następujący: „Dzielnice dawnego Northumberlandu, gęsto przez Normanów osiedlone, otrzymały nazwy, w Norwegii południowej stosowane; tam bowiem kraj podzielony na dwie części (połowy) nosił nazwę halfur, podzielony na cztery części — fiordungar, zaś podzielony na trzy thridjungar, po angielsku thriting; z tego ostatniego wyrazu z biegiem czasu i zatarcemi się pierwotnego znaczenia powstał Riding*.

East River, cieśnina morska, oddzielająca wyspę Long-Island od lądu stałego i zarazem miasta Brooklyn i New-York. ' Jest to wązka i kręta szczelina, układem poziomym przypominająca Bob-for; głębokość ma odpowiednią dla największych statków morskich, długość 35 km., szerokość od 1 do iya km. Między obydwoma wspomnianemi miastami rzucony jest przez cieśninę most E. R., dwa inne są projektowane. Skały, utrudniające w jednem miejscu żeglugę, zostały w ostatnich latach rozsadzone, skutkiem czego dotychczasowa nazwa tej części cieśniny, Hellgate (brama piekielna), nie jest już dziś odpowiednią.

East Saginaw, ob. Sagi na w.

East-Saint-Louis, szybko rozwijające się miasto w stanie Illinois, Unii Północno-Amerykańskiej, na lewym brzegu Mississippi, wprost miasta St. Louis i w zbiegu licznych dróg żelaznych; wspaniały most przez rzekę, obszerny handel; około 20 000 miesz-

And. S,

And, S.

And' S,

E. M.

And. S.

And. S.

koleją.

około 18 000 m-ców.

Dr A. P.

And. S.

A nd S.

East Stonohouso, ob. Plymouth.

Eastviok Edward Bockhous, oryentalista i dyplomata angielski (* 1814 w Norfield—f 1883 na wyspie Wight). Ukończywszy studya języków wschodnich w Oksfordzie, r. 1836 wstąpił do wojska kompanii wschodnio-indyjskiej. Wkrótce wszakże przeniósł się do Błnźby cywilnej, w której jego znawstwo języków wschodnich otwarło mu szerokie pole zasługi. W r. 1842 towarzyszył sir Henrykowi Pottingerowi, udającemu się do Chin dla zawarcia pokoju. Wróciwszy do ojczyzny, został w roku 1845 profesorem języka hindustańskiego w kollegium Haileybury, potem zaś (1859) sekretarzem politycznym w India Office. Po rozwiązaniu kompanii wschodnio-indyjskiej miał sobie powierzane missye dyplomatyczne w Persyi i Ve-nezueli, otrzymał nominacyę na sekretarza stanu dla Indyj, a w latach 1868 — 74 zasiadał w parlamencie, jako przedstawiciel Falmouth i Penryn i należał do stronnictwa zachowawczego. Z licznych dzieł jego wymienimy: „Vooabulary of the Sindhi language* (Bombay 1843); „A grammar of the hindoustani language* (Londyn 1847 i 1858); „Journal of a diplomatisfs three years residence in PersiaM (1864, 2 tomy); „Venezueia or skitches of life in a South American republic, with the history of the war of 1864“ (1864). Nadto jeszcze przełożył z Sadiego: „Gulistan“ i wydał wspaniałe dzieło o Indy ach „Kaisar - nama - i Hind, or lay of the Empress* (1878—82).    *

Eaton Hall, wieś w angielskiem hrabstwie Chester, o milę na południe od m. Chester, na lewym brzegu rz. Dee; wspaniały zamek gotycki księcia Westminster, zbudowany w latach 1870—1882 według planu Pordensa, zawiera cenną bibliotekę i galeryę obrazów.

Eanz-Chandes, w staroźytn. Aąuae Calidae, osada lecznicza we francuskim departamencie Niższych Pireneów, o 9 km. na zachód od Eaux-Bonnes, niedaleko granicy hiszpańskiej, w bardzo malowniczym, lecz ponurym i oiasnym wąwozie górskim, otoczonym wysoko piętrzącemi się skałami i przerżniętym rzeką Gave d’Ossau, 675 m. nad poziomem morza. Cieplice siarczane, sześć źródeł o temperaturze od 11° do 36° Cel. Wskazane w gośćcu, nerwobólach, w lżejszych zboczeniach krążenia brzusznego, zołzach, chorobach skórnych i kobiecych. Urządzenia kąpielowe wzorowe, natryski, łaźnia i pływalnia. Klimat zmienny, nieco surowy, ranki chłodne, deszcze obfite. Sezon od połowy czerwca do połowy września; koszta pobytu 400 franków miesięcznie, zjazd roczny 2 000 osób. Stacya kolejowa w Pau, skąd za 7 fr. karetką pocztową na miejsce; do Paryża 22 godziny

Dr A. P.

Eau-Claire,. miasto w stanie Wisconsin, Unii Północno-Amerykańskiej, nad rz. Chippewa (lewy dopływ Mississippi), przy uściu Clear Water; węzeł kilku dróg żelaznych, fabryki tkanin lnianych i bawełnianych, handel drzewem, kilka mostów,

And. S.

Eauz-Bonnes, osada kąpielowa we francuskim departamencie Niźszyoh Pireneów, okręgu Oloron, w ciasnym, lecz malowniczym wąwozie górskim, którego zbocza pokrywają lasy iglaste, 748 m. nad poziomem morza. Cieplice słono-siarczane, o temperaturze od 20° do 30® C.; jedno źródło, zwane „Source Proide“, ma temperaturę 13° C. Zalecane bywają przeważnie w przewlekłych nieżytach krtani i płuc, a nawet i w gruźlicy płucnej, rzadziej w gośćcu, zołzach i chorobach skórnych; dawniej stosowano je często przy ranach postrzałowych, z czego nadano tym zdrojom nazwę wody na rany (eau d'arquebusade), mianowicie, gdy uzdrowiły licznych rycerzy, rannych po bitwie pod Pawią w styczniu 1526 r. Gmach łaziebny, przepysznie urządzony, lecz małych rozmiarów, zdroje tutejsze bowiem przeważnie zalecane są do wewnętrznego użytku. Do pomocniczych środków leczniczych należą: natryski, gabinety inhalacyjne i serwatka. Klimat tutejszego zdrojowiska nie jest bardzo korzystny, wysokie i strome góry, wąwóz okalające, tamują zbawienny wpływ promieni słonecznych, częste i nagłe zmiany temperatury należą tutaj do najzwyczajniejszych zjawiBk, pomijając już wil-gotno-zimne mgły, deszcze i burze. Życie wesołe, gwarne; wycieczki w uroczą okolicę. Koszta pobytu od 400 do 550 franków miesięcznie, zjazd roczny do 8 000 osób, wiele rodzin arystokratycznych i możnych. Sezon od czerwca do września. Stacya kolejowa drogi żelaznej „Chemin de fer du Midi* o 44 kilom, w Pau, skąd na miejsce za 8 franków w dyliżansie, a 30 franków wynajętym powozem. Do Paryża 22 godziny koleją. Eksport wody mineralnej tutejszej dosięga przeszło 300 000 butelek rocznie.

Eauze, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Gers, okręgu Condom, nad rz. Ge-lise; piękny kościół gotycki; gorzelnie i dystylarnie; handel winem, 4 500 m-ców. W starożytności Elusa, miasto w prowinoyi Aąuitania propria; w r. 720 zniszczyli je doszczętnie Saraceni; ślady dawnych budowli w pobliżu.

Ebal, arab. Dźebel es Sulemie, góra w Palestynie, wielokrotnie wspominana w Starym Testamencie. Leży ona w Samaryi, na północ od m. Sichem (Nabulus), naprzeciwko góry Garizim, położonej w stronie południowej. Szczyt E-u wzniesiony jest 963 m. nad p. m., sama zaś góra jest ogromnym pniem skalistym, nieurodzajnym, nagim, spadającym stromo ku miastu. Kiedy Izraelici przybyli do ziemi Cbanaan, mieli na E-u zbudować ołtarz, z którego stopni sześć pokoleń rzucało przekleństwo na gwałcicieli praw Mojżeszowych, podczas gdy drugie sześć pokoleń, z ołtarza, na górze Garizim wzniesionego, dawało błogosławieństwo tym, którzy prawa te szanują. Obie góry należą do systematu Ephraim, o których wspomina Józef (Antiquit. judaic. lib. XX) U stóp góry leży kamienny grobowiec Józefa, czczony przez żydów i mahometan.

Ebbe, wyniosłość pasmowa w pruskiej prowin-cyi Westfalii, regencyi Arnsberskiej, na lewym brzegu rzeki Lenne. Jest to krótki łańcuch, nieznacznie po nad otaczający kraj wzniesiony (najwyższy punkt Nordhelle, 666 m., z pięknym widokiem na

JUH

‘r

okolicę) i pod względem hydrograficznym żadnego znaczenia niemający. Pod względem tektonicznym góry E. należą do systematu Nadreńskich

And. S.

Hml

And, S.

Ebe Gustaw, architekt niemiecki (* 1834 w Halberstadzie); ukończywszy studya w berlińskiej akademii sztuk pięknych na wydziale architektury, podróżował po Francy i i po Włoszech, poczem osiadł w Berlinie i zaczął praktykować w swoim zawodzie. Już to sam, już wspólnie z architektem J. Bendą (* 1838 w Rodenau), uczestniczył w wielu konkursach. Ich projekt na ratusz wiedeński otrzymał jedną z czterech nagród pierwszego rzędu, lecz nie był wykonany. Z innych wielkich projektów godne są zaznaczenia: ratusze w Magdeburgu i Hamburgu, teatra w Poznaniu i Wrocławiu, gmach parlamentu i kościół katedralny w Berlinie. E. oprócz tego jest twórcą wielu pięknych domów w Berlinie, w stylu rozmaitym, w których

gór Łupkowych.

Ebbon, arcybiskup z Reims (* około r. 775— f 851 w Hildesheimie). Brat mleczny Ludwika Pobożnego, wychowywał się razem z tym księciem, który następnie, jako król Akwitanii, powołał go na swego sekretarza. Kiedy Ludwik odziedziczył koronę cesarską, E , mianowany arcybiskupem w Reims (r. 816), odegrał jedną z najważniejszych ról w dziejach jego panowania. Zarządzając nader umiejętnie swoją dyecezyą, pracował jednocześnie gorliwie nad krzewieniem wiary chrześciańskiej śród Saksonów, a nawet i Duńczyków (822). Niebawem został jednym z wodzów stronnictwa kościelnego i brał udział w koncylium paryskiem (829), którego uchwały były rodzajem manifestu klery-kalnego. Gdy wybuchł zatarg pomiędzy cesarzem i jego synami, a Lotaryusz stanął na czele niezadowolonych, duchowieństwo trzymało się z początku na uboczu; wszelako we trzy lata później oświadczyło się przeciwko staremu cesarzowi. E. i Agobard (ob.) byli głównymi promotorami zgromadzenia w Compiógne (833); oni-to zmusili Ludwika do publicznej pokuty kościelnej i uroczystego zrzeczenia się korony. Kiedy w roku następnym cesarz tron odzyskał, E-a spotkała zasłużona kara: na soborze w Thionville został pozbawiony godności biskupiej i skazany na zamknięcie w klasztorze. Po śmierci Ludwika Pobożnego, Lotaryusz, za zgodą synodu w Ingolsheimie, wprowadził E-a Bnowu na stolicę arcybiskupią; atoli papież odmówił mu powtórnej konsekracyi. Wkrótce też wpadł E, w niełaskę i u Lotaryusza, i ten poodbierał mu opactwa. E. udał się wówczas do Ludwika Niemieckiego, od którego otrzymał biskupstwo w Hildesheimie, gdzie spędził resztę swego życia.—E. napisał w obronie swojej „ApologięM, w której wykazuje nieprawidłowość złożenia swego ze stolicy arcybiskupiej. Zachował się nadto jego list, pisany do Halitgaryusza, biskupa w Cambrai.—„Gr. Encycl.u Lamiraulfa.

Ebbw Vale, znaczna osada górnicza w angiel-skiem hrabstwie Monmouth, niedaleko granic Walii, w ognisku licznych dróg żelaznych; bogate kopalnie węgla kamiennego, huty żelazne; 20 000 m-ców.

często posługiwał się polichromią. W r. 1890 wzniósł tamże gmach teatru Concordia. Wydał: „Akanthus, Handbuch der ornamentalen A-kanthusformen alter Stilarten* (Berlin 1883) i „Die Spatrenaissause, Kunstgesch. der europ. Lauder von der Mitte d. XVI bis z. Ende d. XVIII Jahrb.* (1886. 2 t.).

Ebsd-Jesu (sługa Jezusa), z przydomkiem bar bricha (Byn błogosławionego), ur. w połowie XIII w. w Dżesireh, w Mezopotamii, ok. roku 1285 został Lestoryańskim biskupem Sindszaru, a następnie metropolitą Soby albo Nisibis i Armenii, t. j. wszystkich w Armenii znajdujących się nestoryanów, i tę godność piastował do śmierci (1318 r.). Ułożył wierszem katalog pisarzy, mająoych powagę u nestoryanów („Catalogus scriptorum"; ed. Abr. Ecchellensis, Romae 1653; to samo poprawniej i z objaśnieniami ap. Asseman „Bibliofil. Orient.* t. III), zaczynający się od pisarzy św. Starego Testamentu. Kard. Mai (w „Scriptor. vet. nov. coll.“ t. X, Rom. 1838), wydał jego „Nomo-canon* i „Liber Margaritae* po syryjsku, z przekładem łac, „Nomocanon* jest zbiorem ustaw synodalnych kościoła syryjskiego; Księga Perły streszczeniem dogmatyki nestoryańskiej. Z Katalogu E-a jeszcze wiemy, że napisał on Wykład na St. i na N. Test.; kBięgę wierszy p. t. Raj Eden (o tej ob. J. Murdock w „Journal of the american orient, society*, III, 475) i in. Wreszcie nie należy tego Ebed-Jesu brać za jedno z ne-storyańskim patryarchą tegoż imienia, jak to uczynił Ecchellensis i inni, bo ten drugi przybył do Rzymu r. 1562, porzucił nestoryaniam, przeszedł na łono Kościoła katolickiego, a potem został patryarchą Chaldei. Cf. „Jos. Sim. Assemani Bi-blioth. Orient.* (III t. p. 3 sq.).

Ebel Jan Godfryd (* d. 6 października roku 1764 w Zullichau#— f d, 8 października r. 1830 w ZuryćM)pIekarż, przyrodnik i polityk niemiecko szwajcarski. Do nauk lekarskich przykładał się we Frankfurcie nad Odrą i tam też, w r. 1789, dyplom doktorski otrzymawszy, udał się do Wiednia, gdzie przebył do wioany r. 1790, poczem wyjechał do Szwajcaryi, i OBiadłszy w Zurychu, przez dwa lata stamtąd przebiegał w różnych kierunkach Alpy. Owocem wędrówek tych było dzieło: „Anleitung die Schweiz zu bereisen*, które doczekało się kilku wydań i swego czasu bardzo było cenionem. Na jesieni r. 1792 przesiedliwszy się do Frankfurtu nad Menem, zajął się tamże E. wykonawstwem lekarskiem i zjednał sobie szybko u-zuanie, oraz zdobył znaczenie wśród nowych współobywateli. Czas wolny od zajęć zawodowych poświęcał pisarstwu i w ciągu lat kilku wydał dzieło: „Schilderung der Gebirgsvolkerw, oraz przełożył na język niemiecki dzieła Sieyćsa (ob.). Od września r. 1796 do wiosny r. 1801 przebywał w Paryżu, jako urzędnik dyplomatyczny deputacyi frankfurckiej przy boku posła Dettmara Bos-sego. Na stanowisku tern oddał niepoślednie przysługi zarówno Frankfurtowi, jak i Szwajcaryi, nie zaniedbując przytem i nauki. W roku 1801 otrzymał obywatelstwo szwajcarskie i odwiedziw-

Dr J. P.

And, S,

A. Pol.

And. S,

Ebenalp, szczyt w szwajcarskich Alpach Ap-penzelskich, należy do grupy Santisu, 1644 m. nad p. m. wzniesiony. Dostać się nań można albo od strony Weissbadu przez Bommenalp, albo też z Wildkirchli przez ciemną grotę, 150 kroków długą. Z wierzchołka wspaniały widok na Santis, Appenzell, jezioro Bodeńskie i t. p.— Wildkirchli 1 500 m. nad p. m., pochodzi z r. 1656 i ma pustelnię; dwa razy do roku odprawia się tu msza św. i sprowadza tłumy pielgrzymów.

szy ponownie Alpy, po krótkim pobycie w Paryżu, powrócił znów do Frankfurtu, gdzie stale mieszkał do r, 1810, czyniąc wszelako często wycieczki do Szwajcaryi, którą z całej duszy pokoohał. W czasie tym napisał cenne dzieło: .Ueber den Ban der Erde im Alpengebirge" (Frankfurt 1808), oraz wydał ponownie dwa razy (1805 i 1809) swój Przewodnik po Szwajcaryi. W roku 1803, za Btaraniem Goethego, powołano go do Jeny na profesora anatomii i chirurgii, zaproszenia jednakże nie przyjął, nie chcąc się krępować stanowiskiem urzędowem. Opuściwszy na wiosnę roku 1810 Frankfurt, osiadł w Zurychu, gdzie też ostatnie lat dwadzieścia życia spędził, służąc gorliwie przybranej swej ojczyźnie i pracując naukowo aż do śmierci.

Ebeleben, miasto w niemieckiem księstwie Schwarzburg - Sondershausen, w okolicy pagórkowatej, nad rz. Helbe, połączone drogą żelazną ze stacyą Hohenebra kolei Nordhausen - Erfurth; piękny kościół ewangielioki, zakład wychowawczy dla moralnie zaniedbanych dzieci, cukrownie, zamek książęcy. E. było gniazdem rodziny tegoż imienia, dostało się następnie książętom Schwarzburg i w XVIII w. było ich rezydencyą.

Ebeling Fryderyk Wilhelm (* 1822 r. w Halli), historyk niemiecki, urzędnik archiwum Baskiego. Napisał między innemi: „Englands Ge-schichrscbreiber“ (Berlin 1852); .Geschichte der religios - politischen Unruhen in Frankreich von Franz I bis zu Karl IX” (wyd. 2 gie Lipsk 1868); .Geschichte der komischen Literatur in Deutsch-land wanrend der zweiten Halfte des XVIII Jahrhunderts" (2 tomy, t że 1869); „Friederich Ferdinand Graf von Beust" (2 tomy, 1870 — 74); i .Zur Geschichte des Hofnarren Friederich Taub-mann* (wyd. 5-e 1884).

Ebeling Adolf (* 1827 w Hamburgu), pisarz niemiecki. Słuchał wykładów filozofii w Heidelbergu, następnie czas jakiś spędził w Brazylii; w r. 1851 osiadł w Paryżu i tu był (od 1862 — 70) profesorem języka i literatury niemieckiej w akademii handlowej. Stąd też pisywał korre-spondencye o życiu paryskiem, które zebrane w całość wydał p. t. „Lebende Bilder aus dem modernen Parisu (4 tomy, Kolonia 1863 — 66); uzupełnieniem ich są ,Neue Bilder" (2 tomy, Paderborn, 1869). W r. 1873 E. został powołany na profesora do szkoły wojskowej w Kairze; wróciwszy z Egiptu w r. 1878, wydał ,Bilder aus KairoM (2 tomy, Stuttg. 1878). Obecnie mieszka w. Kolonii. Inne prace jego pióra są: .Jenny, schwedische Sangerinu nowella (1850), ,Eine Mut-ter im Irrenhaus" (1851); .Regenbogen im Osten. Die Krone des Orients” Gazele (1868); .Thiirine" (sielanka bretońska 1871]; „Napoleon III und sein Hofu (3 tomy, 1891—93); .Die Sklaverei von den altesten Zeiten bis auf die Gegenwartu (1889) i tłómaczenia pamiętników hrabiny Remusat, hrabiny Durand i księcia Talleyranda.

Ebell Henryk Karol (* 30 grudnia 1775 r. w Neuruppin—f 12 marca 1824 w Opolu), kompozytor muzyczny. E. był z zawodu prawnikiem;

obok jednak zajęć prawniczych poświęcał się muzyce i na tern polu zdobył sobie rozgłos dobrego i płodnego kompozytora. Od 1801—4 był kapelmistrzem teatru wrocławskiego. W 1816 r. został mianowany radzcą regencyjnym Opola, Napisał 10 oper, kilka symfonij, mszy, kantat, kwartetów, wiele a ryj, pieśni, utworów fortepianowych i t. d.

Ebelmen Jakób Józef, uczony inżynier francuski (* 1814 w Baume les-Dames—f 1852 w Paryżu). Ukończywszy studya w politechnice, został inżynierem w Vesoul, ale już w r. 1840 zamianowano go adjunktem Berthiera w szkole górnictwa w Paryżu, gdzie w r. 1845 dano mu katedrę profesorską, a od 1847 obowiązek dyrektora zakładów sewrskich. Na urzędzie tym odznaczył się przez wprowadzenie użycia węgli drzewnych do wypalania twardej porcelany i przez udoskonalenie sposobu odlewania, dzięki któremu otrzymywano wyroby odznaczające się taką lekkością, taką czystością kształtów i takim wdziękiem, jakie dawniej za niemożliwe uznawano. Oprócz obowiążków wyżej wspomnianych, zastępował profesora w konser-watoryum sztuk i rzemiosł, gdzie wykładał o ceramice. Prace piśmiennicze E-a należą do zakresu chemii metalurgicznej, z wyjątkiem jednej, traktującej o chemii organicznej: „Recherches sur les-combinaisons des acides boriąue et silicique avec les ethers". Traktaty jego: „Expóriences relatives a 1’ emploi du bois en naturę dans les hauts four-neaux” i .La composition et Femplois du gaz des hauts fourneaux“ przyczyniły się nie mało do podniesienia metalurgii z prostego rzemiosła na sta nowisko naukowe. Z dziedziny geologii i mineralogii cenne są jego studya nad rozkładem skał i sylikatu, jako też referaty o reprodukcyi minerałów (1847—1851), które sprawiły w świecie naukowym nadzwyczajne wrażenie; E wynalazł bowiem sposób wytwarzania drogą suchą, w stanie doskonałych kryształów, kompozycyi podobnej do minerałów, z jakich się składają drogie kamienie; na nieszczęście, zgon przedwczesny nie pozwolił mu wyzyskać ostatecznie znakomitej metody swojej. Pisma E-a rozproszone są w .Annales des mines”, „Annales de phisiąue et de chimie“ i .Comptes renduB de 1’ Acad. des Sciences" z lat 1837—52.

Ebelsberg, osada w Austryi Wyższej, niedaleko Linzu, na prawym brzegu rz. Traun i w pobliżu jej uścia; ma starożytny kościół i zamek na wyniosłości. Tu d. 3 maja 1809 Austryacy bronili mostu i przeprawy przed Francuzami, lecz pokonani odstąpić musieli, poniósłszy znaczne straty.

And, S,

And, S.

Wł. M. K.

And, S,

Ebenezer, 1) E. miejscowość w Palestynie (Judea), o 10 km. na północo - zachód od Jerozolimy; tu Izraelici za czasów Elego ponieśli klęskę od Filistynów, którzy arkę przymierza przenieśli do Asdod; później jednak Samuel w temźe samem miejscu Filistynów pobił, arkę odebrał i pod Mizpe postawił kamień dziękczynny, który nazwał Eben Ezer, t. j. kamień pomocy.—2) E. hernhucka sta-cya missyjna, w australskiej prowincyi Wiktoryi, hrabstwie Grant. 3) E., stacya missyjna Towarzystwa Nadreńskiego w Afryce, w Kraju Przylądkowym, hrabstwie Clanwilliam, na lewym brzegu rz. Olifant, niedaleko od jej uścia w Atlantyku; okolica piaszczysta i pustynna.

Ebenfurth, miasto w Austryi Niższej, okręgu Wiener - Neustadt, na południe od Wiednia, na lewym brzegu Litawy (Leitha) i na samej granicy Węgier, — na skrzyżowaniu się dróg żelaznych do Wiednia, Odenburga, Wiener • Noustadt i Sol-lenau; starożytny zamek Templaryuszów, zwierzyniec, przędzalnie bawełny, gorzelnie, fabryki papieru; 2 500 m-ców.    And.s.

Ebeńaceae, Heban o watę, rodzina roślin Dwu-liścieniowyicb, należąca (obok Sapotaceae i Sty-raceae) do rzędu Diospyrinae, umieszczonego pomiędzy Bicornes (Dwurożne) a Primulinae (pierwiosnkowe). Są to krzewy lub drzewa nie-zawierające soku mlecznego, o liściach naprze-mianległych, całkowitych, tez przylistków. Kwiaty doskonałe, lub też oddzielne, słupkowe i pręcikowe. Kielich 3—7 dzielny, trwały; korona 3 — 7 dzielna; pręcików 2-4 razy tyle, ile podziałów w koronie. Zawiązek trój- lub wielo - komoro wy, z 1 lub 2 zalążkami w każdej komorze. Owoc—jagoda okrągła lub owalna; nasienie białkowate. Są to przeważnie rośliny indyjskie; jeden gatunek, pochodzący z Azyi północnej i Chin, aklimatyzo-wał się w Europie; dają się napotykać także w Afryce zwrotnikowej, na Przylądku, w Ameryce południowej i Australii. — Drewno wielu gatunków jest nadzwyczaj twarde i ciemno zabarwione (twardziel tylko; biel jest zwykle jasna). Głównie znane w handlu jako heban, należy do gatunków Dio-spyros: D. reticulata z wysp św. Maurycego; D. Melanoaylon i D. Ebenaster z Indyj Wschodnich, D. Ebenum z Ceylonu, D. ąuaesita z Ceylonu do starcza drzewa zwanego Kalamander. Figi japońskie są owocem D. Kala. Niektóre gatunki dają korę, posiadającą własności garbnikowe. Hiern w najnowszej monografii tej rodziny u-znaje tylko 5 rodzajów, obejmujących 250 gatunków.

Ebensee, miasteczko w Austryi Wyższej, okręgu Gmunden, na południowym brzegu jeziora Gmundeńskiego (Traun - See), przy uściu Traunu; słynne saliny (Langbath - Ebensee), z ogromnemi warzelniami (do 400 000 cent. rocznie), szkoła snycerska i stolarska, fabryki sody i zegarów ściennych, kąpiele dobrze urządzone.—Okolica bar dzo malownicza.    And< s<

Eber (E be tub) Paweł, teolog protestancki (* 1511 w Kitzingen—f 1569 w Wirtembergu), kształcił się w gimnazyum anszpachskiem, potem

w Norymberdze. Zrazu czuł pociąg do historyi, a owocem studyów jego z tego zakresu były opracowane po łacinie dzieje narodu żydowskiego po powrocie z niewoli babilońskiej (wydane 1548 r.). Potem przeniósłszy s’ę do Witterabergi (1532) wszedł tam w zażyłość z Lutrem i z Melanchto-nem. W roku 1544 zamianowany był profesorem łaciny, w 1547 kaznodzieją kościoła zamkowego, a w następnym superintendentem generalnym w księstwie Saskiem. W sporach między Filipi-stami a ścisłymi Luteranami starał się zawsze godzić zdania przeciwne, stojąc mocno przy punktach zasadniczych nauki, ra w szczegółach pozostawiając wolność zdania każdemu. Dąźncść ta okazuje się najwidoczniej w dziele jego „Unterricht und Bekenntniss vom heil. Sakrament des Leibes und Blutes Christ! “ (1562). Za główne swe zadanie uważał rewizyę przekładu łacińskiego Starego testamentu, powierzoną mu przez kurfirsta saskiego. Najdłużej wszakże pamięć jego przetrwała w pieśniach religijnych. Wybór pism jego znajduje się w tomie ósmym „Leben und ausgew ahlte Sohriften der Vater und Begiunder. der reform. Kirche*.— Pressfi „Paul Eber“ (Elberfeld 1862).    *

Eberbach, 1) E-, miasteczko w w. ks. Badcń-ski< m, okręgu Mosbach, na prawym brzegu Neka-ry. przy drodze żelaznej z Heidelbergu do Wiirz-burga; leży malowniczo w górach Odenwalda, ma dwa kościoły: katolicki i ewangielicki, wyższą szkołę miejską, kasę zaliczkową, hamernie żelaza, łomy kamienia, do 5 000 m ców. Było niegdyś wolnem miastem Rzeszy, do Badenu należy od r. 1806. — 2) E., słynne niegdyś opactwo cystersów w pruskiej prowincyi Nassauskiej, regencyi Wies-badeńskiej, powiecie Rheingau; leży malowniczo niedaleko prawego brzegu Renu, na zboczu wyniosłości Kalte Herberge (620 m.). Klasztor zamieniony dziś na zakład poprawczy i więzienie; piękny kościół zawiera grobowce arcybiskupów mo-gunckich i książąt Nassauskicb; w refektarzu klasztornym mieścił się niegdyś .skład win księcia Nassau; jarmarki na wino odbywają się tu i obecnie. Pierwotnie był to klasztor Augustyanów, lecz go Bernard z Clairvaux zamienił na Cysterski 1131 r , sekularyzowany 1803 r.

Eberhard, ks’ąźę frankoński (f 939), brat Konrada I-go, na którego prośbę zrzekł się wszelkich pretensyj do korony królewskiej i insygnia pań stwowe wręczył głównemu przeciwnikowi swemu, Henrykowi saskiemu, przyczyniwszy się nawet do wyniesienia go na tron we Fritzlarze (919). Odtąd utrzymywał z nim ścisłą przyjaźń, lecz po jego śmierci począł się waśnić s Sasami. Gdy Otton I Wielki skazał E-a na wysoką karę pieniężną za zburzenie zamku jednego ze swych lenników i przytem, ku większemu upokorzeniu, wodzów jego na karę noszenia psa, wówczas E. połączył się z bratem cesarza, Tankmarem, i walczył obok niego aż do chwili zgonu jego w Ehresburgu; pogodziwszy się pozornie z cesarzem, na chwilę uspokoił się, ale wkrótce, zyskawszy sobie drugiego brata cesarskiego, Henryka, i księcia Lotaryngii, Gizel berta, rozpoozął nową wojnę w r. 939 napa-

B.

dem na Saksonię, atoli, gdy wracał z bogatym łupem, był zaskoczony przez wojska cesarskie pod Andernach nad Renem i tu padł w bitwie zaciętej, nie pozostawiwszy po sobie potomków.    N

Eberhard, książę bawarski, syn Arnulfa, księcia bawarskiego, po którego śmierci objął rządy. Przez Ottona I-go wygnany w roku 938 za to, że nie chciał uznać go cesarzem, udał się do Węgier, gdzie podburzał Węgrów do najazdu na Niemcy; atoli dwukrotny ich napad był odparty i nawet w r. 948, podczas wtargnięcia do Bawa-ryi, na głowę pobili ich Niemcy, skutkiem czego Eberhard zmuszony był wyrzec się nadziei powrotu do ojczyzny i umarł na wygnaniu w roku 978.

Eberhard, bisk. brandenburski, mianowany przez Ottona brandenburskiego, opiekuna Wacława li go, rządzcą Czech w roku 1279, na tern stanowisku odznaczył się jako mąż wielkiej energii, lecz przy-tem człowiek dumny i chciwy władzy. Przy pomocy wojsk brandenburskich i saskich utrzymywał w posłuszeństwie szlaohtę czeską, która wciąż się przeciw Ottonowi burzyła, i uciekał się niejednokrotnie do różnych gwałtów, pozwalająo przytem żołnierzom swoim bezkarnie łupić obywateli. Odwołanym został z Czech w końcu r. 1280, gdy przyszło do ostatecznego porozumienia się między Ottonem i panami czeskimi.

Eberhardowie, książęta wirtemberscy: 1) E. I Światły (der Erlauchte), hrabia (* 1265—f 1325), syn Ulryka I go; po śmierci brata swego, Ulryka Ii-go, objąwszy rządy w r. 1279, stawił zacięty opór Rudolfowi Habsburgowi, zamierzającemu pozyskać Szwabię dla swego syna. Nie posłuchawszy rozkazu zwrócenia cesarstwu pozyskanych ziem lennych, rozpoozął z cesarzem wojnę w r. 1286, ale pobity, musiał się poddać jego woli, jakkolwiek stale okazywał niechęć jemu, jego synowi Albrechtowi I-mu, a nawet Henrykowi VII- mu, Luksemburozykowi, który wreszciel w roku 1311 wygnał go z kraju. Atoli w roku 1313 E. wrócił i stale zamieszkał w Sztutgardzie. Był to człowiek odważny, energiczny, ale niespokojny i lubiący nieustanną walkę, o ozem świadczą własne jego słowa: .Jestem przyjacielem Boga, ale całego świata nieprzyjacielem⁻.— 2) E. II Kłótliwy, syn Ulryka Ill-go (1344 — 1392), jako naczelny wódz wojsk Karola

IV-go, pobił i obiegł w Eltweiiu r. 1349 Gintera ze Szwarzburga i zmusił go do ugody z cesarzem. Znany był z tego, że wszystkie swe siły skierowywał ku podniesieniu i zabezpieczeniu w przyszłości rcdu swojego, przeto, gdy cesarz wzywał go, aby zwrócił cesarstwu kilka twierdz zagarniętych, połączył się w r. 1360 z Rudolfem Habsburskim, w r. 1361 zawarł z bratem swym, Ulrykiem IV, umowę w Norymberdze, obowiązującą do niepodzielności ziem rodowych, i wreszcie rozpoczął wojnę z niektórem miastami cesarstwa (Esslingen, Ulm, Reutlingen); zwyciężył je w roku 1372 i zmusił cesarza Karola do potwierdzenia licznych. przywilejów swego rodu. W nowej wojnie ze związkiem miast szwabskich, syn E-a, Ul-ryk, poniósł stanowczą klęskę pod Reutlingen

EnCjkl. Powsb Uluitr. Ze»zjt 1-0 T i8-ty,

(1377), skutkiem czego Wirtemberg był przez nieprzyjaciół niszczony ogniem i mieczem; dopiero dzięki pośrednictwu cesarza Karola stanęło 10-letnie przymierze, mocą którego E. musiał zrezygnować z rządów w Dolnej Szwabii. Mimo to nie zaprzestał walczyć ze związkiem w dalszym ciągu, aż nakonfec porażką w bitwie pod Dóffingen (1388) zadał mu cios ostateczny.—3) E. III Spokojny, wnuk E. II-go (1392 — 1417), prowadził dalej politykę dziada około podniesienia swego rodu, rozbił utworzony przeciw sobie związek szlachty szwabskiej (Schleglerbund), pozostał wiernym Wacławowi IV-mu i utworzył związek przeciw Ru-prechtowi palatynowi. — 4) E- IV, syn E-a III go (1417 — 1419), w ciągu krótkich swych rządów przyłączył do Wirtembergii hrabstwo Mómpelgard. 5) E. V (* 1445 — f 1496), z początku rządził krajem lekkomyślnie i niedbale, atoli po odbyciu podróży do Jerozolimy, ożeniwszy się z Barbarą Mantuańską, zmienił się całkowicie i zyskał sławę jednego z najlepszych władzców wirtemberskich. Do ważniejszych jego czynów należą: określenie porządku następstwa tronu, który przyznał nazawsze pierworodnemu synowi, zreformowanie admiuistra-cyi kraju, obdarzenie miast Sztutgardu i Tubingi samorządem, starania o podniesienie poziomu oświaty i nauk w kraju, wreszoie założenie w Tu-bindze, w r. 1477, uniwersytetu i biblioteki. Jako wódz związku szwabskiego, E. usiłował utrzymać spokój i ład w ziemi, z taką gorliwością, że cesarz Maksymilian I mianował go księciem dziedzicznym. Umarł bezpotomnie, więc tron po nim otrzymał 6) E. VI (1496 — 1498), syn hr. Ul-ryka z linii satutgardzkiej, ale już po dwóch latach musiał ustąpić. — 7) E. VII-my (1628 — 1674), syn Jana Fryderyka; wszedłszy do związku heilbrońBkiego, wspierał Szwedów; po bitwie pod Nordlingen (1634) musiał uciekać z kraju, który został zajęty przez wojska cesarskie, a następnie podzielony pomiędzy wodzów cesarza. Dopiero w r. 1638 otrzymał część ziemi ze stolicą Sztutgardem, a pokojem Westfalskim — cały kraj, dzięki pośrednictwu Szwecyi. — 8) E. Ludwik (1676 — 1733), objął rządy po śmierci ojca swego, Wilhelma Ludwika, i panował niedołężnie, ulegając ulubienicy swej, pani Gravenitz, która sprzedawała urzędy i dostojeństwa, otaczając się ludźmi chciwymi, ubożącymi kraj niemiłosiernie. Wskutek tego wielu biedaków musiało opuścić ojczyznę i wyemigrować do Ameryki.    H-

Eberhard Jan August, filozof niemiecki (*31 sierpnia 1739 w Halbersztadzie—f 6 stycznia 1809 w Halli). Nauki początkowe pobierał od ojca, który posiadał wyższe wykształcenie, a był nauczycielem śpiewu i profesorem w Halbersztadzie. Potem przez lat kilka uczęszczał do gimnazyum w mieście rodzinnem, skąd w r. 1756 udał się do Halli na studya teologiczne. Ku końcowi r. 1759 wrócił do miasta ojczystego i został guwernerem najstarszego syna barona von de Horss, u którego pozostawał przez cały ciąg wojny siedmioletniej. W r. 1763 powołany na rektora adjunkta szkoły św. Marcina w Helbersztadzie, był tam zarazem

95

nie do gry samych tylko zmysłów. E. przeznacza muzyce rozwój naukowy i filozoficzny. W trzeciej części swej praoy rozbiera teoryę piękna w tej sztuce. Zasadniczą myślą jego je3t ta„ źe człowiek posiada wrodzone czucie pierwiastków muzyki, któ-re doświadczenie rozwija. Pierwiastki te idą po sobie w tym porządku: rytm, ruch, intonaoya, melodya, harmonia. — Nicolai „Gedachtniss-sohrift auf Eberhard* (Berlin 1810).—Sprengel

Hml,

R.

drugim kaznodzieją przy kościele szpitalnym św. Ducha. Wkrótce jednak zrzekł się tych obowiązków, aby towarzyszyć swojemu protektorowi do Berlina, gdzie wszedł do wyższego towarzystwa i nawiązał stosunki z Nicolaim i Mendelsohnem. Mianowany w r. 1768 kapelanem przytułku w Berlinie, oddał się z zapałem studyom teologicznym, filozoficznym i historycznym. R. 1786-go został członkiem akademii nauk w Berlinie; 1805 otrzymał tytuł radzoy tajnego, a w r. 1808, na rok przed śmiercią, wydział teologiczny w Halli zamianował go doktorem honoris causa. W r. 1772 E. ogłosił drukiem „Neue Apologie des Sokrates" (Berlin i Szczeoin, 2 t.), gdzie, zgodnie z zasadami Wolffa, wystąpił w obronie praw zdrowego rozsądku przeciwko uroszczeniom ortodoksyjnych teologów; powstaje szozególnie przeciwko teoryi, źe wszyscy poganie skazani są na potępienie wieczne. Prześladowany za tę książkę, przyjął probostwo w Charllottenburgu (1774), gdzie czas wolny od obowiązków poświęcał na opracowanie drugiego tomu swej apologii, w którym wygłaszał najbardziej liberalne poglądy na toleranoyę religijną i krytykę tekstów świętych. Ponieważ stanowisko jego w kośoiele stawało się coraz trudniejszem, zgodził się wreszcie, lubo nie bez wahania, objąć katedrę filozofii w uniwersytecie w Halli (1778). Jako professor miał mierne powodzenie u słuchaczy. Wszelako z tego okresu życia E-a pochodzi większość jego prac filozoficznych. Już w r. 1776 wydał: „Allgemeine Theorie des Denkens und Etnp-findens*, dzieło premiowane, za które w r. 1786 został członkiem Akademii umiejętności. Potem kolejno ukazały się: „Sittenlehre der Vernuuft“ (1781, wydanie 2-e 1786), „Theorie der schonen Kiin-ste und Wissensohaften* (1783, wydanie 2-e, 1790); „Vorbereitung zur natiirl. Theologie* (Halla 1787); „Allgemeine Geschichte der Philosophie⁴* (Halla 1788, wyd. 2-e 1796). W tym-że czasie E. wystąpił przeciwko Kantowi z długą polemiką, utrzymując, źe krytyka czystego rozumu bynajmniej nie nadwerężyła podstaw filozofii Leibniza i Wolffa. Polemikę tę prowadził w założonych przez się umyślnie w tym celu czasopismach: „Das philosophisohe Magazin" (1787 — 1795) i „Philosophisches Ar-chiv“ (1793—1795). Odpowiedź Kanta była druzgocącą dla E a, który resztę życia poświęcił na prace mniej wyłącznie filozoficzne: „Allgemeine Synonymik der sinnverwandten Worter der hoch-deutschen Sprache" (1795), „Handbuch der Aes-thetik* (Halla 1803 — 1805, 4-y tomy) — znakomity podręcznik, „Der Geist des Urchristen-thumsM (tamże 1808), oraz wielką liczbę monogra-fij z rozmaitych gałęzi nauk. Z pomiędzy pism E-a wiele ma szczególny interes dla muzyków. Znajdują się tu rozliczne rozprawy o melodramacie, tudzież o kwestyach, dotyczących instrumentów dętych. Ta ostatnia została ogłoszona w „Beri. musik. Wochenblatt” (r. 1803, 97 str.) pod tyt.: „Fragmente einiger Gedanken zur Beantwortung einer Frage liber die Blasinstrumente". W swym podręczniku estetyki E. zwalcza teoryę Kanta, który sprowadza wrażenie, wywołane muzyką, jedy-

„Wieland’s Neuer Merkur* (Nr 4).

Eberhard Konrad, rzeźbiarz i malarz (* 1768 w Hinderang w Algau bawarsk.—f 1859 w Monachium). Od lat najmłodszych, pod przewodnictwem ojca, malował obrazy świętyoh, rzeźbił krucyfiksy, ta-bernacula i t. p. Od roku 1796 pracował w Monachium jako uczeń Romana Boosa; w r, 1806 król go wysłał swoim kosztem do Rzymu. Pierwsze jego dzieła w duchu klasycznym: „Muza* (w Gliptoteoe), „Faun*, „Leda* (w Nimfenburgu, gdzie się także znajduje wielka grupa z roku 1820 Dyana i Endymion), i zjednały mu professurę w Akademii monachijskiej r. 1816. Ostatnim znakomitym utworem E-a w tym rodzaju jest nagrobek księźniozki Karoliny w kościele Teatynów w Monachium. Później oddał się rzeźbiarstwu religijnemu, przejętemu duchem średniowiecznej sztuki chrześoiańskiej, i dziełami swemi ozdobił wiele kościołów, w Monachium, Bamberdze, Norymberdze i t. d. Do rzędu najcelniejszych rzeźb jego należą głównie nagrobki biskupów Saibera i Witt-mana w katedrze ratysbońskiej. E. próbował także sił swoich w malowaniu obrazów ascetycznych, w poezyi i w kompozytorstwie muzycznem.

E. Franciszek, brat Konrada (* 1769—f 1836), brał udział w wielu jego prasach, leoz i na własną rękę rzeźbił różne ornamentaoye religijne, odznaczające się zarówno pięknością kompozyoyi, jak i delikatnością wykonania.    *

Eberhard Henryk Wilhelm, architekt saski, pochodzący z pierwszej połowy wieku bieżącego, może być słusznie uważany za wynalazcę cyn-kografii, o której pisał dzieła i rozpowszechnił ją prawie po całej Europie. Prócz tego opracował kilka traktatów z zakresu budownictwa, wielkiej wartości, jak np. „Baustudien zum Naohzeiohnen fur Anfangeru z 12 tablicami (Moguncya 1821); „Grundziige der Perspektive, 2 Abth. mit 24 Steintaf.* (Wiesbaden 1823). Największą wszakże sławę zdobył przez swoje wydawnictwa wiel-kioh dzieł, tyczących się zabytków i pomników starożytności, podług najcelniejszych prao tego rodzaju angielskich i francuskich, które w konturach na blachach cynkograficznych wykonywał. Dzieło to wyszło pod tytułem „Denkmaler der Baukunst in Verbindung mit Werken der Bildhauer-kunst und Malerei des Orients, der Aegypter, Grieohen, Romer und des Mittelalters* (1822 — 1832).

Eberhard Chrystyan August Gott-lob (* 1769 w Belzig — f 1845 w Dreźnie), poeta i literat niemiecki. Studyował w Lipsku teologię, ale później oddał się piśmiennictwu. W Halli wydawał miesięcznik „Salina" (1812—16) i „Flatter-

1856).

a. ro.i

rosen“ (1817), a po śmierci ojca — kontynuował jego „Jahrbuch der hauslichen Andacht*; brał też udział w wydawaniu i innych dzienników literackich. Jako poeta E. był zwolennikiem pisarzów z w. XVIII; z jego utworów poetyckich najcelniejszym jest „Hannchen und die Kuohlein* (Halla 1822; wyd. 25-e, Lipsk, 1875), sielanka, która do-tyończas znajduje jeszcze chętnych czytelników śrótf młodzieży. Wszystkie pisma swoje wydał

E. sam p. t. „Gesammelte Schrifcen* (20 tomów, Halla 1830—31).

Eberhardt Filip, lekarz weterynaryi, w czasach około roku 1840 inspektor stada rządowego w Janowie podlaskim. Znawca koni i zwolennik angielskiej rasy - pełnej krwi, uważał ją za najwłaściwszą do poprawienia ohowu koni u nas. Przekonania swoje Btarał się szerzyć za pomocą licznych artykułów, zamieszczanych w wydawanych podówczas „Rocznikaoh gospodarstwa krajowego*, mianowicie w t. I z r. 1844: „O stosunku wyścigów do umiejętnego chowu koni*; „Niektóre uwagi dotyczące sprowadzania koni angielskich do kraju naszego, nie mniej chowu koni w Angliia (tamże t. IV); „Systemat hodowania koni“ ^tamże); „O potrzebie zaprowadzenia stadnej księgi rodowej koni peł nej krwi w królestwie Polakiem* (tamże t. VIII). W ówczesnym „Tygodniku petersburskim* (1844 roku) zamieścił szereg polemicznych artykułów p. t. „O koniach wschodnich i angielskich pod względem użycia ioh do polepszenia koni krajowych"; zbijał w nich zbyt krańcowe poglądy znanego miłośnika koni i bezwzględnego wielbiciela krwi arabskiej, Spirydiona Ostaszewskiego. Prócz tego wydał: „O [chowie i ulepszeniu ras koni z poglądem na chów koni w Anglii* (Warszawa

St Rłir.

Eberl Antoni (* 13 czerwoa 1766 r. w Wiedniu—f tamże 11 maroa 1807 r.), znakomity pianista i kompozytor muzyozny. Od wczesnego dzieciństwa objawiało się w nim niepospolite uzdolnienie do kompozyoyi i gry na fortepianie. W 7-m roku życia miał już opinię skończonego pianisty; w siedemnastym, bez żadnych studyów uprzednich, jedynie po przeczytaniu kilku podręczników teoretycznych, napisał operę „La marchande des modes“, która zwróciła na siebie uwagę Olucka i Mozarta. Zachęoony przez tych koryfeuszów ówczesnego świata muzykalnego, E. poświęcił się wprawdzie muzyce wyłącznie, studyów jednak systematycznych, jakie mu obaj mistrze radzili, nieprzeprowadził. To właśnie było przyczyną, że dzieła jego rychło się zestarzały, i że nadzieje, jakie budził, zaledwie w części tylko ziścić zdołał. Od 1796—1800 bawił w Petersburgu. Wróoiwszy do Wiednia, E. napisał dla sceny dworskiej opery: „Die Konigin der schwarzen Inseln", która jednak miernego doznała powodzenia. W 1803 udał się powtórnie do Petersburga, gdzie bawił 3 lata. Następnie podróżował po Niemczech, w końou 1806 r. wrócił do Wiednia, gdzie w kilka miesięcy później zmarł. E. napisał wogóle 5 oper, kilka symfonij, kwartetów smyczkowych, triów, koncertów, sonat, fan-tazyj, §rond, waryacyj i t. p. Niektóre z tych waryacyj, np. „Zu Steffen sprach im Traume*, „Bei Maanern, welche Liebe fiitilen* i inne, ukazały się pierwiastkowo w druku jako dzieła pośmiertne Mozarta.

Eberle Robert, malarz niemiecki (* r. 1815 w Merseburgu—f 1860 w Eóerfing), był uczniem Biedermann, od r. 1830 doskonalił się w Monachium, studyującj obrazy Dujardin’a i Ruisdaala. Malował znakomicie zwierzęta domowe, a przed innemi owce, urozmaicając swe kompozycye wprowadzeniem do nich bądź to ludzi, bądź zwierząt i ptaków drapieżnych, jak np. Owczarz rażony piorunem, Powrót trzody przed zbliżającą się burzą, Napad wilków na trzodę owiec, Owce pierzchające przed orłem i t. p. — Obok malarstwa E , uprawiał także sztycharstwo akwafortowe. Syn jego, E. Adolf (* 1843), uczeń Pilotego, odznacza się jako bardzo płodny malarz rodzajowy. *

Eberlein Jerzy, budowniczy i malarz architektoniczny (* 1819 w Linden—f 1884 w Norymberdze). Kształoił się pod kierunkiem Heideloffa, a od r. 1839 był jego wspóluikiem przy dekorowaniu kościoła klasztornego w Sztutgardzie, sali rycerskiej w zamku koburskim, zamku Lichtenstein w Wirtembergii i zamku Landsberg pod Meiningen. Zostawszy wkrótoe profesorem szkoły politechnicznej w Norymberdze, brał udział w restaurowaniu zamku Hohenzollern, tumu erfarckiego i kościoła romańskiego św. Emmerana w Ratysbonie. Od r. 1876 kierował budowaniem drugiego kościoła protestanckiego w Monachium.

Ebermaier JanErdwin Krzysztof (* w Melle [Westfalja] d. 19 kwietnia r. 1769, — f w Dusseldorfie d. 21 lutego r. 1825), lekarz - farmakolog niemiecki. Jako syn aptekarza, poświęcił się pierwotnie zawodowi ojcowskiemu, lecz, będąc już prowizorem, porzucił go i zapisał się na wydział lekarski uniwersytetu Getyngeńskiego. Jako student ogłosił już dwie prace poważniejsze, treści botaniczno - farmaceutycznej; w roku 1794 przerwał naukę i wstąpił do służby wojskowej hannowerskiej, jako chirurg, udająo się z pułkiem swym do Niderlandów; wystąpiwszy następnie ze służby, przebywał czas pewien, jako student medycyny w Lejdzie, poczem powróciwszy do Getyngi, w r. 1727 dyplom doktorski osiągnął. Początkowo trudnił się wykonawstwem lekarskiem w Rbeda i Osnabriick; następnie, wstąpiwszy do służby rządowej, był fizykiem po kolei w Dortmundzie, Cleve i Dusseldorfie. Pisarzem był dosyć płodnym i dzieła jego w swoim czasie były cenione, tłómaczono je też na inne języki. W przekładzie polskim, dokonanym przez L. Erazma Poluszyńskiego, posiadamy: „Wykład lekarstw pojedyńozych, przerobionyoh i złożonych i t. d.* (Wilno 1820).    Pr J* p*

Ebermayer Ernest, chemik i meteorolog (* 1829 r. w Rechlingen pod Pappenheim), kształcił się w Monachium, był nauozycielem w wielu szkołach przemysłowych w Bawaryi, w r. 1858 został profesorem chemii rolniczej, mineralogii i geognozyi w instytucie leśniczym w Asohaffen-burgu, a w 1878 profesorem uniwersytetu mona-

chijskiego, gdzie wykładał chemię rolniczą, klimatologię i meteorologię. Dzięki jego staraniom pozakładano w Bawaryi doświadczalne stacye leśni-cze i stacye leśniczo - meteorologiczne. Napisał: „Die physikalischen Einwirkungen des Waldes auf Luft und Bcden“ (Aschaffenburg 1873); „Die ge-Bummte Lehre der Waldstreu" (Berlin 1876); Physiolog. Chemie der Pflanzen" (tamże j 882); „Die Besohaffenheit der Waldluft und die Bedeutung der atmosph. Kohleneaurd fur die Waldvegetation* (Sztutgard 1885); „Ergebnitse der Beobachtungen iiber BlizscLlage uad Hagelfalle in deu Staatswal-dungen Bayerns" (Augsburg 1891).

Ebem, starożytne miasto w Bawaryi, w pro-wincyi Frankonii Niższej, nad dopływem Menu, Baunachem; piękny kościół gotycki, fabryki narzędzi rolniczych, uprawa chmielu, 2 500 m-ców. Cesarz Ludwik Bawarczyk podniósł E. do godności miasta w 1335 r.

Ebernburg, wieś w bawarskim Falatynacie Reńskim, na prawym brzegu rz. Nahe i na granicy z prowincją Reńską. W pobliżu ruiny zamku zburzonego przez Francuzów w 1698 r., w którym w r. 1481 urodził się Franc. v. Sickingen. W zamku tym znaleźli przytułek liczni zwolennicy Refor-macyi, jak Hutten, Oecolampadius, Melanohton. Zamek dziś jeBt własnością prywatną. Na zboczu wyniosłości 11 czer. 1889 odsłoniono pomnik bron-zowy Huttena i Sickingena, pomysłu Cauera. And> p*

Ebers Jan Jakób Henryk (* we Flens-burgu [Szlezwig] d. 18 kwietnia r. 1781, — f we Wrocławiu d. 22 grudnia r. 1858), zasłużony ) JJ V i lekarz i filantrop niemiecki. Kształcił się w berlińskiej akademii medyko - chirurgicznej, a w r. 1806 osiągnął dyplom doktorski we Frankfurcie nad Odrą, poczem osiadł jako lekarz we Wrocławiu. W latach 1807 i 1808 pracował w znajdujących się tam wtedy lazaretach francuskiob; w r. 1810 powierzono mu stanowisko lekarza naczelnego w szpitalu miejskim Wsz. Świętych; takież samo stanowisko zajmował w pruskioh szpitalach wojskowych, otworzonych we Wrocławiu podczas wojen r. 1813 i 1814. Poznawszy dokładnie potrzeby i niedostatki szpitalnictwa, zabrał się szczerze do pracy, aby je, o ile możności, doprowadzić do stanu lepszego; w tym celu napisał też cały szereg rozpraw, w swoim czasie bardzo cennych i wpływowych. Pomimo, że stał na czele ogromnego szpitalu i gorliwie się zajmował zarządem jego, działalności swej filantropijnej nie ograniczał bynajmniej do niego tylko, należąc przeciwnie do wszystkich instytucyj dobroczynnych miasta, jako członek czynny i użyteczny bardzo; w chwilach wolnych od licznych zajęć zawodowych uprawiał też z zamiłowaniem nauki przyrodnicze, oraz zajmował się sztuką, której był wielkim wielbicielem. Jako pisarz był płodnym i wielostronnym; lioznych prao jego, pomimo, że niektóre z nich do dziś jeszcze wartość pewną zachowały, wyliczać tu nie będziemy; spis ich znaleźć można w C a 1-lisena „Medicinisches SchriftBteller (Lexikon T. Y.“ str. 504 i T. XXVII str. 411).

Ebers Henryk (* w Wilnie d. 2 lutego r.

R.

And. S.

Dr J. P.

Wykształcenie zawodowe odebrał Petersburgu, i otrzymawszy w r. 1828

Dr J. P.

1806 — f d. 13 listopada r. 1864 w Krakowie), lekarz polski w ^lluie i I stopień lekarza, wstąpił do służby wojskowej. W lataoh 1828 i 1829 brał udział w wojnie przeciwko Turcyi i pracował w lazaretach pod oblężoną Warną. W r. 1831 pełnił służbę jako lekarz sztabowy, w 8-m pułku strzelców pieszych, i niejednokrotnie odznaczył się na polu bitwy, nio-sąo pomoc rannym. Opuściwszy kraj rodzinny, udał się do Francyi i gdy otrzymał dyplom doktorski, po obronieniu rozprawy p. n. „De la dysen-tórle epidemiąue en Turquie“ (Montpellier 1834), osiadł jako lekarz w Bordeaux. Po r. 1848 przemieszkiwał w Grefenbergu i w W. ks. Poznań-skiem. W r. 1851 udał się do Ameryki północnej i tam, osiedliwszy Bię W St.-Louis, z powodzeniem zabawiał się homeopatyą; pomimo to, w r. 1854 wyjechał do Kalifornii, a ztamtąd w tymże roku jeszcze przybył do Krakowa, lecz krótko tam tylko bawił. Wydalony przez władze auBtryac-kie, powrócił do Bordeaux i tam do r. 1857 przemieszkiwał. W roku tym uzyskał nareszcie pozwolenie osiedlenia się w Krakowie, ale w początkach r. 1864 musiał znów tułaczkę rozpocząć; wyjechał więo naprzód do Paryża, a następnie do Szwajcaryi. Ciężką dotknięty chorobą i bliski zgonu, otrzymawszy upragnione pozwolenie powrotu, przybył znów do Krakowa w dniu 10 listopada r. 1864, po to tylko, żeby po trzech dniach, żywota dokonać.

Ebers Emil, malarz niemiecki (* 1807 we Wrocławiu—f 1884 w Bytomiu). Od r. 1831 kształcił zię w Akademii diisseldorfskiej, głównie pod kierunkiem H. Rittera i R. Jordana; w 1844 wrócił na Szląsk i długi czas mieszkał we Wrocławiu, aż wreszcie, zaniechawszy sztuki, osiadł w Bytomiu. Początkowo malował głównie prze-mycarzy, zbójców i żołnierzy; potem, odbywszy podróż do Hollandyi i Normandyi, uprawiał z wiel-kiem powodzeniem obrazy z życia marynarzy i kontrabandzistów. Jego „Przemycarz" (z r. 1830) znajduje się w Galeryi narodowej w Berlinie, „Bunt na brygu" w muzeum szląskiem we Wrocławiu. *

Ebers Jerzy Maurycy (* 1837 w Berlinie), wybitny egiptolog i powieściopisarz niemiecki. Studya uniwersyteckie rozpoczął w Getyndze, gdzie słuchał wykładów prawa, później w Berlinie poświęcił się egiptologii pod kierunkiem Brugscha i Lepsiusa. Po ukończeniu studyów i uzupełnieniu ich pracami w muzeach, w r. 1865 habilitował się w Jenie. Po powrocie z podróży naukowej do Egiptu i Nubii (1869—70), został powołany na profesora egiptologii do Lipska. W r. 1872 odbył drugą podróż do Egiptu; zdobyczą tej podróży było między innemi znalezienie t. z. papyrusu Ebersa w grobowcach tebańskich, przechowywanego obecnie w bibliotece uniwersyteckiej w Lipsku; wydał go E. p. t. „Papyrus Ebers, das hermetische Buch iiber die Arzneimittel der alten Aegypter“ ze słownikiem hieroglificzno - łacińskim przez L. Sterna (Lipsk 1875; przekład niemiecki Joachim’a Beri. L890). W r. 1889 E. z powodu

And S.

And. S.

Ebersdorf, 1). E miasteczko w niemieckiem księstwie Reuss - Schleiz (mł. linii), o 3 mile na południo - zachód od Sehleizu; posiada piękny zamek z parkiem, oraz kolonię hernhucką z zakładami wychowawczemi dla chłopców i di a dziewcząt; założył ją w r. 1773 hr. Zinkendorf. E. był pierwotnie w posiadanin rodziny Machwitz, po wygaśnięciu której w r. 1681, dostał się linii młodszej hrabiów Reuss i do r. 1848, tj. do połączenia ich wszystkich dzielnic, był rezydencyą księcia Reuss-Lobenstein - E. — 2). E. właściwie Kaiser-E, wieś w stronie wschodniej Wiednia, w okręgu Bruck, n. Litawą, w miejscu, gdzie kanał Dunaju łączy się z rzeką główną; port zimowy; fabryki wyrobów metalowych i biszkoktów; przeszło 3 000 m ców.—Na zachód od E u leży centralny cmentarz wiedeński, a na północ wyspa Lobau, pamiętna w wojnie 1809 r.—Z E-u Napoleon kierował bitwą pod Aspern.—W starożytności była to Ala nova, gdzie przebywała legia 14-a. Ferdynand I wystawił tu zamek, który Marya Teresa obróciła na dom sierot, a Józef II na koszary i miejsce ćwiczeń artylleryi.

EberBheim, wieś kościelna w Alzacyi Niższej, okręgu Schlettstadt, niedaleko rz. Ili, przy drodze żelaznej Sztrasburg - Bazylea; słynie z uprawy chmielu, W pobliżu Ebersmiinster, z pię-

słabości zdrowia, ustąpił z zajmowanej katedry i odtąd przebywa zimą w Monachium, latem zaś— w Tutzing nad jez. Starnberskiem. Jako egiptolog napisał: „Disąuisitiones de dynastia yicesima sexta regum aegyptiorum* (Beri. 1865); „Aegypten und die Biioher Mosis” (Lipsk 1868)) „Durch Gosen zum Sinai; aus dem Wanderbuch und der Biblio-thek* (t-że 1872); „Aegypten in Wort und Bild*

(2 tomy, Stuttg. 1878—79; wyd. 2-e 1880); „Sinn-bildliches. Die koptiscbe Kunst* (Lipsk 1892);

„Antike Portrats. Die hellenistiscben Bildnisse aus dem Fajjdm untersucht und gewiirdigt* (t-źe 1893), oraz wiele rozpraw drobniejszych. Nadto do współki z Guthem opracował „Palastina in Bild und Wort” (2 tomy, Stuttg. 1886—87). Jako powieściopisarz E. zajął także wybitne stanowisko wo współczesnej literaturze niemieckiej swojemi powieściami archeologiczno-historycznemi, ognutemi na tle życia starożytnych Egipcyan. Do ich liczby należą: „Etnę agyptische Kdnigstochter* (Stuttg.

fr A

rig. 191. Ebers Jan Maurycy.

1864); „Uarda* (3 tomy, t-źe 1877); „Homo sum” (t-źe 1878); „Die Schwestern* (t-że 1879); „Der Kaiser* (2 tomy, t-źę 1880); „Serapis“ (2 tomy, t-że 1885); „Die Nilbraut* (3 tomy, t-źe 1886); „Josua* (t-że, 1889); „Per aspera“ (t-źe, 1892) i „Kleopatra* (t-źe, 1894), — wsaystkie znane z licznych wydań i tłómaczone na różne języki. Oprócz nich E. napisał kilka powieści historycznych na tle życia niemieckiego i niderlandzkiego w w. XVI: „Die Frau Burgemeisterin* (t-że 1881); „Ein Wort* (t-że 1882) i „Die Gred* (2 tomy, t-że 1887).—W przekładzie polskim ukazały się: „Córka króla egipskiego* (Warszawa 1877); „Siostry* (tamże 1883); „Słowo* (3 tomy, tamże 1883) i „Serapis” (Lwów 1887). — „Gesammelte Werke* E-a zaczęły wychodzić w 1893 roku (Sztutgard) —Porówn. Autobiograficzne „Die Geschichte mei-nes Lebens. Vom Kind bis zum Manneu (t-źe 1893) i Gosche „Georg Ebers, der Forscher und Dichter* (wyd. 2-e, Lipsk 1887).

Ebersbach, czeskie Hrabacice, wieś fa-bryczna w Saksonii, w hetmaństwie Budyszyńskiem, powiecie Lobau, na samej granicy Czech, przy drodze żel. Lobau - Rumburg; ognisko wyrobu tkanin lnianych i bawełnianych; ruiny kościoła, zburzonego w czasie wojen husyckicb, do 8 000 m-ców.

Ebersberg Otokar Franciszek (* 1833 w Wiedniu — f 1886 w zakładzie dla obłąkanych w Dobling), koinedyopisarz niemiecki, podpisujący się pseudonimem O. F. Berg. Po ukończeniu szkół wstąpił na drogę urzędniczą, ale wkrótce porzucił ją i od r. 1854 uprawiał niwę dramatyczną, pisząc drobne komedyjki, fraszki, parodye i t. p., utwory sceniczne, któremi zjednał sobie wielką popularność, zwłaszcza wśród niższego mieszczaństwa wiedeńskiego. Niektóre jego sztuki doczekały się 100 i więcej przedstawień, Wiele z nieb przerabiał i przystosowywał do warunków życia berlińskiego Kalisch. Do rzędu celniejszych należą: „Die Pfarrerskochin*, „Die alte Schachtel“, „Verlassene Kinder”, „Der letzte Na-tionalgardist“, „Nemesis“, „Das Madl* ohne Geld“, „Wiener und Franzos” i t. d. E. był nadto współpracownikiem różnych dzienników i sam redagował satyryczny „Tritsch - Tratsch” (1859) i „Kikiriki*.

Ebersberg, miasto powiatowe w Bawarskim okręgu Bawaryi Wyższej, 4 mile na wschód od Monachium, śród jednostajnej płaszczyzny; uprawa chmielu, starodawny zamek; przeszło 2 000 m-ców. — Tutejsze opactwo benedyktyńskie, założone w końcu X stulecia, wydało wielu uczonych zakonników; klasztor ten otrzymali później Jezuici w 1595 r., Joannici w 1773; zniesiony w 1803 roku.

And S.

And. S.

And. S.

i kanale Finowskim; blizko 20 000 m-ców.—Jest to bardzo porządnie zabudowana i utrzymana osada, która dzięki licznym u-dogodnieniom i upiększeniom (wodotryski, wodospady, parki, aleje) stała się ulubionem miejscem letniego pobytu Berlińczyków.—Są tu nadto liczne fabryki, jako to: odlewnie żelaza, piły parowe, cegielnie, warsztaty mechaniczne, browar, fabryki tektury, podków i t. p.—Prócz tego E, posiada akademię leśną, założoną w 1824 r., stacyę doświadczalną leśną, gimnazyum, wyższą szkołę żeńską, urząd leśny, zakład prowincyonalny dla obłąkanych, dom sierot, dwa zbory ewangielickie i 1 kościół katolioki. Handel drzewem i żegluga na kanale nie bez znaczenia.—Źródła mineralne i u-rządzenia lecznicze.

Ebert Jan Arnold (* 1723 w Hamburgu — f 1795 w Brunświku), poeta i literat niemiecki. Był nauczycielem przy Carolinum w Brunświku, później profesorem. Jako poeta należał do zwolenników Hagedorna i Klopstocka, ale oryginalne jego utwory nie posiadają wyższej wartości; więcej się zasłużył jako tłómacz poetów angielskich, szczególniej Younga („Nachtgedauken”,

Brunświk 1760—71; wyd. 2 e Lipsk 1790 — 95). E. żywy brał udział w ówezesnem czasopiśmiennictwie; był współpracownikiem głośnych „Bre-mer Beitrage” i współzałożycielem tygodnika „Der Jungling” (1747). — Jego „Epistelu und ver-mischte Gedichte” z życiorysem wydał E30hen-burg (2 tomy, Hamburg 1795).

Ebert Fryderyk Adolf (* 1791 w Tau-cha pod Lipskiem — f 1834 w Dreźnie), bibliograf niemiecki. Studyował teologię i historyę w Lipsku i Wittenberdze, poczem otrzymał posadę sekretarza przy bibliotece królewskiej w Dreźnie; w 1825 został prywatnym bibliotekarzem królewskim, a w trzy lata potem naczelnym bibliotekarzem. Najważniejszą jego pracą, dotychczas cenioną, jest „Allgemeines bibliographisches Lexi-con* (2 tomy, Lipsk 1821—30); opracował nadto: „Torąuato Tassos Leben und Charakteristik” ze szczegółową bibliografią (t-źe 1819); „Die Bilduug des Bibliothekars“ (t-źe 1820); „Geschichte und Beschreibnng der konigl. óffentl. Bibliothek zn Dresden” (t-źe 1822); „Zur Handschriftenkunde“ (2 tomy t-źe, 1825 — 27); „Kulturperioden des o-bersaohsischen Mittelalters* (Drezno 1825); „Ue-berlieferungen zur Geschichte, Literatur und Kunst der Vor-und Mitwelt* (2 tomy, t-źe 1825 — 27) i t. d.

knym kościołem i byłym klasztorem benedyktyńskim, założonym w 659 r.

Eberstein Wilhelm Ludwik Gottlob, baron von E., filozof niemiecki (* w Mobrungen pod Sangerhausen 1762—f tamże 1805); umysł niezbyt oryginalny, w filozofii stał na stanowisku Eber-harda (ob.), ale jako historyk filozofii ma istotną zasługę. Główne dzieło jego „Versuch einer Ge-Bchichte der Logik und MetaphyBik der Deutschen bis auf die gegenwartige Zeit* (Halla 1794—1799, 2 tomy) odznacza się bogactwem erudycyi oraz bezstronnością wykładu. Podobnie jak Eberhard, polemizował z Kantem o filozofię Leibniza, uproszczoną i wyjaśnioną przez Wolffa; lecz w polemice swojej więcej niż Eberhard okazał zmysłu krytycznego, jak się to daje widzieć z jego dziełka „Ueber meine Parteilicbkeit yorziiglich einen Wie-derspruch des Herrn Kant betreffend* (1800). Oprócz tego napisał; „Beschaffenheit der Logik und Metaphysik bei den reinen Peripatetikern* (1803) i „Die Natiirliche Theologie der SoholaBti-ker*, najlepsze z dzieł traktująoych o tym przedmiocie.    *

Ebsr&teińbnrg, osada w w. ks. Badeóskiem, okręgu Baden, o 7₂ mil na północo - wschód od tego miasta, na zboczu góry Battert; była niegdyś głównem miastem hrabstwa Eberstein, które leżało między Wirtembergią i Badeńskiem, i temu ostatniemu dostało się w 1660 r. — Obejmowało ono dzisiejsze miasto Muggensturm i Gernsbach, oraz kilkanaście wsi.—W pobliżu Alt-Eberstein, ruiny dawnego zamku, który pierwotnie był rzymską strażnicą, oraz Neu-Eberstein, zamek zbudowany w XIII w., odnowiony w 1829 r.; oba z pięknemi widokami na daleką okolicę.

Eberswalde, miasto w pruskiej prowincyi Brandenburskiej, regencyi Potsdamskiej, powiecie Wyższo - Barnimskim (Ober - Barnim), o 6 mil na północo - wschód od Berlina, przy drodze żelaznej Berlin - Szczecin

And. S.

Ebert Karol Egon (* 1801 w Pradze — f 1882 tamże), poeta niemiecki. Po ukończeniu studyów prawnych otrzymał służbę u księcia Fiir-stenberga i był u niego kolejno arohiwistą, bibliotekarzem, radzcą prawnym i administratorem dóbr. Doświadozał sił swoich w różnych rodzajach poezyi, czerpiąc do niej chętnie tematy z dziejów czeskich. Z licznych dramatów, granych w Pradze, ogłoszone były drukiem tylko: „Bre-tislaw und Jutta* (Praga 1835), „Der Frauen Lieb und Hass” (1861), „Das Geliibde* (1864) i „Bouquoy“ (1870). W lirycznych „Gediohte” (1828, wyd. 3-e Stuttg. 1845) znajduje się wiele udatnych ballad. Oprócz tego napisał: poemat romantyczny „Wlasta" (1829), sielankę „Das Kloster“ (1833), dydaktyczne „Fromme Gedanken eines weltlichen Mannes* (1859) i t. d. Wszystkie jego utwory wyszły zebrane p. t. „Poetische Werkeu (7 tomów, Praga 1877).

Ebert Adolf (* 1820 w Kasselu — f 1890 r. w Lipsku), wybitny romanista niemiecki. Stu-dya uniwersyteckie odbył w Marburgu, Lipsku, Getyndze i Berlinie, poczem (1849—62) był profesorem lingwistyki romańskiej w Marburgu, od r. zaś 1862 w Lipsku. Większe jego prace są: „Quellenforschungen aus der Geschichte Spaniens* (Kassel 1849); „Handbuch der italienischen Natio-nalliteratur“ (Marburg 1854); „Entwickelungsge-schichte der franzo3ischen Tragodie, vornehm!ich im XVI Jahrhundertu (Gotha 1856) i „Allgemeine Geschichte der Literatur des Mittelalters im Abend-lande“ (3'tomy, Lipsk 1884—87; tomy I i II w 2 wyd. 1889), dzieło wielce gruntowne i poważne. Pomniejsze studya drukował E. w różnych czasopismach, a między innemi w „Jahrbuch fur ro-manische und englisohe Literatur*, które w roku

Dr J. P.

Eli

And, S.

1859 wspólnie z Ferdynandem Wolfem założył i do r. 1863 redagował.

Eberth. Karol Józef (* d. 21 września roku 1835), anatom i bistolog niemieoki. Wykształcenie lekarskie odebrał w mieście rodzinnem Wiirz-burgu i tamże w r. 1859 dyplom doktorski otrzymał. W r. 1865 powołano go na profesora anatomii do Zurichu, gdzie oprócz tego w szkole weterynaryjnej wykładał od r. 1874 do 1881 patologię, histologię i embryologię. Od r. 1881 jest profesorem zwyczajnym anatomii porównawczej i hi-stologii w Halli. Jest on autorem licznych i cennych prac, które po większej części pomieszczał w Archivum Vircbova.

Eberty Jerzy Fryderyk Feliks (* 1812 r. w Berlinie—f 1884 w Arnsdorf), pisarz niemiecki. Po ukończeniu studyów prawnych był sadownikiem na Szląsku, później wykładał prawo kryminalne w uniwersytecie wrocławskim. Napisał: „Die Gestirne und die Weltgeschichte; Gedanken iiber Raum, Zeit und Ewigkeit* (Wrocł. 1856); „Versuche auf dem Gebiet des Naturrechts* (Lipsk 1852); „Walter Scott. Ein Lebensbild“ (t-źe 1860; wyd. 2 e 1870); .Lord Byron* (t-źe 1862; wyd. 2-e 1879) i .Geschichte des preuBsichen Staates” (7 tomów, Wrocław 1866—73).

Ebsrty Edward Gustaw, polityk niemiecki (* 12 czerwca 1840 r. Zgorzelcu), studyował w Berlinie i Heidelbergu prawo, filozofię i histo-ryę, poczem wstąpił do sądownictwa i był podczas wojny 1870—71 audytorem. Radzca miejski w Berlinie od r. 1872, został w r. 1876 o-brany na syndyka, a w r. 1888 zatwierdzony na tym urzędzie na dalsze lat 12.    1885 — 93 na

leżał do sejmu pruskiego, w latach zaś 1881 — 84 oraz 1890 — 93 do parlamentu niemieobiego,. gdzie był członkiem stronnictwa wolnomyślnego i zajmował się głównie Bocyalno - politycznemi i komunalnemi kwestyami. Przyczynił się do uchwalenia przez sejm wiejskiej ustawy gminnej i spowodował urządzenie wielkiego centralnego targowiska na bydło (połączonego z rzeźniami), tudzież budowę berlińskich halli targowych. Popierał nadto gorliwie zakładanie przytułków dla robotników rekonwalescentów, szkół professyonal-nych i t. d., biorąc w ogóle czynny udział w t. zw. „społeczno - reformatorskim* ruchu. Ogłosił: „Die Aufgaben der Berliner Kommunalverwal-tung* (Berlin 1878); .Ueber Lebensmittelversor-gung von Grossstadten in Markthallen* (tamże 1884); ,Der Markt und die Hauswirtschafi* (1886), „Heimstatten fur GeneBende* (Lipsk 1888); „Ge-weibegericht und EinigungEamter* (Wrocław 1890).

Ebingen, miasto w wirtemberskim okręgu Szwarzwald, przy drodze żelaznej Tubingen - Sig-maringen, na wyżynie Rauhe Alb, 729 m. nad p. m., 6 796 m-ców. Jest to jedno z ważniejszych ognisk wirtemberskiego przemysłu, z fabrykami tkanin wełnianych i bawełnianych, gorsetów, sikawek, narzędzi ścisłych i t. p. — Posiada nadto szkołę realną, gimnazyum, szpital, bank przemysłowy.—Znaczny handel bydłem.

Ebionici: 1) nazwa, którą sami sobie nadawali, i pod którą też znani są w Historyi, pierwotni chrześcianie. Pochodzi ona z hebrajskiego ebio-nim i oznacza ubodzy. Tak jeBt prawdopodobnie, gdyż tekstu hebrajskiego ewangelii nie posiadamy. Nazwa ta wchodziła tylko do tak zw. Dziesięoiu błogosławieństw (Mat. V, 8—11) i została na język grecki przetłómaczoną przez ptochoi, na łaciński pauperes, a na nasz—ubodzy (Błogosławieni ubodzy w duchu, albowiem ich jest królestwo niebieskie: Mat. V, 3; Błogosławieni jesteście wy, u-bodzy, bo wasze jest królestwo Boże: Łuk. VI, 20). Początkowem siedliskiem E-w była Jerozolima. Na czele ich stał Jakób Apostoł, o którym to pisze Paweł*św.: .A innegom z apostołów nie widział, oprócz Jakóba, brata pańskiego (Do Gala-tów I, 19)“. Stąd Listy Jakóba Apostoła, niezależnie od tego, czy je za autentyczne czy też za apokryficzne uważać będziemy, są najlepszem źródłem dla poznania ich nauki. Autor tych listów, a jest ich pięć, złączonyoh w jeden List Powszechny o 5 rozdziałach, przedewszystkiem wynosi ubóstwo; woła bowiem do bogatych: .Nuż teraz, bogaczel płaczcie, narzekając nad nędzami waszemi, które przyjdą; bogactwo wasze zgniło, a szaty wasze mole zagryzły; złoto wasze i srebro wasze pordzewiało, a rdza ich będzie na świadectwo przeciw wam i pożre ciała wasze jako ogień; zgromadziliście skarb na ostatnie dni” (V, 1—3). W r. 62 po Chr.,* gdy Jakób został przez kapłana żydowskiego Hanana i Synhedryn na śmierć skazany, Ebionici miłość swą dla Jezusa przenieśli i na jego rodzinę, i na miejsce Jakóba wybrali Symeona, syna Klopasa, brata stryjecznego Jezusa, jak o tern świadczy pierwszy historyk Chrystyanizmu, Euzebiusz („Historia ecclesiastica“ II, 23; III, 1). Roboty przygotowawcze do powstania przeciw Rzymianom w Judei zmusiły E-ów, oczekujących w cierpliwości królestwa Bożego, do opuszczenia Jerozolimy, jako przyszłego pola walki, i do schronienia się za Jordanem w miastaoh Pella, Kokaba i innych kilku (Euzebiusz ,H. E.* III, 5), w pro-wincyi nazwanej Dekapolis, na krańcach posiadłości rzymskich ku granicom z Arabią leżącej. Tam to prawdopodobnie wymieranie pokolenia, które jesz-oze mogło oglądać żywego Jezusa, skłoniło E-ów, jak to się stało i w innych gminach chrześoiań-skich, do spisania Ewangelii, zwanej Ewangelią Ebionitów. Doszło z niej do naszych czasów tylko parę drobnych urjwków; a ponieważ z nich tylko możemy poczerpnąć wiadomość o dogmatycznej stronie nauki E-w, przytaczamy je: „Był mąż niejaki imieniem Jezus; był on już trzydziestoletnim, kiedy wybrał nas. I przybywszy do Kafar-naum wszedł do domu Symona, nazwanego Piotrem, i otworzywszy uBta, rzekł: Kiedym przechodził wzdłuż jeziora Tyberyadzkiego, wybrałem Jana i Jakóba, synów Zebedeusza, i Symona, i Andrzeja, i Filipa, i Bartłomieja, i Tomasza, i Jakóba, syna Alfeusza, i Tadeusza i Symona Zelotę i Judę Iskaryotę, i ciebie, Mateuszu, przebywającego w u-rzędzie podatkowym pozwałem, i poszedłeś za mną. Chcę więc, żebyście byli dwunastu apostoła-

(„Hist. Eccles.** III, 27).

mi dla świadczenia o Izraelu, I stało się za dni Beroda, króla Judzkiego, za kapłaństwa Kai-fasza: przyszedł niejaki, imieniem Jan, który, jak utrzymują, pochodził z rodziny Aarona kapłana, syn Zacharyasza i Elżbiety, chrzcząc chrztem pokuty w rzece Jordanie. I przychodzili do niego faryzeusze i byli chrzczeni, i cała Jerozolima. I miał ubranie z szerści wielbłądziej i pas skórzany naokoło biodr swoich. A pożywieniem jego był miód dziki, mający smak manny, jako ciasta na oliwie... Kiedy naród był chrzczonym, przyszedł i Jezus i był ochrzczonym przez Jana. A kiedy wychodził z wody, otworzyły się niebiosa i zobaczył ducha świętego w postaci gołębia, który spadał i wszedł w niego. I głos dał się słyszeć, z nieba mówiący: Ty jesteś moim synem ukochanym; w tobiem się rozmiłował. I znowu: ciebiem dziś narodził. I wnet wielkie światło zapłonęło w owem miejscu. Na ten widok Jan rzekł do niego: kto jesteś, Panie? Głos znowu dał się słyszeć z nieba: To jest mój Byn ukochany, w którym się rozmiłowałem. Słysząc to, Jan padł do nóg jego i wyrzekł: Proszę cię, Panie, ochrzcij ty mię sam. Lecz on odmówił, mówiąc: Przestań, potrzeba, by się wszystko wypełniło...* Tak więc według tej Ewangelii Jezus dopiero wtedy stał się synem bożym (w każdym razie bardziej w pojęciu przenośnem, źydowskiem, jako Messyasz, niż w dosłownem. rzeczywistem, greoko-rzymskiem, kiedy dał się ochrzcić Janowi, a weń WBtąpił duch święty i głos z nieba zawołał: dzisiaj ciebie narodziłem. Również Jezus, według tej Ewangelii, powołał Apostołów, nie w celu, jak to w innych, by oi się rozeszli po świeoie i głosili jego naukę nową, lecz w celu świadozenia o Izraelu, co zresztą dość samo w sobie jest niejasneni. Urywki Ewangelii Ebionitów, przeohowane głównie u Epifaniu-sza, pisarza chrześciańskiego z wieku IV, zebrał i wydał A. Hilgenfeld p. t. „Nov. Testam. extra Ca-nonem receptom* (Lipsk 1876—1884). Siad E-ów ginie w II wieku. Żydzi nazywali E-ów Nazarejczykami, od nazwy miasta, skąd poohodziła rodzina Jezusa. Pod wpływem nauki Pawła (o grzechu pierworodnym) i Jana (o słowie, które stało się ciałem), rozwijający się ChryBtyanizm w Azyi Mniejszej, Egipcie i Europie oto jaki sąd wydał o E-ach w IV w., przez usta swojego pierwszego historyka, wzmiankowanego już Euzebiusza: „Których zaś złośliwy dyabeł nie mógł odciągnąć od miłości Jezusa, to w tych odkrywszy inną słabą stronę, z tej innej do uległości sobie doprowadził. Ci, od Starożytnych zwani byli Ebioniżami, ponieważ zbyt skromnie i uniżenie o Chrystusie sądzili. Jego bowiem, nie za kogo innego, tylko za prostego i zwyczajnego poczytywali człowieka, który jedynie wskutek swych cnót stał się sprawiedliwym; zresztą miał być zrodzony w małżeństwie z mężem przez Maryą. Zbawienie, którego, według siebie, dostąpić nie mogli przez wiarę jedynie w Chrystusa, ani przez życie prowadzone w tej wierze, starali się osiągnąć wypełnianiem śoisłem zakonu. Niektórzy z nich, późniejsi, tą samą nazwą objęci, odrzucając niedorzeczną

naukę dawniejszyoh, nie przeczyli, źo Chrystus jest zrodzony z Dziewicy przez Ducha Świętego; lecz przytem wszystkiem wcale się na to nie zgadzali, by Chrystus, jako Słowo Boże i Mądrość Ojca, mógł istnieć przed wszystkiem, co tylko istniało; w taki sposób w tę samą bezbożność, co i wcześniejsi, wpadli, zwłaszcza, gdy wszystkie cielesne przepisy zakonu Mojżesza, i to ściśle, wypełniali. Ci również twierdzili, że należy wszystkie listy Pawła odrzucić, a jego samego nazywali odstępcą od zakonu; jedynie tylko tę Ewangelię wyznawali, którą „Ewangelią według Żydów” mianowali, i innych Ewangelii nie cenili. I sabbat, i inne obrzędy żydowskie nieinaczej jak sami Żydzi zachowywali. Dnie zaś niedzielne w taki sam sposób na pamiątkę Zmartwychwstania pańskiego jak inne przepędzali. Z tego wszystkiego wypływa, że otrzymali nazwę Bbionitów (ubogich) dla braków swej umy-słowości. U Żydów zaś zwani byli żebrakami

i. R.

2)    Nazwę ebionim nosili także przelchrze-ściańscy asceci, uprawiający pokorę, pobożność, gorącą wiarę w królestwo Boże na ziemi, ale przytem przestrzegający śoiśle wszelkich prawideł życia religijnego i nabożeństwa Starego Zakonu. Jeden ich odcień skłaniał się ku lary zeizmo wi, drugi ku essenizmowi (ob. Esseńczycy), z którym nawet częstokroć się utożsamiał. Zarówno jak wśród Esseńczyków, nauka Chrystusowa znalazła wśród E-ów najpierwszych zwolenników umysłowych, kierunkiem myślenia najbardziej do Chrystyanizmu zbliżonych, choć ciasnotą judaistyczną krępowanych. Chiliazm (ob.) przebijał się w wierzeniaoh zarówno Esseńczyków, jak tych Ebionitów przei-Chrystusowych i występował też później i wśród po-Chrystusowych, których w pierwotnej literaturze kościoła niewłaściwie wywodzono od nieistniejącego wcale Ebiona, jakoby ucznia Kerinthosa, Egipcyanina, wielkiego herezyarohy z I w. po Chr.

3)    Nazwa ebionim i odpowiadająoy jej stan umysłowości religijnej przetrwałytzjawieuie się chrześoiaństwa—w sekcie, która istniała współcześnie i równolegle z ebionizmem określonym sub l-o, ale nie wiążąc się z nim i stojąc poza obrębem chrześciaństwa żydowskiego I wieku, raczej za dalBzy ciąg ebionizmu przedohrystusowego uważaną być powinna. Ci E-i wyraźnie już nie wierzyli w boskość Chrystusa, a na jego własnych słowach, że nie przyszedł burzyć zakonu i proroków, ale je spełnić, opierali swoją judaistyczną wyłączność. Trzymali się surowych trądycyj Starego Zakonu, wierzyli w jego niewzruszoność i w niezawodność proroctw. Chrystus był dla nich masziach, dającym przecież zbawienie tylko Żydom, obrzezanym, zakonowi wiernym. Obrzezanie uważali za warunek niezbędny i E i chrześeiańsoy.

4)    Odmianą E-ów chraeściańskich, wzmiankowanych najpierwej przez ojca kościoła z II w., Ireneusza, w „Adversus haereses*, byli od II w. po Chr. żydzi - chrześciauie, ulegli wpływowi gaosto-cyzmu, a znani pod nazwą Elkesaioi (ob.)—Bibl. Ewald „Gesch. d. Yolkes Iaraelw (wyd. 3-ie 1864,

Hml.

And. S

R.

7 t.); Graetz H. „Gnosticismus u. Jndenthum* (Krotoszyn 1846); tenie „Gesch, d. Juden etc.“ (Lipsk i Berlin 1853—70, ll t); Lipsius R. „D. Quellen d. altesten KetzergeschichteM (Lipsk 1875); Renan E. „Les Apótres* (Paryż 1866); tenże „Les Evan-giles etc.“ (Paryż 1877); tenże „Histoire du peuple d’ Israel* (Paryż 1887 — 94, 5 t.); Schiirer „Gesch. der jiidischen Volkes im Zeitalter Jesu-Christi* (wyd. 2-e Lipsk 1886—90); Stapfer „La Palestine au temps dę Jósus-Christ* (Paryż 1885); Wellhausen J. „Prolegomena z. Gesch. Israels* (wyd. 3-ie Berlin 1886); Eacyklopedya Erscha i Grubera, ob. Kościół.

Eblana, starożytna nazwa Dublinu (ob.).

Eble Jan Chrzciciel hr., generał francuski (* r. 1758 w Saint - Jean - de - Rohrbach—f 31 grudnia 1812 w Królewcu). Pierwsze stopnie wojskowe¹ pozyskał w wojsku królewskiem. W r. 1792 mianowany kapitanem, dowodził z odznaczeniem artylleryą awangardy w armii Dumou-rier’a. Znakomite zasługi, jakie położył w bitwach pod Hondschoote, Dunkierką i Wattignies, zjednały mu, 25 paźdz. 1793, stopień generała dywizyi. Stojąc na czele artylleryi kolejno w armii Północnej (1794 — 95), armii Renu i Mozeli (1795—97), oraz armii Rzymu i Neapolu (1798— 99), składał wszędzie dowody zimnej krwi i wielkiej bystrości umysłu. Przyczyniwszy się znakomicie do zwycięstw gen. Moreau w Niemczech podczas kampanii 1800 r., objął dowództwo artylleryi w armii Batawskiej, następnie w armii Hannowerskiej (1803—05), później został gubernatorem Magdeburga oraz ministrem wojny królestwa Westfalii (1808). Wezwany przez Massenę do armii Portugalskiej, kierował artylleryą podczas oblężenia Almeidy i Ciudad - Rodrigo (1810 roku), wreszcie odbył kampanię rossyjską jako szef pon-tonierów. Wiadomo, jaką energię rozwinął podczas przeprawy przez Berezynę i jak jego bohaterskie nieposłuszeństwo rozkazom cesarza uratowało wtedy znaczną część armii francuskiej. Wkrótce potem został głównym szefem artylleryi na miejsce Lariboisióre’a. Napoleon, który ocenił E-go bardzo wysoko i wyniósł go do godności hrabiowskiej, zamianował go, 2 stycznia 1813 r., pierwszym inspektorem generalnym swojej armii. Atoli E, od dwóch dni już wtedy nie żył: uległ trudom ostatniej kampanii. -- „Gr. Eacycl." L a mira u 1 t’a.

Ebn, albo Ibn, to samo co Ben, po arabsku i po hebrajsku znaczy syn, potomek, wchodzi w skład wielu imion arabskich, maurytańskich i t. d. (Ob. Ben).    *

Ebnat, duża widś przemysłowa, w szwajcarskim kantonie Sb Gallen, końcowy punkt drogi żelaznej Toggenburskiej; łącznie z sąsiednią wsią Ebnat-Kappel rozrzucona wzdłuż doliny rz. Thur, liczy razem ok. 4 000 m-ców; wielkie fabryki tkanin bawełnianych i wyrobów dzierzganych. Tu zbierają się turyści, udający się na Speer lub Churfirsten.

Ebner Wiktor, Ritter von Rosen-b t e i n, prsyrodoznawca (* 4 lutego 1842 r. w Bregenz), kształcił się w Innsbrucku, Getyndze,

Kucyki. Powtz Iluitr Zen. 140. T 18-ty.

Wiedniu i Grazu. Habilitował się w r. 1870 w Iuusbrucku, w 1873 został profesorem histolo-gii i embryologii w Grazu, a 1888 hiatologii w Wiedniu. Obok wielu pomniejszych prac z zakresu histologii i zoologii, napisał: „Uatersuchun-gen iiber den Bau der Śamenkanalchen und die Entwicklung der Spermatozoiden“ (Lipsk 1871); „Die acinosen Driisen der Zunge* (Graz 1873); „Ueber den feinern Bau der Knochensubstanz” (Wiedeń 1875); „Wachstum und Wechsel der Ha-are* (tamże 1876); „Ursachen der Anisotropie orgauisiertm Substanzen“ (Lipsk 1882); „Die Lo-sungsflachen des Kalkspates und des Aragonites" (Wiedeń 1884—85); „Ueber den feinern Bau der Skelettteil der Kalsehwamme* (tamże 1887); „Ri-stologie der Zahne* (tamże 1890).

Ebner - Eschenbach. Mary a von (* 1830 r. w Zdzisławicach na Morawach), powieściopisarka niemiecka, z domu hrabianka Dubska. Wykształcenie otrzymała w Wiedniu i w domu rodzicielskim; w r. 1848 poślubiła barona E a, późniejszego vice-marszałka. Przebywając zazwyczaj w Wiedniu, poświęca się uprawie literatury. Naprzód zwróciła się do dramatu, ale, pomimo poparcia Grillparzera, Halma, Deyrienta i Laubego, tylko niektóre jej sztuki — „Maria Stuart in Schottland” (1860); „Doktor Ritter* (1871); „Das Waldfrau-lein* (1873); „Uutrostlich* (1874) i „Die Veilcbena (1878)—były wystawione z niejakiem powodzeniem na różnych scenach. Daleko odpowiedniejszą jej talentowi dziedziną okazała się opowieść. Na tern polu stworzyła wiele pięknych obrazków, nacechowanych prawdą i poetycznością i oźywionyoh podniosłą myślą przewodnią. Pierwsze w tym kierunku próbki, np. „Erzahlungen⁴⁴ (Stuttg. 1875) i „Boiena” (t-źe 1876) nie obudziły większego zajęcia; następne wszakże jej nowelle i opowieści przyjęte zostały z wielkiem uznaniem. Są to: „Neue Erzahlungen* (Berlin 1881), pomiędzy któ-remi za arcydzieła uchodzą: „Die Freiherren von Gemperlein", „Nach dem Todeu i „Lotti, die Uhr-maoherinu; „Dorf-und SchlosBgesohiohten” (tamże 1883); „Neue Dorf uud Schlossgeschichtenu (tamże

1886); „Miterlebtes* (tamże 1889); „Margarete* (Stuttg. 189 L). Większe jej powieści są: „Das Gemeindekind* (2 tomy, Berlin 1887), „Unsiihnbar* (t-że 1890) i „Glaubenslos?“ (t-że 1893). Oprócz tego napisała wysoce cenione „Aphorismen* (Berlin 1880; wyd. 4-e 1893) i „Parabelu, Marchen und Gedichte“ (t-źe 1892). Porównaj A. Marchand „Po-etes et penseurs* (Paryż 1892).

Eboli Anna de Men do za y La Cerda, księżna, dama hiszpańska r(* r. 1540 w Cifuentes w prow. Guadalajara—f 2 lutego 1592 w Pastrana). Córka jedyna vice-króla Peru, Diego Hurtado de Mendoza, hrabiego Melito, w 15-m roku życia zaślubioną została Ruy - Gomezowi de Silva. księciu Eboli, ministrowi i ulubieńcowi króla Filipa II. Z pożycia z mężem miała dziesięcioro dzieci. Zostawszy w r. 1573 wdową, pełna jeszcze wdzięku, księżna chciała w pierwszej chwili boleści przywdziać welon zakonnicy i w tym celu wstąpiła do założonego przez św. Teresę klasztoru kar-

And, S.

R.

And, S.

palnie ołowiu.

Ebrard Jan Henryk August, teolog hu-

melitanek w Pastrana. Atoli życie mniszki nie odpowiadało zgoła jej światowym upodobaniom; niezdolna do posłuszeństwa surowej regule, wystąpiła po upływie sześciu miesięcy z klasztoru, po-róźniwszy się z zakonnicami i pobożną założycielką. Zamieszkała w Madrycie, gdzie niebawem nawiązała stosunek z urodziwym intrygantem, Antonim Perezem, sekretarzem Btanu. Miłość, zdaje się, grała podrzędną rolę w tym głośnym romansie: więcej —rozwiązłość u księżny, zaś próżność i wyrachowanie u Pereza; należy dodać, że w owym czasie księżna wcale już nie była młodą, jakkolwiek współcześni mówią wiele o jej pięknośoi, i że miała jedno tylko oko, utraciwszy drugie podczas fechtunku, skutkiem nieszczęśliwego uderzenia floretu (niektórzy historycy twierdzą zresztą, że była tylko zezowatą). W r. 1578 zginął z ręki skrytobójczej dawny sekretarz Ruy-Go-meza, Es co ve do; sprawcami morderstwa byli Perez i jego kochanka, o co też rodzina zmarłego wytoczyła im proces. Król, z początku przychylny oskarżonym (zabójstwo Escoveda popełnione zostało nawet za jego wiedzą i zezwoleniem), później, poduszczony przez Mateusza Vazqueza, wydał nagle rozkaz ich aresztowania (28 lipca 1579). Zdecydował się na ten krok, przyj ąwszy uprzednio komunię św., oraz naradziwszy się ze BWym spowiednikiem i Innymi duchownymi. Sam był obecny przy wykonaniu swego rozkazu: zaozajony pod kolumnadą jednego z kościołów Madrytu, przypatrywał się, jak pachołkowie policyjni prowadzili księżnę do więzienia Pinto. Na początku roku 1580 przewieziono ją z Madrytu do San Toreaz, gdzie gniew króla nieco sfolgował: dzieciom pozwolono odwiedzać matkę i dozór stał się mniej ścisłym. Wreszcie w roku 1581 Filip II zgodził się, na żądanie lekarzy, wyznaczyć jej na mieszkanie Pa-stranę, zabroniwszy wracać do Madrytu. Odzyskawszy względną swobodę, księżna E. rozpoczęła natychmiast swe dawne wesołe życie, wyrzucając wielkie summy pieniężne na świetne przyjęcia, bale i wszelakie zbytki. Ukazywała się wszędzie w towarzystwie trzech najętych zbirów, z których jednego odprawiła za to, że zabił tylko jednego człowieka w swem życiu. Nie omieszkała także wznowić stosunków z Perezem. Rozgniewany ponownie król kazał odebrać od niej zarząd dóbr i opiekę nad dziećmi, oraz zamienił jej przymusowy pobyt w Pastranie na więzienie dożywotnie (r. 1590). Okna jej apartamentów zostały okra-towane i alkad Alonso del Castillo, któremu powierzono dozór nad księżną, porozumiewał się z nią tylko za pośrednictwem swego pisarza, którego dziennik przechował się do naszych czasów („Actos del escribano Torrontero”). W tym „smutnym i ponurym grobie* upłynęły ostatnie lata życia księżny. Według sądów najbardziej .^utartych, księżna E. była kochanką Filipa II, i książę PaBtrana uchodził za naturalnego syna króla. W mniemaniu tern zdaje się utwierdzać sam Antoni Perez, kióry w swych „Relaciones* (pisanych wówczas, kiedy zbiegł na dwór Henryka IV) winę swych nieszczęść przypisuje zazdrości potężnego

rywala. Wersyę tę przyjęli prawie wszyscy historycy: (TAubignó, Branthóme, Grzegorz Leti, Mi-gnet, Pidal, Canovas del Castillo i inni. Odrzuca ją wszakże stanowczo Gaspar Muro w swej pracy o księżnie E. W tym sensie wypowiadają się także Rankę i Lafuente. Co się łaś tyczy księżny E., którą wprowadza na scenę Schiller w tragedyi „Don Carlos*, jest to postać czysto fantastyczna. Salazar y Castro „Historia de la casa de Sil-va“ (Madryt 1685, t. II); Salvador Bermun-dez de Castro „Antonio Perez, secretario del Rey Felipe 11“ (Madryt 1841); Gaspar Muro „Vita de la princesa de E.” (Madryt 1877). Hml’

Eboli, miasto w departamencie włoskim Saler-no, przy drodze żelaznej Salerno-Potenza, na równinie u stóp wzgórza, na którem wznosi się stara twierdza i skąd roztacza się piękny widok na morze i daleką okolicę; około 12 000 m-ców. Tu leżało starożytne Eburum.

Ebon, kilkanaście wysepek koralowych, należących do archipelagu wysp Marszałkowskich. Stanowią one najbardziej południowy punkt grupy Ralik (5° sz. pn.). Wszystkie spoozywają na kolistej rafie koralowej, i są zaledwie kilka metrów nad p. m. wzniesione. W porównaniu z innemi tej grupy wyspami są urodzajniejsze i gęściej zaludnione (na 6 km. □ blizko 1 000 mieszkańców). W północno-wschodniej stronie znajduje Bię wązki i niebezpieczny kanał, prowadzący do wewnętrznej laguny, która przedstawia wyborną przystań dla okrętów. Ludność prawie zupełnie chrześoiańska. Wyspy te, podobnie jak cały archipelag, zoBtają pod protektoratem Niemiec, które wyłącznie załatwiają wszelkie stosunki handlowe. And. s.

Ebonit, jeBt to kauczuk wulkanizowany, zawierający 60% siarki; odznacza się twardością, czarną barwą i świetnym połyskiem, którego nabiera po wypolerowaniu. Używają go na prsy-rządy fizyczne, głównie zaś na aparaty elektryczne i na izolatory (ob. Kauozuk),

Eboracnm. starożytna nazwa angielskiego miasta York (ob.).

Ebrach 1) E. trzy rzeki w bawarskiej prowin-cyl Frankonii Wyższej, należące do lewego zlewiska rzeki Regnitz (lewy dopływ Menu) i wypływające ze wschodnich stoków Steigerwaldu. Rauhe E., po połączeniu się z Mittel E. wpada do Regnitz pod Pettstadtem, zaś Re i che E. pod Hir-' schaid.—2) E,, miasto w bawarskiej prowineyi Frankonii Wyższej, okręgu Bamberg, w malowniczej dolinie rzeki Mittel E.; słynne niegdyś i bogato uposażone opactwo Cystersów, założone w r. 1126, jest od r. 1802 obrócone na dom poprawczy; kościół klasztorny jest jednym z lepszych pnmników stylu romańskiego.

Ebriach, osada w Austryackim ' kraju koron-. nym Karyntyi, w górach Karawanka, na południo-wschód od Celowca, dwa zdroje, bardzo silnej szczawy żelezistej. Sto tysięcy butelek tej wody bardzo smacznej idzie na eksport, urządzeń kąpielowych dotąd jeszcze niema. W okolicy ko-

Dr A, P,

gonockiego pochodzenia (* 18 stycznia 1818 roku w Erlangen f 23 lipca 1888 tamże). Był synem kaznodziei reformowanej gminy francuskiej; kształcił się w mieście rodzinnem i w Berlinie, habilitował się w Erlangen, w r. 1844 został profesorem w Zurychu, w 1847 profesorem teologii w Erlangen, 1847 radzcą konsystoryalnym w Spirze. Wskutek oppozycyi stronnictwa liberalnego, szczególniej przeciw opracowanemu przezeń kancyona-łowi, złożył swój urząd r. 1861 i wrócił do Erlangen, gdzie rozpoczął znowu wykłady, a zarazem r. 1875 objął obowiązki proboszcza reformowanej gminy francuskiej. E. był obrońcą reformowanego konfessyonalizmu, niestrudzonym w walce z racyo-nalizmem protestanckim i katolicyzmem. Wydał: „Wissenschaftliche Kritik der evangel. Geschichteu (Frankfurt 1842, wyd. 3-e 1868); objaśnienia Listu do Żydów (Królewiec 1850), objaś. Apokalipsy (1853) i Listu św. Jana (1859), jako oiąg dalszy Olshau-sena „Kommentar zum Neuen Testament"; „Cbrist-liche Dogmatik* (2 tomy, Królewieo 1851—52, wyd. 2 e 1862—63); „Das Dogma von heiligen Abendmahl und seine Geschichte"' (2 t., Frankfurt 1845—46); „Vorlesungen iiber praktisohe Theologie” (Królewieo 1854); „Handbuoh der christl. Kircheu und Dogmengesohichte“ (w czterech częściach, Erlangen 1865—67); „Die iro-schott. Missionskirche des VI bis VIII Jahrh." (Giitersloh 1873); „Apolo-getik“ (w 2 tomach] tamże 1874—75, wyd. 2-e 1878—80); „Bonifatius, der Zerstorer des colum-banischen Kirchentums auf dem Festlande*. Na żądanie związku reformowanych opracował „Salnars Harmonia confesionum fidei. Das einhellige Beken-tniss der reform. Kirche aller Lauder" (Barmen

1887) . Jego „Reformirtes Kirchenbuchw (Zurich 1847, wyd. 2-e Halla 1890) jest zupełnym zbiorem modlitw i formuł używanych w kościele reformowanym. Oprócz tego E. wydawał kolejno następujące czasopisma: „Zukunft der KircheM (Zurich 1845—47); „Reform. Kirchezeitung" wespół z Bal-lem i Treyiranusem (Erlangen 1851—53); „Evang. Blatter“ (Landau 1854—57). Nadto jeszcze, obok wielu pisemek ulotnych i zbiorów kazań, ogłosił także „System der musikalisohen Akustik“ (Erlangen 1886) oraz przekłady Ossyana (Lipsk 1868), dramatu peruwiańskiego „Olianta* (Sztutgard 1887) i poezyj łacińskich Lotichiusa (Gutersloh 1883). Wreszcie pod pseudonimami: Zygmunt Sturm, Gotfryd Flamberg, Chrystyan Deutsch, napisał cały szereg epicznych, lirycznych i dramatyoznych poezyj, oraz powieści historycznych i nowelli, przeważnie w duchu chrześciańsk o-obyczaj owym. Wydał także tom pierwszy autobiografii pod tytułem: „Lebensfiihrungen. In jungen Jahrenu (Gutersloh

1888) .    *

Ebro, łac. Iberus, rz. półw. Pirenejskiego, najznaczniejsza z płynących tam do m. Śródziemnego. E. dąży w głównym południowo - wschodnim kierunku, przepływając w znacznej części swego biegu (wyjąwszy okolicę źródłową i uściową) trójkątną kotlinę, zagłębioną między wyżyną Kastylii i podgórza Pirenejów, oddzieloną od morza Śródziemnego katalońskim łańcuchem nadbrzeżnym.

Jest to kotlina zapadnięcia, duo trzeciorzędowego jeziora, z klimatem suchym (otoozona górami), z gruntem solnym i gipsowym, z charakterem stepowym; tylko okolice, bezpośrednio nad rzekami leżące i skrapiane sztuoznemi kanałami, stanowią tu oazę śród pustkowia. Źródła i górny bieg E. leżą jeszcze zewnątrz kotliny trzeciorzędowej w kredowych górach Kantabryjskioh; E. bierze początek w odległości tylko 45 km. od Atlantyku, o 6 km. na zachód Reinozy pod Fontibre (Fons Iberi), na wysokości blizko 850 m.; źródła są tak obfite w wodę, iż tworzą odrazu prawdziwą rzekę. Pod Reinozą E. otrzymuje obfity dopływ Hi jar, którego źródła leżą na wysokości 1880 m. w górze Pena Labra; dopływ ten można uważać za właściwe źródło E, tern bardziej, iż prawdopodobni© źródła pod Fontibre są zasilane wodą Htjaru, która poczęśoi znika w szparach skalnych. E. przepływa tu w pobliżu źródeł rzeki Besaya, płynącej do Atlantyku; wystarczyłoby tu przekopać kanał na 2 km. długi, a 18 m. głęboki, aby wody E. rzucić do oceanu. Rzeka jednak nie zwraca się na północ do tak blizkiego Atlantyku, lecz na południo-wsohód do dalekiego morza Śródziemnego; zanim wstąpi do kotlin trzeciorzędowych, przepływa wyżynę kredową u podnóża gór Kantabryjskioh, w głębokiej i wąskiej dolinie, nie posiadającej miejsca na założenie większych osad; dalej ^ po paru rozszerzeniach i zwężeniaćh (wyłomach) przez malowniczy wyłom Conchas de Haro, poniżej Mirandy, wstępuje do wązkiej kotliny trzeciorzędowej (którą opuszcza dopiero w pobliżu morza Śródziemnego pod Meąuinenza), płynie dalej pod Logrofio, gdzie wzgórza przystępujące do rzeki ułatwiają przeprawę; powyżej drugiego takiegoż miasta przeprawy, Tudeli, zasila się znacznie wodami pi-renejskiemi, które prowadzi dopływ Aragon. Zasilenie to zostało] zużytkowane na kanały irry-gacyjne, które zaczynają się pod Tudelą; z lewej strony poprowadzono wzdłuż rzeki kanał Tauste, z prawej znaczniejszy (używany też dla żeglugi) kanał Królewski, który ciągnie się aż poniżej Saragosy. Poniżej Tudeli E. otrzymuje z lewej dopływ Arba, a dalej już, w pobliżu Saragosy— znaczny dopływ Jalon z prawej, którego dolina stanowi ważną drogę z kotliny E. na wyżynę Ka-stylską, a także, za pomocą jednej z dolin ubocznych (Illoca), na wybrzeże Walencyi (przez dolinę Guadalawiaru). Pod samą Saragosą (Zaragozą) wpada do E. z lewej strony dopływ Ga Ile go, którego dolina prowadzi do przejść pirenejskioh. Doliny rzek Jalon i Gallego warunkują komunikacyjne znaczenie Saragosy, która jest przytem centralnem miastem kotliny Ebro. Od uścia Guadalope z prawej E. natrafia już na zachodnie przedgórza nadbrzeżnego łańcucha Katalońskiego, zwraca się wciąż na północo-wschód do Mequinenza, gdzie na wysokości już tylko 50 m. nad pow. morza, przyjmuje z lewej strony najznaczniejszy swój dopływ, Segre, która zbiera wszystkie wody południowego stoku Pirenejów od cyrku Gavarnie do Col de la Perohe. Znaczna część tych wód płynie z początku wprost ku E, lecz powstrzymana przez

wznoszące się śród kotliny wzgórza Sierra de Al-cabierre, zwraca się na wschód i za pomocą rzeki Cinea uchodzi do Segre. Poniżej uścia Segre E. zwraca się na południo-wschód i wyłomem w górach Katalońskich dostaje się na wybrzeże. Poniżej Tortozy pod Ampostą zaczyna się delta, kraina nizka i błotnista, wkraczająca w morze na odległość 24 km. Dwa tylko ramiona rzeki dosięgają morza, ale z powodu mielizn uściowych są niezdatne do żeglugi; dlatego przeprowadzono od Amposty kanał Nuevo, wymijający ramiona rzeki, ale i ten nie jest zbyt dogodny. Wogóle E., jako droga żeglowna, nie ma znaczenia, gdyż zbyt wiele wody odejmują rzece kanały irrygacyjne. Długość E. wynosi 720 km., obszar dorzecza—86 000 km. kwadr.    w’

Ebroin, marszałek czyli mer pałacowy (mai-re du palais, majordomus) Klotaryusza III, króla Neustryi,—jedna z najwybitniejszych postaci historycznych VII wieku (f r. 681). Obrany w r. 656 przez panów frankońskich na majordoma trzech zjednoczonych królestw Neustryi, Burgundyi i Austrazyi, pracował do końca życia z godną podziwu energią nad wzmocnieniem i utrwaleniem władzy królewskiej. Występował jako nieprzejednany wróg możnych, zwłaszcza zaś a-rystokracyi kościelnej. Z poozątku był miarkowany przez regentkę Baty Idę, sprawującą rządy podczas małoletności króla Klotaryusza III. Kiedy w r. 660 młodszy brat tego ostatniego, Childe-ryk II, mianowany został królem Austrazyi i o-trzymał osobnego majordoma, władza B a i jego króla ograniczyła się do Neustryi i Burgundyi. Pomiędzy majordomem a biskupami wybuchł zatarg; Batylda abdykowała i usunęła się w mury opactwa Chelles (664); biskup Zygbrand został posłany na rusztowanie (być może, należy go utożsamić z biskupem Lugdunu, Annemundem, zabitym z rozkazu E-a). Odtąd E. samowładnie rządził w imieniu Klotaryusza III, aż dopóki młodociany król nie umarł (r. 670). Głównym przeciwnikiem wszechwładnego ministra był św. Leodegary (Lśger), biskup z Autun, nie mniej energiczny i nie mniej surowy. E. zamierzał posadzić na opróżnionym tronie Thierrego czyli Teodoryka, trzeciego syna Klodoweusza II. Atoli Leodegary, zgromadziwszy nieprzyjaznych major-domowi baronów, których ten liczył zwłaszcza dużo w Burgundyi, rozwinął chorągiew powstania. Panowie burgundzcy wraz z częścią Neustryjozyków okrzyknęli królem Childeryka II (austrazyjskiego) i siłą zbrojną wprowadzili go na tron Neustryi. E., opuszczony przez większość swych stronników, poddał się. Zwycięscy zrabowali E-owi dobra, jego samego zamknęli w klasztorze Luxeuil, jego zaś króla, Teodoryka, zrobili, mnichem w klasztorze St. - Dónis. Powzięto uchwały ograniczające władzę majordoma; urząd ten miał być powierzany kolejno znakomitszym z pośród panów. Wulfoald został majordomem dla Neustryi i Austrazyi; rządy zaś Burgundyi złożono w ręce św. Leodegarego. Niedługo wszakże potem biskup z Autun, obalony przez wpływy Wulfoalda i Austrazyjczy-ków, został skazany na wygnanie do klasztoru Lnxeuil (673), gdzie się pojednał z E-em, by walczyć ze wspólnym wrogiem. Tyranią swoją Chil-deryk zraził do siebie możnych; jeden z nich, Bo-dolen, zamordował go wraz z jego żoną. Wul-foald uciekł do Austrazyi; E. i św. Leodegary odzyskali wolność i Leudezyusz, syn Erchinolialda, został zamianowany majordomem dla Burgundyi. Niebawem i Teodoryka Ii-go uznali obaj, Leu-dezyusz i Leodegary, za króla Neustryi i Burgundyi. Atoli anarchia była ogólną, pogorszona jeszcze powrotem do kraju licznych banitów: stronnicy i ofiary św. Leodegarego, Wul-foalda, E-a, walczyli-o wpływy i przewagę, a każdy rabował, co tylko się dało. E. udał się do Austrazyi, gdzie powołano na tron przebywającego w Irl&ndyi syna Zygberta III, Dagoberta II. łona część Austrazyjczyków, z Waimarem, księciem Szampanii, na czele, okrzyknęła królem innego księcia, rzeczywistego czy też samozwańczego, syna Klotaryusza III, który otrzymał imię KlodoweuszaH III. E., przyłączył się z początku do tego ostatniego stronnictwa wraz z biskupami z Chńlons i Valence. Zgromadziwszy wojsko, wkroczył do Neustryi i przeprawiwszy się przez rzekę Oise, rozbił na głowę armię Leudezyusza pod Pont - Saint - Maxence, poczem pod Corbie o-panował skarbiec królewski. Mąjordom i Teodo-ryk zostali wzięci do niewoli w Crócy - en - Pon-thieu. E. posłał na rusztowanie bwojego współzawodnika, objął Barn urząd majordoma i ogłosił się wiernym poddanym Teodoryka, swej dawnej kreatury, opuszczając Klodoweusza III, odkąd miał w swej władzy bardziej autentycznego Me-rowinga. Tymczasem sprzymierzeńcy jego, Wai-mar i Dido (biskup z Cbńlons), obiegli Autun; św. Leodegary, nió dość silny, by stawić im czoło, rozdał swe mienie ubogim oraz kościołom, sam zaś, niosąc święte relikwie, wyszedł z miasta pro-cessyonalnie. Schwytano go i wyłupiono mu o-czy; Bobo, który utracił właśnie w tym czasie biskupstwo w Valence, został biskupem w Autun. Najdłużej opierał się Lugdun, musiał jednak poddać się (674j. E. ogłosił amnestyę powszechną. Pomimo to, przewódzcy stronnictwa przeciwnego zbiegli roztropnie zawczasu do Waskonów, albo-wieiA E. nie oszczędzał swych wrogów. Św. Leo-degz~y i brat jego, Gairin, oskarżeni o udział w zamordowaniu Childeryka II, zostali skazani: pierwszy, na pozbawienie godności biskupiej, drugi—-na ukamienowanie. Św. Leodegaremu ucięto nadto język i wargi, poczem włóozono go po rozmaitych klasztorach, aż wreszcie ucięto mu głowę (r. 678). Odzyskawszy poprzednie znaczenie, E. zerwał i z tą grupą, która mu pomogła do po* nownego wyniesienia się—z grupą stronników Klodoweusza III. Biskup z Chńlons został ekskomu-nikowany przez tenże sam synod, który złożył był z urzędu św. Leodegarego, a następnie ścięty. Wai-mar, książę Szampanii, który otrzymał był także biskupstwo w Troyes, został wraz z iunymi skazany na wieczne wygnanie. Ten sam los spotkał i Adalryka, księcia Prowancyi; wygnany, sprzy-

mierzył się on z Austrazyjeżykami. Wytępiwszy panów szampańskich i burgundzkich, E. zwrócił się przeciwko Austrazyi, ażeby ukończyć swe dzieło i zjednoczyć pod berłem króla Teodoryka całe państwo Franków. Wybrał chwilę, kiedy Dagobert II został zamordowany przez austrazyjskich baronów, którzy go oskarżali o to, że gardzi ich radami. Wraz z nim zginął i Wulfoald. Wojna, która wtedy wybuchła pomiędzy Neustryą i Au-strazyą (r. 678), podtrzymywana była przeciwko E-owi przez potężny ród Arnulfingów, który miał w następnem stuleciu zjednoczyć wszystkich Franków i utworzyć monarchię Karolingów. Głową jego był Pippin, zwany Starym; występował on wspólnie z niejakim Marcinem, prawdopodobnie swoim krewnym. W bitwie, stoczonej w pobliżu Laon, wojsko Austrazjjeżyków zostało zniesione do szczętu. Pippin uciekł, Marcin zaś zamknął się w mieście, skąd go ściągnął podstępem E., niby w celu porozumienia się, i zdradziecko zamordować kazał. Wszelako potężnemu majordomowi nie dane było zebrać owoców swego zwycięstwa, które, zdawało się, czyniło go jedynym władzcą Franków: został on wkrótce zamordowany przez Franka Ermenfryda, który obawiał się konfiskaty dóbr swoich. — Głównemi źródłami do dziejów tej wybitnej osobistości są dwa żywoty św. Leodegarego (drugi mniej stronniczy), oraz „Gęsta Francorum*; żywoty św. Prejektusa i św. Austrudy dają możność krytykowania powyższych dokumentów. — „Gr. Encyclop.* Lami-raut’a.

Dr J. P.

And, S,

Dr J. P,

Hml.

Ebstein Wilhelm (* d. 27 listopada r. 1836 w Jaworze na Szląsku), lekarz niemiecki. Do nauk przykładał się w Wrocławiu i Berlinie, gdzie w roku 1859 dostąpił godności doktorskiej, poczem otrzymał posadę lekarza w szpitalu Wszystkich Świętych we Wrocławiu i przez lat dziewięć ją zajmował, następnie został lekarzem naczelnym w przytułku miejskim dla biednych. W r. 1874 powołano go do Getyngi na profesora zwyczajnego medycyny wewnętrznej i dyrektora polikliniki, od r. 1877 jest dyrektorem kliniki chorób wewnętrznych. Z prac jego większych przytoczyć można „Nierenkrankheiten" (w Ziemssena Patologii, Lipsk 1878); „Die Fettleibigkeit und ihre Be-handlung* (Wiesbaden 1883) i liczny szereg prac pomniejszych, ogłoszonych w wydawnictwach pe-ryodycznych niemieckich.

Ebstcrf, osada w pruskiej prowincyi Hannower-skiej, regencyi Liineburskiej, powiecie Uelzen, przy drodze żelaznej Uelzen-Brema; szkoła rolnicza, nadleśnictwo, dawny klasztor Augustyanów z pięk-nemi malowidłami na szkle (dziś zgromadzenie dam protestanckich). W pobliżu mnóstwo kurhanów, co naprowadza na domysł, że tu stoczoną została zwycięska dla Normanów bitwa z Sakso-nami 880 r.

Ebulioskcp, ob. Alkoholometry a.

Eburneacya (od łc. e b u r = kość słoniowa). Chorobliwa zmiana tkanki kostnej, przy której staje się twardą i zbitą, a przez to cokolwiek do kości słoniowej podobną.

Eburo&unum, starożytna nazwa dzisiejszego miasta Yverdua(ob.) w Szwajcaryi.

Eburonowie, szczep germański, zamieszkujący niegdyś w Galii! belgijskiej. Przekroczyli oni Ben około r. 55 przed Chr. i pozostawiwszy większą część swej ludności na terrytoryum, połoźonem pomiędzy tą rzeką a rzeką Mozą (Maas), posunęli się aż do Skaldy (Cezar „De Bello Gallico* V, 24). Rozrzucone śród bagien i dziewiczych lasów, ich siedziby przytykały od strony Renu do siedzib Sykambrów, którym należało tylko przeprawić się przez rzekę, ażeby zapuścić swe zagony na ich terrytoryum, oraz do siedzib Ubienów, którzy później zaludnili na nowo całą wschodnią część tego kraju, t. j. leżącą na lew. brzegu Renu część późniejszej dyecezyi kolońskiej. W kierunku morza sąsiadami E-ów byli Menapiowie; w stronie gór Ar-deńskich oddzielali ich od Trewerów Segnowie i Kondruzowie; na zachodzie zaś — Nerwiowie od Aduatuków, którym oni płacili haracz. (Cezar itd. Y, 27). Tak więc Eburonowie zajmowali brzegi Renu od Remagen aż do Dusseldorfu, brzegi Mozy od Leodium do Ruremondu i cały kraj środkowy; jak daleko sięgały jeszcze ich granice na zachód od Mozy, niepodobna tego określić. Prawie w samym środku ich terrytoryum znajdowało się miasto Aduatuka, które, wnosząc z jego nazwy, musiało być jakiś czas w posiadaniu Aduatuków, albo też zostało założone przez ten naród, dla trzymania w posłuszeństwie E-ów, odkąd ci zostali ich lennikami. Spierano się długo o położenie tej warowni, większość jednak uczonych utożsamia ją z dzisiejszem Tongres. Oprócz Aduatuki, E. mieli inne „oppidum*, które jedni badacze umieszczają w Fahlise, pod Huy, zaś drudzy—na wzgórzu, gdzie obecnie się wznosi eyta-della Namuru. O losach tego ludu, świetnych i zarazem nieszczęsnych, o roli patryotycznej, którą odegrał on w historyi walki rozpaczliwej starożytnego Belgium z najazdem rzymskim, i o wytępieniu jego przez Juliusza Cezara — ob. w art. Am-biorix. Kiedy Cezar posunął swą zemstę aż do zupełnej prawie zagłady E-ów, ocalałe ich szczątki, zmieszawszy się ze szczątkami Aduatuków, utworzyły następnie jedną ,civitas“. Ponieważ terrytoryum, zajmowane w epoce Cezara przez E-ów, obejmowało w IV-tem stuleciu „civitas Tungrorumtt oraz północną część „civitatis Agrippinensium* — można stąd wnioskować, że Tungrowie byli ich potomkami i Bpadkobieroami. Nazwę E-ów spotykamy jeśzcze u Strabona, wszelako już nie występuje ona u Pliniusza, u którego natomiast znajdujemy pierwszą wzmiankę o Tungrach, z miastem „Aduatucum“ jako stolicą. — Jul. Cezar „De Bello Gallico*; baron J. de Wittó „Monnaies gauloises attribuees ń Tournai et aux Eburocs* („Bulletin de 1’Academie roy. de Belg;que“ 1854, XXI); A. Wauters „Nouvelles Etudes sur la geo-graphie ancienne de la Belgique“ (Bruksella 1867). — „Gr. Encycl.“ Lamirault’a.    Hmi-

Eburyn, (z łac. E b u r = kość słoniowa), jest to wyrób przemysłowy, wynaleziony przez Faltre-go, a będący mieszaniną mączki kościanej z biał-

samo

Po ukończeniu studyów wrócił do miasta rodzinnego, gdzie bawił do 1578 roku. W pięć lat później otrzymał miejsce u Jakóba Fuggera w Augsburgu; około 1579 pełnił obowiązki pomocnika kapelmistrza Riocio na dworze królewieckim, a od r. 1588 kapelmistrza, zaś w roku 1608 kapelmistrza kurfirsta pruskiego w Berlinie. W historyi muzyki niemieckiej E. poważne stanowisko zajmuje, głównie jako twóroa mnóstwa pięknych chorałów. Z u-tworów E-a były wydane: ,Odae sacrae" 20 pieśni kościelnych (1574); „Crepundia sacra Helmboldi etc.⁴⁴, pieśni wielogłosowe do słów dyakona Helm-bolda z Muhlhausen (Miihlhausen 1578, część 2 ga 1589 i 1696; nowe wyd. Erfart 1608); „Neue deutsche Lieder⁴⁴ na 4 i 5 głsoów (24 pieśni), poświęcone Fuggerowi (Muhlhausen 15 i 8); „Neue Lieder" na 4 i 5 głosów (14 pieśni, oraz ąuodli-bet „Zanni et Magnifico” Królewieo 1589); „Geist-liche Lieder auf den Chorał* na 5 głosów (51 pieśni; dwie części, Królewieo 1597); „Preussiche Festlieder auf das ganze Jahr⁴⁴, na 5 — 8 głosów (1642, część 2-ga 1664, wydane przez Stobausa; w 1858 r. zostały przedrukowane przez Teschue-ra, w partyturze nowoczesnej). Oprócz tych dzieł znajduje się w zbiorze pieśni Joachima von Burgka (z 1585 r.) kilka ohórałów E-a i w wielu innyoh zbiorach muzyki kościelnej i świeckiej.

kiem lub ze krwią. Mieszanina ta, ułożona w formy i poddana silnemu oiśuieniu, przy ogrzaniu od 100° do 120° Cels., daje materyał bardzo gęsty i twardy, z którego wyrobione przedmioty, po wypolerowaniu, wyglądają prześlicznie. Massietej, przez domieszkę farb odpowiednich, można nadawać rozmaite kolory, tak, iż będzie podobną do marmuru albo drogich kamieni.    *

Eobalium, rodzaj roślin dwuliścieniowych z rodziny dyniowatych (Cucurbitaceae). Osobliwością jego jest owoc: po dojrzeniu oddziela się on od szypułki i wyrzuca z siłą nasiona razem ze śluzowatą cieczą, przez otwór powstały w miejscu oddzielenia się.>—E. agreste (Momordica Elaterium), zwany także „pryskającym ogórkiem14 jest rośliną roozną, właściwą stepom południowej Europy. Łodygę ma płaźącą się; liście sercowate, szorstkie; kwiaty w kątach liści; kwiaty pręcikowe zebrane są w grona; mają one żółtą koronę z zie-lonemi żyłkami. Słupkowe stoją pojedynczo. Owo-

iM

p.

Fig. 192, Ecbalium.

ce mają kształt ogórka; okryte są miękkiemi trój-graniastemi kolcami. Wyrzucanie nasion.jest wynikiem ciśnienia nagromadzającego się wskutek osmozy w owocu soku podczas dojrzewania; toż ciśnienie soku odrywa owoc od szypułki. Wysuszony osad z soku nasienia stanowi bardzo energiczny lek, znany pod nazwą Elaterium; V₈ cz. grana jego sprawia już bardzo energiczne objawy kataralne. Jest to środek drastyczny, którego użycie wymaga oględnośoi. Substancyą czynną w nim jest krystalizująca elateryna. Dr. Dikson opowiada, iż cierpiał przez dłuższy czas na skutki zatrucia się tą rośliną, z tego powodu jedynie, iż przeniósł parę okazów jej w swoim kapeluszu z Jardin des Plantes do Bwego mieszkania w Paryżu.Wł- M-Ecbasis captivi (Ucieczka jeńca), najdawniejszy średniowieczny poemat zwierzęcy, napisany wierszem łacińskim około 940 r. przez jakiegoś mnicha lotaryńskiego. Ogłosił go drukiem E. Voigt (Strassburg 1875).

Eccard Jan (* 1553 w Miihlbausen, w Turyngii — f 1611 w Berlinie), znakomity kompozytor niemiecki. Od 1571—74 kształcił się pod kierunkiem słynnego muzyka Orlanda Lasso w Monachium

A. Pol.

Ecce homo = O t o człowiek!, słowa te wyrzekł Piłat, gdy Chrystusa ubiczowanego, ukoronowanego cierniami i przyobleczonego w szatę szkarłatną, żydom ukazał. W sztukach pięknych, zwłaszcza w epoce Odrodzenia, słowami temi o-znaczauo malowane bardzo często wizerunki Chrystusa w koronie cierniowej, które obierali sobie za temat najcelniejsi malarze: Tycyan, Corregio, Caracoi, Guido Reni, Franoiszek Mazzuoli, Rafael z Reggio, Tadeusz Zucoaro, Albert Diirer, Łukasz z Lejdy, Rembrandt, Rubens, Poussin, Callot i inni. Najsłynniejszym i najbardziej rozpowszechnionym w reprodukcyach jest Eoce Homo Gui-dona Reniego.    *

Eccius Maks Ernest, prawnik niemiecki (* r. 1835 we Frankfurcie nad Odrą); —studyował w Bonn, Heidelbergu i Berlinie, poczom został ad-junktem w ministeryum sprawiedliwości i na tym urzędzie opracował motywy ustawy o urządzeniu sądownictwa niemieckiego. Następnie był sędzią obwodowym i zarazem profesorem nadzwyczajnym w Gryfii. Od r. 1887 zajmuje stanowisko prezydenta wyższego sądu krajowego w Kassel. Napisał: „Erorterungen aus dem Gebiet des Vor-mundsahaftsrechtes⁴⁴ '(Berlin 1876), tudzież redagował nowsze wydania Forstera „Preussisches Privatreoht“ (wyd. 6-e 1892 Berlin, 4 t ). H“u Ecclefechan, wieś w szkockiem hrabstwie Dum-fries, w dolinie rz. Aunan, miejsce urodzenia an-

gielskiego historyka i myśliciela Tomasza Car-

ADd, S.

Eccles, jedna b tych wielu fabrycznych osad, które wieńcem okalają Manchester, w angielskiem hrabstwie Lancaster. E. leży o milę na zachód od Manchesteru, ma około 35 000 m-ców, wielkie fabryki żelazne, drukarnie perkalików, fabryki tkanin jedwabnych i bogate kopalnie węgla kamien-

And, S,

Eoclesfield, osada fabryczna pod Sheffieldem, w angielskiem hrabstwie York, z wielkiemi fabrykami noży i gwoździ.

Ecoleshall, miasto w angielskiem hrabstwie Stafford, o 10 km. na północo-zachód od miasta Stafford, siedlisko biskupa, garbarnie, wyrób o-buwia.    And-⁸-

lyle’a.

nego.

And. S.

varo nad wojskami rządowemi. Mianowany generałem za ministeryum swojego dawnego szefa, E. chlubnie się odznaczył w wojnie z Marokkiem, zyskawszy rozgłos, zwłaszcza bohaterską obroną El Seralło (listopad 1859). Stał się bardzo popularnym i odegrywał wybitną rolę w stronnictwie li-beralnem, co stało się powodem jego uwięzienia i zesłania na wyspy Kanaryjskie, wespół z Serra-nem i innymi, przez reakcyjne rządy Gonzaleza Bravo (7 lipca 1868). Atoli rewolucya wrześniowa (1868) przywróciła mu niebawem wolnośó. Dowodził jeszcze korpusem podczas ostatniej wojny z karlistami (1873—1876), poczem usunął się

Hm!.

And. S.

■ii

I

si

Fig. 193. „Ecce homo* Guidona Reniego

Eccleshlll, miasto w angielskiem hrabstwie York, pod Bradfordem, wyrób obówia, fabryki słodu; 8 000 m-ców.    And-s*

Echagiie Don Rafael, generał] hiszpański (* r. 1815 w San-Sebastian — f w grudniu 1887 w Madrycie). Pochodził ze starej szlachty biskajskiej. Będąc kapitanem w r. 1833, połączył się ze stronnikami królowej Krystyny i brał udział w długiej wojnie przeciwko Karlistom, z początku jako adjutaut generała 0’Donnella, później na czele pułku piechoty. Przeszedłszy następnie w szeregi stronnictwa „moderados*, wziął czynny udział w powstaniu, urządzonem w Madrycie prze* 0’Don nella (28 czerwca 1854 roku), tudzież w zwycięstwie, odnieBionem przez powstańców pod Yical-

do życia prywatnego.

Echallens, niem. Tscberlitz, zamożne miasteczko w szwajcarskim kantonie Waadt, o 2 mile na północ od Lozanny, z którą jest połączone wą-zko-torową drogą żelazną lokalną; do r. 1798 stanowiło wspólną własność ówczesnej rzeszy Hel-weckiej; w dawnym zamka mieści się dziś szkoła wyższa męska.

Echard (L e p ó r e J a c q u e s), sławny eru-dyt francuski (* 22 września 1644 w Rouen — f 15 marca 1724 r. w Paryżu), syn sekretarza królewskiego. Wstąpiwszy r. 1660 do zakonu Dominikanów, odznaczył się w nim rozległośoią swej wiedzy, ścisłością badań historycznych, przenikliwością sądu oraz skromnością charakteru. Najgłówniejszem z dzieł jego jest „Soriptores ordinis praedicatorum recensiti notisąue historicis et criticis illustrati* (Paryż 1719—21, 2 tomy in folio). Jest to umiejętnie opracowany zbiór wiadomości o pisarzach zakonu kaznodziejskiego i o ich dziełach, tak drukowanych, jako też i rękopiśmiennych. Znajdują się tam wiadomości i o polskich Dominikanach. Nie jest to wszakże praoa samodzielna: czwartą jej część stanowią materya-ły, przygotowane przez Jakóba Quetifa, także do-minikana. Drugie dzieło E-a, mniej rozgłośne, ale nie bez wartości, noBi tytuł: „Sancti Thomae Summa buo auctori vindicata, sive de Vincentii Bellovacensis scriptis dissertatio i t. d.” (Paryż 1708).—Denifl „Quellen zur Gelehrten - Geschichte des Predigerordens im XIII und XIV Jahrbund.*, w „Archiv fur Litter. und Kirchengeschichte des Mittelalters” (1866).    *

Ećhard W awrzyniec, historyk angielski (* w Barsham w hr. Suffolk około 1670 — f w Lincoln 16 sierpnia 1730). Syn pastora protestanckiego, odbywszy studya teologiczne w Cambridge, został kapelanem biskupa w Lincoln i archidiakonem. Znany jest szczególnie jako autor „History of England from the first entrance cf Julius Caesar and the Romans to the establishment of King William and Mary* (1707 — 1718, 3 tomy, z dopełnieniem 1720). Oprócz tego napisał: „An exact desoription of Ireland* (1691); „A description of Flanders or the Spa-nish Netherlands* (1691); „A most compleat Com-pendium of geograpby generał and special“ (1619, wyd. ósme 1713); „The Roman History from the building of the city to the removal of the Imperial States by Constantine the Great*

(1881); „Conflicto entre los deberes“ (1882); „Un milagro en Egipto“ (1883), sztuka archeologiczna, której akcya rozgrywa się na 2000 lat przed nar. Chr.; „Vida alegre y muerte triste* (1886); „Dos fanatismos“ (1886), prozą; „La realidad y el de-lirior (1887), prozą; „Lo sublime en lo vulgar“ (1888), prozą; „Manantial que no se agotau (1888); „Los rigidos* (1889), prozą; „Siempre en ridiculo* (1890), prozą; „El prologo de un drama* (1891); „Un critico incipienteu (1891), prozą; „El hijo de Don Juan“ (1892); „Comedia sin desenlace“ (1892); „Marianau (1892), prozą; „El poder de la impo-tencia“ (1893). E. w swoich dramatach, w których uwzględnia wzory dawnych mistrzów narodowych, a zwłaszcza Calderona, chętnie porusza subtelniejsze problematy psychologiczne, ale nie umie ich wcielać w żywe kreacye indywidualne; mają one w sobie zawsze coś abstrakcyjnego. Celuje natomiast bogactwem wyobraźni i siłą dramatyczną. Wybór jego dramatów wyszedł z druku p. t. „Obras escogidas* (2 tomy, Madryt 1884 — 85). W języku polskim posiadamy jego „Galeota*, przełożonego przez Kleczyńskiego podług niemieckiej przeróbki P. Lindaua. — Porówn. Zacher „Don Jose E.“ (Beri. 1892); Revilla M. „Obras* i „Criticas.*

Echekles, filozof szkoły cynickiej, wspominany przez Dyogenesa Laerc. (VIII, 46), bez żadnej wzmianki o jego życiu i opiniach, prócz szczegółu, źe urodził się w Efezie, oraz uczył się u Kleome-

K. K.

Echekrates z Fliusu, jeden z ostatnich Pitago-rejozyków, który, wskutek prześladowania szkoły swej w Wielkiej-Grecyi, udał się do Fliusu (<J>Xetoóę, w północnym Peloponezie), miasta, z którem, jako z niezapomnianą kolebką rodu swego wielkiego mistrza, Pitagorejczycy zostawali, zdaje się, zawsze w ścisłym związku (Pauzau. II, 13, 2). O Eche-kratesie Dyogenes Laer. (VIII, 46), jako o współczesnym Arystoksenesowi, nie wspomina nic więcej nad to, źe istniał. Okoliczność wszakże, iż Fedon, w znanym dyalogu Platona, opowiada E-wi ostatnie rozmowy i opisuje śmierć Sokratesa, zdaje się wskazywać, źe Platon z filozofem tym pozostawał w styczności. Jakoż, według Cycerona (De finib. V, 29, 87) oraz Waleryusza Maksyma (VIII, 7 3), miał Platon w Lokri, w Italii, słuchać wykładów E-sa (Por. Liibkera „Reallex.”).

Eohelles (Jes E.) miasto główne kantonu w francuskim departamencie Sabaudyi, okręgu Cbamtóry, w pięknej, wyniosłemi górami obstawionej, dolinie rzeki Guiers, na B&moj granicy z depar. Isóre; łomy marmuru, wyrób płótna. Nazwę swą (schody, drabina) otrzymało z tego powodu, źe, dla stro-mości położenia, dostęp możliwym był dawniej tylko przy pomocy drabin i wykutych w skale schodów; dziś droga bita, idąca z Chambśry, rozpoczęta za Napoleona I, a skończona pod rządem Sardyńskim, wiedzie do miasta tunelem, 300 m. długim a 8 m. szerokim.

Echeneis Art. Jeden z rodzajów rodziny Ma-krelowatych (Scomlridae), należący do rzędu ryb cierniopłetwych (Acanthopteri). Odznacza

Hml.

(1698—99, wyd. czwarte w dwóch tomach); „A generał ecclesiastical ■ history* (1702, wydanie szóste 1722); „The hi story cf the revolution and the establishment cf England in the year 1688“

(1725) i in. Nadto jeszcze tłómaczył Plauta, Te rencyusza i Lucyana; wydał Zbiór maksym i rozmów moralnych i filozoficznych, wybrany z dzieł Tillotsona, i Dykcyonarz geograficzny, pod oryginalnym tytułem: Tłómaoz gazeciarza lub nowinia-rza („The Gazeteer’s or Newman’s interpreter*)

(wyd. trzecie 1695, wyd. 5-e 1741).    *

Echavarria Józef Ignaoy, margrabia de Puentefiel, generał hiszpański (* r. 1818). Odznaczył się w pierwszej wojnie przeciwko karli-Btom i w r. 1847 został generałem brygady. Podczas powstania, uorganizowanego przez 0’Donnella w r. 1854, omal źe nie padł ofiarą swojego loja-lizmu. Następnie był przez lat pięć gubernatorem Kuby, później zaś szefem sztabu generała Conchy. Podczas rewolucyi we wrześniu 1868 r. pozostał wiernym królowej i towarzyszył, jej na wygnanie po klęsce pod Alcolea. Wróciwszy do Hiszpanii po wstąpieniu na tron Alfonsa XII, dowodził korpusem armii przeciwko Karlistom i wielce się przyczynił do ich ostatecznej klęski. Potem brał bardzo czynny udział w reotganizacyi armii i został ministrem wojny w gabinecie Canovasa del Castillo (9 grudnia 1879), wraz z którym ustąpił 8 lutego 1881.

Echegaray Józef (* 1835 w Madrycie), dramaturg, matematyk i mąż stanu hiszpański. Dziecię- nesa i Teombrota. ce lata spędził w Murcyi i tu ukończył szkołę inżynierską, poczerń w r. 1858 został profesorem matematyki i fizyki w madryckiej szkole dróg i mostów. Na tern stanowisku ogłosił drukiem kilka prac naukowych, a mianowioie: „Memoria so-bre los trabajos de perforacion del tunel de los Alpes* (1860) i „Problemas de geometria anali-ticaw (1865),—które otworzyły mu wstęp do madryckiej akademii umiejętności w r. 1866. Wkrótce potem wydał jeszcze „Teorias medernas de la fisica unidad de las fuerzas materiales" (1867; wyd. 3-e 1883). Rewolucya 1868 roku popchnęła go na arenę źyćia politycznego. Wybrany do kortezów, zajął wkrótce stanowisko ministra handlu; później, za króla Amadeusza, był ministrem oświaty (1873), wreszcie — finansów (1874). Około tego czasu zaczął dcświadczaó Bił swoich w dramacie („El libro talonario*), wprędce stał się jednym z najwybitniejszych jego przedstawicieli i oddał mu się zupełnie. Początkowo pisał pod pseudonimem Jerzego (Jorge) Hayaseoo.

Oto szereg jego utworów dramatycznych, pisanych wierszem lub prosą: „La esposa del vengadorM (1874); „La ultima noche“ (1875); „En el puno de la espada“ (1875); „Un sol que nace y un sol que muere“ (1876); „Como empieza y como aca-ba* (1876); „Lo que no puede decirse* (1877);

„O locura o santitad* (1877) — prozą, jeden z najcelniejszych; „En el pilar y en la ciuz“ (1878);

„En el seno de la muerte“ (1879); „Mar sin oril-las* (1880); „La muerte en los labios* (1881);

„El gran Galeoto* (1881); „Haraldo el Normando“

K. K.

And. S.

Echidna (mitol.).

— f 1851 w Montevideo), poeta argentyński. Dawszy się poznać swojemi młodzieńoaemi „Poe< siasK (1829), ulał się do Franoyi, gdzie dokładniej się zapoznał ze współczesną literaturą stare-go lądu i poddał się wpływowi Byrona i Lamarti-ne’a. Powróoiwszy do ojczyzny, ogłosił drukiem „Elvira o la novia del Plata" (1830), poemat większych rozmiarów, wysoce dziwaczny. Większego uznania dostąpiły jego mniejsze poezye: „Con-saelos" (1834), „Rimas* (1837), „Cautiva“ (1837) i „Guitarra* (1842). Podczas tyrańskiej dyktatury Rosasa E. zmuszony był opuścić Argentynę umarł na wygnaniu; w tym czasie napisał „La insurreccion del Sud“ (Montevideo, 1849). Literacką zasługą jego jest to, że pierwszy szerzył w kra-

Echetos

się obszerną tarczą przyssawkowatą, położoną na górnej powierzchni głowy i karku, która jest przekształconą płetwą grzbietową. Tarcza przyssawko-wata ma kształt podłużny, eliptyczny, i opatrzona jest 12—27 poprzecznemi fałdami, ułoźonemi w dwa szeregi podłużne. Każda para fałdów wspiera się na zmienionym promieniu płetwy grzbietowej. Przy pomocy owej tarczy przyssaWkowatej ryby te mogą się przyczepiać do wielkich ryb, jak np. rekinów, tuńczyków i t. p., jakoteź do dna statków. Ciało mają wydłużone, wrzecionowate, pokryte bardzo drobną łuską,—pozbawione płetw drobnych, wrze-komych; ogon bez bocznych wręg.—Znanych jest kilka gatunków, z których zasługuje na wspomnienie: Echeneis Bemora L. Podnawka, koloru bru-

767

im

j.

r'

=====

in®

mm

mmmmm

Fig. 19 U Echeneis Eemora L.

es

• ges

natnego; dorasta do 2 metrów długości. Mieszka w morzu Sródziemnem i w morzach międzyzwro-tnikowych. E. naucrates L. posiada czarne, liczne podłużne prążki na tle brunatnem. Dorasta do 90 cm. długości. W morzach międzyzwrotniko-wych.

K, K,

A. S.

Echetos, okrutny król w Epirze, który cudzoziemców w srogi sposób okaleczał i własną córkę, Metopę, oślepił. Dwa razy wspomina go Odysseja: w ks. 18 oraz 21, gdzie mówi, w przekł. Siemień-skiego:—„Wnet do króla Eoheta wyślem cię w o-kręcie; wiesz, jak ludzi kaleczy i dręczy zacięciel nie ujdziesz mu ty żywcem⁻. Słowem, E. był to rodzaj postrachu w czasach homerycznych.

Echeverria Stefan (* 1809 w Buenos Ayres ju nowe hasła poetyckie i podkopywał ^wszech-władztwo pseudo - klasycyzmu.

Echidna (żmija). Jeden z rodu potworów boskich, pochodzenia azyatyckiego, które przejęła mitologia grecka. Jakoż, żmija ta mieszka w „krainie Arymijskiej (wedł. Hezyoda: Ev Aipi[i.oiat,v). Niewiadomo, czy to nazwa ludu, czy gór; a geografowie starożytni nie określają dokładnie jej położenia; zawsze jednak mieszczą ją w Azyi Mn., nad brzegami m. Śródziemnego, w Cylicyi, Lidyi, Mizyi.— Według teogonii hezyodycznej E. należy do pokoleń z pierwszych okresów świata: jest ona córką Forkisa i Kety, spłodzonych przez Geę połączoną z Pontosem (ziemia z wodą, zatem bagno). Inna genealogia (Pauzaniasz) wyprowadza E-nę od

ków. E. hystrix Cur. Czarno-brunatne oiało; kolce eiemno-źółtawe z czarnemi końcami. Pomiędzy kolcami i od spodu na ciele porastają włosy brunatne. Długość ciała 35—45 cm. Now. Hollandya.—

ooeanidy Styks i niejakiego Peirasa, pomieszanego zapewne z Pejrazosem, synem Argosa: chce jej zatem przypisać pochodzenie peloponeskie. — Równie jak siostry jej, Greje i Gorgony, E. jest istotą potworną, łąozącą w sobie naturę ludzką ze zwierzęcą. Wyższa część jej ciała przedstawia śliczną dziewoję; niższa—ogromnego węża. Urodzona w jaskini, żyje pod ziemią. AryBtofanes zalicza ją do potworów, mieszczących się w piekle, dla postrachu i męczarni tych, co tam zstępują. W głębinach ziemi, kędy mieszka, połączyła się z Tyfaonem, z którym miała potworne dzieci: Ortosa, psa Ge-ryona; Cerbera, psa Hadesa; hydrę Lernejską; następnie, według tradycyj późniejszych od Teogo-aii—.-węźa Hesperyd, Sfinksa, Chimerę, tmoka Kolchidy, Scyllę. —Połączenie E-ny z Tyfaonem wskazuje pewne między temi dwiema istotami powinowactwo. Jakoż, ponieważ Tyfaon pozostaje w związku z wiohrami burzy, z trzęsieniem ziemi i wybuchami wulkanów, przeto wynika stąd, że E., której początek, jeśli kto chce, odnieść może do wedyjskie-

HHHfĘSSĘĘo

§!§F

Fig. 195. Echidna hystrix Cur.

E. setosa Cur. Ciało porosłe włosem brunatno-kasztanowatym, pomiędzy którym znajdują się nieliozne kolce, krótsze od włosów. W kraju Van-

A. S,

Diemena (Tasmania).

Eohinady, Echinades, także Oxiae Insu-lae, po nowogreoku Oxias, Curzolares, grupa wysepek na morzu Jońskiem, przy brzegu Akar-nanii, u północnego wejścia do zatoki Patraskiej i po obu stronach uścia rz. Aspropotamos (Aohe-loos). Dzisiejszy wygląd samego wybrzeża i wysp zmienił się bardzo od czasów starożytnych; sprawił to Aspropotamos i inne strumienie, wpadające do morza, które, niosąc z sobą mnóstwo szlamu i wogóle stałyoh częśoi, składały je na dnie mor-skiem; tym sposobem zwolna ląd powiększał się, posuwał ku wyspom i zrastał się z niemi. Ho-meryczna wyspa Doliche jest już dziś częścią lądu stałego, a ten sam los spotkał i kilka innych. Do największych należą obecnie: Oxia, Pętała, Drago-nera, Makronesos. W tych okolicach Genueńczycy

Aud, S,

go węża Ahi (W. Cox „Myth. of the Aryan na-tions“ II, str. 334), musiała u Greków mieć znaczenie do Tyfona podobne. Sztuka grecka wcześnie się zabrała do wyobrażenia E-ny. Na tronie Amikleesa, wykonanym przez Batyklesa z Magne-zyi, który żył około 80 olimp., wyrżnięta ona była razem z Tyfouem, w odpowiedniku do Trytonów (Pauz. III 18, 10); a E. Curtius („Aroh. ZeitUDg",

pokonali flotę turecką 1571 r.

Eohinaster M. et Tr. Jeden z rodzajów gwiazd morskich (Asteroidea). Posiada *ciało o 5-u promieniach wydłużonyoh, zaokrąglonych. Skielet grzbie-

ąm

WM

1881, str. 17) mniema, że te dwie grupy służyły za podpory do poręczy fotela. — Inne podania, mniej upowszechnione od wspomnianych tutaj, opowiadają o E-nie, pochodzącej ze Scytyi. Grecy z nad m. Czarnego utrzymywali, że w chwili, gdy Herakles przybył w okolicę Scytyjską, zwaną Hy-leja, połączyła się z nim E. i dala mu trzech synów: Agatyrsesa, Gelona i Scytesa, przodka królów miejscowych (Herod. IV 9, 10). Według znowu Diodora Syc. (II; 43, 3), Scytowie utrzymywali, że Scytes był synem Zeusa i E-ny.—Z bajek tych to tylko widooznieje, że podanie o potwornej istooie boskiej, półkobiecio, pół wężu, wkroozyło do Scytyi, zarówno jak do Azyi Mn. Ale skąd? Być może z Indyj, jak twierdzi zacytowany Cox. Ł K-Echidna (Kolczatka v. dziebielatka), paleont. Rodzaj żyjącego zwierzęcia ssącego z rzędu jedno otworowych (Monotremata), którego jeden wielki gatunek znaleziono również i w stanie kopalnym, w najnowszych pokładach Australii.    K J‘

Echidna Cur. Kolczatka czyli dziebielatka.

■'3Sr

Fig. 196. Echiu&ster sentus.

Rodzaj, do rzędu zwierząt ssących jednootworo-wyoh (Monotremata) należący. PoBiada ciało niezgrabne, spłaszczone; pysk rurkowato wydłużony, nagi, z maleńkim otworem gęby.—Język robako-waty, wysuwalny.—Nogi krótkie, zakończone pazurami wielkiemi.—Grzbiet pokryty koloami.—Ogon króciutki. Karmi się owadami, zwłaszcza mrówkami. Mieszka w lasach. Znosi naraz jedno jajko, które rozwija się w torbie podbrzusznej. Zamieszkuje Australię, szczególniej Nową Gwineę. W niebezpieczeństwie zagrzebuje się tak, że tylko jej kol- towy siatkowaty; siatka utworzona z wyniosłości czasty grzbiet wystaje. Znanych jest parę gatun- pokrytyoh pojedyńczo - rozrzuoonemi koloami i o-

Echinidy — Eohinoeonus.

769

taczających t. z. pola porowe, które są dość większym przedstawicielem tego rodzaju. Pooho-duźe. Gatunki tego rodzaju przeważnie mieszkają dzi s Meksyku; okryty jest niezliczoną ilością kol-w morzaoh krajów gorących; a jeden w mo- ców, których Meksykanie używają na wykałaczki rzu Sródziemnem. Zasługuje na uwagę JE. sepo- do zębów. Kwiaty są jaskrawo żółte. Pojedyncze siłus M. et. Tr. Odznaoza się 5-u długiemi, okrą- okazy dosięgają ciężaru jednej tonny i wysokości głemi ramionami.    Kolce małe, 2 — 3 razy tak 9 stóp przy 3 stopach średnioy.    w*, m. k.

A. S,

długie jak szerokie, krótkie, tępe i liczne, w bliskości rowków ambulakralnych, układają się w 2 lub 3 szeregi podłużne. Jest koloru purpurowego. Dorasta do 25 cm. średnioy. W morzu Śród-ziemnem.

TL

mm

iii

UJ*

PS

/f?

ęm

v\\

Echinidy (Echinidae) paleont. Rodzina jeżowców morskich z gromady szkarłupni (Echi* nodermata), o skorupie nizkiej lub wysokiej, o polach tabliczkowych bardzo szerokich, ho zwykle składających się na całej długości z trzech szeregów otworków parzystych. Brodawki zwykle nieprze-dziurawione. Większa częśó żyjącyoh jeżowców foremnych, czyli o budowie promienistej, do tej należy rodziny, której przedstawiciele występują już często w białej jurze i kredzie. Szeroko w dzisiejszych morzach występujący rodzaj Eohi-n u s Rond. (E. wielo Ol; esculentus L ), w stanie kopalnym występuje już w pokładach eoceno-

wych.

K. 3.

Fig. 197. Echinocactus cylindraceus.

Echinocaris Witf. (paleont). Rodzaj kopalnego Bkorupiaka z rzędu li ścionogich (Phyllopo-da), z tarczą pojedynczą, pokrywającą głowę i częśó tułowia, i ze stawowałym odwłokiem, na końcu trójdzielnie rozszczepionym. Zgięta linia zdaje się o-znaczać granicę między tarczą głowy a tułowia. Na głowie ślady oczu i liczne wypukłości. Występuje w formacyi dewońskiej Ameryki północ-

K. 3.

nej.

Echinobrissus Breyn (paleont). Rodzaj kopalnego jeżowca morskiego z gromady szkarłupni (Echinodermata) nieregularnych, czyli dwustronnie zbudowanych, o skorupie średniej wielkości lub małej, owalnej, z tyłu uciętej. Otwór gębowy i tarcza szczytowa nieco zboczone, otwór odbytowy po za tarczą szczytową w brózdce u-mieszczony. Otworki rzędów zewnętrznych poprzecznie wydłużone, wewnętrznych okrągłe. Bardzo pospolita skamieniałość w pokładach jurajskich i kredowych dolnych. Gatunki: E. renggeri Des. w górnej jurze brunatnej w Szwajcaryi i nad Renem; E. varians Sch. w tychże pokładach tam* że, we Franoyi, Anglii, północnych Niemczech; E. scutatus Lmk. w górnem piętrze oksfordzkiem tamże; E. Olfersi Ag. w dolnej kredzie (piętro neokomijskie i urgoń3kie), we Prancyi, Szwajcaryi i północnych Niemczech.    K* J-

Echinocsreus, rodzaj z rodziny kaktusów (Cactaceae), różniący się od rodzaju Cereus tem, że rurkę kwiatu ma Jkrótką i nasiona chropowate. Liczy ou trzydzieści sześć gatunków, rosnących w Meksyku i Teksasie.—Łodyga bywa prosta lub rozgałęziona, nie przekraczająca 1 stopy wysokości, zwykle okryta ostremi kolcami.—E. pectinatus dosięga wysokośoi 8 cali (ang.) na 2 cale grubości; ma 20 brózd, okrytych gęsto pęczkami różowych koloów. Owoc ma kolor purpurowy i bardzo przyjemny smak, przypominający agrest. Meksykanie jedzą mięsistą część łodygi, oczyściwszy ją uprzednio z kolców. Nazywają oni tę roślinę Ga beza

Wł. M K,

Echinocactus, rodzaj roślin, należący do rodziny kaktusów (Cactaceae); gatunki jego miewają bardzo dziwaczne kształty, niekiedy przypominające skręconego jeża, skąd też pochodzi nazwa echi-nos=jeż. Większa częśó należy do flory Meksyku; reszta znajduje się w Ameryce Południowej, sięgając na południe do Buenos-Ayres i? Mendozy.

del Viego.

Echinococcus, ob. Soli tery {Taeniadae), Echinocońus Breyn. Galerites Lmk. (paleont.). ^ Rodzaj kopalnego jeżowca morskiego nieregularnego, czyli dwustronnie ukształconego, o skorupie wysokiej, stożkowatej lub półkulistej. Strona dolna płaska, na niej otwór odbytowy. Wy-

Jak i większa część roślin tej rodziny, rosną w gorących, suchych, piaszczystych lub kamienistych miejscowościach, wystawionych na działanie słońca. Cała roślina składa się z mięsistej łodygi, pozbawionej liści, kształtu kulistego, niekiedy spłaszczonego u góry, lub też podługowatego, walcowatego, i tylko w późnym wieku dosięgają znacznej objętośoi. Powierzchnia, zwykle nierówna, zaopatrzona w żeberka lub brodawki i okryta ostre-mi kolcami. Kwiaty: zwykle wielkie i piękne, znajdują się na szczycie lub koło szczytu. Owooe, zwykle kolozaste lub łusko watę, mają na szczycie pozostałość zwiędłego kwiatu.—E. Yisnaga jestnaj-

K. J.

J. K

K. J.

Wł, M. K.

wi. M. K.

stępuje jedynie w fórmacyi kredowej. Gatunki: E. castanea w golcie i cenomanie Anglii, wschodniej Francyi, Śzwajcaryi; E. albogalerus KI., E. conicus Breyn., E. vulgaris Lesk., bardzo pospolity w górnym turonie i Benonie północnych Niemiec i u nas; E. Roemeri Des. w senonie. Często jako jądra krzemienne w pokładach dyluwialnych. K-J*

Echinodermata, ob. Szkarłupnie.

Echinoencrimis (paleont.). Rodzaj kopalnego szkarłupnia (Echinodermata) z grupy Cystocrinoidea, o kątowato jajowatym kielichu, na krótkim a grubym słupku. Ozdobne żeberkowanie kielicha u-trudnia odróżnienie pojedyńczych jego tabliczek, bo żeberka czyli prążki biegną przez szwy nieprzerwanie. Kielich składa się z 19-tu tabliczek, w cztery wieńce ułożonych. Między pierwszym a drugim wieńcem od dołu leży otwór odbytowy z boku. Promienisty otwór szczytowy (gęba) otoczony krótkiemi, pojedyńczemi, swobodnemi ramionami, jak u liliowców (Crinoidea). Dosyć częsty w bałtyckim dolnym sylurze. Gatunki: E. grana-tum Volb. i E. angulosus Pand. w okolicach Petersburga.

Echinoidea, Jeżowce morskie (paleont.). Większa część kopalnych jeżowców morskich pa-leozoicznych różni się głównie od późniejszych różną liczbą szeregów tabliczek wapiennych, stanowiących skorupę. Stąd paleontologowie dzielą jeżowce kopalne na dwie grupy: Paleechinoidea, wyłącznie paleozoiczne, o skorupie złożonej po większej części z więcej, rzadko z mniej niż z 20 tych szeregów, i Euechinoidea, o skorupie stale z 20 szeregów złożonej, a występujących od dewonu aż do obecnych czasów. Kopalne jeżowce morskie występują, podobnie jak i żyjące, zwykle licznemi gromadami. Większą ich część spotyka się w o-sadach morskich nie głębokich. Tak naprzykład rafy koralowe z okresu jurajskiego i kredowego niezmiernie obfitują w skorupy i kolce jeżowców morskich, mianowicie z rodzajów Cidaris, Rliabdo-cidaris, Hemicidaris, Pseudodiadema, Echinobrissus, Coliyrites, kiedy dla płytkich osadów trzeciorzędowych cbaraktery8tycznemi są: Conoclypeus, Clypea-ster, Scutella, Echinolampas i niektóre formy Spa-tangidów. Większe wogóle głębie morskie zamieszkiwały zdaje się echinokonidy i holasterydy o-kresu kredowego, bo i dziś jeszcze żyjący ich potomkowie dobyci zostali dopiero przy badaniach wielkich głębi oceanowych w ostatnich czasach. Pomijając niezbyt obfite okazy jeżowców kopalnych z pokładów paleozoicznych i tryasowj ch, bogate ich fauny spotykamy dopiero, poczynając od środkowej jury brunatnej w górę, z przewagą rodzin Cidaridae i Diadematidae przed innemi. W kredzie dołączają się liczne gatunki z rodzin Spatan-gidae i Holasteridae. Dopiero w najmłodszych pokładach kredowych pojawiają się pierwsi przedstawiciele rodziny Conoclypeidae i Clypeastridae. Wśród faun trzeciorzędowych panują rodziny: Echinidae, Clypeastridae, Echinolampidae i Spatangidae, kiedy inne rodziny, tak pod względem ilości gatunków, jak i obfitości osobników, znacznie pozostają za niemi w tyle.

Echinoidea (zoologia), ob. Jeżowoe.

Eohinolampas Gray. (paleont.). Rodzaj ten jeżowca morskiego dziś jeszcze źyjąoego, występuje obficie jako skamieniałość w okresie trzeciorzędowym. Naczynia jego wodne nie dosięgają brzegu skorupy i są otwarte u dołu. Skorupa znacznej wielkości. Odbyt na stronie dolnej. Gatunki: E. affinis Gf. w eocenie Szwaj car yi, Franoyi, Indyi i t. p.; E. subsimilis d’Arch. w eocenie Europy południowej, Indyi, Afryki północnej; E. Kleini Desm. w górnym oligocenie Niemiec północnyob; E. scu-tiformis Leske. w miocenie francuskim i szwajcarskim.

Echinomyia, ob. To chi na.

Echinops (Jeżonog). Rodzaj roślin z rodziny złożonych, liczący około 30 gatunków. Osobliwością tego rodzaju jest to, że główki ma jednokwiato-we, ale ułożone na końcaoh pędów w kuliste wiązanki, mające wygląd pojedyńczej główki wielokwiatowej. Spotyka się od gór Himalajskich do Hiszpanii; przeważna ilość gatunków w Azyi Mniejszej. Niektóre z nich są jednoletnie; większość wszakże należy do zimujących lub trwałych ziół, o łodydze prostej lub rozgałęzionej, od 2-oh do 6-ciu stóp wysokiej, zaopatrzonej w wielkie kolozaste liście, których dolna powierzchnia zwykle okryta jest białym kutnerem.—E. strigulosus jest gatunkiem jednoletnim, rosnącym w Hiszpanii.—.22. sphe-rocephalus (J. kulisty), rośnie w Europie środkowej.

Echinorhynchus, ob. Jeźogłów. Echinospatangus Breyn, (paleont.), ob. Toxa-ster Ag.

Ecłllnospermm, rodzaj roślin z rodziny szorst-kolistnych (Asperifoliaceae). Są to zioła, okryte włoskami, zbliżające się do rodzaju Niezapominajki {Myosotis)\ liśoie mają wązkie, kwiatki błękitne, zebrane w wierzchołki skręcone; mają one koronę płaską, gardziel zamkniętą pięciu drobnemi łuszczkami. Owoc—orzeszek trójkańciasty. Gatunki teg■> rodzaju rozpowszechnione są przeważnie w umar-kowanej strefie półkuli północnej. — E. Loppula należy do pospolitszych gatunków.

Echinosphaerites Wahlb. (paleont.). Rodzaj kopalnego szkarłupnia z grupy Cystoidea, o ciele czyli kielichu kulistym, z krótkiem, szypułkowa-tem wydłużeniem u podstawy, złoźonem z wielu nieprzedziurawionyoh tabliczek, kiedy sześciokątne tabliczki kielicha pokryte są licznemi otworkami, ujawniającemi się dopiero przez zwietrzenie lub zmoczenie. Środek górnego boku wydłużony szyj-kowato, w środku zaś tego wydłużenia leży otwór gęby, przykryty przy dobrem zachowaniu małemi tafelkami. W niewielkiej odległości od gęby leży o-twór odbytowy, zamknięty piramidką, złożoną z 4-ch do 10 trójkątnych, całkowitych tafelek. Wnętrz-na jama kielicha często wypełniona kryształkami spatu wapiennego, promienisto ułożonemi. Występuje bardzo obficie w dolnym sylurze bałtyckim i czeskim, mianowicie w środkowym jego poziomie, w pokładach tak zwanego wapienia echi-nosferytowego od obfitości w nim szczątków E aurantium, w guberniach nadbałtyckich i w Szwo

Izery we Francyi.

oyi. Taż sama skamieniałość bardzo jest pospo- kimmerydzkioh w depart. litą w północnych Niemczech, jako głazik okrągły Z Indyj wschodnich opisuje Peistmantel trzy

gatunki: E. rajmahalensis, E. expansus i E. rhom-Echinostachys Brongn. (paleot.). Rodzaj ro- bicus z Radżmahal, Kachu, Madrasu, które, sądząc ślinny kopalny z pstrego piaskowca w Alzacyi. z wizerunków, mogą należeć i do innych rodzajów Szczątki rodzaju tego, opisane jako E oblonga kopalnych iglastych.

Brongn. i E. cylindńca Schimper, zaliczano do ro« ślin jednoliściennycb; co wątpliwą wszakże jest | nych rodzajów gromady Jeżowców (Echinidae), rzeczą, szczątki te bowiem podobniejsze są raczej odznaczający się skorupą, zwykle kulistą, utworzo-do pręcikowych kwiatków roślin iglastych.

w pokładach dyluwialnych.

K. J.

k. J.

Echinus Roud. Jeż morski. Jeden z licz-

K. J.

ną z tabliczek wapiennych, ułożonych w podwójne Echinostrobus Schimper (paleont.). Szczątki szeregi, przebiegające w kierunku południków, kopalne roślin iglastych z łupku litograficznego Tabliczki te, tak „promieniowe", jako też „między-w Solenhofen, opisane pierwotnie pod nazwą Gauler« j promieniowe*, opatrzone są brodawkowatemi, ku-piłes, następnie jako Thuyites, Baliostichus, uznane listami guziczkami, gładkiemi, często równej wiel-

w*

wm

Id

Fjfl

ił:

f-

7 ■'}

KI

..

■/

SSi>'

@§

mm

ffjł

rA

Ab

iPHi

Fig. 193. Echinops giganteus.

przez Ungera Rłusznie za szczątki iglastych i nazwane Arthrotaxites lycopodioides, wreszcie jako oddzielny rodzaj rozróżnione przez Schimper a. Są to spore gałęzie, z naprzemianległemi, gęsto ulist-nionemi gałązkami. Listki ustawione spiralnie, krótkie, zbite, pokrywające się wzajemnie, jajowate, zaostrzone, zwężające się ku podstawie. Kwiatki nieznane; szyszka kulista, osadzona na końcu krótkiego bocznego pędu, o łuszczkach ze stożkowatą ostrą brodawką na grzbiecie. Rodzaj ten, właściwy jedynie białej jurze, występuje w jedynym gatunku E. Sterribergi Sohimper. w łupku litograficznym w Scleuhofen i w dolnych pokładach kości, ułożonemi w dwa szeregi, na których są osadzone kolce. Oprócz tego na skorupie znajdują się jeszcze drobniejsze, nieprawidłowo rozrzucone brodawki, a na nich osadzone kolce ruchome. Kolce te są miernej wielkości, względnej długości. Znanych jest kilkanaście gatunków, zamieszkujących morze Śródziemne, ocean Atlantycki, morze Północne i t. d. Niektórych gatunków jajka w świeżym stanie są jadalne. Zasługują na uwagę: Echinus melo 01ivi. Posiada skorupę kulistą, pokrytą kolcami krótkiemi, dość cienkiemi i delikatnie kreso wanemi. Pole t. z w. „ promieniowe* i „międzypromieniowe* pozbawione po środku

i-

a. s.

And. S.

(obacz).

□ Echitonium Unger (paleont.). Pod nazwą tą opisano liście kopalne, owoce i nasiona, podobne

do takich samych w rodzaju Echites) trudno wszakże stanowczo orzec, czy rzeczywiście należą one do niego, czy do innego pokrewnego mu rodzaju. Najdawniejszym gatunkiem jest E. sezannense Wa-telet, z dolnego eocenu w Sezamie; E. Sophiae O. Weber ma się napotykać od Szwajcaryi do doliny Renu; pod nazwą E. obovatum Unger opisywane szerokie, przewrotnie jajowate liście, Et-tingshausen ma za liście jakiegoś gatunku Sumaka (Bhus): wiele innych jeszcze gatunków, jak E. microspermum Unger, E. macrospermum Et-tingsh., E. supersłes z Susedu, Radoboju i Leoben, jak niemniej E. cuspidatum z Bovey Trący i Lode są jeszcze wątpliwemi z powodu źle dochowanych

E. J.

Wł.M.

kolców, nagie. Okolica otworu ust pokryta skórą nagą. (Skorupa jest koloru zielonawo-źółtego, z 10 a podwójnemi, jaśniejszemi, zygzakowatemi prążkami. Kolce zielonawe, przy podstawia ciemniejsze. Średnica skorupy wynosi 12 cm., wysokość 10 cm. Zamieszkuje morze Śródziemne, szczególniej brzegi zachodnie i zachodnio-południowe. Włoscy rybacy nazywają go „melon di mar“.—E. acutus Lam. Skorupę ma kulisto - stożkowatą, od spodu

&-o kątną, kolce silne, ostro zakończone, przy podstawie czerwone, na końcu białe lub zielone. Za-

;•

W*

Sb*

KiSllfS

■ _v

Fig. 199 Ecbinua eseulentus.

mieszkuje m. Śródziemne i Ocean Atlantycki.—E-eseulentus L, Skóra, otaczająca otwór nst, pokryta łuszczkami w okolicy nożkowej (ambulakralnej). Skorupa czerwono - ceglasta lub brunatna; kolce krótkie, białe lub purpurowe. Średnica ciała dochodzi do 15 cm. W morzach europejskich, między innemi i w m. Północnem.—E. miliaris Mliii. Ciemno-zielonego koloru; kolce ma krótkie, cienkie, zielone, na końcu czerwonawe lub białawe. W morzach europejskich.

Eohinns, nazwa w bndownictwie greckiem, ob. Kapitel.

Echlon (mit. grec.) jeden z tych ludzi, którzy wyrośli z posianych prcez Kadmusa zębówyzabitego przezeń smoka, i zwani byli s par to i, t. j. posiani; wytępili się Oni w walce wzajemnej z wyjątkiem tylko pięciu, a w ich liczbie i E-na (ob. Kadmus). E. pomagał Kadmusowi przy budowie Teb, a potem został mężem córki jego Agawy, która mu porodziła Pentheusa.

Echiqier, u krajowców N i n i g o, grupa wysepek na Oceanie Wielkim, na północ od Nowej Gwinei, a na zachód od wysp Admiralioyi, należących do Niemiec, pod 144°20' dł. wd. Gr. i 1°30' sz. pd.—Płaskie, lasem porosłe, mało znane, odkryte przez Bougainville’a w 1768 r. i nazwane E.; na dawniejszych mapach francuskich noszą one nazwę Ileś Basses, a na mapach hiszpańskich las Mil I s 1 a s = tysiąc wysp.

Echites, roślina, ^synonim rodzaju Alstonia

szczątków.

EcMum (Żmijowiec). Rodzaj roślin z rodziny szorstkolistnych (Asperifoliaceae). Są to ro śliny okryte szczecią lub włosami, rozpowszeohnio ne przeważnie w obszarze Śródziemnomorskim gdzie znajdują się przeważnie zielne gatunki, ora na wyspach Kanaryjskich, gdzie spotykają się prze ważnie krzewiasto formy. Kwiaty zwykle wielkie zebrane w skręcony mały kłos lub główkę. Koro na ma kształt dzwonkowaty, gardziel otwartą brzeg nieregularny, prawie dwuwargowy.—E, ml gare (Ż. pospolity), jest u nas dosyć pospolity ma liście i łodygę bardzo szorstką, kwiaty niebie skie, z pręcikami wystającemi nad koroną.

EchmrUB Cuv. Przedstawiciel gromady Gephy rea, Sikwiaków, typu robaków (Fennes). S to robaki morskie, przypominające kształtem i bu dową ciała koloturye. Ciało spłaszczone, opa trzone dwiema haczykowatemi szczecinkami na prze dnim, brzusznym końcu swoim. Na tylnym zaś koń cu sztylecikowate szczeciny ułożone są w 2 wień ce. Gęba znajduje się przy podstawie wyrostka położonego na przednim końcu stołu, czyli ryjka który nie może się wciągać ani kurczyć. Prowadź ona do przełyku, niekiedy uzbrojonego, a następnie d żołądka i kiszek, przewijanych kilkakrotnie w ja mie ciała, i kończy się odbytem na przeciwnym końcu zwierzęcia. E y mają układ naczyń krwio nośnych złożony z naczynia grzbietowego i z brzu sznego. Do oddychania służą im rozmaite wy rostki. Posiadają także dwie pary organów wydzie łających. System nerwowy ich składa się ze zwo ju mózgowego, od którego wychodzi nerw otacza jąoy przełyk, tworzący pierścień przełykowy i zaopatrujący w nerwy ryjek. Są to zwierzęta rozdzielno - płciowe, wylęgają się z jajek; młode ulegają przemianom. Żyją wyłącznie w morzach, w znacznych głębokościach, zagrzebane w piasku lub pod kamieniami. Zasługuje na uwagę: E. Pal-lasii Guóz. Ryjek, przy nasadzie cienki i rurkowaty, ku przodowi się rozszerza; [jest całkiem otwarty i na końcu szuflowaty. Powierzchnia ciała opatrzona 21 — 23 pierścieniami małych wyrostków (brodawek) skórnych. Ciało koloru szarego lub szaro-żółtawego a nawet pomarańczowego, nieco na powierzchni przeświecające. Dorasta do 10—15 cm. długości; szerokość 3—4 cm., długość ryjka od 3—4 cmtrów. Mieszka w morzu Północnem, szczególniej w pobliżu Norderney,

A. 8

K, K.

Echo - City. stacya dr. żel. w terrytoryum Utah, w Unii Półnoono - Amerykańskiej, na wschód od Wielkiego jeziora Słonego, wśród dzikiego, głęboko werzniętego jaru, zwanego „jarem odgłosu" (Echo cańon) i pełnego osobliwych piękności

And; S.

s. s

zagrzebuje się w piasku, w kanałach 34 cm. długich.

Echo (fizyka), ob. Odgłos.

Echo. Nimfa z rodziny Orejad, uosobistniająca u Greków zjawisko, którego nosi imię. Tego uo-sobistnienia śladu nie znajdujemy przed Eurypidesem, który w swej „Andromedzie", granej w roku 412, wprowadza nimfę E. do prologu sztuki. Za nim poszedł Ptolemeusz Filopator w „Adonisie”, a Eubulos w komedyi. U Aleksandryjczyków dopiero szukać trzeba jej legendy, która snadź późno powstała i jeszcze Moschos mimochodem tylko o nią potrąca. Dla poznania jej historyi zwrócić się trzeba aż do Owidyusza, który, może i zmieniając coś na swoją rękę, czerpie ze źródeł greckich. a za nim Longus. Córka śmiertelnika i nimfy, E. dziecinne lata przebywa w towarzystwie nimf, które ją żywią i wychowują. Muzy ją uczą grać i śpiewać. W ustroniach i w pobliżu Bkał spotyka bożka, Pana, który nią żywo się zajął. Miłość ta, niekiedy przedstawiana jako zemsta Afrodyty, stanowi gtunt legendy Echa. Czysta nimfa, unikająca towarzystwa bogów i ludzi, niechętna miłostkom, obudzą gniew Pana. Zazdroszcząc jej talentu muzycznego, rozjątrzony wzgardą swyoh zalecanek, wprawia on raz wszystkich pasterzy w gwałtowny Bzał, a ci rozszarpali ją w kawałki i rozrzucili ciało, które Ziemia podjęła i pogrzebała. Ale i po śmierci E. zachowała dar muzyczny, zdolność naśladowania i powtarzania dźwięków. Cudowna ta zdolność, według wersyi Owidyusza, jest karą, jaką Hera wymierzyła nimfie jeszcze za życia; albowiem, gdy Zeus gonił za nimfami, E. ustawicznie rozmawiała z jego małżonką, aby ją ogłuszać, a tym sposobem ułatwiała sukcessy męża. Dorozumiała się tego czujna królowa i za karę przemieniła ją w dziewicę, „która pierwsza odezwać się nie umie, nie może umilknąć, gdy kto do niej mówi, a powtarza tylko OBtatnie słowa usłyszane \— Według tegoż samego źródła śmierć jej jest następstwem miłości nieszczęśliwej. Młoda nimfa, która odrzuciła Pana, rozmiłowuje się w pięknym Narcyzie, który nią wzgardzą. Zroz-paozona, zawód swój ukrywa w głębi samotnych jaskiń, gdzie ją pożera smutek. Sytuacyę tę przedstawia nasz rysunek, zdjęty ze ścian Pompei, na którym widać na pierwszym planie Narcyza, na drugim Echo, pogrążoną w smutku. (Fig. 200). Ciało jej czeźnie, krew się ulatnia; kości jej tylko zostają i głos: kości nareszcie przybierają kształt skały; głos jeden trwa. E., po za obrębem nimf, do których grupy należy, nie zdaje się, aby była przedmiotem osobnego kultu, tembardziej, iż nie było jej o co prosić. Stworzyło ją uczucie, oparte na wrażeniach muzykalnych, i jeżeli więc gdzieś pojawiła się jakaś Btatua jej poświęcona, to prawdopodobnie tam tylko, gdzie ją przypominał przypadek akustyczny. W Hermionie i Olimpii były wprawdzie przedsienia, zwane „portykami Echa*, ale to skutkiem zjawiska akustycznego, jakie tam się odbywało, skąd niemożna jeszcze wnosić o istnieniu kultu. (Por. F. Wieseler „Die Nympha Echo* (Getynga 1854); tegoż „Narkissos” (1856).

przyrody.

Echter Michał, malarz (* 1812 r. w Monachium — f tamże 1879), Wychowaniec akademii monachijskiej, uczeń Hessa, Ch. Zimmermanna, Schnorra i 011iviera, profesor w Szkole sztuki stosowanej w Monachium. Roku 1847 E. pomagał Kaulbachowi przy wykończeniu szeregu malowideł ściennych w Nowem Muzeum berlińskiem. E. w r. 1860 wykończył w monaohijskiem „Maximilia-neumu szereg malowideł historycznych, oraz Złożenie do grobu Waltera von der Vogelveide

\l0m

CS

Fig. 200i

w Muzeum * narodowem bawarskiem w Monachium. Do najlepszych prac E-a zaliczyć należy malowidło ścienne, zdobiące hallę głównego dworca monachijskiego, przedstawiające znaczenie i doniosłość nowyoh potężnych środków kommuni-kacyjnych: telegrafu i kolei żelaznych. W rezy-dencyi królewskiej ozdobił E. galeryę, tak zw aną „Theatinergang", trzydziestu wielkiemi malowidłami.

- Echtermeyer Ernest Teodor (• 1805 w Lie-benwerda — f 1844 w Dreźnie), literat niemiecki, z zawodu nauczyciel w Zeitz, Halli i Dreźnie. W r. 1838 wspólnie z A. Rugem założył „HalleBche Jahrbiicher*, jedno z najpoważniejszych ówczesnych czasopism niemieckich. Oprócz tego w r. 1840 prowadził w Dreźnie „Deutscher Musenalma-nach* i wydał „Mustersammlung deutscher Dioh-ter“ (Halla 1837; wyd. 30-te 1891), a do współki z M. Seyffertem „Anthologie aus neuern lateini-schen Dichtern" (2 tomy, Halla 1834—35).

s. s.

And. S.

s. s.

Ind. S.

And. S.

Echtermeyer Karjol, rzeźbiarz współćzesny (* 1845 w Kassel). Po ukończeniu akademii w mieście rodzinnem studyował przez rok w Monachium, a następnie w Dreźnie, pod kierunkiem Haimela. Spędziwszy 1870 rok we Włoszech, E. założył następnie pracownię w Dreźnie i tam wykonał wiele cennych prac. O i roku 1883 przebywa w Brunświku, jako profesBor w tamtejszem „Caroliuum*. Prace E-a odznaczają się wyborną charakterystyką figur i wysoce rozwiniętą techniką w traktowaniu zwłaszcza marmuru. Ważniejsze dzieła E a są: Dwie figury z piaskowca, zdobiące nowy teatr drezdeński, dwie karyatydy z piaskowca w kasselskiej galeryi obrazów i tam« że ośm figur marmurowych, uosabiających różne kraje; dalej posąg kurfiirsta Fryderyka Kłótliwego, wewnątrz pałacu w Meissen; dwie olbrzymie grupy z piaskowca, przedstawiające sztukę i naukę w otoczeniu młodzieży, w politechnice brun-świckiej; pomniki dla poległych żołnierzy, w Dortmund i Unna w Westfalii, pomnik dla Franciszka Abta z piękną grupą śpiewających dziatek i wreszcie wiele posągów książąt niemieckioh w nowym ratuszu w Hamburgu.

Ecłlternach, miasto w w. ks. Luksemburskiem nad rz. Sauer, lewym dopływem Mozeli, i na samej granicy z pruską prowincyą Reńską; fabryki adamaszku, tkanin bawełnianych, tytoniu, papieru, fajansu; progimnazyum, piękny kościół z XV w. odnowiony w 1862 r., blizko 5 000 m-ców. — E. zawdzięcza swoją sławę Opactwu Benedyktynów, założonemu w r. 698 przez Willibrorda, który tu umarł w 730 r. — Pipin nadał mnichom prawo wyboru opata. — Następnie książęta Lotaryńscy osadzili tu Augustyanów i tytuł opata wraz z dochodami klasztoru nadawali swym synom. — Otton I Benedyktynów przywrócił. Rewolucya francuska kościół spaliła (odnowiono go dopiero w 1862 r.), a klasztorne zabudowania sprzedała; dziś mieści się w nich fabryka. Zasługuje na wzmiankę odbywająca się po dziś dzień „processya skacząoych świętych⁴*, która powstała z następującego powodu: W r. 1374 nawiedziła Niderlandy i prowincye Nadreńskie choroba zwana tańcem św. Wita. Mieszkańcy oddali się w opiekę św. Willibrorda, prosząc go w modłach o odwrócenie klęski. — Po ustaniu choroby, ustanowiono na cześć świętego coroczną processyą, we wtorek po Zielonych Świątkach. Rano tego dnia zbiera się tłum pobożnych u krzyża przy moście, po przemówieniu kapłana ustawia się w szeregi po 6 osób i, śpiewając litanię do św. Willibrorda, posuwa zię naprzód, czyniąc po każdych pięciu krokach dwa kroki w tył, albo po trzech krokach jeden w tył. Wszyscy uczestnicy tej processyi trzymają się za ręce, i udają się tak do kościoła, a potem na cmentarz. W r. 1867 brało udział w processyi około 15 000 pielgrzymów. — Por. Krier: „Die Spring-prozession* (Luksenburg 1871);* Sax: „Beitrage zur Geschiohte der Abtei E.* (Luksenburg 1874), Reimers: „Die Springprozession⁴⁴ (Frankfurt 1884).

Eohtler Adolf, malarz współczesny (* 1843 r.

w Gdańsku). Kształcił się w Weneoyi, w Wiedniu, w Monachium pod kierunkiem profesora W. Dieza, następnie przeniósł się do Paryża (1877); skąd wrócił na stały pobyt do Monachium, Spe-cyalnością E-a są obrazy rodzajowe z życia ulioz-nego Wenecyi, oraz sceny ludowe z Bretanii i Nor-mandyi. Przedmioty te E. studyował z całem zamiłowaniem na miejscu i dla tego odtwarzane przez niego sceny noszą cechę prawdy i pełne są życia, odznaoaają się przytem wyborną charakterystyką postaci i barwnym kolorytem. Ważniejsze płótna jego są: 1) z zakresu studyów weneckich: Przed Logettą, Scena przy zdroju, Przed kościołem święt. Marka, Wspomnienie Włoch; 2) Z zakresu studyów we Franoyi robionych: Dramat rodzinny (1883), Lektorka.

Echuca, miasto w australskiej prowincyi Wik-torya, hrabstwie Rodney, na lewym brzegu rzeki Murray, między uściami jej dopływów Goulburn i CampaBpe. — Jest to najważniejszy w całej Australii port rzeczny, połączony nadto drogami że-laznemi z miastami: Melbourne, Deniliąuin i Ca-stlemaine; stał Bię też ogniskiem handlu z sąsiednią prowincyą, Nową Południową Wallią; w r. 1890 przybyło do tutejszej przystani około 180 statków, z ładunkiem przeszło 30 000 trn Są tu nadto tartaki parowe, fabryki mydła i wielkie składy wełny.—Pola orne i łąki, które dotąd obu brzegom rzeki towarzyszyły, znikają odtąd w dalszym jej biegu; jest to więc zarazem i graniczny kres kultury, po za którym rozciągają się obszary mało dla niej podatne.

Ecija, miasto okręgowe w hiszpańskim departamencie Sewilli (Audaiuzya), na lewym brzegu rz. Genil, przy drodze żelaznej Kordoba - Utrera.— Jest to duża, bo blizko 30 000 m-ców licząca, o-sada, i bardzo starożytna, bo wywodząoa się z cel-tyberyjsbiej A s t i g i s (za Rzymian: C o 1 o n i a Augusta firma in Baetica).—Zbudowana nieregularnie między dwoma skalistemi wzgórzami i na ich zboczach, nad spławną rzeką, przez którą wiedzie stary most kamienny i nowy pod kolej żelazną,—leży bardzo malowniczo i sprawia imponujące wrażenie mnóstwem kościołóiy (26) i gmachów publicznych; pięknym jest teatr* i spacery nad Genilem; godne zaś uwagi fabryki tkanin wełnianych, jedwabnych i lnianych oraz olejarnie; tutejsze obówie rozchodzi się po całej Hiszpanii. W okolicy warzelnie soli i uprawa bawełny. E., uważana jest, chociaż niesłusznie, za najgorętszą miejscowość na półwyspie Pirenejskim i z tego powodu ma przydomek „el sńrten de Espafia¹¹ tj. „patelni Hiszpanii”.

Eck Jan, jeden z najgwałtowniejszych przeciwników reformacyi luterskiej, którego właściwe nazwisko jest Majer; nazwę Eck wziął on od miejsca swego urodzenia, wsi „Eck* w prowincyi Algau, gdzie d. 13 listopada 1486 r. ujrzał światło dzienne. Odebrawszy wykształcenie gruntowne od rodzonego stryja, księdza Marcina Majera (proboszcza w Rottenburgu nad rzeką Nekarem) wstąpił młody Jan Eck, już jako kilkunastoletnie pacholę, do uniwersytetu heidelberskiego, skąd udał

tię do TybiDgi i uzysksł tam w r. 1601 stopień uczony magistra. Następnie, przebywszy rok cały w Kolonii, udał się w roku 1502 na dalsze kształcenie się do Fryburga, gdzie w r. 1506 został sentencyaryu szem, w r. 1508 kapłanem, a w r. 1509 licenoyatem św. teologii. W roku 1510 powołano go na profesora teologii do uniwersytetu w Ingolsztacie i równocześnie zamianowano kanonikiem. Odznaczał się Jan Eck nietylko niezwykłą erudycyą, ale i zręcznością w prowadoeniu dysput uczonych; napisał komentarze do dzieł Arystotelesa i Piotra Hiszpana; w Bolonii i Wiednia bronił publicznie tezy „że dozwolo-nem być powinao brać odsetek 5%. ozego nie należy uwaźad za lichwę". Na żądanie biskupa dyecezalnego w Eichsladt, gdzie miał swoją kanonię, napisał E. tezy przeciw Lutrowi i nazwał je „Obelisci*; wprawdzie ich nie ogłosił drukiem, niemniej jednak postarał się, ażeby z niemi Lutra obeznano. Wtedy wystąpił Karlstadt w obronie Lutra i nastała pomiędzy nim a Janem Eck gwałtowna polemika, w której ostatecznie wziął udział i sam Luter, wydając rozprawę pod tyt. „Asterisci adversus Obeliscos Eccii*. W r. 1520 jeździł Eck do Rzymu, by złożyć u stóp papieża pismo swoje: „De primatu Petri adversus Ludderum", przy której to sposobności przyczynił się skutecznie do rzucenia klątwy na Lutra, w dniu 10 czerwca 1520 roku, i powrócił do Niemiec w charakterze nuncyusza apostolskiego, z poleceniem ogłaszania wszędy piorunującej bulli papieskiej, wystosowanej przeciw Lutrowi. W latach 1521 i 1523 ponownie udał się do Rzymu, by papieża do bardziej stanowczych kroków przeciw nowatorstwom protestanckim nakłonić; w tymże roku 1523 brał udział w sejmie norymberskim, a w r. 1524 w związku zawartym w Ratyzbonie przeciw błędnym naukom nowatorów religijnych. W r. 1525 odwiedził Henryka VIII, króla angielskiego, i przypisał temu królowi dzieło swoje: „Euchiridion locorum communium adversus Lutherum et alios hostes ecclesiae".—By przeszkodzić, czy też zapobiedz, prądom reformatorskim w Szwaj caryi, miewał i tam dysputy publiczne w ciągu roku 1526. Na słynnym sejmie auszpur-skim zjawił się Jan Eck w orszaku bawarskiego księcia Wilhelma i był gorliwym przywódzcą teologów rzymskich, którzy ogłosili „konfutacyęu przeciw t. zw. „konfesayi auszpurskiej*. Ażeby skuteczniej przeciwdziałać w Bawaryi rozszerzaniu się tłómaczenia biblii, dokonanego przez Marcina Lutra, wydał Jan Eck w r. 1537 przekład niemiecki Nowego Testamentu według Emsera, stary zaś Testament ogłosił we własnym przekładzie, w którym jaknajściślej trzymał się wulgaty. W roku 1541 brał udział w publicznych dysputach w Wor-macyi i Ratysbonie, wpływając nader skutecznie na stany katolickie, by odrzuciły bezwarunkowo auszpurskie „Interim". Zmarł w Iugolsztaoie w roku 1543. Główne prace jego zawiera zbiór p. t. „Operum Johanniś Eccii contra Lutherum volum. 1—4. Augsburgiae, 1580—1535*. O Janie Ecku, dotąd przynajmniej, pisał najobszerniej i najbardziej wyczerpująco Teodor Wiedemann w dziełku p. t. „Dr Johann Eok“ (Ratysbona 1865 r.).

Eck Mikołaj (właściwie „Eke“), osobistość wy bitna w dziejach Infłant i Rzpltej polskiej z powodu wiernych usług oddanych Polsce w czasie słynnych „zaburzeń kalendarzowych*, które w Rydze niemało krwi niewinnej przelały (Ob. art. „Kalendarzowe zaburzenia*). Przyszedł na świat w Rydze w r. 1541, burmistrzem został w temże mieście za rządów króla Stefana Batorego; ożeniony był z Anną Schultze, a zmaił zaledwie w r. 1623. On pierwszy wydał rozkaz aresztowania Moliera, rektora szkcły ryskiej katedralnej (Domachule), który słowem i czynem sprzeciwiał się zawzięcie wprowadzeniu kalendarza gregoryańskiego do Rygi. Styl nowy, jak powszechnie wiadomo, dla tego jedynie tak bardzo był nienawistnym miejscowym mieszczanom, iż reforma kalendarzowa pochodziła od widomej głowy katolicyzmu, papieża Grzegorza XlII-ego. Skutkiem aresztowania głównego przywódzcy zaburzeń w dniu 2 stycznia 1585 r., wybuchł niebawem straszliwy bunt sfana-tyzowanych przez wspomnianego Moliera ultra-protestanckich mieszczan ryskich, którzy swego przywódzcę uwolnili z więzienia, znieważyli i okaleczyli haniebnie pastora Ne u ner a, nawcłującego ich do spokoju, i zniszczyli mieszkauie oraz całkowite mienie burmistrza E a, a także trzymających z ówczesnym rządem polskim rajców miejskich, Wellinga i Tastyusza. Atoli po upływie dwóch tygodni uśmierzono bunt (do którego przyłączył się był wkrótce ruch pospólstwa przeciw radzie miejskiej), ogłoszono amnestyę powszechną i w dniu 23 stycznia tegoż 1585 roku zniewolono radę miejską, żeby zobowiązała się piśmiennie do zwrócenia E wi zniszczonego przez buntowników całego jego mienia. Gdy zaś w ciągu miesiąca marca zaburzenia kalendarzowe wybuchły ponownie i rozzuchwalone mieszczaństwo ryskie, podżegane przez Marcina Giesego, z niesłychanym w dziejach gwałtem, wytoczyło sprawę karną przeciw rajcy miejskiemu, Tastyuszowi, przezorny burmistrz Eck opuśoił tajemnie Rygę, a następnie prowadził przed królem polskim obronę przeciw obwinieniom, przez wzburzone i zaślepione mieszozaństwo wprost do tronu polskiego na niego zaniesionym. Kiedy nakoniec w r. 1589, pod dzielnem przywództwem Lwa Sapiehy, przybyła do Rygi komissya królewska dla prowadzenia śledztwa i uśmierzenia krwawych „zaburzeń kalendarzowych*,—Mikołaj Eck powrócił do miasta, wstąpił ponownie na swój dawny urząd burmistrza i uzyskał przyznanie sobie summy 10 000 złotych, jako wynagrodzenia szkód, w czasie zaburzeń poniesionych. Następnie, na początku XVII stulecia, został on wmieszany w zacięte spory, prowadzone pomiędzy Godemanem i Dawidem Hilohenem; w czasie tych sporów tylko przez to tak gwałtowną przeciw Bobie u mieszczan ryskich wywołał nienawiść, że stanowczo oświadczył się za utrzymaniem ugody seweryńskiej (Ob. artykuł „Seweryńska ugoda*), którą mieszczaństwo koniecznie usunąć pragnęło. Skutkiem tego wybuchły

Encjkl. Powtt Uluitr Zesztt 141 T. 18 ty,

O. M.

z wielką, a w Niemczeoh najstarszą, przędzalnią

ind. S.

Hml.

nowe zaburzenia, w czasie których zarzucano Mikołajowi Eckowi trwonienie skaibu publicznego oraz przywłaszczanie sobie całkowitej władzy nad miastem. Teraz, w r. 1605, opuszcza burmistrz Eck po raz drugi Rygę, do której zaledwie w roku 1012 powrócił, wykazawszy przed królem Zygmuntem III całą bezzasadność czynionych mu zarzutów, i przywołał z wygnania obu swoich zięciów, Rot g er a Horsta i Tomasza Ramma, którzy wraz z nim byli opuścili mury wzburzonego miaeta. W tymże roku 1612, z rozkazu króla polskiego, zajął Eck dawny swój urząd burmistrzowski, po czem otrzymał należną mu całkowitą re-stytucyę.—Istnieje w zbiorach numizmatyków przepyszny medal złoty tego zasłużonego męża, w roku 1601 wybity. Na nim wspaniale wykonane popiersie dzielnego burmistrza, w stroju ówczesnym hiszpańskim, o charakterystycznej kryzie, z napisem: Nicolaus Ecke aet. 60; na odwrotnej stronie medalu herb jego, okolony napisem: „oderint dum bene faciam" Anno 1601. W nierównie trwalszy sposób, niż powyżej opisanym medalem, uwiecznił swą pamięć w Rydze Mik. Eck, założywszy tu ochronę dla wdów, istniejącą aż po dzień dzisiejszy, a noszącą nazwę »Eck’s Convent". Kapitał żelazny tego dobroczynnego zakładu wynosi obecnie okcło 200 000 rubli. Z odsetek tej znacznej summy utrzymują spadkobiercy Ecka kilkadziesiąt wdów miejskich, mających w tym zakładzie nietylko odpowiednie mieszkania i światło, ale i wszelkie moźebne wygody, a przytem dostateczne rcczne pensye na zakupywanie prowiantów do własnej kuchni, na odzież, bieliznę i t. d. Ma teryały: 1) Caspar PadeTs Notata; 2)Gade-busch L. B. część pierwsza, str. 241 i następne 3) Hupel’s Nordische Miscellai neeD, XXV, II stron, 237—241; 4) Monumenta Livoaiae IV, 261—268, 268, 270, 274—279, 283—285 włącznie; 5) H. Hildebrand „Riga’s Armenanstal-ten bis zum Beginn des XIX Jahihunderts" w „Mit-theiluDgen aus dem Gebiete der livl. Geschiihte" tom XV, z r. 1893. W tej pracy obszernej porównaj mianowicie rozdział p. t. „Eck’s Wittwen-convent", umieszczony na str. 109 i dalsz.

Eck Hanasz, mynoarz lubelski w latach 1698—99; nie bito tam jednak monety miejskiej, ale czysto koronną na rachunek skarbu, albowiem Jan Firlej, podskarbi wielki koronny, a przytem starosta lubelski, miał prawo wybijania monety w kaźdem micśoie Rzeczypospolitej. Wiadomość o nim znajduje się w aktach grodzkich lubelskich. Być może, iż w roku 1699 przeniósł się do Wschowy, znane Bą bowiem z tego, oraz z 1601 r. szóstaki koronne, w o*em mieść e bite, na których pod popiersiem znajduje się E. K.

Eck Wilhelm v o d, myncarz elbląski, który wybijał monetę Da rachunek miasta w r. 1651. Znane są z jego cyfrą W. v. E. dwugrcszówki, orty, półtalary, czworograniaste (klipingowe), stęplem orta bite, talary, oraz talary półtoraozne i podwójne, stęplem talara bite.

Eokamp, osada fabryczna w pruskiej prowincji Reńskiej, regencyi i powiecie Dusseldorf,

bawełny.

Eokard Jan, publicysta francuski (* r. 1761 w Wersalu—f w grudniu lg39 w Paryżu). Z początku adwokat w mieście rodzinnem, później no-taryusz w Sóvres (1791 — 1800), osiedlił się wreszcie w Paryżu. D. 14 grudnia 1839 wyszedłszy wieczorem ze swego mieszkania, nie wrócił więcej; zwłoki jego, już w stanie zupełnego rozkładu, zostały znalezione w Sekwanie, dopiero w sześć tygodni później. Monarchista z przekonania, E. posiadał jednak w wyższym stopniu zmysł krytyczny; każde jego twierdzenie jest poparte dowodami. To też liczne rozprawy jego, drukowane przeważnie w liczbie stu egzemplarzy, nie utraciły dotychczas swej wartości. Wymieniamy ważniejsze: „Notice sur le gśnśral Victor - Lóopold Berthier* (1807); „Mómoires bistor:'ques sur Louis XVII, roi de France et de Nayarre, suivis de Fragments historiąues sur le Tempie" (1818, wyd. 3-ie); „Notice sur le maauscrit original de la relation des derniers óvónements de la captivitó de Mousieur, fróre de Louis XVI" (1823); „QueBtion d’ótat civil bistoriąue Napolóon Bonaparte est-il nó FiaEęaie?" (1826); „La vóritó iótablie sur qaeiques-uns des principaux 4vóuements du 9 thermidor an 11“ (1828); „Supplement aux Mómoires historiques sur Louis XVII" (1831); „Un Dernier Mot sur Louis XVII" (1832); „Recherches historiques et crit ques sur Versa!lles“ (1834; wyd. 2-ie powiększ. 1838); „Etat, au vraf, de toutes les sommes em-ployśes par Louis XIV aux cróations de VersaiL les, Marły, etc., et leurs dśpendancesu (1836). Nadto wespół z Lucei’em E. wydal: „Hommages poó-tiques sur la naissance du roi de Romę” (1811), a wespół z Sórieys’em „Leltres iuódites de M-me du Clńtelet* (1818), publikacyę ułomną zresztą pod każdym względem, której tekst autentyczny i zupełny podał dopiero Eug. Asse (1878). — Gr. Eucycl.u Lamiraulfa.

Eckardt Ludwik, pisarz niemiecki (* 1827 w Wiedniu — -f 1871). Z powodu uczestnictwa w wiedeńskiem powstaniu marcowem, r. 1848 musiał uciec do Szwajoaryi; roku 1849 brał udział w powstaniu majowem w Dreźnie, oraz w zaburzeniach badeńskich. Potem był profesorem w Szwaj -caryi, a w r. 1862 zottał bibliotekarzem w Karlsruhe. Po amnestyi r. 1867 wrócił do Wiednia. Jest on autorem piem następujących: „Vorlesun-gen iiber Goethes Torquato Tasso" (Bern 1852); „Dramaturgische Studien* (Arau 1853); „Erlaute-lungen zu Schillera Werken" (Jena 1856—59, wyd. 2-ie 1862); „Anleitung, dichterische Meister-fctiicke zu lesen” (tamże 1857, wyd. 3-ie 1883); „Die thei&tische Begiuuduug der AeBthetik* (tamże 1857); „Nationaliiat oder Freiheitu (tamże 1859); dramata: ,Sokrates“, ,Palm“, „Weltbiirger uud Patriot", .Friedrich Schiller", „Josephine*; romans „Nikolaus Manuel" (1862); „Novelleu“ (Mannheim 1865, 2 t.); „Vorschule der Aesthetiku (Karlsruhe 1804, 2 t.); wreszcie odczyty p. t. „Wandeivor-tiage aus Kunst und Geschichte* (Sztutgart 1808). *

s. s.

Hml.

Eckafdt Krystyan Fryderyk Emil, współozesny malarz doński (* 1832 w Kopenhadze). Studya swe w kierunku dekoracyjnym odbywał w licznych podróżach. Prócz malowideł dekoracyjnych znane są także jego sceny z życia rybaków, dwukrotnie nagradzane przez akadsmię sztuk pięknych w Kopenhadze.

Eckardt Juliusz, publicysta niemiecki (* d. 1 sierpnia 1835 w Weimarze w Liwonii). Słudyo-wał prawo oraz historyę w Petersburgu, Dorpacie i Berlinie; w r. 1860 został sekretarzem ewang.-luterańskiego konsystorza w Rydze i w tymże samym czasie wszedł do redakcyi „Rigasche Zei-tung“, głównego organu partyi niemieckiej w pro-wincyach nadbałtyckich. Zmuszony w r. 1867 o-puśoić Rossyę, zamieszkał w Lipsku, gdzie wespół z Freytagiem redagował w ciągu trzech lat „Grenzbotenu. Przeniósłszy się następnie do H*m-burga (1870), był tam redaktorem „Hamburgischer Correspondent* i „Hamb. Bo;senhalle“ i w r. 1874 został wybrany na sekretarza senatu. R 1882 o-puścił Hamburg i wstąpił, jako tajny radzca rządowy, do pruskiej służby państwowej. M anowany w r. 1883 niemieckim konsulem generalnym w Tunisie, zajmował następnie ten sam. urząd w Marsylii (1889) i Sztokholmie, skąd w r. 1892 został powołany na kierownika wydziału prasowego w u-rzędzie zagranicznym. Z licznych pism jego, dotyczących głównie społecznego i ekonomicznego stanu prowincyj nadbałtyckich, są najważniejsze: „Die baltischen Piovinzen Russlands" (Lipsk 1869, wyd. 2-ie); „Juugrussisch und Altliv!aidischft (wyd. 2-ia tamże 1871); „ Russlands laidliche Zustande seit Aufhebung der Leibeigenschaft“ (tamże 1870), oraz praca historyczna: „Livland im 18 Jahrfcun-dert" (Lipsk 1876, t. I). Bezimiennie wydał: „4us der Petersburger Gesellschaft* (Lipsk 1880, wyd.

5-te); „Russland vor und naoh dem Kriege" (tamże 1879, wyd. 2-ie); „Berlin uid Petersburg⁴* (tłmźe 1880, yyd. 2-ie); „Von Nikolaus I zn Ale-xander 111“ (tamże 1881, wyd 2-ie); „Russische Wandlungen* (tamże 1882, wyd. 2-ie), tudzież „Aussichten de3 deutschei Parlamentarismui” (1882, wyd. 2-ie)

Eokart (E o k h a r d) Jan, mistyk niemiecki, znany pod nazwą „Mistrza E-a* (* około 1260, prawdopodobnie w Strasburgu). Wstąpił w bardzo młodym wieku do zakonu Dominikanów, w którym piastował godności różne. I tak około 1295 r. był przeorem swego zakonu w Erf orcie, a następnie wikaryuszem w Turyngii. W 1300 r. został posłany dla dalszych stuiyów na uniwersytet paryski; po zgłęb;eniu Arystotelesa i Pxatoni-ków pozyskał tam stopień mistrza, i odtąd zawsze mianowany jest stale mistrzem E khardam. Zdaje się, ża wtedy już M.-E wykładał w Paryżu; w każdym razie pewnam jest, że wtenczas już zasłynął jako uczony i głęboki myśliciel, co też skłoniło papieża Bonifacego VIII do wezwania go do Rzymu, w czasie walki swojej z Filipem Pięknym, W latach od 1303 do 1304 M.-E był pro-wincyałem zakonu Dominikanów na Saksonię, a w roku 1309 zoBtał wikaryuszem generalnym

swego zakonu w Czechach. W r. 1311 ponownie wysłany był do Paryża, dla wykładania teologii w tamtejszej szkole dominikańskiej. W latach od 1312 do 1317 widzimy go czynnym jako kaznodzieję, wykładającego teologię w Strasburgu. 0-koło r. 1325 osiadł na stałe w Kolonii, gdzie też umarł, prawdopodobnie w roku 1327. W ogóle mało zachowało się dokładnych wiadomości co do strony biograficznej tego wybitnego, jak na owe czasy, myśliciela; wszystkie dane do jego życiorysu są tylko prawdopodobne; pewności w nich nie ma. Mistrz E pisał wiele, ale z pism tych mało pozostało. Pisma jego niemieckie, z których wszyscy późniejsi mistycy niemieccy czerpali natchnienie i argumenta, wydał Franciszek Pfeiffer w drugim tomie dzieła: „Deutsche Mystiker des XIV Jahrhunderts" (Lipsk 1857). Są tam: Kazania, Traktaty i tak zwany Liber positio-num, zawierający 162 twierdzenia wraz z komentarzami. Materyały, posługujące do poznania doktryny M.-E a, znaleźć też można u Pregera („Zeit-schrift fiir historische Theologie" 1864—9) i u Sieversa („Haupt’s Zeitschrift lii: deutsch. Alterth." T. XV). Łacińskie pisma M.-E a niedawno odnalezione został/ i niektóre z nich wydane przez Denifl3’a w „Archiv fiir Litłeratur und KircSen-geschichte des Mittelalters" (1886). W rozwoju scholastyki średniowiecznej M.-E zajmuje ważne, pierwszorzędne stanowisko, i jest zarazem najoryginalniejszym i najgłębszym z mistyków niemiec-kiob. On pierwszy usiłował zastąpić rozumowanie czysto formalne, wysnuwające byt z myśli, dyalektyką istnienia, czyli rozumowaniem na bycie opartem. Dla tego - to teologia je jo nosi odcień prawdziwego panteizmu, Absolut pojmuje on jako właściwe istnieuie, prawdziwe, jedyne istne-nie Po za Bogiem nic nie istnieje, a ów Bog M.-E a, czyli absolut, przypominający nowoplatoń-skiego teos agnostos (fi-sóę    nie ma

żadnych attrybutów; wszelkie określenie tego pojęcia albo raczej tego bytu zasadniczego, tego absolutu, byłoby podług M.-E a ograniczeniem jego istnienia wiecznego. W rozumowaniu tern E idzie dalej: Bóg jego jest niezrozumiałym dla nas, niedościgłym, myśl nasza ograniczona pojąć go może tylko jako początek i konieo wszechrzeczy. Tego bytu bezwzględnego dostępne nam są jedynie tylko pozory, jakie w zmysłach naszych się wytwarzają. Umysł nasz potrzebuj i też silnego wysiłku, aby, zrzuciwszy z siebie więzy czasu i przestrzeni, mógł dotrzeć do ab jolutu. Ta siła i zdolność przedarcia się myślą do samego absolutu dana jest człowiekowi od Boga, siłę tę ducha nazywa M.-E iskrą(8cintilia, Funkie i n). Gly iskra taka nawiedzi człowieka, wtedy sam Bóg już w nim działa, to też poznać Boga znaczy właściwie zjedaoczyć się z Nim. Nic dziwnego, że nauka taka, głosząca możność zbliżenia się do Bóga, mocą siły wewnętrznej ducha, nadawała się do umoralnienia człowieka, podniesionego we własnych swyoh oczach, i rozpalenia w nim żądzy¹, dosk malenia się bez końca. Wobec zimiej dyalektyki scholasty cznej, teologia ta-

Eokartsberga, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Saskiej, regencyi Merseburskiej, na stokach wyniosłości Fiune i na samej granicy z w. ks. Sasko - Wejmarskiem; ruiny starożytnego zamku, instytut moralnie zaniedbanych dzieci; przeszło 2 000 m-ców. E ę założył Eckhard, margrabia Miśaii, w r. 993; w ciągu długiego istnienia ulegała ona częstym klęskom wojny i pożaru. W pobliżu— Auerstait, pole stoczonej w d. 14 października 1803 r. bitwy, której część rozegrała

And 8,

s. s.

Ecker, nieznaczny dopływ rz. Oker (syste-mat Wezery przez Ailer), ma źródła w Harzu na zachodnich stokach Brockenu, płynie ku północy jedną z najpiękniejszych w calem paśmie dolin i poniżej Schladen łączy się z prawej strony z rzeką główną, ubiegłszy 36 km.

Ecker Jan Maciej Aleksander (* w Tyn-horszowie [Czechy] d. 26 lutego r. 1766 — f we Freiburgu d. 5 sierpnia r. 1829), lekarz niemiecki. Nauk słuchał od r. 1780 w Pradze, poczem wstąpił do służby jako lekarz wojskowy, następnie kształcił się dalej jeszcze w Josephinum i został aiystentem Hunozowskiego (ob.), nakoniec w r. 1792 otrzymawszy dyplom doktorski w Wiedniu, awansował na lekarza pułkowego. Pomimo służ by polowej, nie przestał zajmować się nauką i zdobył rozprawami swemi dwie nagrody, wyznaczone przez Josefinum. Opuściwszy służbę w r. 1797, powołanym został na katedrę chirurgii we Freiburgu (w Bryzgowii), gdzie do śmierci' był czynnym, ciesząc się sławą dzielnego chirurga; należał też do najgorliwszych krzewicieli szczepienia ospy ochronnej, a rozprawa jego p. n. „Bei-trag zur Geschichte der Kuh-oder Schutzpocken-impfuug im Breisgau" (1802) do dziś jest godną uwagi; innych prac jego, ponieważ są przestarzałe,

Dr J. P.

Dr A, P,

ka mogła rzeczywiście zapalać luizi i podnosić ich moralnie. To też i nauczanie M -E a było taką iskrą, taką sćintilla dla słuchaczy jego. Wpływ, jaki M -E, wywierał swem nauoiianiem, a zwłaszcza kazaniami, nie mógł też nie zwrócić bacznej uwagi władzy duohownej. Wpływ ten rozwijał się zwłaszcza podczas pobytu E-a w Strasburgu. W nauce jego zaczęto upatrywać odbicie się twierdzeń sekty Beghardzistów czyli Begi-nów (ob.), oraz „Braci św. Ducha". Ostrzeżony o tern generał zakonu polecił przeorom swoim w Wormacyi i Moguncyi dokładnie zbadać naukę M.-E-a. Skutkiem tych badań było, zdaje się, wezwanie M.-E-a przez arcybiskupa Kolońskiego (1326) przed trybunał inkwizycyjny w Kolonii, gdzie M.-E miał podobno (1327 r.) na zawsze wyrzec się wszelkich twierdzeń, któreby były niezgo-dnemi z nauką kościoła. Sprawa ta oparła się o samego papieża, który już we 2 lata po śmierci M.-E a (1329 r.), potępił niektóre zdania w dziełach jego zawarte. Pominąwszy kilka dawniejszych prac o M.-E ie, wymieniamy nowsze: Bach „Meister E. der Vater der deutschen Speculation" (Wiedeń 1864); Lasson „Meiste; E der Mystikeru (Berlin 1868); Linsenmanu „Der ethische Cbarakter der Lshre Meister E jkarts" (Tybinga 1873); Pre-ger „Meister E, und die Inquisitionu (1869)* tegoż „Geschichte der deutschen Mysdk im Mitlel-alter* (Tom I Lipsk 1874); Jundt „Ejsai sur le mysticisme spózulatif de M.-E " (1871); tegoż: „Hist. du panthó sme populaire“; Th. RuysBen „Eck-hart” (art. w „La Grandę Encycl." Lamira-ult’a).    s,s-

się i pod E, (bitwa pod Jeną).

Eokehard, ob. Ekkehart.

Eckenbrecher Karol Paweł Temisto-kles von, malarz współczesny (* 1842 w Atenach). Kształuł się w malarstwie, głównie pod kierunkiem Oswalda Achenbacha w Dysseldorfie. Od dzieciństwa E. przebywał w Niemczech, odbywając od czasu do czasu podróże na północ i na południe Europy. E. studyuje przeważnie typy nTeszkańców i krajobraz, a z teki swojej, bogatej w szkice poczynionych studyów, odtwarza następnie widziane kraje. Pejzaż jest specyalnością E-a, głównie zaś lubi on przedstawiać temata górskie i morskie. Ostatniemi pracami swemi (wodo spady, doliny norweskie i fiordy), które znaoz-nie lepsze są, zwłaszcza co do kolorytu, od dawniejszych, E. zdobył sobie u manie jako oryginalny i wysoce uzdolniony artysta. E. jest przytem wybornym akwaiellistą, a od 1880 r. poświęcił się wyłącznie obrazom panoramowym, z pomiędzy których słynną jest jego Bitwa pod Grave-lotte.

And S.

nie wymieniamy.

Ecker Aleksander (* we Freiburgu d. 10 lip-ca r. 1816 — f tamże d, 20 maja r. 1887), syn Jana Macieja, lekarz i antropolog niemiecki. Do nauk przykładał się naprzód w mieście ro-dzinnem, następnie w Heidelbergu, dyplom doktorski otrzymał we Freiburgu w r. 1837, a w dwa lata później został tamże docentem prywatnym. W r, 1811 przeniósł się do Heidelberga, gdzie o-trzymał posadę prosektora. W r. 1844 ofiarowano mu w Bazylei katedrę anatomii i fizyologii, na takąż samą przeniósł się do Freiburga w roku 1850 i zajmował ją aż do śmierci. Badaczem był bardzo sumiennym i pilnym, wzbogacił też literaturę naukową licznemi pracami, z których tu wymienimy tylko: „Physiologische Untersuchungen iiber die Bewegungen des Gehirns und Riijken-marks” (Sztutgard 1843); „Der feinere Bau der Nebenuierenw (Brunszwik 1846); „Icones pbysmlo-gicae“ (Lipsk 1851—59); „Die Anatomie des Fro-sohes” (Brunszwik 1864 — 1883); „Die Hirnwiu-dungen des Mensohen" (Brunszwik 1869, wyd. 2-gie 1883; i „Hundert Jahre einer Freiburger Professoren - Familie” (Freiburg 1886; książka ta zawiera dokładne życiorysy autora, oraz ojca jego). Począwszy od r. 1865, był redaktorem wydawnictwa p. n. „4rchiv fur Anthropologie". Dr J-p-

Ecksrberg, osada lecznicza w Prusach, na Pomorzu, niedaleko Szczecina; doskonale urządzony i we wszelkie potrzeby zaopatrzony prywatny zakład wodoleczniczy, otwarty przez cały rok; fre-kwenoya 400 osób; koszta pobytu od 100 do 150 marek miesięcznie. Właściciel i kierownik Dr Viek. Stacya kolejowa w Szczecinie.

Eckermtnn Jan Piotr (* 1792 w Wmsea —

S. S,

□ do 40 030 m-ców (1890),

Eokero, wyspa na morzu Baltyckiem, z grupy Alandzkich, między większemi najbardziej na zachód położona, 83 km. □ powierzchni 1 200 moów. Mieści się na niej urząd celny, stacya graniczna,

And. S

f 1851 w Weimarze), literat niemieoki. We właściwym czasie należytego wykształcenia nie odebrał; dopiero po ukończeniu wojny o niepodległość Niemiec, w którejj ako ochotnik brał udział, E, mając 25 lat życia, wstąpił do gimnazyum w Han-nowerze, później studyował w Getyndze estetykę i literaturę. W roku 1823 ogłosił drukiem swoje „Beitrage zur Poesie“, które zjednały mu poparcie Goethego. Powołany przez tego poetę do Weimaru, został tu najprzód jego prywatnym sekretarzem i pomagał mu w redagowaniu ostatecznej edycyi pism jego. W r. 1830 towarzyszył synowi Goethego w podróży do Włoch. Później zajął stanowisko bibliotekarza wielkiej księżny Ludwiki. Poezye E-a nie mają większej wartości; cennem natomiast źródłem do życia i pism Goethego, a szczególniej ostatniej doby, są jego ,Ga-spraohe mit Goethe" (Część I i II IJpsk 1836, część III, Magdeburg 1848; wyd. 6-te w 3 tomach, Lipsk 1884).

Eokermann K a r ol, współczesny malarz niemiecki, pejzażysta (v 1834 w Weimarze). Uczeń Prellera i Schirmera. Główniejsze obrazy jego są: Dolina Renu, Wyspa Rugia, Pejzaż z okolic Lineburga, Krajobraz podczas burzy.

Eokernforde, miasto powiatowe w pruskiej prowincji Salezwidzko-Holsztyńskiej, na przesmyku między jeziorem Winleby na zachodzie a odnogą E, morza Bałtyckiego na wschodzie, połączone drogą żelazną z Kielem i Flensburgiem. E, posiada wyborną przystań, piękny kościół, semina-rynm nauczycielskie, kilka fabryk, towarzystwo wywozu ryb, do 6 000 m-ców. Ożywiony niegdyś handel znacznie podupadł od czasu przyłączenia Szlezwigu do Prus (1864). Tu generał rosyjski Walmoden pobił wojBka duńskie dnia 7 grudnia 1813 r. Tu także dwa duńskie okręty wojenne: Gefion i Chrystyan VIII były ostrzeliwane przez nadbrzeżne baterye niemieckie, skutkiem czego Chrystyan VIII wyleciał w powietrze, a Gefion poddał się d. 5 kwietnia 1849; tu wreszcie d. 12 września*. 1850 zaszła krwawa potyczka między Duńczykami a Niemcami. E, znane było już w XI wieku. W r. 1628 zdobyte zostało przez króla duńskiego Chrystyana IV. Powiat E obejmuje głównie żyzny półwysep Schwansen, położony między zatokami E. i Szlezwidzką, 788 km.

And S

poczta i telegraf.

Eciersberg Krzysztof Wilhelm, malarz (* 1783 w Varnaes w Szlezwigu,—f w Kopenhadze 1853) Kształcił się w Kopenhadze, w akademii pod kierunkiem Abildgaarda, a następnie w Paryżu pod okiem, pełnego wówczas sławy, Davida (1810 — 1813), Prace jego z tej epoki, jak również z lat 1813—1816, to jest podczas pobyto jego, równocześiie z Thorwaldseaem, w Rzymie, noszą piętno zimnego, satywnego klasycyzmu. Dopiero po powrocie do kraju, r. 1816, E. uwydatnił w swych pracach kierunek nowy, choć jeszcze nie tak wybitny, jakim uczynili go jego uczniowie. Wprawdzie E i nadal tworzył, podobnie jak wszyscy wówczas artyści, konwencyonalne obrazy historyczne (Przejście Izraelitów przez morze Czerwone 1817) i religijne, ołtarzowe (Matka Boska jako Królowa Niebios), ale i w nich znać już nowe samodzielne zapatrywanie się na naturę i piękno. Obrazy jego z tej epoki (tu zaliczyć należy: portrety duńskiej rodziny królewskiej, portret Thorwaldsena i Oahlensohla^era, oraz malowidła ścienne, przektawiające temata z dziejów duńskich w sali tronowej zamku Chrystyansborskiego) noszą cejhy zupełnie odmienne od współczesnych mu artystów. Obrazy historyczne nie są już tylko studyami archeologioznemi, ale zarazem i dziełami sztuki, portrety nie są konwencyonalnie u-pozowanemi typami, ale portretami indywiduów, ludzi żywych. E, nie był znakomitym artystą: rysunek, który znał wybornie, cechuje wprawdzie jego obrazy, ale kontury są zawsze zbyt o-stre, koloryt lczęsto zimny; z temi przecież wszystkie-mi wadami E. miał ogromny wpływ, i nader zba-wieiny, na współczeirą sobie sztukę duńską. Zamiłowanie. w odtwarzaniu prawdy, to jeBt natury, wbrew konwencyonalnej modle, wniesienie do malarstwa charakterystyki postaci, szukanie piękna, nie tylko w klasycznych lub konwei-cyonalnych tematach, ale wszędzie, gdzie tylko harmonia linij i światło zachwyca oko i zmysł estetyczny, wszędzie, gdzie natura da się uchwycić na gorącym uczynku, choćby to był temat z życia codzie mego: oto cechy wybitne tego artysty, a jak na owe czasy, postęp to ogromny. E. nie miał polotu wielkiego artysty, wyobraźlia jego nie miał i skrzydeł; ale był sumiennym i pilnym badaczem: nie zgadywał natury, odczuwał ją jednak głęboko. Był to pierwszy w Danii realista, w zdiowem znaczeniu tego wyrazu, a cechę tę noszą wszyscy uczniowie jego, jak: Rór-bye, Kiichler, Eidelien, Bendz, Chr. Kobke, Roed, dalej Peter Hess, Burkę!, Franciszek Kruger i Hermann Kaufmann. Jako profesor akademii sztuk pięknych w Kopenhadze, E uzasadniał teoretycznie z katedry nowy kierunek sztuki; jednał mu zwolenników i następca jego na tej katedrze, Jo> gen Roed. Wyborną charakterystykę E a podał Richard Muther w „Geschichte der Malerei im XIX Jafarbundert” (T. III, Monachium 1894 str. 201 — 210). s- ⁸-Eckhardt albo Eccard Jan Jerzy (* 1664 w Duingen — f 1730 w Wiirzburgu), znakomity historyk niemiecki. Ol roku 1694 pomagał Leibnizowi w jego pracach historycznych; w 1706 r. został profesorem historyi w Helmstedt, później hi-storyografem hannowerskim, po śmierci zaś Leibniza bibliotekarzem. W r. 1723 opuścił, z powodu długów, Hanuower, przeszedł na katolicyzm i otrzymał posadę bibliotekarza i historyografa przy biskupie wiirzburskim. Prowadził on dalej Leibnizowskie „0-riginas Guelficae* i „Atmales Imperii", sam zaś wydał „Corpus historicum medii aevi* (2 tomy, Lipsk 1723), przez długi czas jedyne drukowane

1539).

Dr A. p.

źródło do średniowieoznyoh dziejów niemieokioh, i „Commentarii de rebus Franciae orientalis et episcopatus Wirceburgensis" (2 tomy, Wiirzburg 1729) Z innych prac jego zasługuje na uwagę „Historia studii etymologioi linguae germanioae hactenus impensi⁴⁴ (Hannower 1711).

Eckhol Józef Hilary (* 1737 r. w Eizers-feld—f 1798 w Wiedniu), numizmatyk niemiecki, z powołania jezuita. Był nauczycielem w kolle-gium jesuiekiem w Wiedniu, później z zamiłowaniem oddał się numizmatyce, zwłaszcza odkąd zajął się uporządkowaniem zbiorów numizmatycznych pozostałych we Florencyi po kardynale Leopoldzie Medyceuszu. W r. 1774 został dyrektorem numizmatów starożytnych, a w 1776—całego gabinetu numizmatycznego w Wiedniu; obok tego od r. 1775 był profesorem staroźytnoś 3i przy u-niwersytecie. E. uważany bywa za twórcę numizmatyki i prace jego w tej umiejętności dotychczas nie straciły jeszcze zupełnie swej wartości. Zwłaszcza ceniona jest jego „Doctrina numo-rum veterum* (8 tomów, Wiedeń 1792—98) i „Ad-denda* wydane tamże przez Steinbiiohela, 1826). Inne jego prace numizmatyczne są: „Numi yeteres anecdoti⁴⁴ (2 tomy, t-że 1775); „CatalogU3 musei Caesarei Vindobonensis numorum veterum" (2 t t-źe 1779); „Sylloge 1 numorum yeterum anecdo-torum thesauri Caesareiu (t-źe J786;; „Dascriptio nnmorum Antiochiae Syriae" (t-że 1786); „Kurz-gefasste Anfangsgriiide zur alten Numismatik“ (t że 1787); „Choix des pierres gravÓ3s du cabi-net impórial des antiąues, reprósentóes en XL planches* (t-źe 1788) i t. d.—Porówn. Kenner „J.

H. v. Eckhel" (Wiedeń 1871). j /' Edkiu.3 lub Ekkius Walentyn (z pierwszej połowy XVI wieku), pedagog-poeta, rodem z Lin-dau w Szwajcaryi, stąd zwany także Lendanus Rhetus albo philyropolitanus, z namowy Rudolia Agrykoli młodszego (ob.) przybył do Kra rowa i słuohał tutaj wykładów jego z zakresu retoryki i poetyki, oraz prelekcyj Michała z W i cławia (ob.) o filozofii scholaslycznej. Na-stęru e pojechał na Węgry i zajmował się najprzód wychowaniem oórki magnata węgierskiego, Aleksego Turżona, a potem był przełożonym szkoły w Bardyowie. Po sześciu latach pobytu na Węgrzech wrócił do Krakowa i zajął po śmierci Pawła z Krosna (ob.) katedrę poetyki. Niedługo wszakże tu uczył; wezwano go bowiem do Bar-dyowa, gdzie został syndykiem miejskim. Pisał dużo wiemy okolicznościowych, panegirycznych i religijnych, głównie między r. 1512 a 1530; oraz parę rozpraw treści pedagogicznej i politycznej. Wszystkie pisma swe ogłaszał w Krakowie. Wiersze noszą na sobie cechy humanizmu; więcej w nich retoryki niż poezyi. Główniejsze z nich są: „Ad Rudolphum suum, in laudem Philippi Beroaldi ele-giacum carmen" (1512); „HymnuB exhortatorius ad Cracoviamtt (1514 ; „Ucrum prudenti viro sit ducenda uxor, carmen sane elegantissimum⁴⁴ (1514), drugie wydanie 1524; „Ad Petrum Czipser et An-dream Reuber, heroicum carmen de amicitiae et concordiae utilitate" (1518); „Ad Alexium Tburzo-nem de mundi oontemptu et yirtute ampleotenda dialogus, Supellectilium fisoioulus carmine elegiaco44 (1519—drugie wydanie 1528); „Ad Alexium Thur-zonem apophoreticum carmen d6 Christi nativitateu (1520); „Threni neglectae religionis, carmen* (1520); „De resurreotione dominica carmen heroioum44 (1525); „Ad Alexium Thurzonem Epigrammutum Sacrorum liber" (1537); „In laudem dootoris Au-gustini M)ravi praepositi Olomuoensis et Brunen3is carmen panegyricum*⁴. Treści polityczno-filozoficznej jest rozprawa o zarządzie rzeczy pospolitej: „Ad nobilissimum Alexium Thurzonem de Rdpublioae administratione dialogus" (1520) oraz listy do króla węgierskiego Ferdynanda i do Aleksego Turzona, ogłoszone r. 1530. Kwestyę pedagogiczno-dydak-tyczną roztrząsał w dziełku p. t. „De ratione le-gendi autores liballus" (1523). Najpopularniejszym był jego podręcznik wierszowania łacińskiego: „De ver-sificanli arte opusculum omnibus stud osis, ad poe-ticam anhelantibus, non tam jucundum quam fru-giferum" (1515 r.; drugie wydanie 1521; trzecie

%?■ Chm,

Eckius Jan, ob. E ck Jan. .

Ecknriitilj ob. Eggmiihl.

Ecksberg, wieś kościelna, z zakładem wyoho-wawczo-leczniczym dla kretynów, w górnej Bawa-ryi, ufundowanym w 1852 r. i pozostającym pod kierunkiem księdza Leidla oraz doktora W. Rotta. Koszta pobytu 350 marek rooznie.

Eokstein Jan, malarz czeski (* około 1700 r. w Żydowicach—f 1770 we Lwowie), wykształciwszy się we Włoszech, po powrocie do kraju wykonał wiele fresków i obrazów olejnych do kośjiołów morawskich i szląskich, a we Lwowie ozdobił kopułę kościoła jezuickiego pięciu freskami z życia św. Piotra i z dziejów zakonu jezuickiego.

Eokstein Ferdynand, baron, publicysta francuski, z pochodzenia Duńczyk (* r. 1790 w Kopenhadze—! 25 listopada 1861 w Paryżu). Przeszedł na katolicyzm w Rzymie w 17-tym roku życia; kształcił się na wszechnicach w Getyndze i Heidelbergu, poczem zaciągnąwszy się do korpusu ochotników Liiizowa, odbył w lataoh 1812 — 1814 kampanię przeciw Francyi. Przyjęty do służby rządowej w Hollandyi, sprawował w Gandawie obowiązki dyrektora policyi cywilnej i wojskowej, podczas pobytu w tern mieście Ludwika XVIII w r. 1815, później zaś brał udział w pra-caoh nad wytknięciem granicy wielk. księstwa Luksemburskiego. Następnie przeszedł do służby francuskiej, gdzie został mianowany generalnym komisarzem policyi w Marsylii, a wkrótce potem inspektorem generalnym w ministeryum policyi (1818); wreszcie zaliczony do ministeryum spraw zewnętrznych, pozostawał w niem aż do r. 1830. Za okazaną gorliwość policyjną w sprawie legity-nrstów otrzymał tytuł barona. Był przez długi czas redaktorem ultra - rojalistycznego dziennika „Drapeau blanc⁴⁴, tudzież współpracownikiem innych czasopism tegoż kierunku, mianowicie „Qio-tidienne", oraz założonego przez się miesięoznika „Le Catholiąue" (1826). Uitramontanin czystej wody, podzielał większość poglądów De Miistre’a

Hml.

oraz

And. S,

And. S

A. Pol.

i Bonalda. Oprócz artykułów dziennikarskich E. napisał książkę: ,De l’Espagne, considórations sur son passó, son piósent et son avenir" (Paiyź

1836). Po rewolucyi lipcowej zasilał korespon-dencyami z Paryża Gazetę augsburską, do której pisywał takie listy paryskie Henryk Heine.

Eckstein Fryderyk August (* 1810 w Halli—f 1885 w Lipsku), filolog i pedagog niemiecki. Po ukończeniu studyów filologicznych w Halli był nauczycielem i rektorem różnych szkół tamże, później w Lipsku, gdzie jednocześnie jako profesor nadzwyczajny wykładał filologię klasyczną, a od r. 1865 rarządzał i wydziałem filolcg cznym semi-naryum pedagogicznego. Od tych obowiązków u-sunął się w r. 1881. Jako filolog E. zajmował się głównie krytyką te kotów pisarzów rzymskich i wydał Tacyta, Nepoea, Horaoyusza, oraz napisał między innemi: „Scholae Horatiante* (Lipsk

1869); „Nomenclator ph)lologorum“ (tamże 1871) i „Lateinischer Unterricht” (t że 1882), rozszerzone następnie w „Lateinischer und griechischer Unterricht* (wydał Heyden, t że 1887).

Eckstein Ernest (* 1845 w Giessen), poeta i powieściopisarz niemiecki. Studyował filologię, literaturę i filozofię w GiesseD, Bonn, Berlinie i Marburgu, poczem w r. 1868 osiadł w Paryżu jako korespondent dziennikarski. Po wybuchu wojny 1870 — 71 r. oprśoił Francyę, bawił czas jakiś we Włoszech i Hiszpanii, później w Wiedniu był współpracownikiem dziennika „Neue Freie Presse*; w r. 1875 przeniósł się do Lipska i tu redagował czasopismo literackie .Deutsche Dich-terhalle⁴* (1875—82) i humorystyczne .Der Schalk" (1879 — 82). W r. 1885 osiadł na stałe w Dreźnie. E. uprawiał początkowo poemat humorystyczny z wielkim wdziękiem i dowcipem, chociaż niekiedy wpadał w złośliwość i karykaturę. Do utworów tego rodzaju należą: .Scbach der Koni-gin* (Sztutgard 1870; wyd. 3:e przerobione 1877); .Der-* Stumme von Sevilla“ (t że 1871); „Venus Urania** (t-źe 1872; wyd. 5, Berlin 1883) oraz „Initiurn fidelitatis” (Lipsk 1875) i „Exercitium Salamandri* (t-źe 1876), dwa zbiory drobniejszych poczyj humorystycznych. Później z powodzeniem doświadczał sił swoich w nowelli i drobnych humoreskach. Do liczby pierwszych należą: .Noyellen** (2 tomy, Lipsk 1874; wyd. 2 e 1880);; „Lisa To-scanella* (Sztutgard 1876); .Maria la Brusca* (t że 1883); „Eingeschneit* (Cieszyn 1884); „Vio-lanta* (Lipsk 1886); .Salvatoreu (t-źe 1888); „Der Referendar* (t-że 1889); „Die Numidierin* (tamże 1890); ,Das Kind* (Sztutgard 1893); „Der Mónch von Aventin“ (Berlin 1893) i kilka innycb dwa zbiory: .Sturmnacht* (2 tomy, Lipsk 1877) i .Der Leuchtturm von Livorno* (tamże 1881). Z drobnych humoresek zasługują na uwagę szkolne ,Aus Sekunda und Prima* (t-źe 1875; wyd. 56-e 1893), a wśród nich — „Das Besuch im KarzerM (t-że 1875; wyd. 85 1880). Z upływem czasu E. zwrócił się do powieści wyższego nastroju; wszakże społeczna jego powieść .Das Vermachtnissw (3 tomy, Lipsk 1884) nie obudziła żywszego zajęcia; natomiast wielką poczytnością cieszą się historyczne, osnute przeważnie na dziejach rzymskich, zwłaszcza: ,Die Claudier* (3 tomy, Wiedeń 1881; wyd. 14-e Lipsk 1892) i „Prusias* (3 tomy, Lipsk 1883; wyd. 4-e 1887). Po nich ukazały się: ,Aphrodite“ (t-źe 1885); .Hertha* (t-źe, wyd. 3-e, 1892); „Pia“ (t-że 1887); „Joriirde* (t-źe 1888); .Nero* (3 tomy, t-źe 1889); .Decius, der Fioten-spieler* (t-źe 1891); .Thetnis* (2 tomy, Beri. 1892) i t. d. Dziennikarskie i literackie szkice i artykuły E-a wyszły zebrane p. t. „Leicbte WaareM (Lipsk 1875; wyd. 3 e 1878); .Beitiage zur Ge-schichte des Feuilletons* (2 tomy, t-źe 1876); „Guttae in lapidem* (t-źe 1879) i „Ringkampfe* (t że 1886). Na język polski przetłómaczono „Klau-dyusze* (3 t., Warsz. 1882).

Ecltise 1) E., właściwie Fort de l’E, twierdza na prawym brr egu Rodanu, we francusk m departamencie Aiu, w głębokim wąwozie między górami Crót de la Goutte i Mt. Vuache. Istniała już w XI w ; wojska helweckie wielokrotnie ją zdobywały, podobnie jak Francuzi w leoi, a Au-stryacy w 1814 i 1815. Dziś jest jedną z silniejszych warowni pogranicznych.—E,, Eclusel-les oznacza miejscowość zamkniętą lub dobrze zabezpieczoną w wąwozie górskim (claudere, clude-re=zamykaó, porównaj: ,Chiavenna“) i odpowiada niemieckiemu wyrazowi Klause, mającemu tenże sam źródłosłów i znaczenie. Osad tej nazwy jest mnóstwo w górzystych częściach Francy i. — 2) E. w Hollandyi, ob. Sluyp.

Economy, miejscoweśó w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Pensylwanii nad rz. Ohio. Założył ją w r. 1825 Jerzy Rapp, wychodźca z Wirtembergii i przy wódzca wytworzonej przez siebie sekty Harmonitów (ub,), której zasady polegały na wspólności majątku, bezźeń-stwie i oczekiwaniu królestwa wiecznego. Za życia Rappa kolonia była w stanie kwituąoym, lecz po jego śmierci chyl la się stopniowo do upadku i dziś istnieje nie z pierwotnym celem, lecz jako zwykła, nieznaozna osada.

Eoosaaise, nazwa dawiego tańca kołowego szkockiego, z muzyką w takcie na ³/₃ lub l/v złożonego z dwóch powtarzających się okresów cśmio-taktowycb. W czasach nowszych E. przerodziła się w taniec żywy na */₄; zmieniła więc charakter, zatrzymująo dawną nazwę. Kompozytorowie dawniejsi posiłkowali się niekiedy tą formą muzyczną w sonatach, umieszczając E.—w takcie ⁴/i — na miejscu dzisiejszego andante. Z kompozytorów polskich jeden tylko Chopin napisał w r. 1830 trzy E., które dopiero po jego śmierci zostały wydane u SchleBingera w Berlinie.

Ecouador, Eouador ob. Ekuador.

Ecouen, miasto główne kantonu w departamencie francuskim Seiue et Oise, o 2 mile na północ od Paryża; wspaniały zamek z parkiem, wzniesiony przez rodzinę Moatmorency w r. 1538 według planów Jana Bullani; aż do rewolucyi pozostawał w posiadaniu pobocznej linii burbońskiej Koudeuszów; Napoleon I obrócił go ua zakład wychowawczy dla 300 dziewoiąt, córek członków legii honorowej. W roku 1814 zakład skasowała

And, S.

R.

And. S.

W ł, M, K,

Restacracya, lecz Napoleon III przywrócił go w r. 1852. Od r. 1877 E. jest obwarowany i należy do pierwszej linii obronnej Paryża.

Ecru, po francusku surowy, tak się zowie wszelka tkanina lub przędziwo w stan;e naturalnym, nie blichowane ani farbowane, zachowujące więc swój kolor naturalny.

Ecsed, rozległe bagno w komitacie węgierskim Szatncar, po obu stronach rzeki Krasnej (Kraszna, systemat Cisy przez Szamos), na zachód cd m. Szatmar-Nemeti. Bagno obejmuje około 230 km. □ i ma około 2 m. głębokości; przedsięwzięte w ostatnich czasach roboty osuszające znacznie obszar jego zmniejszyły. Na zaohednim krańcu, nad Krasną, leży m. E. (Nagy E.), niegdyś warowne; przesoło 3 000 m-ców.

Ecthyma (patologia), ob. Ektyma.

Ectocarpus, rodzaj wodorostów morskich, należących do klasy brunatnie (PJiaeophyceae); mają one plechę rozgałęzioną, sznurkowatą. Pływki tworzą się w wielkiej ilości. Jedne z nich, zwykle większe, po upływie pewnego czasu ściągają rzęsy w krótką nóżkę, którą przymocowują się do pcdścieliska; są to gamety żeńskie; inno męskie, otaczają ją i jedna z nich łączy się z żeńską tworząc jajo.

Ectoderrna, ob. Listki zarodkowe.

Ectoparasity, ob. Pasorzyty zewnętrzne.

Ectopia, ob. Ektopia.

Ectropion (okulistyka), ob. Ektropion.

Eczmiadzin, klasztor armeńsko - gregoryański, stolica nie - zjednoczonego kościoła armeńskiego, w kraju Zakaukaskim, w gub. Erywańskiej, w odległości 18 km. na zacb. od miasta Erywania, u stóp wzgórza Alajoz, nad kanałem irrygacyj-nym Szach-arch. Składa się on z trzech części, hlizko siebie leżących, otoczonych murami, każda z własnym kościołem, skąd go Turcy zwą Uoz-Killisse (Trzy kościoły). W najgłówniejszej, a zarazem i najdawniejszej części znajduje się kościół Szoghagat albo Szolakath, czyli właściwy E. W stronie płn. - wschodniej od niego leży kościół św. Hrypsymy, a w stronie płd.-wschód.—św. Kajana. E. właśoiwy, opasany 10 m. wysokim, 2 km. długim murem, z basztami i strzelnicami, podobny jest do twierdzy. W obwodzie tego inuiu znajduje się klasztor, z należącą do niego akademią duchowną, oraz szkoła, drukarnia, biblioteka, licząca 655 dzieł, częścią religijnych, a częścią historycznych (w tern 48ł armeńskich), mieszkanie pa-tryarchy z ogrodem i wreszcie cele dla pielgrzymów, rodzaj karawan-seraju, a w dziedzińcu zewnętrznym, oraz w bramach sklepionyoh, mieści się mnóstwo kramów. Kościół Eczmiadzin (co znaczy .zstąpił syn jednorodzony") czyli Szoghagat (.Wylew światła*), wzniesiony roku 302 po Chr. przez apostoła armeńskiego, św. Grzegorza, nieraz był pustoszony razem z całą Armenią przez szachów perskich lub sułtanów tureckich. Raz ostatni odbudowany w w. XVII, ma kształt krzyża, z kopułą baniastą w stylu bizantyjskim, ściany wewnętrzne bogato malowane w kwiaty, w guście perskim. Po środku kościoła stojący Tabernakuł,

poświęcony św. Grzegorzowi, ma się znajdowaó na tern miejscu, gdzie stał niegdyś ołtarz Artemidy, który wraz z posągiem tego bożyszcza zapadł się w ziemię, w chwili, gdy Zbawiciel, oblany światłem, ukarał się świętemu. Kośoiół Eczmia-dziński posiada wiele drogich relikwij: włóczflię, którą, według podania, bok Chrystusa przebito, u-łamek deski, wrzekomo pochodzącej z arki Noego, oraz prawą rękę św. Grzegorza, najdroższy skarb tego kościoła, gdyż z nią się wiąże godność kato-1 i kosa, t. j. patryarohy armeńsko - gregoryańskie-go, który od r. 1441 ma stolicę swą w E-nie. W r. 1766 patryareha eczmiadziński, Symeon, udał się był pod opiekę Rossyi i otrzymał od cesarzowej Katarzyny II dyplom, nadający katolikosowi E. prawo do zawiadywania bezpośrednio wszystkiemi sprawami duchownemi wszystkich Ormian, w państwie Rossyjskiem zamieszkałych. Pierwszy dyplom cesarzy rossyjskich na dostojeństwo patryar-chy E. dany był r. 1800 arcybiskupowi Józefowi. W r. 1837 do zarządu sprawami armeńsko - gre-goryańskiego kościoła ustanowiono w E nie synod czyli sobór, rezydujący tam dotychozas i mający pod swoją juryzdykcyą czterech patryarchów, 46 arcybiskupów i wszystkie armeńsko - gregoryauskie klasztory w kraju Zakaukaskim, Rossyi, Turcyi oraz 5 milionów spółwyznawców.—Od E u bierze nazwę powiat E-ski, leżący w części zachodniej guberuii Erywańskiej, oddaieloay od okręgu Karskiego rzeką Arpanujem zachód., na południu od powiatu Surmalińskiego — Arasem, na północy od Aleksandropolskiego — górą Alagjozem, na wschodzie styka się z powiatami Erywańskim i Nowo-bajazeckim, a za granicę mu służy ezęść górua rzeki Zangi. Rozległości ma 3 858 km. □, a 100 799 mieszkańców, w tej liczbie Armeńczyków 62%, Tatarów 31.03%. Kurdów 7.4%; według wyznania zaś: armeno - gregor. 61.43%, mahometan szyitów 31%, sunnitów 6.5%- Ludność zajmuje się rolnictwem, ogrodnictwem i chowem bydła (Kurdowie). Siedliskiem władz rządowych jest Wagarszapat (Wagarszabat, Walarszapat); leży ou tuż pod klasztorem i wespół z nim zajmuje miejsce słynnego miasta starożytnego te^oź nazwiska,' które prawdopodobnie w VI stuleciu przed Chr. założone było przez króla Eruanda, a. w w. II po Chr. przez króla Wagbarsza (Wolo-gezesa) obwarowane i obrane za rezydencyę i stolicę prowincyi Kokaikh. W początkach wieku bieżącego, gdy Porta Ottomańska i Persya nie chciały uwzględniać skarg katolikosa na ucisk Armeńczyków, ten z zakonnikami swymi, archiwum i świętośeiami, zbiegł do Rossyi; kiedy zaś rząd rossyjski na domaganie się Persyi wydać go nie chciał, zapaliła się z tego powodu wojna, w której d. 27 kwietnia 1827 r. E., zdobyty przez Pas-kiewicza, na mooy pokoju Turkmanczajskiego (d. 22 iutego 1828), wraz z innemi posiadłościami per-skiemi Rossyi przyznany został.    *

Eęa (albo Es a) de Q u e c i r o s Józef Mary a (* 1845 w Povoa de Yaroim), powie ścio-pisarz portugalski. Po ukończenia studyów prawnych w Coimbrze był czas jakiś dziennikarzem

And, S.

Edd, przystań nad m. Czerwonem w Afryce, o 30 mil geogr. na północo - zachód od cieśniny Bab - el - Mandeb; w r. 1840 kupiona przez francuskich kupców, później sprzedana Egiptowi, od r. 1885 należy do włoskiej kolonii Erytrejskiej; ma wielkie znaczenie, bo od strony lądu trudno dostępna.

Edda, jest to tytuł dwóoh zbiorowych zabytków literatury staro - skandynawskiej. Dla odróżnienia jeden z nich, starożytniejszy, nazywa się E-ą starszą, drugi, późniejszy — młodszą. Znaczenie wyrazu E. nie jest dotychczas ostatecznie wyjaśnione. Wprawdzie większość giermanistów zgadza się na to, że oznacza on „prababkę” w przenośni, to jest zbiór prastarych tradycyj narodowych, szanowną spuściznę po przodkach; są wszakże i taoy (np. Gislason), którzy przypisują mu znaczenie „poetyki"; wreszcie sporadycznie spotykają się inne jeszcze objaśnienia. Bądź jak bądź, tytuł ten posiada rzeczywiście jeden tylko najstarożytniejszy rękopis E-y młodszej (Codex Upsalensis), pochodzący z końca w. XIII, lub początków XIV. Zabytek ten, ze względu na treść, składa się z trzech części: a) Gylfaginning, zawiera w formie dyalogu między mitycznym królem szwedzkim Gylfi i trzema Azami (Har, Jafn-har i Thridi) wykład mitologii skandynawskiej; uzupełnia go Bragaroedhur, t. j. opowieść

w Eworze; potem podróżował po Wschodzie, był konsulem w Hawanie, Newcastle i Brystolu; obecnie (od 1889) jest nim w Paryżu. E, należy do rzędu wybitniejszych powieśoiopisarzy portugalskich, ,wkie-ruaku realistycznym. Najcelniejsze jego powieści, w których po mistrzowsku maluje ułomnośai i wady społeczeństwa portugalskiego, są: „O crime do padre Amaro" (1874; w nowej przeróbce — 1880; wyd. 3-e 1886);„O primoBaBilio"(1877), przerabiana na jęz. hiszpański, francuski iniemiecki; „As maiasu (1889) i t. d. Oprócz tego zasługują na zaznaczenie: „O mysterio da estrada de Cintra“, wesoła powieść przygodna, napisana do współki z Ra> malho - Ortigao; „A reliquiaw, powieść realiśtycz-no - fantastyczna; „O mandarim", opowiadanie fantastyczne i „A correspondencia de Pradiąue Mendes* (1891), przegląd życia umysłowego Młodej Portugalii.—Zbiór swoich artykułów sztyrycz-nycb, drukowanych w publikacyi „As Farpas* (1871), wydał E. osobno p. t. „Urna campanba a-legre das Farpas* (1890).

Edam, miasto w niderlandzkiej prowincyi Hol-landyi Północnej, na północo - wschód od Amsterdamu, niedaleko odnogi Zuider - Zee, na skrzyżowaniu się kilku kanałów; przeszło 6 000 m-ców. E. ma piękny ratusz, garbarnie, warsztaty okrętowe, targ na ryby, a przedewszystkiem jest ogniskiem handlu serem E-skim, wyrabianym ze śmietanki i produkowanym głównie, nie w E., lecz w Alkmaar, Hoorn i Purmerend; w r. 1884 na rynkach Hollandyi Północnej sprzedano tego sera za 18 mil. franków. W r. 1784 założono tu towarzystwo szerzenia oświaty ludowej, którego działalność wielkie krajowi przyniosła korzyści,

And, S,

boga - poety Bragi o niektórych przygodach innych bogów, b) Skaldskaparmń 1—wykład poetyki skandynawskiej. Znajdują się tu wyliczone omówienia poetyckie, archaizmy i rozmaite postacie retoryczne, a wszystko poparte przykładami z poezyj skaldów, wreszcie lista skaldów, obejmująca około 70 nazwisk. Obie te części razem (a i b) mają i osobną nazwę Skalda, c)

H a 11 a t a 1 (albo H a 11 a 1 y k i 11), wiersz pochwalny na oześć norweskiego króla Hakona (f 1263) i jarla Skuli, składająca się ze 102 T zwrotek, z których każda jest zbudowana według innej modły wierszowej; dodany do wiersza komentarz jest właściwie wykładem metryki skaldów. Gała E. młodsza, z wyjątkiem przytoczeń z poezyj skaldów i wiersza Hattatal, jest pisana prozą, i dla tego nazywa się jeszcze prozaiczną. Rękopis z w. XIV (Codex Wormianus) zawiera nadto kilka traktatów gramatycznych. Autorem E-y młodszej miał być Islandczyk Snorr;i Sturluson około r. 1230; nie wszystko przecież, co mu tradycya przypisuje, wyszło z pod jegó pióra. Dokładniej jednak część kodyfikator-skiej jego praoy określić się nie daje. E. młodsza, znana obecnie z trzech rękopisów, została odkryta w r. 1628 przez Arngrima Jonsona; ogłosili ją drukiem: Reseniuś (Kopenhaga 1665), Rask (Sztokholm, 1818), Sveinbjorn Egilsson (Reykja-wik, 1848—49), Thorleifr Jonsson (Kopenh. 1875) i najlepiej — Komissya Arni Magnussona (3 tomy, t-że 1848 — 87). Na język niemiecki przełożył ją Riihs (Berlin 1812) i Majer (Lipsk 1818). — E. starsza została odkryta w r. 1643 przez skalholckiego biskupa, Brynjulfa Sveinssona, w Is-landyi. Zawiera się ona głównie w Cod e'x r e g i u s (wyd. fototypiezne, L. Wimmer i F. Jonsson, Kopenh., 1891), rękopisie z w. XIII, i poniekąd wCodex Arnamagnaeanus; niektóre zaś pieśni znajdują się i w innych rękopisach. Kierując się domysłem, że Snorri Sturluson, przy układaniu E-y (młodszej), musiał korzystać z wcześniejszego źródła pisanego, Sveinsson mniemał, że tern właśnie źródłem były odnalezione przezeń pieśni, i nazwał je E-ą starszą. Domysł wprawdzie okazał się mylnym, gdyż łączność pomiędzy obydwoma zabytkami okazuje tylko korzystanie ze 7spólnego źródła tradycyjnego; mimo to, nazwa E-y starszej przyjęła się i utrwaliła, tern bardziej, że początkowo krytycznego porównania nie przeprowadzono, a miejscowe podobieństwa zdawały się usprawiedliwiać zdanie Syeinssona. On też uznał E-ę starszą za dzieło Samunda Sigfussona (1056 — 1133), uczonego księdza islandzkiego. I ten domysł został przyjęty i utrzymywał się bez protestu bardzo długo. Później przypisywano Samundowi dokonanie zbioru i prozaiczne streszczenia urywkowych pieśni; obecnie jest już rzeozą dowiedzioną, że Samund nie miał nic do czynienia z E-ą starszą. Podług o-gólnie przyjętego zdania badaczów, pieśni jej powstały przeważnie w Islandyi pomiędzy wiekiem IX i XII; niektóre tylko pochodzą z Norwegii albo z islandzkiej kolonii w Grenlandyi; zostały one

99

KncykL Powm. Hu itr. Z««s. 141. T. 18-tj.

e. o.

And. S.

zebrane i spisane, niewiadomo przez kogo, w pierwszej połowie w. XIII. Są to w ogóle pieśni, tworzone z zachowaniem alliteracyi i podziału na zwrotki, oraz metryki islandzkiej; jedne z nich przytoczone są w całości, zazwyczaj z krótkim wstępem lub zakończeniem prozaicznem, inne w dłuższych lub krótszych urywkach, połączonych za pomocą zwięzłych streszczeń w prozie. Ze względu na treść rozpadają się one na dwie grupy: mitologiczne i bohaterskie. Do mitologicznych należą: V o lu s p ń (Objawienie wieszczki), wypowiadająca w sposób mętny kosmogo-niczne wyobrażenia Skandynawów; V a f t h r u-dhnismńl, opiewająca spór Ody na z olbrzymem Vofthrudnirem; Grimnismdl, w której Odin pod poBtacią Grimnira objawia królowi Geiroddo-wi stan świata i swoją własną istotę; Skirnis-f o r, opiewająca swadziebną wyprawę Skirnira do Gerdy dla pozyskania jej za żonę Freyowi; Hńrbardsljódh, pieśń o sporze Thora z Har-bardem; Hymiskvidha, pedanie o olbrzymie Hymirze; Lokasenna — spór Lokiego z Azami na uczoie bogów; Thrymskvidha, opowieść o tern, jak Thor z pomooą Lokiego odebrał swój młot olbrzymowi Thrymowi; B a 1 d r s Draumar, zawierająoa przepowiednie podziemnej wieszczki o śmierci Baldura; A1 v i s s m d 1 — zestawienie poetyckich synonimów, nadawanyoh istotom niebieskim, ziemskim i podziemnym; R i g s-m a 1 (albo Rigstbula), — o podziale ludzi na stany przez Heimdalla; Hyndluljódh — opowieść wieszczki Hyndli o boskiem pochodzeniu Ottara dla zażegnania jego sporu z Angantyrem o spadek. Wreszcie do tej grupy można zaliczyć i gnomiczną pieśń H d v a m ń 1, zbiór moralnych sentenoyj Odyna. Inne pieśni, znajdujące się w młodszych rękopisach, są już prawie wszystkie utworami późniejszemi. Pieśni bohaterskie, wypełniając e resztę E-y starszej, grupują się w kilka oyklów, z których tylko dwa opiewają bohaterów narodowych. Jednym z nich jest Helgi (trzy pieśni), drugim Frodi (jedna pieśń), któremu wieszczki przepowiadają blizki zgon. Bohaterem trzeciego cyklu jest ogólno - germańska osobistość, Kowal Wieland (Wolundr). Czwarty, najbardziej rozwinięty, grupuje się około Zygurda (Sigurdhr) i wyobraża wersyę skandynawską staro - niemieckiego podania o Nibelungach. E-ę starszą wydała w zupełności naprzód komissya Arni Ma-gnussona (3 tomy, Kopenhaga 1787 — 1828), z tłómaczeniem łacińskiem, kommentarzami i słownikiem mitologicznym; z później szych wydań, będących w ogólności wyrazem ciągłych dążeń do krytycznej restytucyi tekstu, ważniejsze są: Mun-cha (Chrystyania 1848), Liininga (Zurich 1859), Buggego (Chrystyania 1867), Hildebranda (Paderborn 1876; słownik do niego opraoował Gering, t-że, 1887) i Sijmonsa (Halla 1888 — nieukończo* ne). Z lioznyoh przekładów na jęz. niemiecki najlepszy i najnowszy jest Geringa (Lipsk, 1892). Wszystkie wcześniejsze są przestarzałe, głównie z powodu błędnego pojmowania ciemnych miejsc oryginału; najlepszym wśród nich jest SimrOoka

(Stuttg. 1851; wyd. 9*e 1889). Dość wiernie pod względem filologicznym, ale słabiej poi względem literackim przełożył E ę Bodo Wenzel (Lipsk 1877, wyd. 2-e 1882).—Żywe zajęcie, jakie wciąż budzą E-y, nie tylko w Skandynawii, ale i w Niemczech, uzasadnia się w zupełności ich znaczeniem: są to nietylko cenne zabytki starodawnej poezyi narodowej Skandynawów, ale i pierwszorzędne źródła do poznania ich mitologii, poniekąd więc i mitologii wszystkich Germanów. W ostatnich jednak ozasaoh znaczenie E-y starszej zostało pod tym względem podane w wątpliwość przez badacza duńskiego, Sophusa Buggego. W dziele swem „Studier over de nordiske Gude — og Heltesangs Oprindelse* (Chrystyania 1881—89; w tłómacze-niu niemieckiem Brennera—Monachium 1889), stara się on uzasadnić twierdzenie, że większa część mitologicznych i bohaterskich podań E-y nie jest samorodnego pochodzenia, lecz powstała pod wpływem wniesionych zzewnątrz podań mitologii klasycznej i legend chrześciańskich. Pogląd ten zyskał wprawdzie tu i owdzie częśoiowych zwolenników, w ogólności jednak nie wywalczył dla siebie uznania.—Polski przekład „Eddy skandynawskiej* J. Lelewela wyszedł w Warszawie (1828); wobeo znacznego postępu krytyki jest on mocno przestarzały.

Edder, ob. Eder.

Eddystone, skała w kanale La Manche, 21 km. na południo - zaohód od angielskiego miasta Plymouth; podczas większego przypływu zalewa ją wodą. Na tej skale sterczy śmiała budowa piątej z rzędu latarni morskiej: pierwszą całkowicie z kamienia wzniesiono w r. 1700, wszakże burza zniszczyła ją w r. 1703; drugą zbudowano z drzewa w r. 1709—ta uległa pożarowi w r. 1755; trzecią również spotkał ten sam los w r. 1770; czwartą, wzniesioną podług planu Smeatona, rozebrano w r. 1880 i na jej miejscu postawiono nową, według planu Douglasa. Ma ona silne fundamenta, smukłą ale mocną budowę, 42 m. wysokości, i rzuca światło w promieniu 27 km. Uważana ogólnie za jedną z największych i najlepiej urządzonych latarni morskich w czasach obecnyoh.

Edelfelt Albert, malarz współczesny finlandzki (* r. 1854 w Helsingforsie), najwybitniejszy wśród nielicznej rzeszy artystów finlandzkich. Łączy on poczucie natury pilnie badanej z modnym kierunkiem francuskiej manierowanej ele-gancyi. E. dał się poznać światu artystycznemu portretem Pasteura, przedstawionego w pracowni, w chwili gdy przypatruje się trzymanemu w ręku preparatowi. Do lepszych obrazów jego należą następujące: Kobiety na cmentarzu, w którym wybornie odtworzył typy krajowe finlandzkie; Kąpiący się chłopcy, ciekawe jako stu-dyum gry fal i światła, i wreszcie Magdalena u stóp Chrystusa, obraz oryginalny, bo przedstawiający Magdalenę podług miejscowej legendy krajowej, jako ubogą wieśniaczkę w stroju finlandzkim.

Edelforsyt (minerał.). Pod nazwą tą opisano dwa całkowicie różne minerały, oba pochodzące

.'V-:

i®

3GHSR

tl

[»aH

jggggig

^-4]

...

:“\v^

SH^fls

HHI!

^5f?«sŁ£i'ł2-;

L"*:?

ki

Wm

g?4

asm-:

VW

*h&-

~i

•V*?

<\ -Vr

KISS 1

ES

Oi

Bató-w

|W

H

*' Vr.t

gjY

I®

paja

igRaBŁ

8$

r>:

■8P

Sfai

ajutes,. ś ^ssL:

mgSm

l#p

Hin

mm

pg®

{’

■■■■

'.,1;

im

Ml

mm

f-

fi

1111

ł>-

raaagfe*r*

Fig. 201. Latarnia Eddystone.

8.0 wapna, 11.6 wody.

s. s.

a miejscowości Aedelfors w prowincyi szwedzkiej ;

Smolandyi. Jeden z nich, według Forohham-mera, jest nieczystym wollastonitem (krzemianem wapnia), zmieszanym z kwarcem, spatem polnym, często teź z węglanem wapnia i granatem. Drugi, E. Retziusa, zwany również czerwonym zeo-litem z Edelforsu, jest odmianą laumontytu.

Tworzy on jasno - szare i czerwonawe, prętowo-włókniste skupienia; c. wł. 2.6; tw. 6, na krawędziach prześwieca. Hi singer znalazł w nim:

53.76 krzemionki, 15.6 glinki, 1.8 tlenniku żelaza,

K, J,

Edelinck Gerard, Bztycharz niderlandzki (* r.

1640 lub 1641 w Antwerpii — f 1707 w Paryżu).

K&ztałcił się pod kierunkiem Korneliusza Gallego w Antwerpii, a następnie udał się na wezwanie ministra Colberta do Paryża (1665). Ludwik XIV, który umiał przyciągać talenta i skupiać je w o-koło siebie, ceniąo wysoce talent E-a, zatrzymał go w Paryżu (1667) i przeznaczył mu na stałe mieszkanie fabrykę Gobelinów, gdzie E. miał pracownię, tuż obok pracowni, pełnego już sławy wówczas, Nanteuil’a. Wpływ Nanteuil’a na prace E-a był nader korzystny; pomimo różnicy wieku i stanowiska (E. był o 15 lat młodszym i początkującym dopiero artystą), serdeczna przyjaźń łączyła przez całe życie obu znakomitych sztycharzy.

Nanteuil nie był jedynym kierownikiem E-a; artysta korzystał też w znacznej mierze, studyując prace Mikołaja Pitau, oraz przyswajając sobie manierę wywoływania effektu Franciszka Poilly. Trudno dostrzedz, który z tych talentów najwięcej wpłynął na estetyczne i specyalne wyrobienie się E-a.

To pewna tylko, że skorzystał od wszystkich, choć pozostał i nadal samym sobą. Cechuje go prze-dewszystkiem śmiałość w traktowaniu przedmiotu i umiejętność wywoływania effektu, wszystko to spotęgowane zręcznem przystosowywaniem się do charakteru rzeczy tworzonych, Umiał on tak dalece nastrajać się do oryginalności mistrzów, których dzieła odtwarzał, tak assymilować się z ich utworami, iż nie tylko wiernie ich odtwarzał rylcem, ale nawet ulepszał czasami, w duchu własnej ich twórczości, a] mianowicie łagodząc zbyt silnie zaakcentowane szczegóły, lub uwydatniając rylcem to, co w obrazie ginęło wśród barw niehar-monijnych. Szczególnie korzystnie pod tym względem wychodziły w sztychowanych reprodukoyach E-a obrazy Lebruna, a nawet czasami i Rigauda.

Przedewszystkiem zaś do poprawnych, jeśli wolno tak się wyrazić, edycyj Lebruna, zaliczyć należy kopie E-a z obrazów jego: Magdalena,

Chrystus wśród aniołów, Rodzina Daryusza. Nic też dziwnego, że w krótkim czasie E. zasłynął jako znakomity sztycharz, bo teź rzeczywiście odra-zu stanął w rzędzie największych sztycharzy owej epoki. Francya, która była dlań drugą ojczyzną, umiała go cenić. Dwór wyróżniał go z pośród innych artystów. Próoz odznaczenia go tytułem „pierwszego rysownika nadwornego*, E. miał nadaną rzadką wówczas godność kawalera orderu św. Michała, a w r. 1677 zaproszonym został na członka Akademii malarstwa, wśród której cieszył się zawsze poważaniem i uznaniem. E. odznaczał się charakterem cichym, skromnym i wielką pracowitością. Oddany z całym zapałem ulubionej swej pracy, nie marnował czasu aa uciechy światowe. To teź ilość sztychów przez niego wykonanych przechodzi liczbę 400, a wśród tej imponującej liczby nie znajdzie się żadna plansza, która-by nie miała prawdziwej, artystycznej wartości; wiele zaś z pomiędzy nich stanowi arcydzieła sztycharstwa. Zarówno portrety, jak i obrazy historyczne, współczesnych malarzy, przeważnie zaś: portrety podług Filipa de Champaigne, a obrazy historyczne podług Lebruna (Odwiedziny Aleksandra wśród rodziny Daryusza), traktował on z ró-wnem mistrzowstwem. Do najlepszych prac E-a zaliczają powszechnie: Rodzinę świętą, podług obrazu Rafaela, Walkę jeźdźców, podług rysunku Ru-bensa, natchnionego dziełem Leonarda da Vinci, a przedewszystkiem portret Filipa de Champaigne, podług jego własnego obrazu, znajdującego się obecnie w Luwrze (nr 1947), przedmiot ulubiony przez artystę, prawdziwe arcydzieło sztuki rytowniczej. Jakkolwiek Edelinck wyniósł już poprzednio z Antwerpii podkład szczęśliwy nauki sztyoharstwa, udoskonalił się jednak i wyrobił ostatecznie we Francyi, gdzie sztycharstwo w owym czasie (wiek XVII) stało najwyżej, a ponieważ pracował głównie dla Francuzów i całe życie spędził pośród nich, zaliczają go niektórzy (np. Henryk Delabor-de „La Gravure“, Paryż 1895, str. 208), podobnie jak i jego współkrajowoa, Filipa de Champaigne ’a (ob.), do szkoły francuskiej, sztycharzy. Pomijając rozstrzygnięcie tego pytania, do jakiej szkoły właściwie zaliczyć go należy, zaznaczyć wypada, że jeBt to talent tak wszechstronny i tak wybitny, iż przedewszystkiem postawionym być powinien w rzędzie tych sztycharzy, którzy, stojąc po za szkołami narodowemi, a raczej jednocząc w sobie cechy różnych szkół (jak w tym razie np. szkoły flamandzkiej i francuskiej), sztukę samą udoskonalili i podnieśli do wyżyn dotąd nieprześcigniętych. Sztych E-a odznacza się przedewszystkiem czystością i starannością wykońozenia, przytem nie grzeszy nigdy zbytnią drobiazgowością, ale, co ważniejsza, całość jego odznacza się taką malowni-czością i harmonią tonów, tchnie taką pełnią życia, że utwory E-a dotąd uważane są za wzory niemal klasyczne w sztuce sztycharskiej. Z rodziny E-a znani są jako sztycharze dwaj bracia jego, a zwłaszcza Jan E. (* 1630 w Antwerpii), oraz syn,Mikołaj E. (* około 1680 w Paryżu — f 1768 tamże). Wszyscy oni byli uczniami Gerarda E.; Jan i Mikołaj zajmują nawet wybitne stanowisko wśród rzeszy artystów,# ale żaden z nich nie dorównał Gerardowi.— Życiorys tego ostatniego najlepiej opracował Henryk Delaborde (Paryż 1886). — Porów, także tegoż „La Gra-vure“ (Paryż 1895) oraz A. Jal. „Dictionnaire cri-tique*.

Edelmana Jan Chrystya, pisarz wolnomyśl-ny niemiecki (* 1698 w Weissenfels — f 1767 r. w Berlinie). Odbył studya teologiczne w Jenie, poozem w Berleburgu (1736) wziął udział w tłó-

N.

N.

maczeniu biblii, wydawanej przez J. Fr. Hauga. Liczne pisma jego, skierowane przeciwko wyznaniom chrześciańskim, wywołały całą literaturę krytyk i odpowiedzi. Pisma te prędko były zapomniane, ale autor ich głynie dotąd, jako pierwszy w Niemczech głośny przeciwnik ohrystyanizmu wyznaniowego. E. nie tylko walczył piórem, ale w roli apostoła swoich doktryn odbywał wędrówkę wzdłuż Niemiec północnych. Często prześladowany przez władze i z wielu miejsc rugowany, uzyskał nareszcie prawo pobytu w Berlinie, pod warunkiem, że nic już drukować nie będzie. Główniejsze z pism jego antycbrześoiańskich są następujące: „Unschuldige Wahrheitenu (Biickeburg 1735 — 43); „Christus und Belial" (1741); „Die Gottlichkeit der Vernunft" (1742); „Die Begierde nach der verniinftigen, lauteru Milch der Wahr-beit“ (1744). Istnieje także wydany w Bernie w 1847 r. wybór pism jego pod tyt. „Auswahl aus E. s. Schriften". Prócz tego Klose wydał w Berlinie (1849) pamiętniki jego, napisane w 1752 r. pod tyt. „Selbstbiographie".— Porów. Monckenberg „H S. Reimarusund J. Chr. E. (Hamburg 1867), Guden" J.-Chr. E. (Hannower 1870) i wreszcie Bruno Bauer „Einfluss des englischen Quakerthums auf die deutsche Kultur" (Berlin 1878).

Edelsheim Ludwik, badtński mąż stanu (* r. 1823—f 1872), w r. 1855 wystąpił po raz pierwszy na szersze pole działalności publicznej, będąc obranym do pierwszej izby heskiej, gdzie występował energicznie i skutecznie przeciw wstecznym rządom kurfirsta. W r. 1861 powołany był do Badenu i mianowany posłem badeńskim przy dworze wiedeńskim, a następnie, po upadku Roggen-bacha w r. 1865—ministrem spraw zagranicznych. W sporach niemieckich stanął przeciw Prusom, broniąc związku państewek środkowych Niemiec na zasadzie narodowości. Na konferencyach w Augsburgu i Bambergu (1866), głosował, jakkolwiek napróźno, za zbrojną neutralnością tychże państewek podczas wojny Prus z Austryą. Po skończonej wojnie, jako nieprzyjaciel Prus, musiał złożyć tekę ministra i od tej pory w sprawach politycznych udziału już nie brał.

Edelsheim - Gyulai Leopold, brat Ludwika, . generał kawaleryi austryackiej (* 1826—f 1893); w r. 1842 wstąpił w charakterze kadeta do 5-go pułku lekkiej jazdy austryackiej i już w r. 1848, w randze rotmistrza kirassyerów, walczył pod banem Jelaczycem na Węgrzech, biorąc udział w bitwach pod Prellenkirchen, Moor, Szolnok, Isazeg i t. d. W r. 1849 odznaczył się podczas szturmu Nowego - Sadu, jakoteź w bitwach pod Becse i He-gyese, za co dostał order korony żelaznej i wojskowy krzyż zasługi. W r. 1851 otrzymał rangę majora. Następnie podczas wojny włoskiej walczył w r. 1859 w Piemoncie i Lombardyi, biorąc czynny udział w bitwach pod Magentą i Solferino; za męstwo, okazane w tej ostatniej bitwie, otrzymał order Leopolda i Maryi Teresy; w r. 1860 mianowany był brygadyerem, a w r. 1863 generał - majorem. Biorąo udział w wojnie pruskiej (1866), dowodził dywizyą jazdy, która walczyła w pobliżu północnych granic Czech; w fatalnej bitwie pod Kralowym Hradcem (Kóniggratz), męstwem swem i roztropnością zdołał osłonić lewe skrzydło armii przed naciskiem nieprzyjaciela. W tymże roku otrzymał stopień wice - marszałka, a w r. 1869 został naczelnym komendantem całej kawaleryi austryackiej, którą zreformował i podniósł znakomicie, z czego i armie innych państw skorzystały, reformując jazdę wedle wskazówek E-a. W r. 1873 mianowany został radzcą tajnym, potem dowódzcą czwartego korpusu w Budapeszcie, gdzie zamieszkał stale po otrzymaniu dymissyi w r. 1886, i gdzie życia dokonał.

Eden, wyraz użyty w Genezie (II, 8—14), na oznaczenie rozkosznego ogrodu, w którym mieszkać mieli pierwsi nasi rodzice, czyli raju(ob.). Nazwa ta łączy się ściśle z pokrewną, za perską uważaną, a prawdopodobnie babylońską, nazwą Par des (paradisos, raj), oddającą wyobrażenie zamknięte w wyrazie „Eden", wyprowadzanym dawniej z he-brajszczyzny, jako rodzimy, dziś zaś uznawanym za turański, sumero-akkadyjski. E., czy też raj, był jedną z najciekawszych zagadek umysłów uczonych od początków chrześcijaństwa. Filon Żydowin uważał wprawdzie E. genezy za prostą tylko allegoryę, Orygenes nadawał mu duchowe znaczenie; ale już Józef Flawiusz wierzył w jego ziemską praestrze-niową rzeczywistość i wyprowadzał z niego ocean, oblewający ziemię wokoło. U Kosmasa Indikopleu-stesa (wiek YI) po drugiej stronie oceanu leżał już nietylko ogród, ale cały kraj Eden, i następcy jego będą też głównie kraju szukali. Położenie tego Kosmasowego E-u jest takie, że promienie słońca w punktach równonocnych strzelają nań prostopadle. Wygnani z raju pierwsi rodzice naBi wciąż mieszkają za oceanem, a potop przyniósł tylko potomstwo ich na część ziemi, zamieszkaną przez człowieka. Ojcowie Bazyli i Jan Damasceński utrzymują, że E. rzeczywiście istnieje na ziemi, tylko w miejscu niedostępnem dla ludzi; Tertulian i Augustyn wskazują jego położenie na krańcach południa, u bieguna południowego; Epifaniusz widzi go na dalekim wschodzie; Hieronim domyśla się we wnętrzu ziemi. Przy fantastyczności geografii starożytnej i średniowiecznej daremnie Pseudo-Mojźesz w liczbie czterech odnóg, na które rozdzielała się rzeka przepływająca Eden, wymieniał także PrAtb (arab. Fr At, Eufrat); szukano trzech rzek pozostałych: Pis(sz)onu (Fyson), Gihonu (Geon, Gichón) i Gheddekelu (Tygrys, ass. Tu-glat, T(D)iglat) daleko od Tauru i Armenii, a nawet rzekę, której bieg środkowy i dolny dla nikogo przecież wątpliwym być nie mógł, prowadzono w zu-pełnem rozpasaniu fantazyi, rwącej się do mistycyzmu. Z wszystkich czterech rzek i z dwóch krain genezy: H e w i 1 a t h (Chavila, Chewila, Ewila) i Kusz, zaczęto układać istne łamigłówki, jakby na umysłową zabawkę. Pi son np. u Epifaniusza ma znaczyć Indus lub Ganges, Hewilath równa się Indyom, a Gihon Nilowi, przerzynającemu Etyopię i mającemu drugie uście w oceanie wkołoziemskim, którym nie gardzi nawet jeszcze Platon, a wierzy weń święcić Homer (Od. XX 65). Pison bywał to

8.

And. S,

Dr A. P.

Dunajem, to Indusem, a Tygrys i Eufrat, aby nie przysparzać trudności, chowały się pod ziemię. Sam rozsądek jął wreszcie naprowadzać domniemania napowrót do Tanru. W XVII w. Huet (1630—1721) w plątaninie pojęć, domysłów i mrzonek dawniejszych znalazł i takie, które Pison utożsamiały z Fasisem (Rion), a Gihon z Araxesem. Rozprawa uczonego biskupa „De situ paradisiu takie podaje wyniki przez kilkauaśoie wieków marnowanego trudu (Kołłątaj H. „Rozbiór kryt. zasad hist. o początkach rodu ludzkiego" II 59). W topografii niebieskiej miał E. swe miejsce bądź w trzecim lub czwartym księżycowym kręgu, bądź też w samym księżycu; w niebiesko-ziemskiej—na górze najbliższej księżyca, „w średoiem miejscu powietrza, za ziemią, nad ziemią"; w czysto-ziemskiej wreszcie—„pod ziemią, w ukrytym i ludziom nie-znanym kraju", a na ziemi posiadał lokalności liczne: najpierw w tern miejscu, w którem zalega teraz morze Kaspijskie; po(em ukazywano go w Syryi, Palestynie, Mezopotamii, Assyryi, Babylonii, Persyi, a dalej—nad Gangesem, na Cejlonie, w Chinach, w krainie jakiejś za Chinami, w Afryce zaś—pod równikiem, na południe od niego, u podnóża i na stokach gór Księżycowych, z których dla Starożytnych wypływał Nil. Po odkryciu Ameryki, umieszczono E. w Ziemi Ognistej. Sam Huetius, mając już gotową topografię Prńthu, za trzy inne rzeki biblijne uważał dwie odnogi Szat- J-Arabu i Tygrys. Kusz Biblii był dla niego Chuzistanem perskim; kraina Hewilath leżała nad zatoką Perską; Eden poczynał się w dzisiejszem Kurna. Późniejszy nieco od Hueta Calmet (1672—1757) trzyma się źródeł Eufratu i Tygru i przenosi E. do Armenii; Hewilath uważa za Kolchidę, Kusz za krainę Kos-sejów (na wschód Babylonii), Gihon—za Araxes, Pison — za Fasis. Ta hypoteza przemagała w w. XVIII, który w gorączce poszukiwań osłabł; ale za to w. XIX znowu się do zagadki rozpalił. Hop-kinson, Verbriigge, Michaelis, Hammer, Raumer, Schulthess, Bohlen, Siekier, Buttmann, Hartmann, nie szczędzili trudu, aby wreszcie od tylu wieków uciekający E. przytrzymać. Dzięki tym trudom, myśl badawcza zawędrowała aż nad Irawaddi, od północy do Chowarezmii, nad Oxus i dalej do Baktryi, do Kaszmiru. Rozkoszny Eden uśmiechał się do badaczy, jeśli nie z tak wielkiej już odległości, to z Celesyryi, z nad morza Kaspijskiego, z nad Oo. Atlantyckiego. Na samym początku wieku, w więzieniu ołomunieckiem, Kołłątaj umiejscawiał Eden w Armenii (1. c. p. 63). Pierwszą poważną pracę o E-e dali w naszym wieku Schmidt i Unger w „D. Alter d. Menschheit u d. ParadieB” (Wiedeń 1866). Podsumował wszystkie domysły i sprowadził je do porządku we własnej, wielce prawdopodobnej, hypotezie, uczony assyryolog, Fryderyk Delitzsch, prof. uniw. w Lipsku, w rozprawie „Wo lag das ParadieB”, wyd. w r. 1881. Według niego E. jest rzeczywistą ziemską krainą, która leżała nad dolnym Eufratem i Tygrem. Sama Geneza, określając swój Chydikel (Chidde-kel), jako „rzekę płynącą na wschód słońca ku Assyryi" uznać ją nakazuje za Tygrys. Gihonem

(także gichón, gńchanod gloh=płynąć, toozyć się) Biblii jest kanał Szat-en-Nil, na wsohód od Bab-ilu (Babilon), Ka-channa Sumero-Ak-kadów, Ar ach tu Babylończyków semickich (ar-chu = droga). Rozprowadza on wody Eufratu po wązkiem tu już międzyrzeozu i na południu wraca do rzeki. Sancheryb (w. VII) często o nim wspomina. Pisań (assyr. pisanń), po sumeryj-sku znaczy „Kanał". Imię pospolite zamienili żydzi na własne podczas niewoli babilońskiej. Kanał tak nazwany wychodził z Borsippy, południowego przedmieścia Babilonu, i biegł na Orhoe do morza. Starożytność znała go pod nazwą Pallekopas. Nazwa hebrajska, Cha wiła, oznacza pustynię na zachód Eufratu. Eden jest sumeryjskim, a więc, w dzisiejszym stanie wiedzy, turańskim, wyrazem i pierwotnie znaczył „nizinę", a później „pustynię, step". Nizinność uważa Delitzsch za rdzenną, odpowiadająoą przezwisku zór, jakie w wiele wieków później nadawali krainie między-rzecznej Arabowie. Tym sposobem z dawniejszych wywodów za najbliższą twierdzeniu Delitz-seba uważać potrzeba hypotezę Hopkinsona. Eden leży u niego pod Babylonem; Piszon jest kanałem Nahr - Malka, a Gihon—kanałem Moarsares.— Por. Enc. Erscba i Grubera, sekeya III, T. XI.

Eden, rzeka w Anglii Północnej, wypływa z południowo - zachodnich stoków pasma Penniń-skiego w hrabstwie Westmoreland; bieg ma w kierunku północno - zachodnim, śród obszernej doliny między górami Kumbryańskiemi i PennińBkiemi, wchodzi następnie do hrabstwa Cumberland, mija jego stolicę, Carlisle, od której staje się dostępną dla statków morskich mniejszych, i wpada do zatoki Solvay, ubiegłszy 116 km. Z prawej strony przyjmuje Irtbing, a z lewej Eamont i Caldew. Obfituje w łososie.

Eden, osada w Australii, na południe od Sydney. morskie uzdrowisko klimatyczne.

Eden, sir Frederick Morton(* w 1766—f 14 listopada 1809 r.). Był najstarszym synem sir Roberta Edena, gubernatora Marylandu, który w 1776 roku otrzymał tytuł baroneta i jemu w spadku pozostawił. Kształcił się w kollegium Christ-Church w Oksfordzie, gdzie uzyskał stopień naprzód bakałarza, a następnie (27 pnźdz. 1789 r.) magistra filozofii. Po ukończeniu nauk zajmował się interesami ekonomicznemi i .pracami naukowe-mi i społecznemi. Był założycielem, a później dyrektorem Towarzystwa ubezpieczeń Globe („Glo-be Insurance Company"). Największą przeoież zasługę zdobył sobie przez napisanie klasycznego dzieła o stanie klas pracujących w Anglii pod tytułem: „The State of the Poor, or an history of the Labouring Classes in England from the Con-quest to the present period; in which are particu-l&rly considered their domestic economy with re-spect to diet, dress, fuel and habitation, and the various plans, which, from time to time, have been proposed and adopted for the relief of the poor" 3 yoL, 1797. Powodem do napisania tego dzieła była drożyzna w Anglii w 1794 i 1795 r., która strasznie dała się we znaki uboższym klasom ludno-

Dr A. P.

nej.

dukaty Ederskie.

cie.

ści. Mająo odpowiednie środki materyalne i chcąc pracy swojej dokonać jaknajdokładniej, Eden zbierał do niej materyały, bądź zwiedzając osobiście różne miejscowości, w celu przekonania się o stanie ekonomicznym klas pracujących, bądź utrzymując stosunki z kompetentnemi osobami, bądź za pośrednictwem korespondenta, o którym mówi w przedmowie swego dzieła, a którego wysyłał w różne strony kraju, dla zebraniania przezeń wiadomości podług kwestyonaryusza, umyślnie ułożonego. Owocem tych trudów było dzieło, napisane przez Edena w 31-m roku życia, które,zawierając niezmierną ilość materyałów co do stanu ekonomioznego narodu angielskiego od najdawniejszych czasów, nazawsze zachowa swoją wartość. I obecnie każdy ekonomista, zajmujący się dawniejszemi stosunkami ekonomicznemi w Anglii, dobroczynnością publiczną, a nawet wogóle kulturą narodu, musi się na nie powoływać i uważać je za podstawowe do swoich badań. Nawet Karol Marx w swoim Kapitale oddaje mu sprawiedliwość, mówiąc, że Eden był jedynym uczniem Adama Smitha, który w XVIII w. wydał dzieło, mające rzeczywistą wartość; nie należy zaś zapominać, że w rok po ukazaniu się pracy Edena Malthus wydał swoje „Es-say on Population*. Do innych prao Edena należą:

1) „Porto - Bello or a plan for the improvement of the Port and City of London*, 1798;] 2) „An estimate of the Number of the Inhabitants in Great Britain and Ireland* 1800. Pracę tę wydał Eden w czasie, kiedy w parlamencie debatowano nad prawem o wprowadzeniu spisu ludności. 3) „Ob-servations on Friendly Societies, for the mainte-nance of the industrious classes during sickness, infirmity, hold age and other exigencies*, 1801 o towarzystwach wzajemnej pomocy, które tak ważną rolę grają w zabezpieczaniu losu niższych klas ludnośoi w Anglii. 4) „Eight letters on the Peace and on the Commerce and Manufacture of Great Britain," 1802, wydane pierwotnie pod pseu-donymem „Philanglus*. 5) „Brontes: a conto to the memory of the late ViBCount Nelson", 1806. Ła-cińskiemi heksametrami. 6) „Adress on the Mari-time Rights of Great Britain", 1807 O środkach uczynienia Anglii niezależną od innych narodów pod względem zaopatrywania się w środki żywności i inne niezbędne artykuły, z za granicy dostarczane. 7) „The Vision adresaed to the rev. Jonathan Boucher*, humorystyczny poemat, w którym wyśmiewa swego przyjaciela Boucher’a za namiętność jego do studyów etymologicznych. — „Diction. of National Biography*. T. XVI, 356.    A* °*

Edonkoben, miaBto w bawarskim Palatynacie Reńskim, z zakładem leczniczym dla kuracyi winogronowej, oraz zakładem wodoleczniczym; urządzenia dobre, pobyt tani. Miasto ma blizko 5 000 m-ców, fabryki adamaszku, mebli, narzędzi gospodarskich, uprawę wina i kasztanów. W pobliżu królewska willa Ludwigshohe, z ruinami starego zamku. W roku 1794 była tu krwawa potyczka z Francuzami, w której Prusacy ponieśli klęskę i w której poległ ich generał Pfau.

Edentata, Bezzębne (paleont.). Szczątki ko-palae zwierząt ssących bezzębnych albo szczerbatych znaleziono w pokładach pliooenowych wyspy Samos i w górach Siwalik w Indyaoh Wsohodnich, niezmierne zaś mnóstwo szczątków olbrzymich przedhistorycznych bezzębnych odkryto w Ameryce południowej, skąd podczas okresu pliocenowego przeszły one i do Ameryki półnoo-

k. J,

Eder, Edder, rzeka w Niemczech, bierze początek z zachodnich stoków góry Ederkopf (645 m.), należącej do systematu gór Bothaar, w pruskiej prowincyi Westfalskiej, regencyi Arns-berskiej; zwraca się ku wschodowi, płynąo krętą, malowniczą doliną, śród wyniosłych pagórków, i wpada z lewej strony do Fuldy pod Gunthers-hausen. Z dopływów lewych najważniejsze: Aue, Nuhne, Aar, Elba i Ems, a z prawych Wese i Schwalm. W łożysku rzeki znajdowano dawniej złoto, z którego landgrafowie hesoy bili tak zwane

And. S.

Eder Józef Karol (* 1761 w Kronstadzie czyli Braszowie—f 1810 w Hermannstadzie czyli Sybinie), historyk siedmiogrodzki. Po ukończeniu studyów fllozoficzńych i teologicznych w Peszcie został księdzem i nauczycielem gimnazyalnym w Maros - V4sńrhely (1783), później (1787) dyrektorem katolickiej szkoły normalnej w Sybinie. W obronie konstytuoyi siedmiogrodzkiej, zniesionój przez Józefa II, napisał: „Supplex libellus Vala-chorum Transsilvaniae, cum notis historico - cri-ticis* (Klausenburg 1791); „De initiis juribusąue primaevis S*xonum transsilvanorumu (Wiedeń 1792) i „Observationes criticae et pragmaticae ad historiam Transsilvaniae sub regibus Arpadanae et mixtae propaginis* (Hermannstadt 1803), Nadto ogłosił drukiem cztery pierwsze tomy pu-blikaeyi „Soriptores rerum transsilvanarumu (t że 1797 — 1800). — Rękopisy jego przechowane są w węgierskiem muzeum narodowem w Pesz-

Edessa 1) dzisiejsza Orfa lub Urfa, starożytne miasto w północnej Mezopotamii, położone nad rzeczką Skirtos czyli Daj san, wpadającą do Baliku, dopływu Eufratu, u stóp wzgórza („Torń-Urhoi" pisarzy syryjskich), na którem wznosiły się, za panowania chrześoiaństwa, liczne klasztory. Prastary gród ten prawdopodobnie był jesz-oze świadkiem wypraw wojennych królów assy-ryjskich, aczkolwiek nie należy go utożsamiać z źadnem z miast, których długi spis przekazał nam Assurbanipal (ob.). Nazwa azyatycka E-y jest Osroe, utworzona niewątpliwie z imienia satrapy Osroesa (forma armeńska Chosroe-sa), który rządził krainą Osroene. Od tej o-statniej formy po grecku ’Oapo7jvV] lub Oppo7]vVj — powstały: syryjska Urhoi, armeńska Urhńi, a-rabska Er-Roha (skąd przez zamianę h na f, urobiła się nazwa teraźniejsza Orfa). W mieście znajdują się Błynne do dziś dnia źródła („źródło Abrahama*), które Greoy nazywali %aXXippoVj. Co się tyczy nazwy „Edessa", to wiemy od Appiana i Stefana z Byzancyum, że została ona nadaną przez Seleuka Nikatora, na pamiątkę tegoż imienia stolicy Macedonii. Seleukos odbudował miasto Cr. 303 przed Cbr.) zaludnił je, podobnie jak Nizybę i wiele innych miejscowości, weteranami swojej armii. Nieco później, za Antyocha IV, to samo miasto było nazywaue Antyochią nad Kallirrhoe, jak o tern świadczą monety, mające ten napis. — Dzieje E y znamy prawie wy-łąoznie z kronik syryjskich, jak Kronika bezimienna E-y, napisana około r. 540 naszej ery, i Kronika Dyonizego z Telle-Mahre, ułożona ok. r. 776 ze starych dokumentów. Ze źródeł tych wiemy, że E. około r. 136 przed Chr. zrzu-oiła jarzmo armeńskie. Pierwszym jej królem był Ariu, przerobiony przez Dyonizego na Orhai (Czytelnik znajdzie niżej spis władzców, którzy panowali w królestwie Osroeńskiem przez cztery bliz-ko wieki). Wyjąwszy kilku, pochodzących z Iranu (Partów albo Armeńczyków), większość tych władzców była pochodzenia nabateńskiego lub a-rabskiego. Pliniusz nazywa to królestwo królestwem Arabów Aroeńskich („Arabiam Aroeon diotam regionem*. Przytykało Ono na zachodzie i na północy do Eufratu, który oddzielał je od A-diabeny i obejmowało tak znaczne i znane miasta, jak: Carrhao, Nizybę (w przeciągu pewnego czasu), Sarug, Zeugrnę nad Eufratem (teraźn. Bire-dżek), Rezenę, Singerę i nawet Tigranocertę, Sa-mosatę i Melitenę. W epoce podbojów Lukullusa, Pompejusza i Krassusa w Armenii, królowie E-y występowali przezornie jako sojusznicy Rzymian. Plutarch i Dion Cassius przytaczają wiele ciekawych szczegółów o niektórych z tych władzców osroeńskich, zwłaszcza o Abgarze II Aryamnesie, który, zdradziecko wydawszy Krassusa na zagładę Partom, potrafił uratować swą niepodległość. Według podania syryjskiego, za panowania Abgara V Ukamy (13—50 po N. Chr.) św. apostoł Tadeusz, czyli Addaja, miał głosić w E-ie naukę Chrystusa, a nawet sam Pan Jezus miał jakoby napisać list do króla Ey (ob. Abgar). Udowodniono jednak, że ta legenda powstała dopiero w III albo IV stuleciu, i że chrystyanizm przeniknął do Osroeny nie wcześniej, jak za Abgara VIII, około r. 200. Wszystko zaś, co o prześladowaniach chrześcian, jakie rzekomo miało miejsce za Trajana w r. 104, czytamy w Nauce Addai, w Aktach Szaibila, w Barsamii i Ha bibie, odnosi się w rzeczywistości do wypadków IV wieku, jak to wykazał R. Duval. — Około r. 90 król Adiabeny, Sanatruk, opanował Nizybę, która się stała jego rezydenoyą, oraz E ę; wszelako w r. 109 dynasty a krajowa odzyskała władzę w osobie Abgara VII, który istotnie został wywłaszczony przez Trajana w r. 116. Po kilkuletniej okkupacyi przez wojska rzymskie i dwóch książąt cudzoziemskich królestwo prawowite wróciło do życia w roku 123 w osobie Manu VII, brata Abgara. Począwszy od tej daty, posiadamy monety, bite przez królów E-y z popiersiem cesarzy rzymskich na rewersie. Wiadomo, że Hadryan postradał wszystkie podboje Trajana za Eufratem, atoli jego następcy wykonywali w dalszym ciągu prawa zwierzchnicze nad dro-bnemi państewkami w półmonej i południowej Mezopotamii. W r. 216 Karakalla opanował ostatecznie E>ę, zaś Malkrya (2 L7) uczynił z niej kolonię wojskową pod nazwą „Colonia Macria Edes-senorumw. Istnieją jednak pieniądze edesskie, jakiegoś Abgara z popiersiem Gordyana III, co pozwala przypuszczać, iż królestwo Osroeńskie było chwilowo przywrócone około r. 242. W tej epoce, t. j. około połowy III stulecia, chrystya-nizm zaczął nader szybko rozkrzewiaó się w E-ie, a z biegiem czasu miasto to stało się ogniskiem kultury umysłowej, rzuoającem promienie na cały Wschód. Chaldeo - perscy chrześoianie, wypędzeni z Persyi przez Sassanidów, szukali schronienia w E-ie i przyczynili się również niemało do rozgłosu jej akademii. Prawdopodobnie też wówczaB dokonano tłómaozenia Biblii na język syryjski, zwanego „pechitor. Atoli niesnaski religijus, walka ortodoksów z nestoryanami, podzieliły miasto w V wieku na dwa wrogie obozy. Powstały dwie szkoły; w E-ie zostali ortodoksi (później ja-kobici i monofizyci), nestoryanie zaś wyszli do Ni-zyby, która z kolei stała się ogniskiem literackie m całej społeczności chaldeo - perskiej. Zachowały się do dziś dnia imiona prawie wszystkioh biskupów, doktorów i gramatyków, którym zawdzięczały swą sławę obie akademie: jakobicka i nesto-ryańska. Następstwem owego rozdwojenia był także podział języka syryjskiego na dwa narzecza literackie: elesskie ożyli jakobiokie, używane w północnej Mezopotamii, Syryi i Palestynie, oraz nizybskie albo nestoryańskie, którem posługiwano się w Adiabenie, Ciiorassanie, Azyi środkowej i wszystkioh krajach, do których dotarli missyona-rze nestoryańscy. Wszelako język syryjsko - edes-ski, przyjęty zoBtał powszechnie za język kościelny i literacki: w nim to pisali wieloy pisarze literatury syryjskiej, jak Jakób z Nizyby, św. E-frem (f 380), Jakób z E-y (f 709); Teofil z E-y (f 791) i gramatyk - historyk Bar - Hebraeus (f 1282). — W ciągu Średnich Wieków E. srodze doświadczoną była przez wojny pomiędzy cesarzami byzantyjskimi a Sassanidami. Zdobyta po raz pierwszy przez Arabów, w r. 640, wróoiła na stępnie znowu pod panowanie Greków. Za czasów pierwszej wojny krzyżowej, Baldwin, brat Godfryda de Bouillon, uczynił z E-y stolicę hrab-^ stwa udzielnego (1097), będąoego przedmurzem królestwa Jerozolimskiego przeciw muzułmanom. Następcy Baldwina (Baldwin II, 1100 — 1110; Jo-scelin de Courtenay 1118 — 1131; Josoelin II 1131 — 1146), panowali aż do r. 1144, kiedy za rządów Joscelina II E. wzięta została szturmem przez emira Mossulu, Emadeddina Zenki, a odzyskana na krótko przez chrześcian, zdobytą wreszoie została powtórnie i zamienioną w kupę gruzów przez syna jego, Nureddina (1146). Zdobycie E y przez niewiernych sprawiło ogromne wrażenie w Europie i wywołało drugą kruoyatę. Następnie miasto było niejednokrotnie palone i pustoszone przez rozmaitych władzców atabeckich, mongolskich i tureckich, którzy się zmieniali kolejno w Mezopotamii. Obecnie wchodzi ono w skład Cesarstwa

wypuszczała, obok monet królewskich, denary rzymskie z portretem cesarza, ale b3z imienia i podobizny króla E-y: napisy greckie na tych pieniądzach wspominają o zwycięstwach Rzymian nad Partami. Wreszcie, począwszy od Karakalli, aż do Tra-jana Decyusza, w E-ie bito w wielkiej ilości, w i-mieniu cesarzy rzymskioh, pieniądze bronzowe municypalne, t. j. niezależne od menniotwa królewskiego, na który oh znajdujemy proBto napis

ii uil.

And. S.

Tureckiego pod nazwą Orfy i należy do wilaje-tu Halebskiego; liczy około 60 000 m-ców, których trzecią część stanowią cbrześcianie i żydzi, resztę zaś—muzułmanie. E-ę zwiedzali niejednokrotnie uczeni podróżnicy, a ostatnim razem w r. 1879 profesor berliński Sachau, który znalazł tam napisy greckie i syryjskie z II, III i V w., mianowicie napis księżniczki Amatchemech z rodu Manń, noszący datę 163 r.; takiż—królowej Chalmath, córki Manń IX, z r. 206; oraz napis żałobny z r. 494.—Oto spis królów E-y, według ostatniej pracy Gutschmid a: Ariu, 136 przed Chr.—Abdu-bar-Mazńr, 127.—Phradast bar Ga-barń, 120.—Bakrń I, 115. —Bakrń II, 112.—Manń I, 94.—Abgar I, 92.—Abgar II Ariamnes, 68. —Panowanie Partów, 53—52.—Manń II Alaha, 52.—Pakore, 34.—Abgar III, 29.—Abgar IV, 26. Manń III, 23.—Abgar V Ukama, od 4 przed Chr. do 7 po Chr.—Manń IV, 7—13.—Abgar V (powtórnie), 13—50.—Manń V, 50.—Manń VI, 57.— Abgar VI, 71.—Sanatruk, 91—109.—Abgar VII, 109.—Panowanie Rzymian, 116.—Dźalud i Phra-tam&spat, 118—123 —Manń VII, 123.—Manń VIII, 139.—Wńil, 163.—Abgar VIII, 165.—Manń VIII (powtórnie), 167.—Abgar IX Wielki 179.—Abgar X, 2L4—216.—Drugie królestwo Eiesskie: Manń IX₍ 216 (nominalnie).—Abgar XI, 242—244.

Numizmatyka E-y. Za Antyocha IV, króla Sy-ryi (175—164 przed Chr.), miaBto E., jak już zaznaczyliśmy wyżej, otrzymało nazwę Antyochii nad Kallirrhoe: świadczy <5 tern mianowicie kilka rzadkich monet bronzowych, tam wybitych, z wizerunkiem Antyocha IV. Po śmierci tego władz-cy E. przyjęła dawną nazwę. Pierwsze monety królów edesskich, znane dotychczas, są to małe pieniążki bronzowe, z napisami aramejskiemi (w piśmie, zwanem „estranghelo“). Te napisy przekazały nam imiona niejakiego Manń, który miał być współczesnym Trajanowi i Hadryanowi, oraz Wftila, który około r. 163—164 był popierany przez Partów w walce z Rzymianami. Po ustaleniu się wpływu Rzymskiego w Osroenie, królowie tego kraiku zachowali przywilej bicia denarów srebrnych i monet bronzowych. Pieniądze te, Zj napisami greckiemi, mają na licowej stronie imię i popiersie panującego cesarza Rzymskiego, na odwrotnej zaś — imię dynasty osro-eńsfciego, tudzież jego podobiznę z charakterystyczną wysoką tyarą, zaokrągloną u wierzchołka. Na monetach król E y tytułuje się często <I>IA0PQMAI02 t. j. przyjaciel Rzymian. Ostatnim władzcą, który bił pieniądze, był Abgar, współczesny Gordyanowi Ill-mu. Za Domicyana i Marka Aureliusza mennica edesska

EAEEEHNflN, albo teź na których miasto figuruje pod imieniem kolonii makryjskiej.— A. v. Gutschmid „Untersuohungen iiber die Gesohiohte des Kdnigreiohs Osroeae" (wydawn. Akademii Nauk w Petersburgu, 1887). — Tixerond „Les origines de 1’Eglise d’Edesse* (Paryż 1888). — Martin „Les Origiues de 1’Eglise d’E. et des Egli8es syriennes" (1889).—Dashian „Zur Abgar-SageM (1890).—R. Duval „Histoire politi-que, religieuse et litteraire d’Edesse jusqu’ń la premióre croisade" (Paryż 1891). — Art. D r o u i-n’a w „Gr. Encycl." Lamiraulfa.—2). Stolica Macedonii, dziś W o d e n a. Pierwotna jej nazwa była A e g a e. Położona w zachodniej części Tes* saloniki, Aegae,—E, była rezydencyą królów macedońskich, później zaś, kiedy stolicę przeniesiono do Pełli, Btała się „nekropolą" to jest miejscem, gdzie składano do grobów ciała zmarłych królów. Pyrrhus spustoszył miasto w r. 287 (przed Chr.). Za panowania rzymskiego E. została „nobilis urb3". Istnieją monety cesarskie, bite za Augusta

1    później aż do Galliena, z napisem EAESAK2N. W epooe bizantyjskiej E. otrzymała nazwę słowiańską: W o de na (z powodu znajdująoych się w nie] źródeł).

Edfu, miasto w Egipcie górnym, na lewym brzegu Nilu, prawie pod 25° sz. pn.; ma około

2    000 m-ców, którzy trudnią się wyrobem tkanin bawełnianych i naczyń glinianych. Licha ta dziś osada była w starożytności kwitnącem i bogatem miastem, po którem zostały dziś tylko wspaniałe, częścią piaskami pustyni zasypane, ruiny. Prze-dewszystkiem godne są uwagi zabytki świątyni Ho-rusa, z epoki Ptolemeuszów (około r. 180 przed Chr.); fronton, złożony z potężnych, rzeźbami okrytych pylonów, ma 68 m. szerokości, a dziedzinieo, otoczony kolumnadą, (49 m. długi, 42 m. szeroki. Obok świątyni Horusa znajdują się zwaliska niewielkiej świątyni bogini Hathor.

Edgar, król anglo-sakBoński (* r. 944—f 975). Syn zmarłego młodo króla Edmunda I, wychowywał się na dworze stryja swojego, Edredt. Po śmierci starszego brata, Edwina, został królem Wenexu, Mercyi i Nortumbryi (r. 957). Panowanie jego było pokojowe i szczęśliwe, dzięki mądrości jego ministra, św. Dunstana (ob.), arcybiskupa kantuaryjskiego. Ku wielkiemu zgorszeniu nieprzejednanych Saksonów E. utrzymywał wyborne stosunki z koloniami duńskiemi Nortumbryi, pra* gnąo, jak twierdził, nie robić żadnej różnicy między swoimi poddanymi „angielskimi, duńskimi i bretońskimi”. Oswald, zamianowany przez niego aroybiskupem Yorku (972), był Duńczykiem z pochodzenia. Oswald i Dunstan, stojąc tuż obok siebie, brali udział w uroczystej koronacyi króla w Bath (11 maja 973), której opis drobiazgowy znajduje się w „Vita S-ti Oswaldi" i która była rodzajem intronizacyi E-a jako „cesarza" wszystkich narodów W. Brytanii, zjednoczonych pod jego berłem. W swych reskryptach tytułował się E. „Al* bionis imperator Augustus". Jakoż książęta Wal-lii, Szkooyi i Irlandyi uznawali jego zwierzchnictwo. Widziano jego poBłów na dworze dwóch

Insyklop. Powm. Iluitr. Za u 141. T. 18-ty.

pierwszych Ottonów. Ciła literatura epiczna i li- jach prowadzi do pro3tytuo/i, zwrócił n\ nią uwa-ryozna utworzyła się dokoła jego imienia. Zakon- gę i założył przytułek dla kobiet, chcących się nicy - kronikarze wysławiają go jako protektora poprawić. K>edy wybuchnął głód w Irlandyi (1846 kościoła i dobroczyńcę klasztorów; wyjątek stauowi roku), E. niezmordowanie przebiegał okręgi gło-tylko stary kronikarz saksoński z Peterborougb, dom nawiedzone i wszędzie starał się nieść sku-który ubolewa nad .słabością E-a do cuizoziem- teczną pomoc. W tym celu starał się także o o-cówu. Atoli tradycya ludowa jest o wiele mniej kró- twarcie w tych okręgach szkół przemysłowyoh, łowi przychylna, przedstawia go bowiem jako okru- zwłaszcza koronkarstwa, któreby otworzyły nowe tnika i w najwyższym stopniu lubieżnego. Fak- źródła zarobku dla ludności. Chcąc przyjśi z pomo-tem jest, że karał bardzo surowo wszelki opór cą swoim ziomkom, ulał się w 1859 r. do Ame-swej władzy: wyspa Thanet, której mieszkańcy ryki, gdzie na różnych zebraniach publicznyoh o-podnieśli rokosz, została z jego rozkazu do szczę- powiadał o klęskach, zrządzonych przez głód tnie spustoszona (r. 968). Co się tyczy wybryków w Irlandyi. W ten sposób udało mu się zebrać chorobliwej jego zmysłowości, dały one powód do 6 000 f. st. na pomoc dla biednych Irlandczyków, tysiąca opowieści i anegdot. Z tern wszystkiem Kiedy w 1844 r. zgromadzenie kościelne, do któ-

E. otrzymał przydomek „The Pacific*, albowiem rego należał, chciało mieć swoje własne kolie-pokój, który się starał utrzymywać w kraju, był gium dla kształcenia dzieci, E. wziął znaczny u-w oczaoh współczesnych głównym ryBem jego dział w zebraniu funduszów na to potrzebnych, panowania. — Stubbs .The constitutional history Rozprawy i broszury, w różnych kwestyach filan-of England in its origin and development* (Lon- j tropijnych, które drukował, zostały ogłoszone dyn 1874—78, 3 t.).    HmL i w zbiorowem wydania, podtytułem: .Seleot Works

Edgar John, teolog i filantrop (* 13 ozerw- ¹ of John Elgaru. Z prac tych najbardziej zasłu-

ErrriVJ

Sr

IJEES

tym

ii

:tó:

Qi5)ik,

RjT

liii

A. O.

20 000 wiernych.

ca 1798 r. w Ballykine, blisko Ballynahinoh — f w 1866 r.). Syu duchownego presbiteryańskiego, kształcił sę w uniwersytecie w Glasgowie i Belfaście, a po ukończeniu studyów teologicznych został w 1820 r. duchownym w Belfaście. Od początku swego zawodu rozwinął niezmierną energię na polu dobroczynności publicznej, bądź zakładając, bądź pomagając do utworzenia rozmaitych insty-tucyj dobroczynnych w mieście, między któremi Towarzystwo dla nieuleczalnych chorych, To w. biblijne, Missya dla marynarzy, Missya miejska, Towarzystwo dla głuchoniemych i ociemniałych, znalazły w nim najskuteczniejszego orędownika. Od 1829 r. brał wielki udział w rozwijającym się wówczas w Irlandyi ruchu wstrzemięźliwości, mającym na celu powstrzymanie ludu od używania gorących napojów, do czego przykładał się w ciągu 12 lat. Był jednym z założycieli Towarzystwa rozpowszechnienia książek i rozpraw treści religijnej, które do obecnych czasów przynosi pomyślne skutki, zwłaszcza w okręgach wiejskich. Przyszedłszy do przekonania, że nieumiarkowanie w napo-

guje na uwagę ,Cry fromm Conuaught“, którą napisał w czasie sroźenia się głodu w Irlandyi.—„Di-ctionary of Nat. Biogr.“ (T. XVI, 372).

Edgartown, miasto portowe, na wschodnim brzegu wyspy Martha’s Vineyard, w półuocno-ame-rykańskim stanie MassachuBset; latarnia morska rybołówstwo, punkt zborny statków udających się na połów wielorybów. Corocznie w sierpniu odbywa się tu wiec Metodystów, na który zbiera się do

And. S.

Edgeworth Henryk Allen de Firmont, spowiednik Ludwika XVI (* r. 1745 w Eigeworth-town w Irlandyi— f 22 maja 1807 r. w Mitawie). Syn duchownego anglikańskiego, który przeszedł na katolicyzm, dzieckiem przywieziony do Franoyi, wychowywał się w kollegium Jezuitów w Tuluzie, następnie zaś w seminaryum ks. Missyonarzy w Paryżu. R. 1777 został spowiednikiem księżny Elżbiety, siostry króla. D. 21 stycznia 1793 towarzyszył Ludwikowi XVI na rusztowanie i ten akt odwagi uczynił go sławnym. Według legendy rojalistycznej, E. miał wyrzec te słowa, w chwili,

Hml,

rosną w Indyach Wschodnich.

gdy nóż gilotyny spadał: „Synu świętego Ludwika, wejdź do królestwa niebieskiego⁴⁴. Udowodniono wszelako, iż ten frazes został zmyślony przez Lacretelle’a (por. L. Combes „Episodes et curiositej revolutionnaires“, Paryż, bez daty). Sam ksiądz E. oświadczył później, iż zgoła nie pamięta, aby co powiedział. Po straqeniu króla opuścił Francyę i został kapelanem Ludwika XVIII, podczas pobytu tego księcia w Blankenburgu oraz Mitawie; później zaś, będąc majątkowo zrujnowanym, przyjął pensyę od Pitta. Umarł wskutek choroby, jakiej się nabawił, pielęgnując jeńców francuskich. Jego Pamiętniki, wydane po angielsku przez C. Sneyd Edgeworth a, zostały przełożone na ję»yk francuski przez Duponta (Paryż 1815), jak również jego Listy, pisane do przyjaciół w czasie między 1777—1807 (Paryż 1818).

—    „Gr. Encycl.* Lamiraulfa.

Edgeworth Marya (* 1707 w Black Bourton

—    f 1849 w E igeworthstown), powieściopisarka

angielska, córka Ryszarda Lovella E., znanego ze swych licznych wynalazków bogatego ziemianina i członka parlamentu. Kształciła się pod kierunkiem ojca w Irlandyi; na widownię literacką wystąpiła w r. 1795, jako zwolenniczka emancy-pacyi kobiet w „Letters to literary ladieB⁴⁴. Następnie wspólnie z ojcem napisała w duchu „Emila⁴⁴ Roussa „Essays on a practical education* (1798); za to nazwano ją złośliwie „utylitaryan-ką". Jednocześnie pisała i dla młodzieży „The parents assistent⁴⁴ (0 tomów, 1790 — 1800), a wspólnie z ojcem „Essay on Irish bulls* 1801). Głównie jednakże zasłynęła* jako powieściopisarka, umiejąca wiernie malować życie, chociaż bez głębszej charakterystyki. Pomimo moralizującej lendencyi, niekiedy zresztą śmiałej i wolnomyśl-nej, romanse jej cieszyły się w swoim czasie wielką poozytnością, nawet za granicą, z powodu swej lekkości, rozmaitości i czystości języka. Pierwszym z nich był „Castle Rackrent⁴⁴ (1801), wysnuty z życia ludu irlandzkiego; po nim nastąpiły: „Belinda⁴⁴ (1803); „Popular tales* (3 tomy 1804); „The modern Griselda* (1805) i „Leonora⁴⁴ (1806). W romansach i drobniejszych obrazkach: „Tales of fashionable life" (2 serye, 6 tomów, 1809—12), „Patronage" (4 tomy, 1814), dosadnemi rysy malowała wad/ i ułomności wyższych warstw społeczeństwa angielskiego. W „Harringtonió⁴⁴ zwalczała uprzedzenia przeciw żydom. Oprócz nich zasługują jeszcze na uwagę: „Ormond* (1817), osnuty na tle życia irlandzkiego, i „Helen* (3 tomy, Londyn 1834), który zamyka jej zawód ro-mansopisarski. Jednocześnie wszakże uprawiała E. powieść dla młodzieży, w czem też miała powo-idzenie, a nawet naśladowców. Do rzędu poozytniej szych w tym rodzaju należały: „Rosamond* (1822), „Harriet and Lucy* (1825) i „Orlandino⁴⁴, wydana w Chambersa „Library for young people" (1847). Nadto ogłosiła drukiem, uzupełnione przez siebie, pamiętniki swojego ojca p. t. „Memoirs of Richard Lovell E."    (1826; wyd. 3 e 1844). —

Zbiorowe wydanie jej powieści wyszło p. t. „Tales and novels“ (14 tomów, Lond. 1825; nowe wydanie w 10 tomach, 1870).—„A memoir of Mary E. with selections from her lettersu wydała Fr. A. Edgeworth (3 tomy 1807). — Porównać jeszcze: Zimmern „Mary E.“ (1883).—Na jęz. polski były tłómaczone: „Sieroty* (3 tomy, Warsz. 1802), „Wychowanie domowe" (2 tomy, t-źe 1802) i „Powieści dla młodszej dziatwy* (t-źe 1875).

Edgren Anna Karolina (* 1849 w Sztokholmie—f 1892 w Neapolu), autorka szwedzka, z domu L e f f 1 e r. W r. 1872 zaślubiła sekretarza prefektury G. E. E na, ale po kilkunastu latach zozwiodła się z nim (1889) i wyszła powtórnie ra mąż za księcia Gajauello. Zawód pisarski rozpoczęła w r. 1809, ogłaszając zbiór nowel, później jednak uprawiała przez czas jakiś dramat i napisała między innemi: „Skadespelerken⁴⁴ (Aktorka, 1873), „Under toffeln* (Pod miotłą, 1870) i „Eifva* (1880). Wszystkie te przecież utwory ogłaszała pod róźnemi pseudonimami, albo bezimiennie: dla tego mało była znana. Dopiero w r. 1882 wystąpiła otwarcie jako autorka ze zbiorem nowel „Ur lifvet“ (Z życia), których później (aż do r. 1890) ogłosiła jeszcze cztery se-rye. Jednocześnie uprawiała w dalszym ciągu dramat; z dramatów jej ważniejsze są: „Sanna qvinnortt (Prawdziwe kobiety, 1882); „Hur man gor godt'⁴ (Jak to się robi dobrze, 1885) i „Kam-pen for lyckan" (Walka o szczęście 1888). E. w swoich pracach literackich była wyznawczynią i wybitną przedstawicielką tych haseł liberalno-radykalistyoznyoh, jakie w całej Skandynawii rozbudził Duńczyk Jerzy Brandes; szczególniej zaś pióro swe poświęcała kwestyi kobiecej w stosunkach rodzinnych. Talent jej najpiękniej zajaśniał w nowellach, w których z rzadką wiernością kreśliła obrazy z życia wyższych warstw społecznych. Do najcelniejszych należą: „Dómd“ (Potępiony), „Tvifvel" (Wątpienie), „I krig med samhallet* (W walce ze społeczeństwem) i wiele innych, przeważnie ogłoszonych w r. 1882. — Dramaty są w ogóle słabsze: charakterystyka osób w nioh zamało indywidualna, a przebieg sprawy niekiedy naciągany.

Edgworthia. Rodzaj roślin, należących do rodziny Thymelaceae, nazwany tak na cześć botanika indyjskiego, Edgwortha. Kwiaty mają okwiat pojedyńczy, ezterowrębny; pręcików 8, prawie siedzących w dwóch szeregach, jeden nad drugim. Zawiązek okryty włoskami, jednokomorowy, z poje-dyńozym wiszącym zalążkiem. Znane są tylko dwa gatunki: E ćhrysantha, krzew o żółtych kwiatach i podługowatych liściach, i E. Gardneri, Oba

Wł. M, K,

Edhem pasza (* w 1820 albo 1823 r. z rodziców greokich na wyspie Chios). Przywieziony do Francyi przez Amadeusza Jauberfa w 1831 r., odbył tam poważne studya, zwłaszcza w górnictwie, następnie podróżował po Niemczech i Szwaj-caryi, wróciwszy zaś do Turcyi został kapitanem sztabu generalnego. Wskutek ważnych prac topograficznych awansował wkrótoe na pułkownika. Jako członek rady górniczej, był w 1849 r. mianowany adjutantem sułtana Abdul Medźyda, który

go polubił, zamianował generałem dywizyi i naczelnikiem swego dworu wojskowego. Popadłszy chwilowo w 1856 r. w niełaskę, wkrótce został ministrem spraw zagranicznych, w następnym jednak roku był zmuszony opuścić te obowiązki. Za sułtana Abdul Azisa brał udział w kilku jako minister robót publicz-W 1875 roku był ambasadorem turec-

Dr i, P.

bur g.

K, J.

ministeryach nych.

kim w Berlinie, a w końcu 1876 roku jednym przedstawicieli Porty na konferencyi w Konstantynopolu. Po upadku Midhata paszy, w lutym r. 1877, Edhem pasza został w najtrudniejszych okolicznościach wielkim wezyrem; po tryumfach jednak RoBSyi nad wojskami tureckiemi był zmuszony z urzędu tego ustąpić w lutym 1878 r. Później był jeszcze ambasadorem tureckim w Wiedniu.—„Grandę Encyclopśdieu (T. XV, 556).

Edinburg, osada nad morzem Baltyckiem, nieopodal Rygi, bardzo dobrze urządzone kąpielisko morskie. Sezon od 15 maja do 15 sierpnia. Ko-munikacya z Rygą koleją i parostatkiem.

Edinburgh, hrabstwo i miasto, ob. Edym-

Edinburgh Review, wielki i poważny kwartalnik augielski treści literacko-‘politycznej, założony w r. 1802 przez Fr. Jeffreya, Sidneya Smitha i Henr. Broughamaw Edynburgu. Starannym doborem współpracowników i szerokiem traktowaniem kwestyj E. wprędce zdobył sobie bardzo wielką poczytność i powagę i niemały wpływ wywierał na literaturę. Zasilali go swojemi pracami najwybitniejsi mężowie ze stronnictwa whi-gów, a między nimi i T. B. Macaulay. Obecnie wychodzi w Londynie; redaktorem jest (od roku 1855) Henryk Reeve.

Edingtonit Haidinger (minerał). Minerał szeregu kwadratowego, ale społowionego; kryształy, drobne, są zwykle kombinaoyą dwóch ste-noidów i słupa kwadratowego, z łupliwośoią równoległą do ścian słupa; c. wł. 2,71; tw. 4—4.5. Barwy szarawo-białej do jasno czerwonej, z blaskiem szklistym i słabem przeświecaniem. Rozbiory dają: 36.98 krzemionki, 22.63 glinki, 26.84 baryty, 12.46 wody, co odpowiadać może wzorowi: Ba(Al₂)Si₃0₁₀+3H₂0. Ogrzewany w kolbce wydziela wodę, bieleje i traci przezroczystość, pod dmuchawką z pewną trudnością stapia się na bezbarwną perłę; w kwasie solnym rozkłada się z wydzieleniem krzemionki galaretowatej. Znajduje się w Kilpatrik w hrabstwie Dumbarton w Szko-cyi, razem z analcymem, hermotomem i spatem wapiennym.

Edison Tomasz Aiwa, słynny wynalazca współczesny (• 1847 r. w Milan, w Stanie Ohio). Ojciec jego był poohodzenia hollenderskiego, matka szwedzkiego; próbowali różnych zajęć i pozostawali zawsze w ubóstwie. Młody E. rozpoczął tedy zawód swój jako roznosiciel gazet, na pociągach dróg żelaznych w Michiganie i Kanadzie; sam się wszakże przytem uczył, zajmująo się zwłaszcza chemią, a następnie zaczął wydawać na pociągu gazetę „Grand Trunk Herald*, którą sam pisał, obierając wiadomości na staoyach, drukował i sprzedawał. Gdy raz przy doświadczeniach chemicznych, które w zakątku wagonu wykonywał, wzniecił pożar, wzbroniono mu dalszego pobytu na pociągach; ponieważ wszakże posiadał już wtedy wprawę w manipulacyi przyrządem telegraficznym, otrzymał miejsce telegrafisty w Port Huron, następnie w Stratford i Adrian. Stąd udał się do Indianopolis, gdzie wynalazł przyrząd do automatycznego przenoszenia telegramów z jednej linii na drugą. Przebywał następnie w różnych miejscach, a w r. 1868 uzyskał wyższe stanowisko w urzędzie telegraficznym w Bostonie, gdzie już uderzająca jego zdolność wynalazcza zjednała mu znaczny rozgłos. Przyjął wtedy obowiązki w towarzystwie Nowo - Yorckiem „Gold Indicator Company*, pozostającem w stosunkach z Betkami interesantów, którym co kwadrans donoszono o kursach złota. Wkrótce został superintendentem tego towarzystwa i dla jego potrzeby zbogacił telegrafię kilku ważnemi wynalazkami. Dla konstrukcyi tych przy-

'm

Fig. 203. Edison Tomasz.

rządów założył własny zakład meohaniozny w New-ark, wkrótoe jednak go zarzucił i w roku 1876 u-rządził w Monlo - Park pod New - Yorkiem wielką pracownię, gdzie powstały zdumiewające wynalazki, o których wieść szybko dobiegała do Europy i zwracała na ich twórcę powszechną uwagę. Zbudował telefon z przesyłaozem węglowym, dozwalającym głos przenosić na odległości znaczniejsze, aniżeli pierwotny telefon Bella. Wynalazł fonograf, mikrofon, mikrotazymetr, aerofon, megafon, fonometr, telefot, przyrząd telegraficzny poczwórny (quadruplex), telegraf automatyczny—fonoplex, dozwalający przesyłarć naraz cztery depesze po jednym drucie w kierunkach przeciwnych, oraz przyrząd do telegraficznego połączenia przebiegającego pociągu ze stacyą. W r. 1887 zbudował generator pyromagnetyczny, mający na celu wytwarzanie prądów elektrycznych bezpośrednio kosztem energii cieplikowej, a polegający na tej zasadzie, że magnesowanie żelaza ulega modyfikacyi pod wpływem zmian temperatury; tęź samą zasadę zastosował i do urządzenia motoru pyromagne-

1892).

And, S.

And. S.

Hertza utrzymać się nie zdołała.

And. S,

tycznego. Miał ważny udział w udoskonaleniu machiny dynamo-elektrycznej, a szczególniej doniosłe są jego zasługi w dziedzinie oświetlenia sztucznego przez wynalazek elektrycznej lampy żarowej z włóknem węglowem, jakoteź przez obmyślenie dogodnych urządzeń do rzprowadzania i rozdziału prądu, co przyczyniło się w znacznej mierze do szybkiego rozpowszechnienia oświetlenia elektrycznego. Do najnowszych jego głośnych wynalazków należy cynetoskop czyli kinetoskop, t. j. udoskonalony zootrop, dozwalający odtwarzać przelfieg jakichkolwiek ruchów, jak np. przejśoia wojska lub processyi, manifestacyi politycznej, bitwy lub innych podobnych wypadków. Obecnie, r. 1896, uderzony odkryciem promieni Rontgena, zarzucił podobno E. inne swe zajęcia i zwrócił się wyłącznie do badania nowych tych, niewidzialnych, promieni, w nadziei, że zdoła je zastosować do dalszego jakiego wynalazku użytecznego. Przekonał się, że własność świecenia czyli fluorescencyi pod działaniem tych promieni w najwyższej mierze posiada tungstenian wapnia i zastosował set stancy ę tę do budowy przyrządu, nazwanegofluoroskopem, który dogodniej aniżeli kryptoskop służyć ma do rozpatrywania wnętrza ciała ludzkiego.—Co do szczegółowego opisu różnych tych wynalazków E a, ob. właściwe ich nazwy.—W ogólności otrzymał E. około 300 patentów na swe wynalazki, ale w istocie rzeczy niewielka tylko ich część ma znaczenie rzeczywiście praktyczne i doniosłe. Własność wszystkich jego wynalazków zakupiło z góry towarzystwo „Western - Union - Telegraph Companyu, a w interesach tego towarzystwa, z którem pozostają w związku podobne towarzystwa Edisonowskie, mianowicie: w Europie, w Paryżu i Berlinie, rozpuszczane są o wynalazkach jego wieści przesadne lub nawet zupełnie fałszywe, jak np. świeża wiadomość, że zastosował promienie Rontgena do przywracania wzroku niewidomym. W każdym razie jest E. jedną z wybitniejszych postaci naszych czasów. Dwa razyj zawierał związki ślubne; w roku 1873 ożenił się z robotnicą swej fabryki, w roku 1887 z córką negocyanta, miss Miller d’Akron.—Porówn. Mc Ciurę .Edison and his inventions“ (Chioago 1879); Durer „E,, sa vie, ses oeuYres* (Paryż

S. K,

Edisona lampa, ob. Elektryczne światło.

Edista, rzeka w północno-amerykańskim stanie Karoliny Południowej, powstaje z połączenia dwóch strumieni: Północnej E y i Południowej E y, płynie ku południo - wschodowi, wpada do oceanu Atlantyckiego, gdzie rozdziela się na 2 ramiona, tworzące wyspę E-ę, błotnistą i niezdrową. Długa o-koło 230 km., z których 150 dostępnych jest dla większych statków.

Edkó, Edku, jezioro w delcie Nilowej, nad brzegiem m. Śródziemnego, między Aleksandryą a Rozettą. Na wązkim pasie ziemi między jeziorem a morzem przebiega droga żelazna Aleksan-drya - Rozetta i znajduje się warownia E. oraz wieś E.

Edllind Eryk, fizyk (* 1819 w prowincyi Ne-rike w Szwecyi—f 1888 w Sztokholmie). Kształoił się od r. 1840 w Upsali, gdzie następnie habilitował się jako docent prywatny; w r. 1847 zwiedził Niemcy i Francyę, a w r. 1850 otrzymał katedrę fizyki w Sztokholmie. W r. 1872 obrany był posłem z tego miasta na sejm szwedzki. W roku 1858 po zaprowadzeniu pod jego kierunkiem sieci stacyj meteorologicznych w Szwecyi, ogłosił 14 tomów dostrzeżeń do r. 1873, od tego bowiem czasu obowiązki te przejął założony wtedy centralny instytut meteorologiczny szwedzki.—W roku 1865 przeprowadził badania nad ogrzewaniem się metali, jakie zachodzi przy ich kurczeniu po uprze-dniem rozszerzeniu, skąd mógł oznaozyć ilość ciepła, jaka zużytą była na pracę, przy ich rozszerzaniu wykonaną. Głównie wszakże działalność swą zwracał do badań elektrycznych. Rozpoznał warunki, niezbędne do wytworzenia łuku świetlnego między elektrodami węglowemi oraz metalowe-mi, i wykazał, że powstaje przy tern pewien opór, odpowiadający polaryzacyi galwanicznej, jaka ma miejsce przy rozkładzie wody. Badał objawy cieplikowe prądu galwanicznego, oraz objawy termo-magnetyczne, czyli ciepło wzbudzające się przy magnesowaniu żelaza. Oznaczył ilościowe stosunki tak zwanych ekstraprądów i wykazał, że ulegają one ogólnym prawom indukcyi. Z doświadczeń swych wniósł (1883), że próżnia jes* dobrym przewodnikiem elektryczności; badał też prądy elektryczne, powstające przy przepływie cieczy przez wązkie rury. Ale największy rozgłos zjednała mu teorya elektryczności, którą wyłożył w zbiorze rozpraw akademii szwedzkiej, oraz w rocznikach Wiedemanna (1871—1882). Według teoryi tej jest elektryczność identyczna z eterem, tak, że większa lub mniejsza jego ilość, w danem ciele nagromadzona, powoduje różny stan elektryczny ciała, przepływ zaś eteru sprowadza prąd elektryczny. W normalnym swym stanie ciało zawiera oznaczoną ilość eteru; gdy posiada jego nadmiar, jest naelektryzowane dodatnio, gdy ponosi ubytek, elektryzuje się ujemnie. Natężenie prądu jest proporcyonalne do ilości eteru, jaka w ciągu sekundy przez przecięcie ciała przepływa; siła elektro-wzbudzająca działa jak pompa, która eter po przewodniku pędzi. Jakkolwiek teoryę swą umiał Edlund nagiąć do wyjaśnienia wszelkioh objawów elektrycznych, napotkała ona jednak liczne zarzuty i wobec teoryi Maxwella oraz doświadczeń

S. K.

Edmond Charles, ob. Chojecki Karol.

Edmonton, przedmieście Londynu, w hrabstwie Middlessex, na północo-zachód od stolicy, z którą jednakże administracyjnie nie jest połączone; ma mnóstwo pięknych willi i ogrodów bogatych Lon-dyńczyków, około 25 000 m-ców.

Edmund święty, król Wschodniej Anglii (* r. 841 — f 870). Syn przybrany króla Wschodniej Anglii, Offy, odziedziczył po śmierci tego władzcy, zmarłego w powrocie z pielgrzymki do Grobu św., koronę, mając niespełna lat piętnaście (855). Panowanie jego przypadło na czasy najstraszniejszych najazdów duńskich. Po nieszczęśliwej bitwie pod Thetford, wzięty do niewoli, gdy nie

Hml

Hml.

Hml.

Hml.

Hcal.

choiał wyprzysiądz się wiary chrześciańskiej, został zamordowany przez Normannów. Zwłoki jego były pochowane z początku w Hoxne; kiedy zaś zasłynęły cudami, przeniesiono je do opactwa Bury, gdzie złożono we wspaniałym relikwiarza. Drzewo, do którego, według podania, św. E. był przywiązany przez pogan i gdzie, przeszyty licz-nemi strzałami, wyzionął ducha, zostało ścięte (w parku w Hoxne) w r. 1849. Św. E. uchodzi za patrona królów angielskich, a jego święto — 20 listopada—zaliczono w r. 1122 do rzędu świąt narodowych.

Edmund I, król anglo-saksoński (* około roku 922—f 946). Wstąpiwszy na tron po Athelstanie (r. 940), usiłował odebrać od Duńczyków kraje północne, któro wybrały na swego króla Olafa, Nor-manna z Irlandyi. Wojna jednak nie była zbyt pómyślną dla niego i zakończyła się układem, na mocy którego E. musiał zadowolnić się, jak niegdyś Alfred, krajem położonym na poładnie od Watling-Street, z zachowaniem nominalnego zwierzchnictwa nad dzielnicami północnemi. W tym samym czasie popierał siostrzeńca swego, Ludwika IV Zamorskiego,'przeciwko Hugonowi, hrabiemu Francyi. Był gorliwym opiekunem duchowieństwa i dał św. Dnnstanowi opactwo w Gla-stonbury. Został zamordowany w Pucklechurch (Gloucesteishire) przez pewnego barona, nazwiskiem Liofa.

Edmund II, nazywany Żelaznym Bokiem („Ironside"), król anglo-saksoński (* około 981—f 1016). Syn Ethelreda, zaślubił w r. 1015, wbrew woli swego ojca, Eadgythę, córkę wygnanego hrabiego duńskiego. W dziejach Anglii wsławił się walecznym oporem, jaki stawiał najazdowi króla duńskiego, Kanuta. Po śmierci Ethelreda, wybrany na króla przez stronników niepodległości anglosaksońskiej, rozbił hufce Kanuta pod Selwood (w Somerset) i pod Sherston (w Wilts). Krwawą bitwę pod Sherston opiewa 10-ty rozdział „Kny-tlinga Saga“. Atoli szczęście zdradziło E a poi Ashington (w Essex). Wszelako, na mocy zawartego traktatu, Anglia podzieloną została pomiędzy E-em a Kanutem i całkowite królestwo przyrzeczone temu, który z nich ostatni pozostanie przy życiu. W kilka dni po tej umowie E. umarł, będąc wedle wszelkiego prawdopodobieństwa zamordowanym. Wina Kanuta nie została dowiedzioną; podejrzewają raczej o to szwagra E-a, Eadryka, hrabiego Mercyi.

Edmund święty, arcybiskup kantuaryjski (Can-terbury) (* r. 1190—f 1240). Kształcił się w Paryżu oraz w Oksfordzie, gdzie następnie wykładał filozofię Arystotelesa. Posiadając wybitny talent krasomówczy, głosił z rozkazu papieża Innocentego III szóstą krucyatę przeciwko Saracenom (1227). W r. 1283 został arcybiskupem w Can-terbury i prymasem Anglii. Jego przekonania polityczne ściągnęły nań oieprzyjaźń króla Henryka III, który potrafił odsunąć od niego jego protektora, Innocentego III. E. przewodniczył licznym zgromadzeniom politycznym i kościelnym, na których bronił w obec nroszczeń korony swobód za-warowanych Wielką Ustawą („Magna Charta li-bertatum“), oraz domagał się usunięoia cudzoziemców od wszelkich urzędów publicznych. Nie czując się bezpieczn>m w Anglii, uciekł do Francyi na dwór Blanki Kastylskiej (1240), gdzie wkrótce umarł. Kanonizowany przez papieża Innocentego IV w r. 1249. Przypisywane mu jest dzieło: „Speculum Ecclesiae”.

Edom, do hebrajsku znaczy czerwony, albo jak Pismo Święte wyraża się, w przekładzie Wujka, lis o waty. Tak nazywano Ezawa (ob.), że miał rude włosy, albo też, że sprzedał pierworodz-two swoje Jakóbowi za misę soczewicy czerwonej. Od tego imienia wziął nazwisko kraj E. późniejsza Id u me a (ob.), na południe od m. Martwego. Edomici, ob. Idumea.

Edonidy, nazwa Baohantek, ob. Baohus.

Edonowie (Edoni, ’H5mvoi), lud zamieszkały w Tracyi, pomiędzy rzekami Śtrymonem i Nesto-sem, od czasów Filipa II wcielony do Macedonii. Nazwa przez poetów używana niekiedy zamiast Traków, np. u Horacego, w Od. 2, 7, 27. K* K-

Edred, król anglo - saksoński (f r. 995). Został wybrany na króla po śmierci Edmunda (940), którego dwaj jsynowie byli małoletni. Sam on jednak był bardzo młody, a że przytem wciąż chorował, więc rządy za niego sprawowała jego matka, Eadgifra, tudzież św. Dunstan, jako pierwszy minister. Za jego panowania wydarzyło się kilka powstań w Nortumbryi (9Ł7, 952), wskutek których E, musiał przyznać Duńczykom tego kraju pewną niepodległość pod ich hrabią Oscouffem. Zmarł we Frome (Somersetshire) bezpotomnie.

Edredon (z niem. Eiderdaun), puch bardzo delikatny kaczki, zwanej eider (Anas molissima), zamieszkującej morza północne. Szczególniej ceniony jest puch, którym samioe wyściełają swe gniazda, same go wyskubując sobie z piersi. Jest on tak sprężysty i lekki, że dwa lub trzy funty jego wystarczają do napełnienia pierzyny na całe łóżko. Z tej przyczyny cena jego jest bardzo wysoka, nawet na m ejscu, a nie dopieroź w handlu wywozowym. Używają go także do watowania damskich płaszczyków. — Edredon roślinny, ob. O chroma.

Eirei, Edrai, później Adara, Adra, Edere (u Ptolemeusza), Adrasos, Adratum podczas wojen krzyżowych, dziś Der’at albo Edre’at, główne miasto starożyt. królestwa Bazańskiego (ob. Bazan), krainy północno - zajordańskiej, gdzie Izraelioi porazili króla Oga, poczem E. przyłączono do dzielnicy Manas9esa. Weaług Euzebiusza, miasto pomienione odległe było o 24 mile rzymskie od Bostry, a 6 od Asztarotu. Pod E. znajdują się dotychczas ruiny podziemnego, w kształcie labiryntu zbudowanego, pałacu króla Oga.— Wetz-stein „Reisebericht iiber Hauran und die Tracho-nen” (Berlin 1860).    *

Edrisi Abu Abdallah Mohammed ben Mohammed el Edrisi, sławny geograf arabsko-sycylijski XII wieku, pochodził z familii ksią źąt nubijskich (* około r. 1099 w Ceucie w Afryce), pobierał nauki w Kordubie w Hiszpanii, pó-

źniej odbywał podróże; zawitał do Lizbony, był we Francyi i Anglii. Bawił jakiś czas w Marokko, następnie udał się na dwór Rogera, króla sycylijskiego, który, zamił)wany w nauce geografii, wszelkich starań dokładał i wydatków nie żałował, aby najzupełniejsze o wszystkich ziemiach, krajach i ludach pozbierać wiadomości, w celu wykonania ich opisu i odrysowania krajobrazu (mapy). Pracą tą głównie kierował E, wezwany jako biegły i znający naukę. Jakoż wygotował on w języku arabBkim geografią znanego podówczas świata, wyliczając w niej kraje, ich ludność, płody, przemysł, obyczaje, położenie miejscowości w oznaczonych odległościach dróźuych, oraz długość i szerokość każdego. W opisie tym, na wzór innych autorów arabskich, całą ziemię podzielił na sicdm pasów (klimatów), każdy pas na dziesięć odcinków czyli okolic, a dopiero każdą okolicę z osobna opisał, idąc zawsze w tym samym porządku i poczynając od zachodu. Podług tego wyrysował E. nadto wielki krajobraz, który na ogromnej okrągłej srebrnej tablicy, czyli stole, był wyrytowany. Piętnaście lat zajmował się uczony tą praoą, od r. 1139 do 1154; znał on, co jego poprzednicy pisali, lecz za nimi nie szedł, tylko o-pierał się na wiadomośoiach w Sycylii zebranych i układał je podług nakreślonej mapy. O krajach odległych miano przez tłómaczów dopytywać się różnego narodu podróżników, pielgrzymów, wojaków i t. p., i tylko zgodne i wzajem poparte ich powieści za prawdziwe przyjmowano. W ten sposób E. opis świata wygotował i w połowie stycznia 1154 roku, jeszcze przed zgonem króla Rogera, zupełnie ukończył. Z powodu zaś nowych wiadomości o kraju, w którym dzieło było opracowane, różni się ono od arabskich rzeczą i sposobem pisania, ułożone jest bowiem z prostotą, bez przesady i kwiecistości, zwykłej wschodnim autorom. Był to zatem raczej pisarz włoski sycylijski, obeznany tylko z arabskiemi geograficznemu źródłami i przedewszystkiem ’ najlepiej znający Włochy. Gdy zaś podówczas Weneoyanie w kraje słowiańskie i węgierskie wdzierali się, goniąc za handlem, były tam więc także, dokładniejsze niż gdzieindziej, wiadomości i o tych krajach. E. przeto korzystał z nich, a stąd mamy w jego geografii najdawniejszy i najdokładniejszy opis Polski z XII wieku, o której umiał dużo nawet opowiedzieć, snadź może i według wiadomości, których mu uczeni Polacy, po Włoszeoh i Sycylii podróżujący, udzielili. Z opisu Polski E-ego, tłó-maczonego pizez Lelewela („Polska wiek. śred.” t. II, str. 351 i następ), okazuje się, że już w XII wieku kraj nasz był kwitnący i ludny, górami od Czeoh, Saksonii i Rusi oddzielony, że najznaczniejsze miasto jego, Kraków, odznaczało się liczbą gmachów, targowic, winnic, że inne tego kraju miasto, Gniezno, i zgoła wszystkie główniejsze, mianowicie Sieradz, Sandomierz, Płock, Samborz, Przemyśl, Xalisz i t. d., zamieszkiwali Indzie w naukach biegli, że miasta te były pełne rzemieślników, zręcznych i pojętnych i t. p., słowem: geografia ta i dla historyi dawnej Polski jest bardzo ważna. Po śmierci króla Rogera E. został przy dworze syna jego, Wilhelma, dla którego wygotował w tymże samym przedmiocie jeszoze obszerniejsze dzieło, pod tytułem: Ogród Ludzkości i Zabawy Duszy, o czem świadczy współczesny poeta arabski, Ibn Beszroun, bawiący wtedy w Sycylii, który osobiście znał autora. Dzieło to atoli, oprócz tytułu, dotąd nieznane, najpewniej zostało zatracone. Podobnież zginął wyżej wspomniany stół srebrny, czyli owa rytowana na nim mapa, ale został po nim mały, aczkolwiek niedokładny, rysunek. Co zaś do zamego opisu, to jest właściwej geografii, wyszła ona naprzód w skróceniu po arabsku, w Rzymie, w roku 1592, pod tytułem: Rozrywki Człowieka pragnącego znać należycie różne okolice świata. Lecz przez podstęp księgarzy zmieniony był ten tytuł później znowu na następny: O powszechnej geografii, czyli kwiecisty ogród, w którym opisane są wszystkie okolice globu, prowincye, wyspy i miasta, jako też ioh rozległości. Prezydent de Thou zachęcił dwóch ma-ronitów: Gabryela Skonitę i Jana Hestronitę, do przełożenia tegoż na język łaciński, co oni uskuteczniwszy, wydali w r. 1619 w Paryżu, pod tytułem geografii nubijskiej: „Geographia Nubiensis est accuratissima totius orbis in septem climata diyisi descriptio". Nomenklatura z tego skrócenia stała się wielkiego użytku dla d’Anvila, Reiskego, Casirego, Walckenaera. W bibliotece bodlejańskiej w Oksfordzie są dwa całkowite rękopisy geografii E ego: jeden, z Egiptu przywieziony przez Grayesa, drugi, kopiowany w roku 1500, nabyty w Syryi przez Pcquoque’a. Poquoque wydał z niego rozdział o Mekce („ Hudson Geogr. Minor* t. II, p. 80; „Commentarius de fatis linguar. orient." p. 99; Casiri przedrukował w „Bibliot. escorial. arab. hispana“ t. II, p. 10). Hartmann uczenie o tym geografie napisał „Africa Edrisi." (Getynga 1791); „Hispan. Edrisi" (Marburg 1803). Nako-niec w bibliotece królewskiej w Paryżu znalazł się całkowity i najzupełniejszy E-ego rękopis, kopiowany w r. 1334, do którego przybył inny, nabyty przez Asselina; z tyoh dwóch rękopisów Amadeusz Joubert opracował francuskie tłómaozenie, i to w Paryżu, w latach 1837—40, wyszło z druku, w 5-m i 6 m tomie Zbioru podróży i pamiętników, wydawanych przez towarzystwo geograficzne, pod osobnym tytułem: „Góographie d Edrisi traduite de l’arabe d’aprós deux manuscrits, par Ąimóc Joubert" (Paryż iu 4 to). Obszerne i najdokładniejsze ocenienie pracy E-ego znajduje się w nieo-szacowanem dziele Lelewela: „Góographie du mo-yen ńge” (t. I, p. 94; t. III, str. 70).— F. M. So-bieszczański w „Eucykl. Orgelbranda".

Edrysy&zi (także Idrysydzi), dynastya arabska, ktOra od r. 791—926 panowała w zachodniej części Afryki północnej (dziś Marokko). Wywodziła swój początek od Idrisa, potomka Alego, który w r. 784 uciekł przed prześladowaniami Abbasydów do północno-zachodniej Afryki i tam przekonał wiele szczepów berberyjskich o swoich prawach, jako kalifa, inne zaś podbił siłą zbrojną i nawet od książąt Tlemsenu otrzymał uznanie za

Hml.

na.

Hml.

w gma-

G. M.

prawowitego imama (ob.). Po krótkiem panowaniu został w roku 791, z rozkizu Haruu-al-Raszy-da, otruty. Idrisa syn jedyny, IdrisII (zrodzony po śmieroi ojca), pobudował teraźiiejsze miasto stołeczne Fez i rozszerzył przez podboje granice państwa E-ów. Zmarł po szczęśliwem panowaniu w r. 829. Za rządów jego syna i następcy, Moli ame da, całe państwo zostało podzielone pomiędzy kilku braci, co stało się bezpośrednim powodem upadku jego. W r. 916 Iahja, mąż słynny ze swej sprawiedliwości i nauki, został pokonany przez wojska założyciela dynastyi Fatymidów i po-zbBwiony tronu. Jego następca, Hassan, który w r. 926 opanował znowu stolicę Fez, zaledwie krótki czas mógł opierać się Fatymidom. Tylko niektóre miasta nadbrzeżne pozostały jeszcze w ręku rozmaitych książąt z rodu E ów, którzy jednak, zależni od hiszpańskich Omajadów oraz Fatymidów, nie byli w stanie długo ich utrzymać.

Edukacją, ob. Wychowanie.

Edukacyjna komissya, ob. Ko mi ssy a edukacyjna.

Edukt (chemia), ob. Technologia chemicz-

Eduowle, lud, zamieszkujący Gallię starożytną, gdzie ich sąsiadami byli na wschód Sekwano* wie, na zachód Biturygowie, na północ Benonowie i na południe Seguzyawowie. Ich stolicą było Bibrakte, dzisiejsze Autun. Inne miasta większe były: Cabillonum(Chńlons),Matisco (M&con), Noviodunum (Nevers) i Decetia(De-cise). W ten sposób terrytoryum E ów obejmowało większą część departamentów: Saóue-et-Loire, Cóte d’Or i Nióvre. Lud ten wykonywał prawa zwierzchnictwa nad pewną liczbą pomniejszych szczepów gallijskich, jak: Ambarri, Mandubii, Segusia-vi. E-owie brali udział w wyprawie Belloweza do Italii, której data niepewna. Przed wyprawą Juliusza Cezara senat rzymski ogłosił ich za braci i sprzymierzeńców narodu rzymskiego; właśnie pod pozorem obrony ich przeciwko Aryo-wistowi, tudzież z powodu ich waśni z Sekwanami i Arwernami, Cezar bezpośrednio wmieszał się w sprawy Gallii (57 r. przed Chr.). Z początku przyjaźni Rzymianom, w r. 51 przyłączyli się do koalicyi, utworzonej przez ludy gallijskie przeciwko Cezarowi (ob. Dumnorix i Dy wicyak). W czasie swej niepodległości E-owie posiadali naczelną władzę w osobie „vergobreta”, obieralnego co roku i który miał w swych rękach prawo życia i śmierci nad każdym mieszkańcem tego kraju; być może, iż należy pod tern rozumieć trybunał najwyższy. E-owie bili zuaczną ilość własnych monet, których okazy przeohowały się do dziś dnia. Są to statery złote oraz ćwierci staterów, bite na podobieństwo etaterów Filipa, króla macedońskiego, a których oznaką charakterystyczną jest kłos zboża albo lira; dalej—kwinary srebrne na wzór rzymskich, z głową w szyszaku i z imionami wergobretów, i wreszcie pieniążki z aliaźu, bez napisu i z godłem byka.—J. Caesar „De bello Gallico*.—„Dictionnaire archćologiąue de la Gaule” (Paryż 1875, t. I).

Eiwal, po niemiecku Ełwahl3n, po łjtew-sku Edol, dobra obazaraa, wchodzące niegdyś w skład znanej w Polsce Ziemi Piltyńskiej, położone w powiecie Geld/ń3kim, okręgu Wiudaw-skim, parafii Piltyńskiej, w Kurlandyi. W zeszłem stuleciu należały do tychże dóbr klucze: Salek, Poo-pen i t. d., stanowiące dzisiaj osobne majoraty Behrów; obecnie zaś należą do E-u majętności: Caarlottenhof, Lehgen, Matern i Terwendeu. We wsi Edwalu, w położeniu malowniczem, nad rzeczką Edol-Bach, wznosi się starożytny zamek, zbudowany w latach 1264—1276 przez ówczesną kapitułę biskupstwa Kurońskiego, czyli Piltyńskiego. Zamek ten odtąd nietylko był stale zamieszkiwany, ale wzorowo utrzymywany aż po dzień dzisiejszy. Najdawniejszy z dokumentów archiwum piltyńskiego, z roku 1556, zatwierdza Ulryka von Behr na biskupstwie Kurońskiem, jako suffragana, czyli koad-jutora biskupa Jana von Miiuchhausen, słynnego w dziejach inflanckich apo3taty, który, zrzuciwszy sukienkę kapłańską i umknąwszy do Niemieo, sprzedał całe biskupstwo Piltyńskie księciu holsztyńskiemu, Magnusowi, przeciw czemu koadjutor Ulryk Behr zrazu zaprotestował gwałtownie. Następnie zaś, gdy książę Magnus ustąpił wieczyście dobra Edwal z zamkiem i przyległościami rodzonemu bratu Ulryka, Janowi Bohrowi, koadjutor Ulryk zmiękł i ostatecznie zgodził się na to, zatwierdzając to sekularyzowanie Edwalu własnoręcznym podpisem, po czem jednak sam usunął się na zawsze do niemieckiego klasztoru katolickiego Stellichte, w którym żywota dokonał. Brat zaś jego, przodek w linii prostej dzisiejszych dziedziców tychże dóbr rozległych, Jan v. Behr, pozostał panem na Edwalu, który już od r. 1608 stanowi główne ognisko odwiecznej ordynacyi Behrów w Kurlandyi i odznacza się swoim wzorowo utrzymywanym śześciowiekowym zamkiem, o łu-kaoh i oknach gotyokich, a licznych okładzinach dębowych, bogato rzeźbionych stropach i innych ozdobach wewnętrznych w najczystszym stylu renesansowym. Słyną ze swej piękności rzeźby suto złooone, przepełniające wszystkie części zamku w Edwalu, do którego starożytnych murów przyrosła niezliczona moc legend, powszechnie znanych w Kurlandyi. Źródła: 1) Archiw. piltyńskie chu rycerstwa kurlandzkiego w Mitawie. 2) „Album baltischer Ansichten (Mitawa 1866, tom III, część 4-ta).    3) G. Manteuffel „Piltyń i archiwum

piltyńskie* (Warszawa 1884, str. 10 i dalsze).

Edward stary, król anglo-saksoński, syn Alfreda Wielkiego (f r. 924). Odznaczył się przy boku ojca w wojnach z Duńczykami i w r. 898 otrzymał tytuł króla. Po śmierci Alfreda (r. 901) został wybrany przez „witanów* na jego następcę, naprzekór zabiegom Aethewalda, swojego współzawodnika. Ten Aethewald, popierany przez Duńczyków, wichrzył królestwem aż do swego zgonu, r. 905. Wszelako wojna z Duńczykami nie skończyła się wraz ze śmiercią pretendenta: wznowiła się ona w r. 910 (zwycięstwo pod Tettenhall) i 911 (bitwa pod Wodensfield). Po śmieroi „earldor-mana“ Mercyi, BWojego szwagra, E. odłączył od

Hml.

Hml.

odby-

Hml.

tego hrabstwa okręgi Londynu i Oksfordu i woielił je do t. zw. właściwego królestwa Saksonów. Wr. 915—nowe najazdy Normannów, którzy przybyli tyra razem z wybrzeży Bretanii i wtargnęli do Wallii. E. odparł ich do Irlandyi. Chronologia ostatnich lat jego panowania jest bardzo bałamutna. Domyślać się z niej można, że zwycięski król zdobył kolejno większość t. z w. „Five Boroughsu duńskich, mianowicie Nottingham, Derby, Leicester oraz przyłączył Mercyę do królestwa Saksońskiego, po śmierci siostry swej,] Aethelfiedy, wdowy po ,earldormanieM. W winczesterskiej kronice anglosaksońskiej z r. 924 czytamy, iż król Szkocyi wybrał w owym czasie E-a na swego patrona; błę-dnem jednak byłoby upatrywać w tym ustępie, może apokryficznym i wciśniętym w tekst później, pierwszy ślad historyczny supremacyi korony angielskiej nad koroną szkocką.—Jedna z córek E a, Edwiga, zaślubiła w r. 919 króla francuskiego, Karola Prostaka; druga, Edyta—przyszłego cesarza, Ottoua, w r. 930.

Edward Męczennik, święty, król anglosaksoński (* r. 963—f 978), syn króla Edgara, wstąpił na tron, mając lat dwanaście. Po trzech latach panowania został zamordowany przez siepaczy nieprzyjaznego mu stronnictwa baronów. Zwłoki jego, z początku pogrzebane bez żadnych uroczystości w niepoświęconej ziemi, zostały następnie, za sprawą św. Dunstana, przewiezione z wielką pompą do Shaftesbury, gdzie grób jego wkrótce zasłynął cudami. Kośoiół zaliczył E-a w poczet świętych męczenników.

Edward Wyznawca, król anglo-saksoński (* około r. 1004 w Islip, Oxfordshire—f 5 stycznia 1066), syn Ethelreda II i Emmy, córki Ryszarda Nieustraszonego, księcia Normandyi, Zmuszony, będąc jeszcze dzieckiem, skutkiem najazdu Duńczyków, kraj opuścić, połowę niemal życia przepędził na wygnaniu w Normandyi, podczas panowania w Anglii Kanuta Wielkiego i jego synów. Po śmierci Hardi-knuta (1042) powołany na tron ojców, koronował się w Winchester 3 kwietnia 1043. Jako ostatni król ze szczepu saksońskiego, ukazuje się on w tra-dycyi opromieniony aureolą mądrego prawodawcy i męża skromnych, surowych obyczajów, czemu też przypisać należy, iż późniejsze, wzdychające do urządzeń anglo saksońskich pokolenia, domagały się, aby niemi rządzono według „praw E a Wyznawcy*. W rzeczywistości zaś był E. człowiekiem słabego umysłu i woli, stworzony więcej na mnicha, niż na króla, pozbawiony przytem całkiem uczuć narodowych i opanowany przez faworytów cudzoziemców, których liczną gromadę przywiózł z, sobą z Normandyi do Anglii. Z początku Nor-mannowie byli absolutnymi panami na dworze angielskim, tak, iż książę normandzki, Wilhelm (pó-źuiejszy Zdobywca), przybywszy w odwiedziny do swego kuzyna, mniemał, że się znajduje u siebie. Wkrótce E. popadł pod władzę potężnego hrabiego Wessexu, Godwina, który wydał za niego swą córkę, Edytę (1045). Godwin w imieniu króla sprawował niepodzielnie rządy w Anglii, troszcząc się więcej o zaspokojenie własnej ambicyi i wyniesie-

Eneykl. Powti. Ulałtr. Zeuyt 141. T. 18-ty, nie swojego domu, niż o dobro kraju. Po śmierci Godwina (1053) miejsce jego zajęli dwaj jego synowie, Harald i Tostig. Ci wzajemne mi niesnaskami zakłócali spokój w królestwie, póki wreszcie Harald nie pokonał Tostiga. Staraniem E-a wzniesione zostało słynne opactwo benedyktyńskie, West-minster. Uroczyste poświęcenie tej świątyni, zbudowanej w stylu dotąd nieznanym w Anglii, ło się 28 grudnia 1065. Wilhelm Zdobywca, który uważał siebie zawsze za prawowitego następcę E-a Wyznawcy, pamięć jego otaczał czcią szczególną, a papież Aleksander III w r. 1161 zaliczył go w poczet świętych. — Preeman „History of the Norman Conąuest” (Londyn 1870, wyd. 2-ie).

Edward I, król angielski, syn Henryka III i Eleonory Prowanckiej (* 17 czerwca 1239 w West-minster—f 7 lipca 1307 w Burgh pod Carlisle). Wychowywał się w Windsorze pod kierunkiem Hugha Giffarda. W r. 1252 otrzymał od ojca księstwo Gaskonię; kiedy zaś we dwa lata później zaślubił Eleonorę, siostrę Alfonsa X, króla Kastylii, Henryk wyposażył go nadto w Irlandyę, Walię, Bristol, Stamford i Grantham. Młody książę objawiał wówczas szczególne upodobanie do wszelakich ćwiczeń rycerskich, zwłaszcza do turniejów. Zarząd swych włości rozległych powierzył swojemu otoczeniu, złożonemu z cudzoziemców, nie mających żadnych skrupułów. Przyszłe panowanie jego zapowiadało się źle; syn ojca sfrancuziałego i matki Prowansalki, nie miał w sobie nic angielskiego. Walijczycy pierwsi podnieśli rokosz przeciwko zdzierstwu jego urzędników; Llewellyn najechał jego włości i zawarł sojusz z baronami szkockimi; E. nie mając pieniędzy, by stawiać opór, zmuszony był ich pożyczyć, dawszy w zastaw swe dobra swojemu skąpemu wujowi, Wilhelmowi z Walenoyi. W tym samym czasie wybuchło groźne powstanie baronów i w samej Anglii przeciwko Henrykowi III. Po bitwie pod Lewes (1264 roku) E. dostał się w ręce Szymona Montfort’a, hrabiego Leicester, głównego wodza rokoszan. Zamknięty w Kenilworth, zdołał jednak uciec i, zgromadziwszy nową armię, wygrał stanowczą bitwę pod Ewe-sham (1265), w której Szymon Montfort poległ i która uratowała tron Henryka III. W r. 1268 E., spełniając ślub, który był uczynił, zamierzał wziąć udział w wojnie krzyżowej, podjętej przez św. Ludwika przeciwko Tunisowi; kiedy wszakże przybył do Tunisu, Ludwik IX już nie żył, krzyżowcy zaś francuscy zawarli pokój z sułtanem niewiernych. Nie chcąc pójść za ich przykładem, pożeglował wraz z swojemi trzynastu okrętami ku Saint-Jean-d’Acre, gdzie wylądował w maju 1271. Lubo nie miał ze sobą więcej, jak tysiąc rycerzy, poczynił jednak wielkie zdobycze. Odbudował zrujnowane miasto Akrę, zdobył Nazaret, wygrał bitwę pod Haifą i posunął się aż do Zamku Pielgrzymów. Z tern wszystkiem powodzenia te nie miały poważnych rezultatów; znużony trudami, widząo wojsko swe zdziesiątkowanem, zawarł z sułtanem rozejm dziesięcioletni i w sierpniu 1272 odpłynął z powrotem. W Syejlii dowiedział się o śmierci swojego ojca. Był to wówczas ozłowiek w pełni

101

sił, odważny żołnierz, a zarazem organizator doświadczony, .prawodawca z instynktu*. Jego panowanie otwiera nową erę w bistoryi konstytucyjnej Anglii Wieków Średnich. E., wiedząc, źe królestwo jego znajduje się w dobrych rękach, mądrze rządzone przez regentów: Waltera, arcybiskupa Jorku, Rogera Mortimera i Roberta Burnella, nie spieszył z powrotem do Anglii. We Włoszech widział się w Orvieto z papieżem, Grzegorzem X; pod Lionem, na zaproszenie hrabiego Chalon, wziął udział w turnieju, który się zamienił w krwawą potyczkę, nazywaną z tego powodu „małą bitwą pod Chalonu. W Paryżu złożył Filipowi III przysięgę lenniczą z Gaskonii, poczem udał się do tej prowincyi, gdzie podniesiony przez Gastona Be-arne rokosz zatrzymał go przez cały rok. Stanął na ziemi angielskiej dopiero 2 sierpnia 1274 r. Ukoronowawszy się w Westminster, zajął się niezwłocznie polityką wewnętrzną przy pomocy Burnella, którego mianował kanclerzem, skarbnika Johna Kickby, oraz swego doradzcy, Franciszka Accurse, syna sławnego prawnika bonońskiego, którego przywiózł był z sobą z Włoch. W r. 1275 wydany został Pierwszy Statut WeBtminsterski, który, będąc w części powtórzeniem artykułów Wielkiej Karty, ustanawiał wysokość ciężarów feodalnych, podatków i powinności lennych. Rok 1276 upłynął na przygotowaniach do nieuniknionej wojny z Walijczykami; w roku następnym Lle-wellyn oświadczył swą uległość królowi, złożywszy mu hołd i zobowiązawszy się do płacenia daniny.

R. 1278 Statut Gloucesterski ulepszył organizacyę sądownictwa terrytoryalnego i na mocy tego statutu E. wydał rozkaz „de quo warrantou, zobowiązując panów feodalnych do okazania tytułu („war-rant”), na zasadzie którego wykonywali swą ju-rysdykcyę; w tymże czasie kazał aresztować wszystkich żydów w swem królestwie i 267 z pomiędzy nich powiesić, jako lichwiarzy. Śmierć królowej matki, do której należało hrabstwo Ponthieu, zmusiła E-a i jego żonę udać się do Francyi (1279), gdzie złożył Filipowi III hołd z tej prowincyi, a zarazem zrzekł się ostatecznie wszelkich pretensyj do Normandyi. Kiedy nowy arcybiskup kantuaryj-ski, John Peckham, począł manifestować swą nie-przyjaźń wobec króla, nakazawszy przybić na drzwiach każdego kościoła parafialnego egzemplarz Wielkiej Karty, E. w odpowiedzi na to przeprowadził w parlamencie (1279) statut „De religiosis* przeciwko nieograniczonemu nagromadzaniu dóbr kościelnych.

W r. 1282 stłumił powstanie Llewellyna i jego brata Dawida, którzy zdradziecko podnieśli byli oręż przeciwko niemu. Gdy Llewellyn poległ w bitwie pod Radnorem, Walijczyoy ofiarowali zwycięzcy koronę Artura, ich zaś wódz, Dawid, został skazany na śmierć przez zgromadzenie parów w Shrews-bury. Podczas tej kampanii urodził się królowi syn, Edward; nadano mu zaraz tytuł księcia Walii (1288), przysługujący odtąd wszystkim następcom tronu angielskiego. Wkrótce potem w Acton Bur-nell E. ogłoził słynny w historyi prawodawstwa handlowego Anglii „Statute of Acton Burnell". Na mocy „Statute of Wales" z r. 1284 administracya

Walii została urządzona na wzór angielski, tudzież zaprowadzono w tym kraju angielskie prawo karne. W r. 1285 ukazał się Drugi Statut Westminster-ski, będący prawdziwym kodeksem; jednocześnie zaś słynny edykt („writ") p. t. „Circumspecte aga-tis“ ograniczył ściśle juryzdykoyę kościelną. W roku następnym E. przewodniczył w Bordeaux kongresowi dyplomatycznemu, w którym wzięli udział przedstawiciele królów Aragonii, Francyi, Kastylii i Majorki oraz dwaj legaci papiescy. Zawarty został tam rozejm pomiędzy Francyą a Aragonią, poczem E. udał się do księstwa Akwitanii, skąd wypędził żydów. R. 1288 czynił starania, aby oswobodzić Karola Kulawego, ofiarując za niego znaczne sumy. Dowiedziawszy się, że w Anglii zaczęto szemrać z powodu długiej jego nieobeono-ści, wróoił tam w sierpniu i skasował natychmiast wszelkie niesprawiedliwe wyroki, wydane przez sędziów koronnych, których nie omieszkał ukarać Parlament roku 1289 upamiętnił się ogłoszeniem statutu „Quia emptores“, zakazującego nabywania dóbr lennych z drugiej ręki, tudzież statutu wyganiającego żydów Śmierć królowej (28 list.) zasmuciła tak silnie E-a, iż, opuściwszy dwór swój, usunął się na kilka miesięcy w mury klasztoru w Ashridge. W maju 1291 wynikła sprawa o następstwo tronu w Śzkocyi: Aleksander III, król Szkocyi, zmarł w r. 1286, pozostawiwszy jako spadkobierczynię, Małgorzatę Norweską, która w r. 1288 została zaręczona z Eiwardem, synem E-a I. Uzyskawszy zgodę stanów szkockich, E. posłał do Szkocyi (1290), jako rządzcę, swojego wiernego sługę, Antoniego Beka, biskupa z) Durham. Atoli Małgorzata umarła w czasie podróży z Norwegii, skutkiem czego zgłosiło się nie mniej jak trzynastu pretendentów do jej korony. E. kazał najpierw wszystkim współzawodnikom uznać swoje zwierzchnictwo nad Szkocyą, poczem prawowitym królem zamianował w roku 1292 Jana Bali o la (ob.). Wkrótce potem rozpoczęła się wojna z Francyą. Skutkiem krwawych utarczek, jakie zaszły na granicy Akwitanii pomiędzy poddanymi angielskimi a francuskimi, Filip III zawezwał E-a, jako księcia Akwitanii, przed parlament paryski, a gdy ten się nie stawił, zajął księstwo. Wojna w ten sposób się rozpaliła. Wszelako Edward nie mógł osobiście wziąć w niej udziału, powstrzymany przez powstanie Walijczyków pod wodzą Ma-doka, syna Llewellyna. O w rokosz zatrudniał go aż do maja 1295. Prowadzenie wojny z Francyą E. powierzył seneszalowi Akwitanii, Johnowi of Saint-John, tudzież swym sprzymierzeńcom: hrabiemu Bar, książętom Niderlandzkim i Adolfowi Nas-sau. Tymczasem Francuzi pustoszyli wybrzeża angielskie i spalili Dover. Szkocya burzyła się. W tych krytycznych okolicznościach E. zwołał w li-stop. 1295 r. parlament) który tern się różnił od poprzednich, źe.w uniwersałach konwokacyjnych, rozesłanych do biskupów, była po raz pierwszy umieszczona klauzula, nakazująca tym dostojnikom przyprowadzić do parlamentu przedstawicieli niższego kleru z swych dyecezyj. Parlament r. 1295 stał się typem normalnym parlamentów przyszłośoi, albo-

Hml.

wiem był złożony z przedstawicieli hrabstw, miast, duchowieństwa i baronów. Uchwalił on pomoc pieniężną, której E. nie mógł jednak jeszcze użyć przeciwko Francyi. Sprawy szkockie pochłonęły całą jego energię. Macduff, hrabia Fife, zaskarżył przed królem Anglii jedną z decyzyj Baliola, wskutek czego ten musiał stawać przed sądem swego suzerena. Niezadowoleni z tego baronowie szkoccy nawiązali stosunki z Filipem III i w marcu 1296 r. spustoszyli Cumberland. Wówczas dwie armie E-a wkroczyły do Szkocyi i w przeciągu 20-tu tygodni dokonały zupełnego podboju tego kraju. D. 10 lipca w Montrose Baliol złożył swą koronę w ręce E a, a 28 sierpnia duchowieństwo i baronowie szkoccy, zgromadzeni w parlamencie w Berwick, przysięgli wierność nowemu monarsze. Zamianowawszy urzędników dla Szkocyi, król wrócił do Anglii, gdzie w Bury-Saint - Edmond zwołał parlament (list. 1296). Tam duchowieństwo przez usta arcybiskupa Winohelsey oświadczyło, że wskutek bulli papieża Bonifacego VIII zmuszone jest odmówić wszelkiej pomocy pieniężnej na wojnę z Francyą. Gniew króla był ogromny, tembardziej, iż się dowiedział w owym czasie o porażkach swego wojska w Gaskonii. Zwołał więc do Salisbury lordów (w lutym 1297 roku), prosząc każdego z osobna, aby towarzyszyli mu w wyprawie za morze. Gdy i tu spotkała go stanowcza odmowa, E. rad nie rad musiał się ukorzyć: pojednał się z arcybiskupem kantuaryjskim, przyrzekł, zatwierdzić Wielką Kartę, obiecał wynagrodzić tych swoioh lenników, którzy będą mu towarzyszyli do Fiandryi. Jakoż w Gandawie, wywiązując się z danych obietnic, zatwierdził ustawy angielskie, wszakże nie bez znacznych dodatków; przez te dodatki zobowiązał się mianowicie: nie pobierać żadnych podatków bez uprzedniego zezwolenia parlamentu. Artykuły dodatkowe zostały zredagowane w dwóch językacb: po francusku i, o wiele ściślej, — po łacinie, pod tyt.: „De Tallagio non concedendo“. W tej ostatniej formie otrzymały one moo statutu. We Fiandryi, staraniem Bonifacego VIII, przyszedł do skutku rozejm dwuletni pomiędzy Francyą a Anglią; co więcej, E. zaślubił siostrę króla francuskiego, Małgorzatę; jego zaś syn i następca został zaręczony z Izabellą, córką Filipa Pięknego. 20 maja 1303 podpisano ostateczny pokój, mocą którego Gaskonia została przy Plan-tagenecie, natomiast ten poświęcił, dogadzając Ka-petyngowi, swojego sprzymierzeńca, hrabiego Fiandryi.—Tymczasem w Szkocyi wybuchło nowe powstanie: William Wallace zadał Anglikom pod Stirling straszliwą porażkę (1297). Wprawdzie w roku następnym klęska ta została powetowana osobistem zwycięstwem E-a pod Falkirk; atoli, opuszczony przez hrabiów: Norfolka i Hereforda, 'król musiał w r. 1299 wycofać się do Anglii. Oppozycya konstytucyjna baronów, kierowanych przez Hereforda i Norfolka, tudzież przez papieża Bonifacego i króla Francyi, paraliżowała wszelkie Jego kroki w obec Szkocyi aż do r. 1302, kiedy Hereford umarł i E-owi udało się posiać niezgodę

pomiędzy arystokraoyą świecką a kościelną. W r. 1303 poprowadził on ponownie wojska swe do Szkocyi i w krótkim czasie dokonał uspokojenia kraju. Wallace, pojmany, został stracony w Londynie, jako zdrajca (1305), ze wstrętnem okrucieństwem, bo ciało jego włóczouo po ulicach. Po powrocie do Londynu król wydał „Statute of Trail-basten", określający kary za zakłócenie spokoju publicznego. Tegoż roku (1305) Bertrand de Gotb, Gaskończyk, wierny przyjaciel E-a I-go, został wyniesiony na tron papieski, pod imieniem Kiemen-sc V. Król wyprawił do niego niezwłocznie swych posłów, aby wyjednać zwolnienie od wy-muszonyoh na sobie pod przysięgą obietnic, które uważał jako zamachy baronów na najświętsze prawa korony. Klemens V pośpieszył zadość u-czynić jego prośbie, a nadto zabronił biskupom rzucać na niego klątwy bez approbaty Stolicy Apostolskiej. Okoliczność ta odjęła wszelką broń duchowieństwu angielskiemu, w szczególności zaś jego przewódzcy, znienawidzonemu przez E a, arcybiskupowi Winchelsey, który też niebawem musiał opuścić Anglię. D. 22 maja 1306 E. I, śród wielkich uroczystości, pasował swego syna, Edwarda, na rycerza, oraz dał mu inwestyturę na księstwo Akwitanii, poczem jeszcze raz przedsięwziął wyprawę na Szkocyę, gdzie Robert Bruce podniósł był nowy rokosz zbrojny. Bruce, rozbity, ratował się ucieozką do Irlandyi, jego zaś stronnicy ponieśli straszliwe kary, albowiem stary król nie posiadał się ze złości, widząc jak dzieło nad którego utrwaleniem pracował całe życie, wciąż się mu psuje. Na krótko przed śmiercią wziął od syna obietnicę, że serce jego pośle do Ziemi Świętej pod eskortą stu rycerzy, i że zwłok jego nie pochowa wcześniej, aż dokona zupełnego podboju Szkocyi. Pomimo to, został pochowany w ^Opactwie Westminsterskiem, 27 października 1307 r. Z pierwszej żony, Eleońory Kastylskiej, E. miał czterech synów i dziewięć córek; z drugiej, Małgorzaty—dwóch synów i córkę.—Stubbs „Constitutional History of England“ (Londyn 1875, t. II). Seeley „Life and reign of E. 1“ (1872). — Tout „E. the first“ (Londyn 1893).

Edward II, król angielski, syn poprzedzającego (* r. 1284 w Caernarvon w Walii — f 21 września 1327 w Barkeley Castle). Będąc następcą tronu, pierwszy w Anglii używał tytułu księcia Walii, który odtąd stał się ogólnie przyjętym. Panowanie jego stanowi smutne przeciwieństwo z panowaniem ojca: był to król Błaboduszny i lekkomyślny, zamiłowany jedynie w rozrywkaoh gminnych, a zarazem tchórz i pijak. Z początku próbował stawić czoło uroszczeniom baronów, powoławszy na swojego pierwszego doradzcę awanturnika francuskiego, Piotra Gavestona; przy pierwszym jednak wybuchu niezadowolenia ze strony szlachty angielskiej oddalił swego ulubieńca i pozwolił sobie narzucić radę zarządzającą, złożoną z 21 lordów - komisarzy, t. zw. „Ordainers* (1311). Wygnany Gaveston niebawem wszakże wrócił i, popierany pokryjomu przez króla, wszczął wojnę domową, aż wreszoie, wzięty przez Toma-

Hrnl.

sza hrabiego Lankastrn do niewoli, został stracony (1312). Miejsce jego przy boku E-a zajął Hugh Despencer. Wewnętrzne niesnaski, mimo to, szarpały kraj dalej. W r. 1314 Robert Bruce zadał Anglikom straszliwą porażkę pod Bannoek-burn i wydarł im większą część Szkocyi. Roku 1316 okropny głód nawiedził Anglię. R. 132 L — nowe powstanie baronów pod wodzą hrabiego Lankastru, skierowane głównie przeciwko Despen-cerowi. Szczęście sprzyjało tym razem królowi; Lankaster dostał się do niewoli i zginął na rusztowaniu; parlament zaś, zgromadzony r. 1322 w Yorku, wyzwolił E-a z pod kurateli Ordai-n e r’ów. W roku następnym Bruce zgodził się na trzynastoletnie zawieszenie broni. Atoli wkrótce własna małżonka E a, Izabella, poduszozona przez kochanka swego, Rogera Mortimera, stanęła na czele niezadowolonych. Porozumiawszy się w Paryżu ze swym bratem, królem francuskim Karolem IV, przygotowała ona w r. 1326 wyprawę zbrojną, pod pozorem usunięcia od E-a nienawistnego jej Despencera. Szlachta angielska połączyła się z królową. E. usiłował ratować Bię ucieczką, został jednak schwytany i uchwałą parlamentu w Westminsterze pozbawiony tronu (7 stycznia 1327). Lubo król poddał się swemu losowi, Izabella i Mortimer nie oszczędzili mu życia: włóczony po rozmaitych zamkach, został wreszcie w Berkeley w okrutny sposób zamordowany. Grób jego w Gloucesterze jest arcydziełem sztuki rzeźbiarskiej Wieków Średnich.

Edward III, król angielski, syn poprzedzającego (* 13 list. 1312 w Windsorze — f 21 czerwca 1377 w Sheeen). Wciągnięty przez własną matkę do sprzysiężenia, uknutego przeciwko ojcu, został, po złożeniu Edwarda II z tronu, królem (1327). Gdy, doszedłszy lat 18-tu, ujął ster rządów we własne ręce, kazał zaraz Mortimera powiesić, a Izabellę wysłać z Londynu i przeznaczyć jej na mieszkanie Gasterising, w Norfolku. Piędziesięoio-letnie panowanie jego upamiętniło się błyskotliwą polityką zewnętrzną, dalszym rozwojem parlamentaryzmu w Anglii, jak również znacznym wzrostem handlu i oświaty. Z jego epoki pochodzą pierwsze wielkie pomniki literatury angielskiej. Sam on jednak był jednostką przeciętną, pozbawioną szerszych widnokręgów umysłowych, bez wielkich cnót i wielkich przywar. Nie zbywało mu wszelako na ambicyi i ruchliwości. Haniebnie zaniechaną wojnę ze Szkooyą podjął E. na nowo, odniósł zwycięstwo pod Halidon - Hill i zdobył Berwick (1333). Swojemi uroszczeniami do korony francuskiej, z któremi wystąpił jako siostrzeniec zmarłego w roku 1328 bez męskich potomków Knrola IV-go, przeciwko świeżo obranemu na mocy obowiązującego prawa Balickiego (ob.), Filipowi Walezyuszowi, E, wywołał długą, bo przeszło stuletnią, wojnę z Francyą. Z wielką o-ględnością szukał on sprzymierzeńców i czynił przygotowania wojenne. D. 24 lutego 1340, przy pomocy Flamandczyka, Jakóba Artevelde (ob.), zniszczył wielką flotę francuską pod Sluys; musiał atoli, ponieważ nadzieje, na sprzymierzeńcach pokładane, zawiodły, dalszyoh kroków nieprzyjacielskich zaprzestać. Wznowił wojnę dopiero w roku 1346 i odniósł zaraz na wstępie świetne zwycięstwo pod Crócy w Pikardyi (26 sierpnia), gdzie osobiście dowodził wojskiem. W bitwie tej polegli: ślepy król czeski, Jan Luksemburczyk, ks. Lotaryngii, hrabiowie Alenęon, Harcourt, hr. Flandryi, Blois, Aumale i wielu innych znakomitych Frań cuzów. Tegoż roku w bitwie pod NeviU’s Cross (Durham), wspierany przez Francyę król szkocki, Dawid Bruce, dostał się do niewoli Anglikom i został osadzony w Towerze londyńskim. W roku następnym E. zdobył Calais, poczem obustronne wyczerpanie sił spowodowało dłuższe zawieszenie broni. Wróciwszy do Anglii, E. święcił całym szeregiem niesłychanie zbytkownych uroczystości swój tryumf i utworzył w tym czasie order Podwiązki-(1349). Śród tych właśnie uciech ukazała się pamiętna w dziejach Europy „czarna śmierć“, która w połączeniu z epizootyą i głodem zmniejszyła, bez przesady rzec można, ludność królestwa Angielskiego o połowę. Płaca robocza skutkiem braku rąk wzrosła w dwójnasób i, aby zapobiedz tej naturalnej ewoluoyi ekonomicznej, E. wydał w r. 1351 słynny „Statute of Labourers”. W r. 1355 trzy armie angielskie wyruszyły znowu przeciwko Francyi; południowa, pod dowództwem następcy tronu Edwarda, Księcia Czarnego (ob. niżej), pod Maupertuis, w pobliżu Poitiers, zniosła wojsko francuskie i samego króla, Jana II, wzięła do niewoli (19 września 1356). Gdy podyktowane w Londynie Janowi II twarde warunki pokoju zostały przez stany generalne francuskie odrzucone, wojna rozpoczęła się w r. 1359 na nowo, i dopiero zupełne wyczerpanie Francyi z zasobów zmusiło ją do zawarcia pokoju w Bre-tigny (8 maja 1360), na mocy którego E. zrzekł się praw do korony francuskiej, a natomiast otrzymał na niepodzielną własność Poitou (Ponthieu), Calais, Gwiennę i Gaskonię. Podobnież korzystny układ zawarty został z Dawidem Bruce’m, który uzyskał wolność (1357), zapłaciwszy 100 000 li-wrów okupu. Zwoływane przez E a we wszystkich ważniejszych okolicznościach parlamenty korzystały z jego częstokroć trudnego położenia,* aby kosztem korony rozszerzyć swe prerogatywy, które, lubo po większej częśoi nadawane tylko czasowo, obejmowały już jednak wszystkie podstawowe prawa dzisiejszych parlamentów: obok prawa u-chwalania podatków, także wglądanie do rachunkowości skarbowej i kontrolę nad urzędnikami. Sama organizacya parlamentu stała się bardziej złożoną: z masy pierwotnie jednorodnej, wydzieliły się „izba gmin" i „izba lordówu, aczkolwiek obradujące jeszcze we wspólnej sali. Hrabstwa otrzymały znaczny stopień samorządu („selfgovern-msnt“). W r. 1369 król francuski, Karol V, wydał Anglii wojnę odwetową. Szczęście, niezmiennie dotąd sprzyjające E owi, teraz odwróciło się od niego: w przeciągu lat pięciu utracił on wszystkie swe posiadłości w południowej Francyi, z wyjątkiem Bordeaux i Bayonny. Ostatnie lata tego króla upłynęły śród gorszącej rozpusty, intryg

Hml.

Hmi.

t Hml.

dworskioh i nadużyć administracyjnych jego faworytów, przeciwko którym zniewolony był wystąpić czynnie, t. zw. „dobry parlament* r. 1376. Ku schyłkowi też panowania E a poczęła się szerzyć gwałtownie w Anglii oppozycya religijna, pod wodzą Johna Wicleffa (ob.). — Longman „The History of the life and times of E. 111“ (Londyn 1869, 2 t.).

Edward IV, król angielski (* d. 28 kwietnia 1442 w Rouen—f 9 kwietnia 1483), syn Ryszarda księcia Yorku, prawnuk Edwarda III. Posiadał najpierw tytuł hrabiego March. Gdy ojciec jego poległ w Wojnie Róż pod Wakefieldem (24 grudnia 1460), E. przyjął w spadku podniesione przez niego pretensje domu York do korony wobec Henryka VI Lankastra. Z pomocą hrabiego Warwick ogłosił się w Londynie 2 marca 1461 królem i zapewnił sobie tron zwycięstwem pod Tow-ton (29 marca). W r. 1465 Henryk VI wpadł w jego ręce, podczas gdy królowa Małgorzata z synem bawiła na lądzie. Zaślubieniem młodej wdoyy, Elżbiety Grey, córki Ryszarda Woodville, lorda Rivers, i gorliwem protegowaniem jej kre wnych E. obudził zazdrość starych rodów angielskich, zwłaszcza zaś Neville’ów i ich głowy, hra-oiego Warwick. Ten najprzedniejszy z pośród towarzyszów E a czuł się jeszcze bardziej obrażonym, gdy król pokrzyżował jego plany zawarcia przymierza z Francyą, wydawszy swą siostrę, Małgorzatę, za największego wroga Francyi, Karola Śmiałego, księcia Burgundyi. Pałając zemstą, Warwick połączył się najpierw z młodszym bratem E-a, Clarence’m, następnie zaś z żoną Henryka VI, Małgorzatą, i udawszy się do Francyi, pracował stamtąd nad zjednoczeniem wszystkich malkontentów. W r. 1470 E. musiał przed nim schronić się do Burgundyi, skąd jednak już roku 1471 wrócił do Anglii, przyprowadzając z sobą

12-tysięczne wojsko, z którem pobił Warwicka pod Barnet, *a pod Tewkesbury wziął Małgorzatę do niewoli (kwiecień i maj 1471). Warwick poległ na polu bitwy, zaś Henryk VI zmarł w Towerze śmiercią tajemniczą, w dzień wkroczenia E-a do Londynu (21 maja). W sojuszu z Burguudyą E. prowadził w r. 1475 wojnę z królem francuskim, Ludwikiem XI, nie otrzymując wszakże posiłków od swego szwagra (Karola Śmiałego), zawarł zaraz na samym początku pokój z Ludwikiem XI, zadowolniwszy się przyobiecaną mu przez tegoż pensyą roczną w kwocie 75 000 koron. Prowadząc rozrzutne nad wyraz życie, potrzebował wciąż pieniędzy i mimo to starał Bię być pod tym względem, o ile można, niezależnym od uchwał parlamentu. Dla tego też wymyślił t. z w. „benevolen-ces“, czyli dobrowolne datki, które wypraszał osobiście u majętniejszych swoich poddanych. U-waźano to, naturalnie, jako dokuczliwy ciężar, aczkolwiek miało to tę dobrą stronę, że, opodatkowując w taki sposób bogatych lordów i mieszczan, E. oszczędzał klasę uboższą. Król lubił również prowadzić interesa kupieckie na własny rachunek, ściągał energicznie wszelkie nawpół zapomniane opłaty i powiększał skarb swój konfiskatą dóbr skazywanych na śmierć lub' na wygnanie baronów: 10 najznakomitszych rodzin hrabiowskich, 138 rycerzy i prałatów; dobra ich stanowiły y5 obszaru całej Anglii. Zapewnił tron sobie wytępieniem wszystkich przeciwników, ba, nawet zamordowanie własnego brata, Jerzego Clarence’a, (1478) ciąży na jego pamięci. Ale pomimo tej surowości i ciemnych stron, ten pełen siły, a przy* tem piękny, rycerski i przystępny, choć zamiłowany w przepychu, książę, był wielce lubiony przez lud. W razie potrzeby mógł zawsze zerwać się nagle do energicznego działania, zwykle jednak zbytki i uciechy zmysłowe zaprzątały jego umysł i wpędziły go przedwcześnie do grobu. ZoBtawił dwóch małoletnich synów: Edwarda V i Ryszarda, którzy krótki tylko czas mieli przeżyć ojca, zamordowani bowiem zostali w Towerze z rozkaz u stryja swego i opiekuna, Ryszarda Yorka.

Edward V, król angielski, syn poprzedniego (* 3 listopada 1470 — f w lipcu 1483). Miał lat dwanaście, gdy umarł jego ojciec. Królowa Elżbieta (Grey) i jej krewni wystąpili z pretenByami swemi do opieki nad małoletnim królem, atoli stryj jego, Ryszard, książę Gloucester (ob. R y -szard 111), opanował osobę dziecka i ogłosił się protektorem. Dostawszy następnie w swoje ręce także młodszego królewicza, Ryszarda, księcia Yorku, przywłaszczył koronę sobie. Kazał ogłosić dzieci swojego brata za pochodzące z nieprawego łoża i zamknąć je w Towerze. Tam zginęły one na zawsze: zostały podobno wkrótce po koronacyi Ryszarda III (6 lipca 1482) uduszone.

Edward VI, król angielski, syn Henryka VIII i jego trzeciej żony, Joanny Seymour (* 12 paźdz. 1537 w Hampton-Court - f 6 lipca 1553). Henryk VIII, umierając (r. 1547), powierzył regenoyę radzie, złożonej z 16-tu zaufanych mężów, wszelako wuj dziesięcioletniego E-a, Edward Seymour, kazał siebie uznać za protektora królestwa i przywłaszczył sobie tytuł księcia Somerset. Pomimo dobrych zamiarów, rządy protektora nie były pomyślne. Świetnem zwycięstwem nad Szkotami pod Pinktie - Cleugh (w sierpniu 1547) osiągnął E, tylko ściślejszy sojusz ich z Francyą; jego próby zapobieżenia rosnącemu zubożeniu klas niższych nie miały powodzenia; do tego przybyła wzmagająca się w Anglii, wraz z zaprowadzeniem powszechnego modlitewnika („Book of Coinmon Prayer*) i wydaniem „Uniformity - Act“ (1548), reformacya kościelna, która w r. 1549 wywołała groźne powstanie. Z podkopanego mocno stanowiska So-merseta skorzystał jego współzawodnik, hrabia Warwick (ob.), późniejszy książę Nortumbryi, by go obalić (październik 1549). Nowy wielkorządzca trzymał się w sprawach religijnych drogi, utorowanej przez poprzednika, i ukończył prowadzoną dość nieszczęśliwie przez Somerseta wojnę z Praucyą. Reformacya uczyniła za niego dalszy postęp przez nowe opracowanie modlitewnika i ogłoszenie 42-u artykułów wiary. Dążąc przeiewszystkiem do zapewnienia sobie prawie absolutnej władzy, po śmierci chorowitego Seymoura, książę Nortumbryi wymógł na młodocianym królu podpisanie aktu,

Hm..

Edw. the Black PrinceM (Lond. 1822); L. Cr eiglito n „Life of Edw. the Black Prince” (Londyn 1890).

Hml.

który, zmieniając dotychczasowy porządek dziedziczenia tronu, wyklnozał od praw do korony obie siostry E-a, Maryę i Elżbietę, na rzecz potomstwa młodszej siostry Henryka VIII, Maryi. Z przedstawicielką tych praw, Joanną Grey (ob. Dudley, Joanna), Northumberland ożenił właśnie swojego syna. Atoli Maryi I (Tudor) udało się natychmiast tę intrygę pokrzyżować, gdy 15 - letni brat jej umarł. E, osłaniał tylko swem imieniem rządy moźnowładzców, pomimo to panowanie jego, skutkiem zaprowadzenia reformacyi, stanowi epokę w dziejach Anglii. — Proude „History of En-gland” (Londyn 1881, t. V); Maurenbrecher „EnglandimReformationszeitalterM (Dusseldorf 1866, t. I).

Edward, książę Walii, nazywany księciem Czarnym od koloru noszonej przez niego zbroi, najstarszy syn Edwarda III (* 15 czerwca 1330 r. w Woodstock—f 8 czerwca 1376 w Westminster). Jako 16-letni młodzieniec towarzyszył ojcu w wyprawie do Franoyi i chlubnie się odznaczył w bitwie pod Crćoy (1346), gdzie dowodził prawem skrzydłem armii angielskiej. R. 1355, po wznowieniu kroków nieprzyjacielskich przeciwko Fran-cyi, otrzymał dowództwo wojsk w Akwitanii, skąd straszliwie spustoszył południowe prowincye francuskie, spaliwszy 500 wsi i miast; w roku następnym zniósł pod Maupertuis o wiele liczniejsze wojsko francuskie i króla Jana wziął do niewoli. Mianowany w r. 1362 księciem Akwitanii i Ga-t skonii, utrzymywał wspaniały dwór w Bordeaux i Augoulśme. W r. 1366 wmieszał się do walk o tron kastylski, stanąwszy po stronie Piotra Okrutnego przeciwko Henrykowi Trastamara, i wygraną pod Navarette bitwą (1367) osadził napowrót na tronie swego sprzymierzeńca. Zabrnąwszy jednak w długi z powodu tej wyprawy, usiłował pokryć je po powrocie swym do Bordeaux nadzwyczajnemu podatkami, czem wywołał szemranie śród mieszkańców swego kraju, którzy zanieśli na księoia skargę przed Karola V, króla Francyi. Ten, nie bacząc, że na mocy pokoju w Bretigny (1360) utraoił był prawo zwierzchnicze nad Gaskonią i Akwitanią, zawezwał E a przed parlament paryski dla usprawiedliwienia się z tych skarg. Skutkiem tego wybuchła w r. 1369 nowa wojna. Wojsko francuskie wkroczyło zwycięsko do posiadłości angielskich; miasto Limoges otworzyło mu wrota. E., zdjęty nieuleczalną chorobą, jakiej się nabawił podczas pochodu do Hiszpanii, ukazał się w lektyoe pod murami miasta i zdobywszy je, wyciął za karę w pień parę tysięcy mieszkańców, nie oszczędzając płci i wieku (r. 1370) Był to ostatni jego czyn wojenny i wcale nie chlubny. Jeszcze jeden bolesny cios go dotknął, gdy zmarł mu w szóstym roku życia najstarszy syn, Edward. Sam już borykając się ze śmiercią, wrócił r. 1371 do Anglii, gdzie wespół z izbą gmin brał jeszcze udział w oppozycyi przeciwko partyi dworskiej, prowadzonej przez jego brata, Lankastra, i nadużyciom administraeyi królewskiej. Syn jego, Ryszard, wstąpił na tron angielski po śmierci dziada swego, Edwarda III.—-G. P. R. James „History of the life of

Hml.

Edward (portug. D u ar te), 11-ty król Portugalii (* 30 października 1391 w Vizeu—f 9 września 1438 r. w Tomar). Syn najstarszy sławnego Jana I, założyciela nowej dynastyi, i Filipy, księżniczki Lankastru, która była wzorem wszelkich cnót niewieścich, odziedziczył wysokie przymioty rodziców. Był to monarcha wysoce wykształcony, waleczny i szlachetny, pięoioletnie panowanie jego nie było jednak szczęśliwem. Przy wstąpieniu E-a na tron (1433) Portugalia cieszyła się głębokim spokojem i wielkim dobrobytem. Duch awanturniczy infantów Henryka i Fernanda, braci króla, wciągnął go pomimowoli do wyprawy przeciwko Tangerowi (1437). Przedsięwzięcie lekkomyślne, podjęte bez dostatecznych środków, skończyło się zupełną klęską, skutkiem której infant Fernando był trzymany przez sułtana jako zakładnik aż do zwrócenia mu Centy, zdobytej za panowania poprzedniego. (Tego właśnie księcia unieśmiertelnił Calderon pod imieniem „ Księcia Niezłomnego”). Wkrótce potem Portugalię nawiedziła zaraza, której sam król padł ofiarą. E. był inicyatorem ujednostajnienia praw w królestwie, reformy, ukończonej za panowania jego syna. Usiłował on osłabić potęgę szlachty, wydawszy prawo, mocą którego wszelkie podarowane dobra koronne po wymarciu męskiego potomstwa posiadaczy stawały się napowrót własnością korony. Był nadto filozofem i pisarzem cenionym. Jego główne dzieło, „O Leal Conselheiro“, zawiera cenne poglądy na życie i na obowiązki monarchy. Inna jego praoa: „O Livro da enssynanęa de bem ca-valgarH jest owocem jego namiętności do ujeżdżania koni, sztuki, w której nie miał współzawodnika (obydwa te dzieła wydane zostały z rękopisu w Paryżu 1842 i w Lizbonie 1843). Zostawił o-prócz tego liczne zapiski o rozmaitych przedmiotach (niektóre z nich wydane przez Sous a pod tyt. BProvas*). Z żony swej, Eleonory Aragońskiej, E. miał sześcioro dzieci, z> których syn, Alfons V, odziedziczył po nim koronę. — Ferd. Denis „Hist. de Portug.”.

Edwards Ryszard (*1523 w Somersetshire— f 1566 w Londynie), poeta angielski. W początkach panowania Elżbiety był członkiem kapeli królewskiej i nadwornym poetą. Oprócz różnych pieśni, madrygałów i t. p. poezyj napisał podług wzorów klasycznych kilka sztuk dramatycznyoh, z których pozostały tylko dwie: komedya „Palemon and Arcite“ i tragedya „Damon and Pythiasu, wydrukowane w zbiorze „A paradise of dainty devi-ces“ (Londyn 1578) i w Dodsleya „Select collec-tion of old plays" (nowe wyd. Hazlitta, Lond. 1874—75).

Edwards Henryk Soutłurland, pisarz angielski (* 1828 r. w Londynie), kształcił się częścią w mieście rodzinnem, w kollegium królewskiem, częścią we Francy i, poczem w r. 1856, udawszy się jako korrespondent dziennikarski na koronacyę cesarza Aleksandra II do Moskwy, dłuższy czas tam

oraz

K. J.

a. s.

przepędził, a wróciwszy do kraju wydał dzieło p. t. „The Ruasians at home" (Londyn 1858). W r.

1862    udał się powtórnie do Roaayi w charakterze korrespondenta „Timea’aw, któremu powinien był posyłać sprawozdania z przebiegu emancypacyi włościan; następnie zaś wyjechał do królestwa Polskiego, gdzie znalazł się w przeddzień wybuchu

1863    r. i pisywał do „Times’a" naprzód z obozu

powstańczego; potem przez pewien czas z Warszawy; kiedy zaś musiał ją opuścić, wyruszył do Petersburga, skąd przez Moskwę i Rossyę południową udał się do Galicyi. Wypadki, których był świadkiem naocznym, opisał w dziele zajmującem p. t. „Private history of.a polish insurrection" (Londyn 1864, 2 tomy). W r. 1867, znów z poleoenia „Times’a", wyjechał do Luksemburga, skąd mu posyłał wiadomości o „kwestyi luksemburskiej'*. Po wybuchu wojny niemiecko - francuskiej udał się, w lipcu r. 1870, jako speoyalny korrespondent „Times^*, do głównej kwatery niemieckiej, której towarzyszył od Saarbrucken aż do Sedanu, Później z obozu generała Werdera donosił o oblężeniu Satrasburga, a po upadku tego, miasta—o działaniach armii niemieckiej północnej aż do końca tej wojny, którą potem opisał w dziele „The Germans in France⁶ (Londyn 1874), gdzie ostro skrytykował sposób prowadzenia kampanii ze strony Niemców. Wreszcie, z powodu wojny rossyjsko-tureckiej, wyłożył swe poglądy na kwestyę wschodnią w pracy p. t. „The Slavonian provinces of Tur-key* (1876). Niepospolity znawca i miłośnik muzyki, napisał w tym zakresie kilka rzeczy wielkiej wartości, a mianowicie: „History of the Opera" (1852 w 2-ch tomach); „Life of Rossini" (1869); „Rossini and his soboolu (1881); „The Lyrical Drama, es-says on subjects, composers and executants of the modern opera” (1881, 2 tomy); „The Prima Donna, Her history and surroundings from XVII to XIX century" (2 t., 1888). Oprócz tego pracował nad historyą teatru i ogłosił: „The famous first repre-sentantions” (Londyn 1886); „The Faust legend" (t-źe 1886); „Idols of the French stagesu (2 tomy t-źe 1888). Pisywał także powieści i nowelle, z których tu* wymieniamy: „The three Louisas“ (3 tomy, Londyn 1866); „The goveruor’s daughter" (2 tomy, t-źe J868); „Malvina“ (3 tomy, 1871); „The miBsing man* (1885); „What is a girl to do?" (1885); „The caBe of Rueben Malachi" (1886); „Du-tiful daughters, A tale of London lifeM (1890). W r. 1872 wydał przekład Ottona Hubnera „Allgemei-ne Statistiku p. t. „Statistics of all countries". W r. 1879 ukazało się drugie, powiększone, wydanie jego dzieła o Rossyi „The Russians at home and the Russians abroad"; w 1890 „The Romanoffs", a r. 1893 „Old and new Paris illustrated".    *

Edwarda Amelia Blandford (*1831 w Londynie—f 1893 r. w Weston -super Marę), autorka angielska. Zwróciła na siebie uwagę nietylko powieściami i pismami podróźniczemi, ale i pracami z dziedziny archeologii. Brała mianowicie udział w poszukiwaniach archeologicznych w Egipcie i o wykopaliskach w Abu Simbel napisała „A thou-sand miles up the Nile" (1887; wyd. 2-e 1888); za

pracę tę uniwersytet kolumbijski w Nowym Yorku zaszczycił ją stopniem doktora. W r. 1887 przełożyła na jęz. angielski pracę Maspero p. t. „Egyptian archeology”. Jako powieściopisarka E. napisała między innemi: „My brother’s wifeu (1855); „Hand and glove“ (1859); „Barbara’s history" (1864); „Half a million of moneyu (1865); „Miss Carew" (1865); „Debenham’s vow” (1870); „In the days of my youthtt (1873); „Mousieur Maurice” (1873), i t. d. Oprócz tego ogłosiła drukiem „Balladsw (1865), podróżnicze dzieło „Untrodden peaks and unfreąuented valleysu (1873) i antologię dawniejszych poetów „Poetry book of the elder poets“ (1879). Napisała też podręczną historyę Anglii i Francyi. Ostatnią jej pracą jest trzy tomowa po* wieść „Lord Brackenburyu (1880). W tłómaczeniu polskiem wyszły: „Przysięga Debenhama" (Warsz.

1876) i „Tysiąc mii na falach Nilu" (2 tomy, Lwów

1880).

Eiwards Matylda Barbara Betham (* 1836 w Westerfield), powieściopisarka angielska, siostrzenica poprzedniej. Napisała między innemi: „The white house by the sea“ (1857); „Doctor Jacob“ (1864); „Kitty” (1869) i t. d., podróżnioze „A year in western France" (1875), „France of to-day” (2 tomy, 1892) i humorystyczne „Mrs. Punch’s letters to her daughter".

Edwarda Alfons Milne, naturalista francuski, ob. M i 1 n e - E d w a r d s.

Edwardsla (paleont.). Pod nazwą E. retiou-lata opisał Saporta, a Heer pod nazwą E. parvifolia, uraz E minutula i E retusa, odciski drobnych listków, z pokładu górnego miocenu w Monod i Oeningen, należących prawdopodobnie do jakiejś rośliny s rodziny Strąkowych (Lęgu-minosae).

Edwardsia Quatref. Jeden z licznych rodzajów Korali (Anthozoa), wieloczułkowych (Zoanłhańa), saipotnie źyjąoych. Posiada ciało zwykle wałeczkowate, na tylnym końcu grubsze niż na przednim, podzielone na 3 wyraźne oddziały: przedni, delikatny (główka), opatrzony czułkami; środkowy (tułów), pokryty powłoką chitynową; tylny (końoowy pęcherz) nabrzmiały, ale bez otworu. Wzdłuż ciała przebiega 8 podłużnych rowków, pomiędzy któremi wznoszą się podłużne szeregi wyrostków haczykowatych. Liczba czułków niezbyt liczna, bo tylko 16-e. Zasługuje na uwagę: E. Claparedii Andr. Środkowa część ciała wyraźnie kantowata, wydłużona, ciemno - żółta. Pęcherz końcowy delikatny, przezroczysty, wciągal-ny. Główka, czyli przedni oddział ciała, ku tyłowi rowkowany, żółtawo• czerwony, z 8-u biało-źół-temi punktami. Czułki plamkami upstrzone. Długość ciała 6 cm.; długość czułek 1 cm. Zamieszkuje m. Śródziemne; przebywa w piasku, pomiędzy kamieniami i na trawie morskiej (Zostera) przyczepiony.

Edwardsyt (minerał.)., synonim Monacytu (ob. ten wyraz).

Edwin, święty, król Nortumbryi (* około roku 585—f 633). Syn Oelli, króla Deiry, będąc dzieckiem, został wygnany ze swyoh posiadłości przez

Hml.

Hml.

króla Bernicyl i znalazł przytułek u króla Mereyi, następnie zaś u Radwalda, króla Wsohodniej Anglii, który odmówił wydania go Bernicyanom i pokonawszy ich w wojnie, tron mu przywrócił, E. zjednoczył Deirę i Bernicyę pod swem berłem i uczynił York swą Stolicą. Rozszerzył granice swojego królestwa we wszystkich kierunkach; podboje w Szkocyi posunął aż do Edymburga, zabrał Bretonom West Riding w Yorkshire i po śmierci Radwalda wykonywał prawa zwierzchnicze nad Wschodnią Anglią. W roku 625 zaślubił Aethel-borgh, córkę Aethelberta, pierwszego króla chrze-ściauskiego Kentu. Królowa wprowadziła na dwór jorcki missyonarzy chrześoiańskich, między innymi, biskupa Paulina. E. obiecał nawrócić się na wiarę Chrystusa, jeśli ten ześle mu zwycięstwo w wojnie przeciwko królowi Anglii Zachodniej.

Jakoż zwyciężył i został w ten sposób zwierzchnikiem całej Anglii, z wyjątkiem Kentu, gdzie panował teść jego. Otrzymał chrzest z rąk Paulina, pierwszego arcybiskupa Yorku, i kazał zburzyć świątynię bogów pogańskich. Prawie całe państwo E-a (oprócz Bernicyi) nawróciło się za jego przykładem. Atoli król pogański Mereyi, Penda, wystąpił w obronie starych bóstw prześladowanych: wielka bitwa pod Heathfield skończyła się zupełną klęską chraeścian. E. został zabity wraz z najstarszym synem, jego monarchia rozsypała się w gruzy i cbrystyanizm znikł na długo z północnych krajów Anglii. Kościół zaliczył E-a w poczet świętych i obchodzi pamięć jego d. 4 października.

Edwy, król anglo-saksoński (f r. 959). Wstąpił na tron po śmierci Btryja swego, Edreda (ob.), mając około 15 lat życia, w r. 955. Nazywano go Pięknym. W dzień koronacyi swojej opuśoił zgromadzonych w sali biesiadników i udał się wraz z kobietami do przyległej komnaty, ale św. Dunstan przyprowadził go stamtąd napowrót, ciągnąc za ucho. Poduszczony przez jedną z ó-wych kobiet, E. wygnał Dunstana, poozem zaślubił niejaką Aelfgikę. Rządy zostały na łasce losu. W roku 957 wybuchło powstanie w Mereyi i Nortumbryi; E, musiał rozłączyć się ze swą żoną i zadowolnić się krajem, położonym na południe od Tamizy, na północy zaś panował odtąd brat młodszy króla, Edgar. E. z marł bezpotomnie, po czteroletniem panowaniu.

Edyga czyli Edygej (f 1431), wódz mongolski. Na obszerniejszą widownię historyczną występuje w ostatniem dziesięcioleciu XIV w. Po upadku Tochtamysza i następcy jego, Kojridlaka, osadził E. na tronie Złotej Hordy czyli Kipczaku Timur Kutłuka i odtąd przez lat blizko dwadzieścia, pod osłoną osadzanych*i detronizowanych przez siebie hanów, wszechwładnie w Złotej Hordzie panuje. Pozbawiony tronu Tochtamysz, wyparty w tym czasie z granic Kipczaku, znalazł schronienie u w. księcia Litewskiego, Witolda, któremu za przywrócenie siebie na tron kipczacki ofiarowywał zwierzchnictwo nad księstwami ruskiemi. Owocem tej koalicyi była bitwa, stoczona w r. 1399 nad r«. Worsklą. Han Timur-Kutłuk z połową wojsk swoich stał nad tą rzeką, jako na granicy swych posiadłości. Ody nadszedł Witold, na przedstawione przez niego warunki pokoju nie odpowiedział odrazu, lecz zażądał trzech dni do namysłu. Tymczasem nadciągnął E. z drugą połową tatar-stwa, z najbitniejszem źołnierstwem Hordy, i oba-dwa wojska pogańskie połączyły się z sobą tak cicho, że ryoerstwo chrześciańskie nie wiedziało zgoła o niebezpiecznym wzroście potęgi nieprzyjacielskiej. Po upływie trzech dni oba wojska, poszukując dogodniejszej przeprawy, posunęły się wzdłuż rzeki i stanęły w dogodnem dla siebie miejscu. Przed rozpoczęciem bitwy zażądał E. rozmowy z Witoldem, a przy spotkaniu zaproponował, aby się uznał „synem⁴⁴ jego, płacił mu daninę coroczną i wybijał jego znamię na pieniądzach litewskich. Były to żądania, które poprzednio Witold był Kutłukowi dyktował: dla siebie więc przyjąć podobnych warunków nie chciał. Stanęły do boju: po jednej stronie—ordy E-i i Ti-mur-Kutłuka, po drugiej—Tochtamysza obok wojsk w. księstwa Litewskiego i hufców polskich. Walka była zacięta, a zakończyła się srogą klęską dla Witolda: samych książąt litewskich i ruskioh około 70-ciu poległo. Zginął też wówczas bohaterską śmiercią waleczny Spytko z Melsztyna, wojewoda krakowski, który napróżno Witolda przed niebezpieczeństwem ostrzegał i od bitwy odwodził. Zwycięski E. skierował się teraz ku południowi. Szlakiem wołoskim zmierzał ku Tawani, jednej z pięciu przepraw tatarskich przez dolny Dniepr, na wprost dzisiejszego miasteczka Tiahinki. Rzeka, w tern miejscu na 300 kroków zaledwie szeroka, otwierała wstęp na Litwę. Nie tracąc ducha, Witold z resztą rycerstwa pośpieszył do brodu Tawań-skiego i znalazł tu nadciągające z Polski posiłki. E. nie odważył się na przeprawę, pilnie strzeżoną, przeszedł mimo Tawani i wtargnął do poblizkiego Krymu, a gdy, wracając, zastał jeszcze Witolda u brodu, zaniechał dalszej wojny w tych stronach i powrócił za Don, w głąb Kipczaku. Wkrótce potem umarł Timur-Kutłuk, a wszechwładny zawsze E. osadził na carstwie brata jego, Szadybega. Ten niedługo panował. Zrzucony z tronu, musiał ustąpić go swemu bratankowi, Puladbegowi, który także tytuł .złotego cara* E-e zawdzięczał, lecz nic więcej, bo rzeczywistym władzcą w Hordzie pozostał stary emir. E. usiłował wzniecić walkę między Witoldem i Wasilem, księciem moskiewskim. Udając przyjaźń b Wasilem, zachęcał go do wyprawy na Litwę, a na Witolda nastawał, ażeby zawojował i zniszczył państwo Moskiewskie. Ody jednak ta polityka pożądanego nie odniosła skutku, postanowił E. sam uderzyć na Moskwę. Nie przebierając w środkach, chwycił się podstępu. Zbierał już liczne wojska przeciw Moskwie, a wciąż jeszcze Wasilowi prawił o przyjaźni. Pisał mu, że car Bułat (Puladbeg) z wielką hordą idzie nkarać Witolda za krzywdy, wyrządzone Wasilowi, wzywa więc go, by pospieszył wyjawić mu swoją wdzięczność, jeśli nie sam, to przez syna, brata albo jakiego „wielmożę*. W kilka dni później dowiedziała się Moskwa, że chmary pogaństwa prosto

¹

l

Fig. 202. Świątynia w Edfu.

J B.

Hml.

na nią godzą. O. I grudnia 1409 r. E. z czterema carewiozami i mocą książąt stanął pod miastem. Część wojska posłał do Kostromy, dokąd zbiegł był Wasil z rodziną, a jednego z książąt wysłał do Iwana 'Twerskiego z rozkazem, aby ten natychmiast do niego pośpieszał z całą swoją siłą i działami. Podczas gdy Mongołowie, rozbiegłszy się na wsze strony, burzyli miasta okoliczne i łupie-żyli bez żadnego prawie oporu, E. czekał pod Moskwą na kniazia Twerskiego i na działa nowego wynalazku do burzenia murów. Pomoc ta zawiodła, więc postanowił stary wódz zdobyć Moskwę głodem, choćby i przezimować przyszło. Niepomyślne jednak wieści, otrzymane z Kipczaku i wzywające E ę do powrotu, zmusiły go do zaniechania powziętego zamiaru. Wziąwszy więc 3 000 rubli ówczesnych okupu, odstąpił od Moskwy. Wraoając do Hordy, zrabował jeszcze Razań. Z drogi pisał groźny list do Wasila, w którym go pouczał, jakie ma być jego postępowanie względem Złotej Hordy. Wymawiał mu, że przez ciąg panowania trzech hanów, przez kilkanaście lat blizko nie był ani razu w Hordzie, że wszystko, co napisał do hanów o nędzy narodu swego, jent kłamstwem. Niedługo jednak trwało już wszechwładz-two E-i: Puladbega zrzucił z tronu brat jego własny, Timur, a następca jego, Dżellaledin, obszedł się już bez protekoyi E i i zaraz po swojem na tron wstąpieniu wypędził Btarego wodza za granice Hordy. Odtąd nie wtrącał się już E do spraw Hordy Złotej, niewiele go obchodziły nurtujące ją wciąż wewnętrzne zamieszki, a panował sobie jako han niezawisły nad ułusami czarnomorskiemi. W roku 1416 raz jeszcze dał się we znaki Witoldowi. Razem z'hanem Kerymberdą spustoszył wie’e pogranicznych włości litewskich, spalił i złupił cerkwie kijowskie i uprowadził kilka tysięcy niewolnika. Później jednak zawarł E. pokój z Witoldem i zachowywał go święcie. Posyłając z tego powodu bohaterowi Litwy trzy wielbłądy, pokryte czerwo-nem suknem, i 27 koni, pisał, że życzeniem jego jest, aby krew, którą z sobą przeleli, wsiąkła w ziemię. „Słowa złorzeczeń i nienawiści — pisze E. — któreśmy wzajemnie przeciw sobie miotali, niechaj przebrzmią z wiatrem. Zawziętość gniewu naszego spłonęła w ogniu. Woda zagasiła płomień wojen naszych* (Długosz XI, 400). E. zginął w r. 1431 w bitwie przeciwko jednemu z synów Tocbtamysza. Waleczny, przebiegły i przedsiębiorczy, E przygarniał podobno uczonych, był opiekunem i dobroczyńcą biednych i żarliwym wy-znawoą Proroka. Z ułusów czarnomorskich, nad któremi panował, powstała później tak zwana Horda Krymska, groźny sąsiad Litwy i Polski. Zostawił E. dwudziestu synów, z których jednak żaden nie poprowadził dale] rozpoczętego przez ojca dzieła.—Hammer-Purgstall „Geschiohte der Goldenen Hordę in Kiptschak* (Peszt 1840). Karamzin „HcTopia Focy^apcTBa PocciScKaro“ (t. V.)—Szajnocha „Jadwiga i Jagiełło* (Dzieła t. VIII, roz. XII).

Edygier Mahmet, ostatni car kazański. Po zdobyciu Kazania przez Iwana Groźnego (r. 1552)

Eneykl. Fowiz Uuatr. Zeiz. 141 T 18-ty.

przyjął ohrzest i zaślubił Kutuzównę. Służył następnie w wojsku moskiewskiem i brał udział w wojnach przeciwko Krymowi (1555), tudzież przeciwko Litwie i księciu Kurbskiemu (1564).

Edykt. Wszystkim wyższym urzędnikom (ma-gistratus), sprawującym jurysdykoyę, służyło jus ediceudi, to znaczy: służyło prawo do obwieszczeń publicznych (edicta), do ustanawiania w tychże E-ach prawideł, według których przy sprawowaniu jurysdykcyi postępować będą. Od początku VI stulecia (a u. c.) wydawali E-a głównie pretorowie (miejski i cudzoziemski— urbanus i pe-regrinus), E lylowie i namiestnicy prowincyj (prae-sides provinoiarum). E a obwieszczali przede-wszystkiem pretorowie. W początkach był tylko jeden pretor miejski dla Rzymu, dla narodu rzymskiego; potem przydano drugiego dla załatwiania stosunków i spraw obcej narodowości, pomiędzy cudzoziemcami, jako też cudzoziemcami a Rzymianami zachodzących, którego nazwano pretorem cudzoziemskim. E-a, które wydawali Edylowie, tyczyły się spraw policyjno - sądowych. E a magistratur prowincyonalnycb, a zatem w szczególności namiestników (edicta provin-cialia), miały za wzór swój E-a pretorskie (edicta urbica), a obejmowały przytem także postanowienia, wynikające z uwzględnienia szczególnyoh stosunków rzymskich dzielnic. E a obwieszczano z początku ustnie, później pisano je na tablioaoh drewnianych. Wywieszano zaś E-a in foro, w pobliżu XII tablio, na których było wyryte dawne jus civile. E-a, które pretorowie na początku roku ogłaszali, zwano edicta perpetua, gdyż były one ciągłe, tak samo jak władza, mocą której je wydawano. Mógł jednakże pretor w ciągu roku wydać E, zastosowany do zachodzącego szczególnego przypadku (edictum speciale, repenti-num). Następca zeszłorocznego pretora mógł zeszłoroczny E. poprzednika swego albo w całości przyjąć, a wtedy zwano go przenośnym, edie-tuin tralaticium, albo zmienić, a wtedy nrał nazwę E-u nowego, edictum novum. Właśnie przez to, że treść E-ów dawniejszych przechodziła w E-a nowe, zyskali pretorowie wpływ na rozwój prawa. Prawo pretorskie zyskało ciągłość i stałość, na których E-om zbywało, gdyż pierwotnie tylko przez czas urzędowania każdego mv gistrata obowiązywały. Do rozwoju prawa cywilnego przyczynili się głównie swemi E-ami pretorowie, którzy wprawdzie nie mieli mocy prawodawczej (praetor jus facere non potest), ale, przy wymiarze sprawiedliwości tłómaoząc prawo obowiązujące, uzupełniali i poprawiali je, nadawali mu kształty odpowiedniejsze potrzebom ozasu. Orzeozenia ioh, w tej mierze wydawane, tak wielkiego z czasem nabrały znaczenia, że naród, szanując je dla samego zaszczytu dostojeństwa pełnomocnego urzędu, nazwał je jus honorarium, prawo dostojnicze. E-a więc, zwłaszcza pretorskie, dzielnie uprawiały dziedzinę prawodawstwa; w E-aoh bowiem pretorskich świetnie jaśnieje rozum prawniczy Rzymian. Zbiór E-ów pretorskioh zwolna objął wszystkie szczegóły prawa cywilne-

102

T. D.

go i tak doskonałą stanowił całość, że za czasów Cycerona poświęcający się prawu mniej zajmowali się tekstem XII tablic, a głównie i wyłącznie badali prawo pretorskie. Obok więc prawa właściwego, jus civile, utworzyło się prawo pretorskie, ius praetorium. Za czasów cesarzy znaczenie rzymskiej magistratury i działalność pretorów upada; natomiast starają się prawnicy ułożyć w całość bogaty materyał E-ów pretor-skich.4Pierwszym ich układaczem był Servius Sulpicjius Rufus. Dzieło jego wszakże, z powodu zbyt zwięzłej treści, nie miało wielkiego znaczenia. [Następnie opracował E-a pretorskie Au-1 us O fil ius. Zbiór ten, przeznaczony do użytku domowego, starannie opracowany, nie otrzymał urzędowej powagi i zaginął. Za panowania cesarza Hadryana zebrano wszystkie E-a pretorskie w jedną całość i zbiór ten nazwano edictum perpetuum. Twórcą i redaktorem tej pracy, która nabrała mocy obowiązującej, był znakomity prawDik, Salvius Julianus, Afrykańczyk, rodem z Ha-drumetu, uczeń Kapitona. Opracowanie to nastąpiło pod powagą cesarską Hadryana. E. Salwiański był przedmiotem nauki prawniczej; uczone objaśnienia pisali do niego Pomponius, Gajus, Ulpianus, Paulus, Callistratus. Ten zbiór E ów nie dochował się do czasów naszych; tylko ułamki znajdują się w komentarzach późniejszyoh prawników, umieszczonych w Digeetach. Począwśzy od XVI wieku starano się zebrać i złożyć te szczątki w pewną całość. W nowszych czasach pracowali nad tym przedmiotem Rudorff i Lenel. W ozasaoh cesarstwa wydawał imperator, mocą swego jus edi-cendi, rozporządzenia, zwane edicta. Pod względem formy były one zbliżone do E-ów z czasów Rzeczypospolitej, ustanawiały nowe prawidła prawne, odnoszące się do spraw administracyi, spraw wojskowych, fiskusu i budownictwa. E-a cesarskie obowiązywały w całem państwie i zachowywały moc swoją nawet po śmieroi oesarza. Pod tym względem różnią się E-a cesarskie od E-ów magistratur republikańskich. Edicta magistra-tuum nie dochowały się w oryginale do nowszych czasów; liczne zaś ustępy z E-u fladryań-skiego (edictum perpetuum) podają nam pandekta Justyniańskie i różne dzieła prawnicze i niepra-wnicze. Rozporządzenia cesarskie, a mianowicie E-a, znajdują się na różnych inskrypcyaoh. Znane nam jest także Edictum Theodo rioi, czyli E. wydany przez króla Teodoryka dla Rzymian i wschodnich Gotów, zaraz po roku 512 po Chr. Obejmuje on w 155 artykułach przeważnie źródła prawa rzymskiego. Do ważnych i doniosłych E ów z czasów cesarstwa zaliczyć wypada E. cesarza Konstantyna, tak zwany E. medyolański zr. 313, i słynny E. cesarza flonoryusza z r. 405, E. unii czyli połączenia, wymierzony przeciw Donaty-stom.

Edykt Nantejski, ob. Henryk IV.

Edykt restytucyjny, dekret cesarza Ferdynanda Il-go, ob. Wojna Trzydziestoletnia.

Edylowie (aediles). Równocześnie z ustanowieniem trybunatu ludowego (tribuni plebis) zaprowadzono nowy urząd E-ówplebejskieh (w liczbie 2), zarządzająoyob uroczystościami religijnemi i igrzyskami plebejuszów oraz pomagających trybunom ludowym. E-ów takich wybierali sami trybunowie i według ich wskazówek spełniali oni swe obowiązki. Później, gdy naród plebejski, na mooy prawa Licy-niusza, pozyskał udział w konsulacie i Kamil, z woli seDatu, bogom, dawcom pokoju, oz warty dzień dla obchodu igrzysk narodowych dodał, hasło i do konsulów plebejskich mogło należeć. Ale patry-cyusze, czyli rodowi, korzystając z powolności ludu, cieszącego się z otrzymanych korzyści i ustępstw, próoz władzy sądowej jeszcze jedną gałąź czynności od dostojeństwa konsulatu odłączyli, to jest obowiązek zagajania igrzysk, z religią związek mających. Lud zezwolił na to bez oporu i tym sposobem urząd dwóch nowych E-ów kurulnych utworzony został. Liwiusz zaprowadzenie ich tak opowiada: Senat, po rozterkach domowych, chcąc bogom złożyć dzięki za szczęśliwie powróooną jedność, dla obchodu igrzysk dzień czwarty naznaczył. E. ludu uchylali się od ich dozoru i kierunku, a w takiem położeniu rodowa młodzież z chęcią przyjęła zaszozytny obowiązek, z warunkiem wszakże wyłącznego sprawowania go przez patrycyu-szów. Niedługo jednakże patrycy usze cieszyli się przyznanym zaszozytem, bo już po roku, z mooy nowej ugody, dzielili go z plebejuszami, z początku naprzemian, a wkrótoe pospołu. E. kurulni zaliczali się do magistratus minores; obierały ich wiece zbrojne, pod przewodnictwem dyktatora albo, konsula. Chociaż igrzyska (cura ludorum; ludi Romani i Megalenses) wyłącznie do E-ów należały, w pewnych jednakże przypadkach pretor urbanus (grodowy) je zagajał, a w razie jego choroby— dyktator, umyślnie do tej czynności mianowany. Pochodziło to zapewne ze ^ścisłego przestrzegania form zaprowadzonych. Gdy bowiem wspomniany zaszczyt przeszedł z konsulów na pretora grodowego, jako zastępcę jego, radzi byli Rzymianie, kiedy, w przypadku jego słabości, nie kto inny, lecz tylko dyktator sprawiał igrzyska, co nie tylko do rzymskioh, ale do poświęconych Cererze (ludi Cereales) się ściągało. Wszakże cała ozynność pretora lub dyktatora (magistratus cum imperio) zapewne kończyła się na daniu hasła do wyścigów, zaohody zaś około przygotowania i utrzymania porządku staraniom E-ów zostawione były. Igrzyska miały się wprawdzie odbywać kosztem skarbu, ale w nieszozęsnyoh dla kraju okolicznościach, kiedy nie było zasobów, chętnie je mniemaną hojnością zastępowali chciwi dostojeństw i dostatków. E. kurulni, mający patrycyuszom zapewnić oddzielną gałąź zarządu, sprawowali w rozmaityoh okresach różne obowiązki. Mieli dozór nad gmaohami rządowemi (aedes sacrae i privatae), nad upięknie-niem miasta (cura urbis), nad placami, wodociągami, ulicami i drogami (purgare vias), zarządzali policyą miejską. Zaopatrywanie miasta w żywność (oura annonae), dowóz towarów i płodów na potrzeby mieszkańców, ustanowienie ceny, zdanie o ich dobroci i stosownośoi, doglądanie miar i wag należało później do ważnych obowiązków E-ów

tom 14 (1859).

kurulnych, którzy w przypadkach nadużycia posiadali sądową władzę (jurisdictio) i jus mulctae dic-tionis, prawo wymierzania kary na nieposłusznych.

Mogli nadto wydawać różne rozporządzenia, zwane e di eta aedilicia, a tyczące się spraw policyjnych. Służyła im także sella curulis i stąd nazwa aediles curules. Jako Stróże dobra powszechnego czuwali także uad obyczajami Rzymian, śledzili i powściągali rozpustę mężczyzn i kobiet (stuprum), rozciągali dozór do gospód ludu

1    domów nierządu, przestrzegali zachowania praw ograniczających zbytek (leges sumptuariae), sądzili zbrodnię otrucia, nieszanowanie prawa wspólnych pastwisk. Grzywny za przestępstwa (pecunia mul-taticia) nie wpływały do skarbu (aerarium); przeznaczali je E. w miarę uznania na igrzyska (ludi), budowanie lub ozdobę świątyń i gmachów publicznych. W końcu Rzeczypospolitej powiększono liczbę E ów do 6-u; Cezar bowiem dodał jeszcze

2    aediles cereales, którym poruczono oura annonae i urządzanie igrzysk, zwanych ludi cereales. Za cesarzów w III w. po Chr. już tych urzędników nie spotykamy; za czasów cesarza Gordyana jest jeszcze mowa o aediles cereales, potem zupełnie znikają.—Por.—Hofman „De aedilibus Romanorum* (1842); Momm-sen „Die Ludi Magni und Romaui* w „Rhein. Mus.*

T. D.

Edymburg (Edinburgh). 1) E. hrabstwo, ob.

M i d - L o t h i a n. 2). E-, stolica Szkocyi i hrabstwa ad 1), w odległości 2 km. od południowego wybrzeża odnogi Firth of Forth. Pod względem malowni-czośoi położenia, wspaniałości ulic i gmachów, jest E. jednem z najpiękniejszych miast w Europie.

Z równiny nadbrzeżnej podnoszą się tu i owdzie strome skały i przeoiągają wyniosłości w równoległych pasmach; na tych-to wyniosłościach, oraz na znaj duj ąoych się między niemi dolinach zbudowany jeBt dzisiejszy E., rozrastający się stopniowo i wchłaniający w siebie przyległe osady. Większa część miasta leży na trzech równoległych wzgórzach, przebiegających ze wschodu na zachód: środkowe kończy się skalistym szczytem, na którym wznoszą się potężne, choć ponure, mu-ry i baszty starego zamku; południowe biegnie aż do stóp opadającego stromo pagórka Salisbury Crags, poza którym sterczy malownicza, wspaniałe widoki przedstawiająca, bazaltowa skała Ar-thur’s Seat (251 m., ob. Artura krzesło), południowe wreszcie zamyka się na wschodzie szczytem Calton Hill; doliny między wzgórzami powiązane są za pomocą moBtów i wiaduktów; ku morzu biegnie gościniec bity, z obu stron szeregiem domów obstawiony, aż do portowego miasta Leith, które leży całkowicie w sferze interesów E-a, choć administracyjnie samodzielną tworzy całość; wprost Leithu leży wyspa Inch - Keitb. — Ogólny widok miasta, zwłaszcza oglądany z wysokości Calton Hill, jest nader urozmaicony naprzemiennem zjawianiem się skalistych szczytów, pagórków, równin, dolin, gmaohów miejskich, pól, łąk i morza. — Podróżnicy radzi porównywają położenie E-a z położeniem Pragi Czeskiej; Szkoci natomiast ohoą w swej stolioy widzieć plastykę położenia starożytnych Aten: zamek ich odpowiadałby Akropolowi, Calton Hill — Lykabettowi, odnoga Forth morzu Egiejskiemu, Leith—Pireusowi, a Inch - Keith wyspie Eginie.—Samo miasto dzieli się wybitnie na dwie części: stare i nowe. — Stary E. zbudowany jest nieregularnie, ulice ma brudne, przeważnie nader wązkie i kręte, domy przy nich bardzo wysokie, mające niekiedy po dziesięć piątr; natomiast Nowy, zamieszkany przez ludność bogatą, przedstawia się pod każdym względem okazale, ulice ma szerokie, czyste i proste, wielkie place i parki, wapaniałe domy, sklepy i gmachy publiozne. Przeciwieństwo obu tych części dało zapewne powód do nazwania szkockiej stolicy „najpiękniejszem i najszpetniejszem miastem*. 0-ryginalnośoią budowli tutejszych jest ich nierówna wysokość, spowodowana nierównością gruntu; z jednej strony, od ulicy niżej położonej, mają one po 8 do 10 piątr, podczas gdy z drugiej liczą tylko od 5 do 7.—Ulice tak wązkie, że zaledwie dla pieszyoh służyć mogą, noszą nazwę C1 o s e; szersze, dostępne i dla wozów, nazywają się W y n d. — E., jako miasto bardzo starożytne, ma wiele ciekawych i nader cennych budowli. Wspomniany wyżej zamek (Castle), wzniesiony na wzgórzu (117 m.), imponuje wymiarami; były to za czasów rzymskich „Castra alata“, pierwotny zawiązek miasta; dzisiejsza budowa poohodzi przeważnie z XVI w. i mieści w sobie zbrojownię, skarbieo koronny, pokoje królewskie, koszary wojskowe, plac mustry i szereg bateryj obronnych. Na południe od zamku wznosi się kościół St. Gi-les z XIII w., oraz gmach dawnego parlamentu (zbudowany w r. 1631—40), z pomnikiem Karola II; dziś w gmachu tym mieści się najwyższy sąd apellacyjny szkocki, oraz biblioteka (Advocates li-brary), licząca przeszło ¹/4: mil. tomów; obok pa-łao hrabstwa E., w stylu Erechteionu ateńskiego, naprzeciwko zaś — ratusz z giełdą. — W środku starego miasta leży piękna budowla uniwersytetu (1787—1827), słynnego ze swego wydziału lekarskiego, oraz gmach muzeum przemysłowego w stylu weneckiego gotyku, z cennemi zbiorami przyrodniczemi i technicznemi. W stronie północno - wschodniej starego miasta rozciąga się obszerny park, a w nim opaotwo Holyrood z ruinami, wspaniałego niegdyś, kościoła, wzniesionego w XII w. przez Dawida I, oraz pałac Holyrood, z komnatami Maryi Stuart i pokojem, w 'którym jej śpiewak, Ricoio, zamordowany został d. 9 marca 1566; w pałaou tym przemieszkiwał dwukrotnie Karol X. Burbon. Od południa stare miasto otaczają liczne parki, ogrody i wille. Nowe miasto przedstawia kształt ukośnego czworoboku i prawie całkowicie zabudowane jest gmaohami monumentalnemi, o pałacowym charakterze. Tu wznosi się wspaniały gmach banku handlowego w stylu korynckim, kościoły św. Andrzeja i św. Jerzego, pomniki Jerzego IV i Pitta, narodowa ga-lerya obrazów w stylu greckim, gmach instytutu (Royal Institution), ze zbiorami sztuki i archeologii, oraz z salami kilku uczonyoh korporacyj, da

g v; a«⁷$

VMMFWM

J —3 {IV

mm

i-'* H i€||paiii?J!L w|c.'Wi|

P;bi a rM§~

SIE

fM

rl

fiW

lis

rgTJiBP

SIK

iSSfitPiP RMMHEr rmW9m

IjH

f§

plftlfe

- -*•—^

fóf V

iffl

akltoi

, 1 ręs

ggtf^llliP

IPSilBS

'!

/*.?>

lar

'i.

fcaTi

W-i

";V

TSttŁfi

stug

/i

H¹

Ej

ra

Fig. 204. Widok ogólny Edymburga.

ij

W-SJ0SM&

^ Ą    •;;~a3

l\- •

v «

v\

S ■'

i...

• ■•■i

u;

ii

>•

iisj^Bi

,=J' w 1 awsamt v.:    ■

Wit lp§J.|JI Ijj®

P&Mm

HH

jji ,rr. fr:

>• , .

II'¹

i'

■lip:

KH

T;-ras

-r

H|p

ifiii

Bi

U H

J- i.

W

li

Ol

■i

im

UH

Mv

*«C |g

’ ;• ,-    - iMJr

lilii

1 r»i

I.:)!

-m

ji

II'

'i

i®¹

; rVrjy .lJ

~r—i

ii

askri. •.-• BamJiM^asa

KM ^

ri"; 22' ’

flF

f i, *„ ł;l. '.•■;• „

■■

mm

9mgm

MK&g.s

fjr

S«i M

SBJi

tf:!

i!

Oyli

ifein

iii

iii

And, S.

lej wspaniały pomnik Walterskota w stylu gotyckim, pomnik Wellingtona, okazały gmach poczty, w Btylu włoskim, ukończony w 1865 r., gmach szkockiego archiwum państwa (Register - House); obseiwatoryum na wzgórzu Calton - Hill, gdzie znajdują, się także pomniki Nelsona i historyka Hume’a; u stóp wzgórza wanośzą się nakształt warowni ogromne mury więzienia, oraz piękny emach gimnazyum (high school); pomniki: poety Ramsaya i nieustraszonego podróżnika, Livingstone’a. W północno - zachodniej stronie miasta leży dobrze utrzymany ogród botaniczny, a w zachodniej dwa wielkie szpitale (Stewarta i Donaldsona) oraz godzien uwagi cmentarz miejski (Dean Ceme-tery) i wspaniały most Deana, z czarującym widokiem na miasto i okolicę. E , jako stolica Szko-cyi, jest siedliskiem najwyższych władz administracyjnych i sądowych kraju, słynie z licznych swych znakomitych zakładów naukowych, które mu zjednały nazwę Aten szkockich, posiada mnóstwo zakładów dobroczynnych, towarzystw naukowych oraz instytucyj publicznych wszelkiego rodzaju. Oprócz uniwersytetu, założonego przez Jakóba VI w roku 1582, i szkoły wyższej (High School), założonej w r. 1519, istnieją tu: 3 semi-narya teologiozne, 3 seminarya nauczycielskie, akademia; szkoły: lekarska, dentystyczna, sztuk pięknych, aptekarska, dwie szkoły weterynaryi, oraz mnóstwo innych, średnich i niższych, szkół wszelkiego rodzaju. Przemysł miasta nie odznacza się ani rozmaitością, ani doniosłością produk-cyi, a jakkolwiek dane statystyczne wskazują, że 23°/₀ ludności żyje z przemysłu, to okoliczność tę przypisać należy fabrykom, nie tyle E-a, ile osad podmiejskich. Między fabrykami wyróżniają się wielkie browary, fabryki whisky, płótna żaglowego, skór, papieru i szkła. I handel nie stoi na wysokości innych miast wielkobrytańBkich tej miary, co E., zwłaszcza, że koncentruje go w sobie głównie nadmorski Leith; natomiast zaznaczyć należy, że pod względem handlu księgarskiego E. zajmuje po Londynie pierwsze miejsce w połączonych królestwaoh, Pod względem sanitarnym stolica Szkocyi znajduje się w warunkach niekorzystnych; przypisać to należy ozęścią surowemu i wietrznemu klimatowi, a częścią złym i niehygienicz nym urządzeniom mieszkań. Z tego też powodu wzrost ludności E-a jest daleko powolniejszy, aniżeli sąsiedniego Glasgowa; w r. 1801 E. liczył 66 000 m-ców, dziś 275 000, a z najbliższą okolicą i Leithem ok. 350 000, gdy przyrównywamy tu Glasgow w r. 1811 miał 86 000, a obecnie ma blizko 700 000, z najbliższą zaś okolicą 860 000 m-ców, zatem E. w ciągu lat 95 powiększył swą ludność zaledwie w czwórnasób, gdy Glasgow w ciągu lat 85 powiększył ją dziesięćkroć.—E. pierwotnie był tylko zamkiem obronnym, na odosobnionej skale za cesarza Hadryana wzniesionym i uważanym za niezdobyty; w języku gaelickim nosił nazwę Dunmonaidb, t. j. „ twierdza na górze”. Tu mieli królowie Piktów trzymać swe żony i dzieci dla bezpieczeństwa od napaści i stąd zapewne pochodzi łacińska nazwa „ „castrum puella-

rum”, t. j. zamek dziewiczy, ang. maiden oastle. Po wkroczeniu anglo - saskich zdobywców miejscowość ta pojawia się pod nową nazwą; w r. 637 jako Edin, w r. 854 Edwinesburch, w r. 960 Edintoun, później Edenesburg i Edwy-nesburg (dziś w jęz. gaelickim Dunedin, gdzie dun=zamek, edin=Edwin). Wszystkie te formy wskazują na Edwina, króla Northumberlandu, który około r. 626 panował i prawdopodobnie tu rezydował. Za Hadryana i Septymiusza Sewera miejscowość zwała się z grecka STparÓ7ceSov TCtspooTÓy, po łacinie Castra Alata, t. j. obóz skrzydlaty. Jako zamek królewski, E. po raz pierwszy występuje w dziejach w r. 1128; w r. 1215 odbył się w nim pierwszy parlament szkocki; od r. 1437 staje Bię stałą rezydencyą Stuartów, a od r. 1456 stolicą Szkocyi. W r. 1544 miasto uległo całkowitemu zniszczeniu przez hrabiego Hartforda; ocalał tylko zamek, kościół Holyrood i kościół Set. Giles. Kromwell zajął cytadellę w r. 1650, a w r. 1689 książę Gordon poddał ją królowi Wilhelmowi. W r. 1701 straszliwy pożar niszczy miasto prawie doszczętnie. Nowe miasto założone zostało w latach 1767—70. W Edymburgu przemieszkiwało wielu sławnych ludzi, jak: John Knox, Buchanan, Hume, Robertson, Walterskot, Adam Smith, Allan Ramsay, Fergusson, Chalmers, Ma-ckenzie i w. i. — Porówn. Anderson „History of Edinburgh⁴⁴ (Edymb. 1856); Wilson i Cockburn „Memorials of Edinburgh in the olden time* Edymb. 1872); Dalzel „History of university of Edinburgh" (Edymb. 1862); Black „Guide of Ediu-burgh" (Edymb. 1874); Wilson „Old and New Edinburgh" (tamże 1882).

Edyp, OtSteooę (spuchłonogi: imię, które zawdzięczał temu, iż niemowlęciem miano go znaleźć wyrzuconego na drogę ze związanemi nogami, a stąd opuchłemi—u Sofoklesa „Ed. kr.“), syn króla Teb, Lajosa, i Epikasty. Najdawniejsza o nim wzmianka w Odyssei (XI, 271):—„Wraz i matka idzie Edypa, Epikasta, sławna strasznym czynem, gdyż dzieliła w obłędzie łoże z własnym synem, co ojca swego zabił⁴⁴.—Według więc tej wersyi, przejętej zapewne od starych aojdów przedhomerycz-nych, jest to proste ojcobójstwo i kazirodztwo, po którem E. jeszcze „w pięknych Tebach Kadmejąmi rządziłw, lecz „wyrok bogów na pasmo zgryzot go osądził; ona zaś w Hades poszła, gdy z rozpaozy wielkiej uwisła w zadziergniętym powrozie u belki⁴⁴. Jakiego zaś rodzaju były te „zgryzoty" E-a; skąd „rozpacz" matki—poeta bliżej nie objaśnia. Dowolne też, po Homerze, podanie się uobszernia i urozmaica, szczególniej w ręku wielkiego tragika, Sofoklesa, który z tego tematu utworzył trzy dramaty (nie trylogię wszakże), stanowiące jego najpiękniejszy dorobek poetyczny. Ażeby zatrzeć ohydę faktu, surowo naszkicowanego w Odyssei, i dla bohatera wzbudzić współczucie, poeta urządza tak misternie wypadki (ob. rozprawę wstępną do przekładu tragedyi „Edyp król", wyd. Lewentala, w Warszawie, r. 1883), ażeby E. podwójnej zbrodni dopuścił się nieświadomie, zatem niewinnie jako ofiara Fatum, i dopiero dowiedział się ta-

tria* (1837).

Hml.

Hml.

pod Obdamem.

s. s.

jemnioy, kiedy już z rodzoną matką miał czworo dzieci dorosłych, dwóch synów: Eteokla i Polinika, tudzież dwie córki: Ismeaę i Antygonę. Ze zgrozy, po odkryciu tajemnicy, wydziera on sobie oczy i uchodzi z Teb na dobrowolne wygnanie, kiedy druga ofiara nieświadomości, matka jego (z Epi-kasty przerobiona na Jokastę) kończy życie na stryczku, a tron obejmuje krewny jej, Kreon. Staro-tebańska legenda nie zna kazirodnego potomstwa Edypa, lecz wymienionym dzieciom daje matkę w osobie Euryganei, córki Hyperfasa. z którą po śmierć'* Epikasty miał się ożenić E.—I co do ostatnich lat życia jego różnią się też podania. Według najdawniejszych (p. w.), po katastrofie z matką panuje on jeszcze wciąż w Tebach, (oczywiście skoro się żeni powtórnie i wychowuje dorosłe dzieci) i tam też umiera. Na jego pogrzeb do Teb pośpiesza Mekistes, „mocarz Talajonidy* (Iliada XXIII, 679). Pochowany był w Tebach albo też w świątyni Demetery (Erinys), w Eteonie. Według znowu tragików, przez synów i Kreona, który po nim objął regencyę państwa, natychmiast (jako nieczysty) usunięty z kraju, z córką, Antygoną, uohodzi na wygnanie; albo go też synowie, dla osłonięcia hańby domowej, go ukrywają gwałtem w miejscu nie* dostępnem. Stąd rzuoa on na nich przekleństwo, skutkiem którego popadają w waśń, w walkę bratobójczą, i obaj wzajem śmiertelnie przez się ugodzeni, giną. Cykliczny poemat Tebaidy przekleństwo ojcowskie przypisuje drobnym psotom synów, rozdrażniającym wielce wrażliwego starca. Sofo-kles w trag. „Edyp w Kolonie* zgoła inaczej motywuje i przekleństwo rzucone na synów, mianowicie na Polinika, i inaczej, a z nadzwyczaj uro czystą poezyą, kreśli ostatnie jego na wygnaniu chwile, w gaju Eumenid, wobeo dwóch córek, pod opieką króla Aten, Tezeusza. Trudno wiedzieć, czy opis ten jest odbiciem jakiej obiegającej nowej legendy, czy poetycznym wymysłem samego Sofoklesa; ale to pewna, źę w Atenaoh, pomiędzy Aeoropagiem i Akropolisem, w świątyni Eumenid, znajdował się pomnik legendowego Tebańczyka Por. Hermann „Quaestionum Oedipodearum capita

K. K.

Edyta, święta (* r. 961—f 984). Była córką naturalną króla Nortumbryi, Edgara, i Wulfryty (zaliczonej później w poczet świętych), przełożonej klasztoru w Wilton, którą król zgwałcił. Wychowana w klasztorze swojej matki, została, mając lat piętnaście, zakonnicą, i odmówiła przyjęcia bogatych opactw, a nawet korony, którą jej ofiarowano po zamordowaniu Edwarda, jej brata (978). Sw. Dunstan był obecny przy jej zgonie i kazał jej postawić kosztowny nagrobek. Biograf E-y, mnich, nazwiskiem Goscellin, który żył w XI w., wysławia jej niewyczerpane miłosierdzie i skromność („Vitae Sanctorum* Kolonia 1570).

Edyta (anglo-saks. Eadgyth), królowa angielska (f r. 1075). Była córką Godwina, hrabiego Wessexu; wychowywała się w opactwie Wilton i w r. 1045 zaślubiła króla Edwarda Wyznawcę, który przez pobożność wstrzymywał się od wszelkiego z nią stosunku małżeńskiego. Tradycya przedstawia ją jako bardzo piękną, bardzo bogobojną i bardzo szczodrobliwą; w świetle jednak niezbitych dokumentów ukazuje się ona gwałtowną, chciwą, nie mającą żadnych skrupułów, jak wszyscy członkowie rodziny Godwina. W r. 1051 niełaska, w jaką wpadł Godwin, pociągnęła za sobą wygnanie jego córki do klasztoru, skąd wszakże po roku wróciła wraz z ojcem na dwór królewski. W waśniach pomiędzy swymi braćmi, Tostigiem i Haraldem, wzięła stronę okrutnego Tostiga. Po śmierci Edwarda Wyznawcy usunęła się do swojego miasta, Winchester, gdzie się modliła o powodzenie wyprawy Tostiga przeciwko Haraldowi, do której zapewne sama go namówiła. Kiedy po bitwie pod Hastings Wilhelm Zdobywca nałożył haracz na mieszkańców Winchesteru, nie stawiała żadnego oporu; w nagrodę za to nie dokuczali jej nigdy Normannowie. Na łożu śmiertelnem wypierała się uroczyście nierządu i rozpusty, o którą oskarżał ją głos publiczny.

Eeckeren, miasto w Belgii, o 5 km. na północ od Antwerpii, przy drodze żelaznej Antwerpia - Rotterdam; garbarnie, olejarnie, fabryki cy-koryi; 5 000 m-ców. Tu w r. 1703 Francuzi pod wodzą Boufiersa porazili wojsko hollenderskie

And. S.

Eeckhout Gerbrandt van der, malaiz hollenderski (* 1621 w Amsterdamie,j — f 1674 tamże), uczeń Rembrandta; lepiej od innych przejął się jego duchem i manierą. Malował portrety, obrazy rodzajowe, przeważnie zaś obrazy historyczne, wszystkie do złudzenia przypominające mistrza. Najlepsze z nich są: Chrystus i cudzołożnica, w Amsterdamie; Chrystus jako chłopię, nauczający w świątyni, w Monachium; Ofiarowanie Chrystusa w świątyni, oraz Merkury zabijający Argusa, oba w Berlinie; Sen Jakóba, w galeryi drezdeńskiej; Salomon (1654), w Arenber-skiej galeryi w Brukselli; Matka z dziecięoiem (1659) oraz Sofonisba (1664), w Brunświku; i węszcie nader olbrzymich rozmiarów płótno, przedstawiające Dawida przed Abigailą, w Schleis-sheim. Ermitaż petersburski posiada cztery oiekawe obrazy E a, ciekawe ze względu, że pochodzą one z różnych epok jego działalności i tym sposobem ułatwiają poznanie zmian, jakim ulegał sposób jego malowania (Uczony w swoim gabinecie, Dwaj oficerowie, z r. 1655, Rodzina Daryusza, z r. 1662, i Czworo dzieci, z r. 1671).

Eeckhout Jakób Józef, malarz flamandzki (* 1793 w Antwerpii, — f 1861 w Paryżu). Najprzód studyował rzeźbiarstwo i za Śmierć Kleopatry, nagrodzony został w Brukselli w roku 1821. Wnet jednak przerzucił się na pole malarstwa, a już w r. 1824 otrzymał nagrodę w Genewie. W r. 1831 OBiadł w Haadze, gdzie 1839 r. został dyrektorem tamtejszej akademii. W r. 1844 powrócił do Belgii, skąd następnie przeniósł się na stałe do Paryża. Przez długi czas ulubionym tematem jego pędzla były sceny rybaokie z okolic Scheveningen, następnie jednak zaczął uprawiać malarstwo rodzajowe oraz malarstwo historyczne, które w końcu najbardziej umiłował.

Głośniejsze dzieła jego Bą: Sieroty, powracające z kościoła, Napomnienie ojcowskie, a z historycznych, Zaślubiny Jakobei bawarskiej, oraz Piotr W. w Zaandam. E. zasłużył się przytem na polu wydawnictwa rzeczy krajowych: „Collection de portraits d’artistes modernes nes dans le royaume des Pays - Bas* (Bruksella 1822), „Costumes du peuple de toutes les provinces du royaume de Pays - Bas* (t-źe 1827).

sesu (1885), zbiór nowel; „Les milioes de Saint-Franęois* (1886); „Nouvelles kermeBses* (1887); „La nouvelle Carthage* (1888), szeroki obraz życia antwerpskiego i „Les fusillśs de Malines* (1891), powieść historyczną, wysnutą z powstania ludu w Kempis przeciw rządom francuskim w roku 1798.

Eem, de Eem, rzeka w Niderlandach, w pro-winoyi Utrecht, powstaje i połączenia kilku strumieni, które zlewają się razem w pobliżu m. Amersfoort, poczem dąży ku północy i pod osadą Eemnes wpada do odnogi Zuiderzee.

Eom Mikołaj van der (* w Hadze r. 1757— f w Amsterdamie r. 1796), lekarz hollenderski, autor prac o położnictwie, nadzwyczaj ważnych dla tej gałęzi sztuki lekarskiej. W zawodzie lekarskim kształcił się w Lejdzie i tam w r. 1783 zostawszy doktorom medycyny, osiadł w Amsterdamie, gdzie zmarł przedwcześnie. Rozprawa jego inauguracyjna p. n. „De artis obstetriciae hodier-norum prae veterum praestantia ratione partus naturalis*, jako też druga, równocześnie ogłoszona pod napisem: „De artis obstetriciae hodier-noram prae yeterum praestantia ratione partus dificilis et praeternaturalis*, podług zdania E. C. J. von Siebolda (ob.), wygłoszonego w dziejach położnictwa tego autora, należą do rzędu utworów klasycznych na tern polu i po wszystkie czasy powinny zachować znaczenie i wartość niespożytą. Dr J*p*

Eendrachtsland, nazwa, wyszła już dziś z u-życia, na oznaczenie części ^zachodniego wybrzeża Australii, rozciągającego się mniej więcej od 22° do 26° sz. pd. tj., od przylądka Steeple Point do przylądka Północno - Zachodniego (North - West Cape); jest to dziś część dywizyi czyli okręgu Ga-scoyne, piaszozysta lub skalista, pustynna i do kultury mało podatna. Nazwa powstała od statku Eandracht (Zgoda), którym żeglarz niderlandzki, Dirk Hartog, przybił do tutejszych brzegów

And, S.

S. S.

And. 8.

And. S,

Eecloo, miasto okręgowe w Belgijskiej pro-wincyi Plandryi Wschodniej, na połowie drogi między Briigge i Gandawą; fabryki koronek, fabryki tkanin lnianych i wełnianych, ognisko znacznego handlu wełną; 12 000 m-ców.

Eecyon ('Hstfay). 1) Ojciec Andromachy, żony trojańskiego Hektora, król Cylików, rezydujący w m. Teba, znany z kilku ustępów Iliady, jako jeszcze przed wojną trojańską ofiara Achillesa, który: .Miasto Kilików też, ludem rojące się, zniszczył do szczętu, Tebę o bramach wysokich: sam zgładził on Eetiona, leoz go nie złupił, albowiem zgrozą ta myśl go przejmowała, nie! on go spalił, zarazem ze zbroją, misternie wykutą. Wzniósł też nad zmarłym mogiłę, a wiązy do koła zasiały nimfy, te górskie boginie, zrodzone z władyki egidy* (ks. VI, 415). Lecz pokazuje się, że niezupełnie go Achilles „nie złupił*, bo oto w innym ustępie (ks. IX, 186), widzimy zwycięzcę, „jak dźwięczną cytarą pociesza swe serce, piękną, mi Sternie zdziałaną, z szyjką ze srebra wykutą; wybrał ją sobie ze zdobyczy, gdy grói Eetiona pustoszył*. Nadto (ks. 16, w. 152) Automedon znowu, sposobiąc do wozu rumaki „na przyprząż-kę wyprawia Pedaza, wolnego od skazy, co go u-prowadził Achil, zdobywszy gród Eetionau. W dodatku, Achilles (ks. 23, w. 826) w czasie bitwy,

w r. 1616.

Eendragt, Eendracht, jedno w uściowych ramion Wschodniej Skaldy (Ooster Sohelde), tworzące wyspę Tholen, oddzielające prowincyą Zee-landyą od Brabanoyi Północnej i dosięgające ramienia De Kramer, które jest znowu jednem z uść połączonej z Renem Mozy (Maas).

Eerste Rlvier, niewielka rzeka w Afryce południowej, wpadająoa do zatoki Fałszywej pod 18°35' dł. wd. Gr. i 34°10' sz. pd., słynie z win-nio na jej brzegach założonych, dostarczających wybornego wina, znanego pod nazwą „Przylądko-

And. 8,

And. S.

K. K.

„wynosi krąg (diBkos), odlany niekształtnie, którym poprzednio miotała potężna moc Eetionau (przek. Szmurły). Oto wszystko, cośmy mogli zebrać o nieszczęśliwym ojcu nieszczęśliwej Andromachy.— 2) Król Imbrosu, który Pryamowego syna, Likaona, wziętego w niewolę i sprzedanego do Lemnosu przez Achillesa, wykupił „i posłał do boskiej Aryby*, nad Hellespontem (Iliada; ks. 21, w. 35—43). — 3) Ojciec jednego z rycerzy trojańskich, Podesa, który w walce zginął z ręki Menelausa (II. ks. 17, w. 575)—4) Ojciec Cypselosa, władcy Koryntu (Pauz. II, 4,4).

Eekhoud Jerzy (* 1854 w Antwerpii) pisarz belgijski, znany jako patryota flamandzki. Początkowo pracował jako dziennikarz w Antwerpii, później jako krytyk literacki w brukselskiej „Etoile belge*. W r. 1881 wspólnie z Maks. Wallerem wego“.

Eetion (mitol.), ob. Eecyon.

Efaptis (od icpóruft), przywiązuję), odkrycie podobne do ohlamidy (ob.), a raczej ta tak nazwaną została od sposobu jej zawiązywania, równie jak sagum i paludamentum Rzymian, które w takiż sam sposób noszono. E. wspominane jest w liczbie kostiumów teatralnych, jako cechujące wojskowych i myśliwych, którzy w danym

(Maurycym Warlomontem) założył własny dziennik „La jeune Belgique“, który dotychczas wydaje.

Pierwsze jego utwory poetyckie „Myrtes et cyprós“

(Paryż 1876), „Zigzags pośtiqueBw (tamże 1877) i „Les pittoresques* (1879) okazują w nim jeszcze romantyka. W późniejszych nowellaoh i powieściach przechyla się stanowczo do kierunku realistycznego i zdobywa wybitne stanowisko wśród młodszej generacyi pisarzów belgijskich. W tym I razie robili sobie zeń broń odporną, owijając tym kierunku napisał: „Kees Doorik* (1883), „Kermes- I płaszczem lewą rękę, jakby tarczą: „ohlamyde...

guana.

oiypeat brachium* (Pacuvius), co się dość często spotyka na wazach glinianych.    K*

Efat, 1). E. najżyzniejsza i najpiękniejsza wyspa z grupy Nowych Hebrydzkich, na Oceanie Wielkim pod 168V₂° dł. wd. Gr. i pod 17¹/*⁰ sz. pd., posiada wyborne porty, wnętrze pokryte nie-wysokiemi lesistemi górami, bujną roślinność na równinach nadbrzeżnych, zdrowy klimat, około 140 km. □.—2). E. niewielka i niezamieszkana wysepka w odnodze Adeńskiej, przy wybrzeżu Somala, należy do Anglików i ma bogate pokłady

And. S.

Efebi CźjP*] młodość między chłopięctwem a męskością, chwila porostu; przyim.    Po polsku

nazwę tę najlepiej określa wyraz: wyrostki; ale w Grecyi ma on znaczenie podwójne: a) sam wiek rozwinięcia fizycznego, przypadający, stosownie do indywidualności organicznej, na lat 15 (u kobiet 12) lub później; b) stan cywilny pewnej klasy młodzieży: i ta druga tylko okoliczność będzie tu przedmiotem rozpoznania. O Efebii, jako o instytucyi państwowej (korpus kadetów), wieści są dość głuohe. Teksty dawniejsze niż wiek IV przed Chr., lubo wskazują, że instytucya iBtniała, ale wyrazu E. nie używają; teksty późniejsze wprowadzają ten wyraz, obfitują we wzmianki, tak jednak, że żadnego z nich oiągu, któryby należycie odmalował pochodzenie, naturę i historyę instytucyi, utworzyć nie można. Najwięcej objaśnień dały napisy na pomnikach. Wiadomo tyle, źe Efebia znaczy instytucyę, która pod kontrolę państwową zabiera młodzieńców w 18 leciech życia i trzyma ich do 20. Przez ten czas kształci ich w wojskowości, jako w bezwzględnym i najpierwszym obowiązku wolnego obywatela Grecyi. Oto i wszystko, co wiadomo o przedmiooie ogólnikowo, co się po książkach kołatało; ale kiedy instytucya powstała, jaki był jej mechanizm szczegółowy, jak Bię obróciła: głucho. Aliści przybywa nowy, niespodziewany dokument. W r. 1891 odkryto papyrus egipski, a na nim rękopism Arystotelesa O konstytucyi Aten (ob. Studya Stanisł. Sznajdra w „Przewód, nauk i liter.*, Kraków, lipiec 1893 r.); w którym cały jeden rozdział, mianowicie 42, traktuje o Efebach (Powołujemy się na wydanie drugie, Londyńskie, które ukazało się w kilka dni po pierwszem (r. 1891), a w szczególności na 17 stronicę Wstępu wydawcy, G. Ke-nyona). Lecz i tu, ile ze wskazań wnosić można, redakcya nie sięga wyżej nad r. 328 przed naszą erą, kiedy napisy sięgają lat wyższych. Co z tego wszystkiego zdołali wyciągnąć specyalni badacze, w głównych zarysach, przedstawimy. A jakkolwiek Efebie rozrzucone były po całej Grecyi, nawet po za kresem Hellady geograficznej, zwrócimy głównie uwagę na E-ę Ateńską, jako na wzorową i najbliżej znaną. Co do tej, teksty są rzadkie; najdawniejszy, z imienia cytujący E-ę ateńską, mieści się w dyalogu „Aiiochos*, przypisywanym Eschinesowi Sokratykowi (zatem w. IV). Liczniejsze są napisy, ale nie wcześniejsze: pierwszy już z r. 333, inne idą, coraz niżej, choć częściej, do III wieku po Chr.—Stawia się nasamprzód pytanie: czy istniała instytucya przed w. V i wcześniej, ozy też powstała dopiero w w. IV? Zdania się dzielą. Ostatni, który poważnie rozbierał tę kwe-styę, starożytnik francuski, P. Girard („L’ óiuoation ath. au V et au IV s.“, Paryż, 1891; str. 42 sq. i 271 sq.), utrzymuje, iż istniała przed w. IV, lecz, zamiast dowodów pozytywnych, stawia analogiczne. Wprawdzie pisarze w. V nie, używają wyrazu Efe-bos, ale spotykamy u nich, pod inną nazwą, częste alluzye do instytucyi wojskowo-wychowawczej, i do samegoź ciała E-w. I tak: Tucydydes po dwakroć, z okazyi ruchów wojennych, rozróżnia szyki, z których jedne nazywa ot vect>Tatoi (najmłodsi), drugie ot 7rpea(3ÓTaT0t (najstarsi). Ta dru ga nazwa jest czyś .u lecuniczną: oznacza ona obywateli 50—60-letnich, nie wychodzących po za At-tykę, a podczas wojny strzegących twierdz Aten i Pireju. W tern przeciwstawieniu i co do pierwszego wyrażenia widzi Girard nazwę techniczną młodzieży wyszłej z Efebii. Arystofanes (Ryc. 604) także wskazuje E-w, i równie jak Tucydydes mieni ich ved>ratot; im też przypisuje świetną szarżę jazdy pod rfolygią (r. 425 przed Chr.), która rozstrzygnęła zwycięstwo Ateńozyków.— Dalej, pomie-niony autor powołuje się na rotę przysięgi E w, zachowaną u Pollaksa i Stobeusza, w której nietylko uderza go starożytność języka, naiwność, nielicująoa z epoką późniejszą, ale i to, że przysięga zwraca się do wielu bóstw religii dawnej, później nieco zaniedbanych. Nareszcie powołujesię Girard na wojskową edukacyę młodzieży, sięgający czasów dawniejszych, po za obrębem Attyki, na Krecie, w Lakonii i t, p., czemu i Attyka obcą być nie mogła. A więc: teksty, przysięga i porównanie z innymi, świadozą, że w Atenach Efebia sięgała wyżej IV wieku, tylko o przybliżonym czasie powstania ani myśleć nie można.

Co do samej manipulacyi, teksty, napisy, a zwłaszoza przytoczony, nowoodkryty rękopis Arystotelesa (ob. wyżej) podają szczegóły dość obfite* W 18-tym roku życia, młodzieniec ateński, posiadający prawa obywatelskie, wpisywał się w regestr stanu cywilnego i zostawał E-m, t. j. wy-chowańcem szkoły, uzdolniającej go do należytej służby wojskowej. Formalność ta nie odbywała się jednak, aby zbyć. Przyjęcie w poozet poprzedzało śledztwo, dokimazya, o którem nowe i ważne szczegóły podaje Arystoteles (1. o). W każdej demie (ob.) zbierali się democi i, po wykonaniu przysięgi poddawali badaniu popisowych co do dwóch mianowicie punktów: co do wieku i co do stanu cywilnego. Popisowy, nie mająoy jeszcze lat 18, odchodził do klasy chłopców (rcatSec). Ale jeśli zachodziła wątpliwość, co .do jego stanu cywilnego, jeżeli democi przeczyli, aby pochodził ze krwi wolnych lub prawnie poślubionych małżonków, którzy - by oboje używali praw { obywatelstwa ateńskiego, wtedy odsyłano spór do sądu he-liastów, wobec którego pięoiu demotów z wyboru podtrzymywało oskarżenie. Jeżeli sąd heliastów przyznał im słuszność, wtedy biedny młodzienieo mógł być sprzedanym na rzecz państwa; w przeciwnym razie wpisywano go w regestr demosu. Po tej pierwszej następowała druga dokimazya.

Popisowi, proponowani przez denns6w na JE-w, stawali wobeo Bady, która, zdaje się, sprawdzała tylko i zatwierdzała pierwsze śledztwo, lubo Arystoteles (1. o.) mówi jedynie o wieku, t. j., jeśli Bada dostrzegła jeszcze gdzieś wiek niższy, skazywała demosów na karę za podstępny wpis kan-t dydata w regestr, a jego samego prawdopodobnie odsyłała do wpisu na rok następny.

Efebia, jako propedeutyka wojskowa, była obowiązkową za dobrych czasów Hellady; ale, czy była obowiązkową zawsze, do końca? Należy wątpić, jeżeli godne wiary szczątki katalogów efebicznych (w marmurach. Ob. „Corpus insor. attic. II*). Bo kiedy najdawniejszy (r. 334—3) wskazuje do tysiąca wpisanych na listę, liczba ta spada coraz bardziej, do 30 i niżej. Ponieważ ludność Aten nie mogła się w tym stosunku zmniejszać, znaczy to, źe z czasem, a więo od panowania Macedonów, a następnie Bzymian, Efebia przestała obowiązywać. Co większa, zmieniła ona radykalnie swój pierwastko-wy charakter. Jakoż, za dobrych czasów Aten, wychowanie dzieci było zupełnie wolne, zależne od samych rodziców. Bząd ani żadnej nad niem nie wywierał kontroli, ani programatów nie stawiał, ani szkół nie zakładał. Prosta też logika wskazuje, źe biorąo młodzieńca pod swą kontrolę już w 18-m roku życia, nie miał prawa żądać od niego nauki żadnej, i co większa, nie mógł go umysłowo kształcić dalej według programatu własnego, gdyż znalazłby mnóstwo nieprzygotowanych, skoro każdy uczył się przedtem, jak chciał, bardzo dużo lub bardzo mało. Umysłowego więo kształcenia, lekoyj, wcale zrazu nie było w Efebii; ćwiczenia wojskowe, karność żołnierska, nic więcej: Efebia, to koszary. Druga rzecz: widzieliśmy, jak skrupulatnie brakowano młodzież, aby się do Efebii nie doBtał jaki nieobywatel ateński, lub z wieku niepowołany. Tymczasem już w II w. przed Chr. widzimy óo innego. Do Efebii dostają się cudzoziemcy nawet. Efebia, oprócz ćwicżeń gimnastycznych, bardzo kosztownyoh, wprowadza nauki jeszcze kosztowniejsze, wykładane przez gramatyków, retorów, filozofów, najsłynniejszych a wysoko płatnych.

I dziwnaź, źe do takiej szkoły uczęszczać może zaledwie kilkudziesięciu uczniów, których rodzice są w możności koszta podobne ponosić? Dziwnaź, źe kurs, z dwóoh lat, ograniczonym został do jednego, i że przyjmowano młodzież w różnym wieku? Przedewszystkiem widać z tego, źe z biegiem czasu ustały powody utrzymywania obowiązkowej dla wszyBtkioh szkoły rycerskiej. Ateny, ze złamanem skrzydłem, nie wysiadywały młodyoh orłów, same zostając w pazurach rzymskiej wilczycy. Szkoła rycerska zamieniła się na rządowy pensyonat dla bogatych dyletantów, i taką została do końca pogaństwa. t. j. do III w. po Chr.

Kiedy jednak była obowiązkową, przy regulaminie ścisłym, wpisani, otrzymując broń, t. j. dzidę, tarczę i kask, nasamprzód składali pierwotnie w przybytku Agiaury, na półn. stoku Akropolu, przysięgę w rocie:—„Nie znieważę tej świętej broni; walczyć będę za me bogi i ognisko, sam jeden lub z innymi; nie zostawię ojczyzny uszczuplonej, leoz

Ineykl Povu. mutr, Zen. 141.LT, 18-ty.

zostawię ją większą i silniejszą, niż kiedym ją otrzymał; posłusznym będę rozkazom, jakie ma wydać mi roztropność urzędów, prawom istniejącym i tym, jakie ustanowi zgodna wola ludu; gdyby kto chciał prawa te zdeptać, lub im posłuszeństwo wymówić, nie dopuszczę, leoz walczyć za nie będę, sam lub ze wszystkimi; wiarę mych ’ ojców szanować przyrzekam. Biorę na świadectwo Aglau-rę, Aresa, Eayaliosa, Zeusa, Tallonę, Auxonę, He-gemonę*. Przysięga ta, ze zmianą co do wyrażeń, w duchu jednaka, trwała do końca Efebii, a Pilostrates („Vita Apoll." IV. 21) mówi o niej, jako o istniejącej jeszcze w III w. naszej ery.— E-b był obywatelem, ale nie ze wszystkich praw cywilnych i politycznych korzystał, ani też wszystkie obywatelskie powinności spełniał. Arystoteles (1. c.) o-świadoza, źe od ciężarów publicznych posiadał li-bertacyę ogólną (&usXet<; stal x4vtwv), wyjąwszy, rozumie się, powinności wojskowe. Ale mógł swobodnie zawiadywać majątkiem i rozciągać opiekę prawną nad epiki erami (ob.). Był opiekunem matki (owdowiałej) i dostarczał jej na utrzymanie. Tylko, aby nie być odciąganym od obowiązków efebickicb, nie mógł stawać w sądach, jako powód czy obrońca., wyjąwszy trzy wypadki: w sprawach spadkowych, w interesie epiklery i w rzeczach kapłaństwa. Prawa polityczne E-w bardzo mało nam są znane. Wątpić należy, aby uczęszczali na zgromadzenia ludowe i zabierali głos — chyba wyjątkowo. Baczej od pewnej epoki stanowili tam straż honorową, zastąpiwszy łuczników scytyjskich; mieli też osobne miejsce wydzielone sobie w teatrze.

Władzę nad Efebią w V w. dzierżył sam A-reopag; później ukazuje się ODa pod jurysdykoyą urzędu Strategów, i nic dziwnego. Najbliżej jednak, jako bezpośredni zawiadowcy Efebii, znani są t. zw. Sofroniści, niewiadomo kiedy, może bardzo wcześnie, ustanowieni. O nich też, oprócz wcześniejszych wzmianek w tekstaoh i na marmurach, szerzej dowiadujemy się z Arystotelesa (1. c.). Po dokimazyi przed Badą (pięciuset) — opowiada rękopis—ojoowie młodzieńców zbierają się gminami, zaprzysięgają i wybierają po trzech członków z gminy, starszych nad lat 40, z pośród tych, co, zdaniem ogółu, posiadali najwięcej przymiotów do kierowania Efebami. Pomiędzy trzema kandydatami wybierał znowu lud i podniesieniem ręki mianował Bofronistę, który też natychmiast obejmował obowiązek. Tym sposobem, okazuje się, źe sofro-nistów w Efebii było tylu, ile gmin, czyli fyl, zatem w Atenach ówozesnych—dziesięciu, i każdy zajmował się młodzieżą tylko swojej gminy, pod zwierzchnim nadzorem rządu, zapewne Archonta. Rozpoczynali oni obowiązek od oprowadzania E-w po pewnej liczbie świątyń (wtedy zapewne kazano im wykonywać znaną przysięgę; o czem jednak rękopis nie mówi). Następnie schodzili i nimi do Pi-reju i stawiali na obserwaoyi, jednych w Munichii, drugich wzdłuż wybrzeża. Każdy sofronista otrzymywał dziennie drachmę na swe utrzymanie, a po cztery obole na efeba. Sofroniści byli tylko mentorami i intendentami E-w; do nich należał jedy-

103

nie kierunek moralny, i z tego kierunku zdawali sprawę przed ludem (nauką i ćwiczeniami zajmowali się inni). Istnieją napisy, świadczące o po-winBzowaniacłi i podziękowaniach, ozynionyoh sofro-nistom za dobre zachowanie się E-w. Aż ku bońoowi IV w. o sofronistach ucicha, a na ich miejsce, jako zwierzchnik, występuje nowy urzędnik, Kosmetes, doroczny, z wyboru, który spełnia funk-cyę (ap^) według praw i dekretów ludu. Obowiązkiem jego: utrzymywać E-w w stanie zdrowym, pilnować wśród nich karności i zgody, bywać z nimi codziennie w gimnazyaoh, prowadzić ich na wykłady filozofów, retorów i gramatyków, uczestniczyć przy ćwiczeniach wojskowych. Sam Kosm. nie uczył niczego, ale pod jego rozkazami stali właściwi nauczyciele (Si5dćaxaXoi, TtaiSsoraO, z których najgłówniejszym był pedotryb (TcaiSotp $?]<;), mistrz gimnastyki, wybierany zapewne na przedstawienie kosmeta. Oprócz niego, do składu Efebii należeli: hoplomaoh (fechmistrz w mustrze hoplitów), akon-tistes (naucz, dzirytu), toksotes (strzelania z łuku), katapeltafetes (rzucania pocisków), grammateus, pisarz; oraz służba niższa (órcepirat), nie z niewolników złożona, owszem, mająca pewne zachowanie. Za Cesarstwa skład ten się mnoży, przybywają pomoonicy do funkcyj dawnych, spe-cyaliści i urzędnicy nowi; Efebia coraz bardziej przybiera charakter ogólnej iustytucyi wykształcenia męskiego, a jak nic na świecie nie stoi nieru-Chomie, tak i na niej odbijają się znamiona wieku, który przebywa; urozmaica nauki, prace, przywileje E-w; w każdym jednak wieku przyznaje im obowiązkowy udział w nabożeństwach narodowych, w pochodach uroczystych, igrzyskach, konkursach.

Taką była Efebia ateńska w swych zarysaoh głównych i szkicowych; co do szczegółów drobniejszych i przemijających, jest ich jeszcze tyle, że, unikając obszaru, musimy odesłać czytelnika do bibliografii. Ta Efebia ateńska, pierwiastkowo szkoła obywatelska i rycerska, przechodzi następnie w ułudę własną, tak jak niemal wszystkie instytucje, które za dobrych czasów Rzplitej Ateńskiej, związane naturalnym węzłem z jej bytem politycznym, po utracie tego bytul wiodły żywot raczej sztuczny i wegetacyjny, niż rzeczywisty, i trzymały się tylko siłą nawyknienia, tradycyi, tolerowanej przez władzców maoedońskich lub rzymskich, którym nie przeszkadzały. Jakkolwiek więc E. ateńska od początku w. III przed Chr. była już tylko ułudą, igraszką, brano ją przecież na sery o i wpośród jej uczestników i w stanach rządzących, które ją podtrzymują wszelkiemi siłami, jako drogi szczątek narodowej przeszłości. Po przez wszystkie wieki i koleje Aten pozostaje ona troską najczulszą społeczeństwa; zajmuje ważne miejsce w zajęciach Rady Pięciuset, Areopaga i Ekklezyi; podlega prawom starożytnym, z wysiłkiem ludu dla zachowania im mocy obowiązującej; stanowi przedmiot dekretów, wykazujących wagę, jaką do tej instytucyi przywiązują krasomówoy; gromadzi koło siebie lik urzędników z najpierwszych rodzin, którzy za zaszozyt sobie mają w niej uczestniczyć. I dziwna rzecz 1 Z okiem miłośnie wlepionem w Efebię, Ateńczyoycy zdają się zapominać o aktualności chwili, w której mają ręse najsilniej obcym okute łańcuchem. Za czasów Cesarstwa Rzymskiego podziwiają tę swoją ukochaną pieszczochę i takie na niej budują widoki, jakby za czasów Pery-klesa, o czem świadczą pompatyczne dekrety istniejących władz autonomicznych, dotąd przechowane w napisach. Pod tą formą odmienną Efebia epoki rzymskiej służy za nowy a wzruszający dowód optymizmu ateńskiego, gorącej wiary w żywotność narodu i w jego przyszłość. Najbardziej też instytucyę ową interesująoą czyni ta przywiązana do niej wiara, uczucie czysto attyckie, jakie ogół dla niej i w złotym, i w żelaznym wieku okazuje; zapał, jakim społeczność tchnie dla młodzieży, po wszystkie czasy stanowiącej dumę i ozdobę Aten, i którą krasomówca Demades ,wiosną narodu" nazywa (u Ateneusza, III).

Efebia ateńska była, że tak powiem, wzorową; jaką zaś miała reputacyę, świadczy to, że w czasach reformy, jak już wspominaliśmy, mnóstwo nie-ateńczyków zapisywało się do niej, lubo efebie rozrzucone były po całej Grecyi i osadach, i mniej więcej na sposób ateński urządzone. Liczba ich przechodzi 70. Trudno nam wypisywać tu wszystkie miasta; wskażemy jednak prowineye, a te są: Megarys 2, Peloponez 7, Beocya 9, Lokrys 2, Eubea l, Tessalia 1, Macedonia 1, Tracya 11, Wyspy 22, Azya Mn. 22, Afryka 1 (Cyrena), Sycylia 6, Gallia 1 (Marsylia). Dodać tu winniśmy, że (co nieraz w nieporozumienie wprawia), jak w Atenach, tak zwłaszcza gdzieindziej, nieraz mowa jest o Efebii pod inną nazwą; a z drugiej strony, istotnie, te inne nazwy mają znowu swą właściwą racyę, gdyż w znacznej liczbie miast zawiązywały się rzeczywiście, obok E-w, inne stowarzyszenia młodzieży, pod różnemi nazwami, jako to: Oj ek tu gimnazyu, Alejfomenoi, Neaniskoi, a szczególniej Neoi (młodzieńcy), miały osobne or-ganizacye, ustawy, uroczystości, zawsze pod opieką władzy, i stowarzyszenia te łączyły się z E-mi. Trudno określić charakter tych grup, ale świadczą one o zamiłowaniu młodzieży greckiej do wspólności życia. Stowarzyszenie obowiązkowe lub wolne, zostające pod kontrolą rządu czy samoistne, powstaje jakby Ramo przez się we wszystkich grodach; wszędzie jednoczy się młodzież, by odprawiać razem pewne uroczystości, zaprawiać się w gimnastyce, muzyce, literaturze. Nic lepiej nie świadczy o duchu towarzyskości, ożywiającym plemię helleńskie, nio lepiej nie objaśnia pięknego znaozenia wyrazu „filantropia*, którego lubią używać pisarze greccy.

Po napisach i dawniejszych tekstach źródłem najwaźniejszem jest] tylokrotnie tu cytowany, świeżo odkryty, rękopis Arystotelesa. „IIoXlt. Aib]v.“, wyd. Londyńskie z r. 1893. — Z badaczy nowoczesnych: Boeckh „De ephebia attica”; Heinricha— tenże tytuł, Berlin 1851. Dittenberger „De eph. atticis*, Gettynga 1863.—Dumont „Essai sur l’4ph. att.*, Paryż 1874—6.—Collignon wQuid de coli. epheborum apud Gr., excepta Attica, ex titulis epigraphiciB commentari liceat“, Paryż 1877.—

antią." Daremberg i Saglio, wyd.

Tenże „Les collóges de Neoi“... Mahaffy *01d greek education“, wyd. 2-ie, Londyn 1883.— Bardzo ważnym jest „Corpus inscr. atticarum* II i III oraz „Indices" IV i V. Lecz prawie wszystko, co się ważniejszego mieści w powyższych dziełach, wyczerpał P. Girard „L’ óducation athónienne au V et au IV siócle av. J. C.“ wyd. 2, Paryż 1891, a nadto uzupełnił artykułem Ephóbie w „Diet. des

K, K,

EfecI (Ecpśrai). W okresie historycznym wyraz ten oznacza w Atenach kollegium 51 sędziów, powołanych- do sądzenia, w czterech izbach spe-cyalnych, kilku zbrodni natury szczególnej: ale nad ich początkiem, charakterem i rolą pierwotną zaległ mrok nieprzebity. W świeżo odkrytym rękopisie Arystotelesa (r. 1891), wydanym w Londynie przez Kenyona (r. 1893), p. t. Konst. A-teńska, jak na złość, brak początku, tak, iż rozdział o efetach wpada już na czaBy historyozne. Inne zaś teksty, przedmiotu tego dotykające, są następujące: prawo o amnestyi Solona, przytaczane i rozważane przez Plutarcha (Solon 19, 4); dwa urywki prawa karnego Drakona, przytoczone z komentarzem przez Demostenesa, w dwóch mowach, inskrypeya z r. 409—8 (wraz z dekretem ludu, nakazującym obwieszczenie publiczne) ważnych urywków tegoż samego prawa Drakona, potwierdzająca zatem autentyczność odpowiednioh tekstów Demostenesa („Corp. inscr. att.“ 1, 81); artykuły słownikarzy, zwłaszcza Harpokratyona.— Kilka dodatkowych wiadomości, dostarczonych przez Focyusza, Suidasa i Polluksa, nie mają żadnego znaczenia. — O językowe pochodzenie nazwy toczą się spory między filologami: ostatecznie wybór najprawdopodobniejszy zostaje między źró-dłosłowem etpEsoOm (rozkazywać: Schoemann), albo ściągnięciem ot ratę era tę (Lange), gdzie !'rai znaczy ogół krewnych, a zarazem towarzyszów, współobywateli; i ten - to źródłosłów zgadza się z tern, co wnosić można o pierwotnym charakterze Efetów. Zdają się oni być instytucyą bardzo dawną, bo wzmiankuje już o nich Drakon: ale co robili wtedy?... Tworzono dużo przypuszczeń i a* nalogij, które jeden dokument, właśnie ów świeżo odkryty rękopis Arystotelesa (1. c. rozd. 3 i 4), wywrócił; więc niema ich tu nawet potrzeby powtarzać. Wezystko, co o nich wiemy, ogranicza się najdawniej do tego, że w okresie Drakona, a przed Solonem, E. dzielą juryzdykcyę karną z areo-pagiem i z archontami, którzy w pewnych okolicznościach, na mocy szczególnej delegacyi ludu (Tu-cyd. I. 126), mogą zasiadać w Prytanejonie, wspólnej ich siedzibie, jako sędziowie kryminalni. W tem też znaczeniu rozumieć trzeba prawo Solona, wyjmujące z pod amnestyi tych, co skazani byli przez areopag, efetów lub prytanejon za zabójstwo, rzeź lub tyranię (Plut. „Solon”). Prytanejon oznaczał tu zapewne juryzdykcyę wyjątkową, którą archon-ci wykonywali względnie do przestępstwa tyranii; efeci sądzili przestępstwa (być może uważane za mimowolne), spełnione podczas wojny domowej; morderstwa nareszcie sądził areopag. Tekst Plutarcha wskazuje nadto, że wszystkim tym trybunałom przewodniczyli dygnitarze, zwani b a z y 1 e i s, zapewne zmieniający się archonoi • królowie, prze-wodnioząoy we wszystkich izbaoh kryminalnych. Nie wiemy, azali zmienił co Solon w attrybucyach E-ów. W okresie historycznym jest to stałe ciało sądownicze; ale nie wiadomo, jak się ono układa. Arystoteles (1. c. rozd. 57), nątrąca o losowaniu, co nasuwałoby myśl, że sądzą kadeneyami; ale inne teksty ukazują ich zawsze razem, sądzących na otwartem powietrzu. Do nich należy tylko sąd w czterech szczególnych kategoryach przestępstw i w czterech dawnych przybytkach, jakiemi są Prytanejon, Delfinion, Palladion, Preattys; mają przytem jeszcze kilka attrybuoyj dodatkowyoh. Następnie tracą Palladion, wysadzeni przez heliastów, między rokiem 403 i 397 (Isokrat9z 18, 52; De-most. 59, 10) i może prawie jednocześnie Delfinion. Ograniczają się wtedy do małoznaczących formalności Prytanejonu i Preattydy. Próoz tego są obowiązani sądzić w wypadkach, gdy ktoś zabił, lub zabić kazał zbiegłego mordercę, który zastosował się do przepisów prawa, t. j. przebywał zewnątrz Attyki, na wielkie igrzyska helleńskie i u-roćzystośoi amfiktyońskie nie uczęszczał. Uczestniczą nareszcie w pewnych razach przy pogodzeniu się zabójoy z rodziną zabitego. Prawdo-podobnem jest, że aż do końca istnienia układają się z dawnych rodów szlachetnych.

Gdy zasiadali we wszystkich cztereoh trybunałach, funkeye ioh były następujące: w Prytanejonie spełniają prostą tylko formalność; sądzą niewiadomego sprawcę zabójstwa oraz zwierzęta lub przedmioty martwe, które zrządziły śmierć człowieka, i przedmiot wyrzuca się po za granice przez cztereoh fylobazylejów (naczelników fyl.). Ustanowienie tej kary Pauzaniasz przypisuje Dra-konowi; ale i sam przytacza dawniejszą joszoze tradyoyę, zaohowaną w obrządku Bufonii (zabijania wołów) przy dorocznej uroczystośoi Zeusa Po-lieusa, według której pierwszy kapłan, zabijający wołu na ołtarzu Zeusa, pierwszy bufonos, uciekał, a topór ofiarny doznawał odpuszczenia (De-most. 6, 11, 6; Pauz. 1, 28, 10; 1, 24, 4). We Freattydzie, małej zatoczce nad Pirejem, E. sądzą sprawcę mimowolnego zabójstwa, który, przed terminem wyrzeczonego nań wygnania, popełnił drugie zabójstwo, rozmyślne. Nie mogąo bezkarnie wrócić do kraju, broni swej sprawy na okręcie wobec sędziów, siedzących na wybrzeżu. Przekonany o tę powtórną zbrodnię, ulega karze śmierci; uznany za niewinnego, oczekuje końca wygnania za granicą. I tu Pauzaniasz powołuje się na legendowe pochodzenie tego trybunału: tak miał być pierwszy sądzonym Teukros. W Delfiuionie sądzono zabójstwa w łagodzących ókolicznośoiaoh i ustawa Drakona, której wiele urządzeń zachowało się u De-mostenesa, względy legalne wylicza: wypadek prawnej obrony, o ile groźba była istotną; mimowolne zabioie przeciwnika w zapasach igrzyskowych; zabicie współobywatela w starciu przez pomyłkę wziętego za wroga; zabójstwo gacha upatrzonego przy żonie, matce, siostrze lub nawet nałożnicy (Lys. 1, 31, Demost. 23, 53). Pod okoliczności ła-

godzące podciągnięto jeszcze inne wypadki: zabój- (afSeaię), czy to skutkiem przedśmiertnego źyoze-stwo złodzieja nocnego, przydrożnego rzezimiesz- I nia ofiary, czy z dobrej woli; tylko w tym ka, śmierć pacyenta, mimowolnie spowodowaną drugim razie, zdaje się, wymagane było pryzwo przez lekarza. Uwzględnienie prawne stosuje się lenie E-ów; nigdy wszakże nie można było pogo nareszcie do wielu zabójstw polityoznych. Ando- dzenia kupować za pieniądze (Dem. 58, 28). Kre cydes (1, 95) przytacza prawo Solona, upoważnia- wnymi upoważnionymi do zgody mogą być: ojoiec jące do zamordowania tego, kto przyjmuje urzę- bracia, synowie, i to jednomyślnością, bez które, dowanie w nowym rządzie, złożonym po obaleniu zgoda nie następuje. W braku krewnych, E. wy demokraoyi, i majątek takiego urzędnika oddające i b^rają 10 członków fratryi, z pomiędzy szlaohty. mordercy. Nie wiadomo, czy jest to prawo Solo- Taki był przepis Drakona, trwający jeszoze za na, ale rzecz bardzo prawdopodobna, iż tego ro- czasów Demostenesa. W procedurze przy Bądaoh dzaju zarządzenia musiały dawno istnieć w pra- efeckich nie zachodzi nio szczególnego. Zaczyna wodawstwie ateńskiem. Dekret ludowy, zapropo- się ona od śledztwa, trwającego trzy miesiące, pod-nowany przez Demofonta w roku 410, po upadku czas którego strony i świadkowie Bkładają przy-Czterystu, upoważniał niewątpliwie do zabicia każdego, ktoby usiłował obalić demokracyę (por.

sięgi w Palladionie lub Delfinionie; poczem już wyrok zapadaj większością głosów. — Bibl. Foroh-ammer „Die Epheten...* (1876); Thonissen „Le droit pónal de la rćp. ath.* (1875); Gilbert „Hand-buch d. griech. Staatsalterth.* (Lipsk 1881, I str. 120—124; 862—4); Westermann art. „Epheten* w Paulego „Realencyk.* Ul, 166); Ch. Lćcriyain art.

De most. 20, 159) i takież samo zarządzenie istniało w prawie, uchwalonem po upadku Trzydziestu.

Czwarty trybunał zasiada w Palladonie, starym przybytku Zeusa i Ateny, i sądzi przeważnie zabójstwa mimowolne, po uprzedniem rozpoznaniu

■A

/‘‘V

te

.N

Fig. 205.

Fig. 206.

s. K.

Efedryzm (i<ps§pfo[jioę) (fig. 205). Przypatrzmy się temu rysunkowi, a zobaczymy w nim, na pierwszy rzut oka, wyobrażenie gry, zabawy, którą nasi ohłopcy nazywają „na barana*. Nie wiem, ozy do nas przeszła^ ona pośrednio z Grecy i, ale tam łączyły się z samym ruchem szczegóły, u nas nieznane. Jakoż na tym rysunku, zdjętym z wazy attyckiej (Muz. Beri. nr. 2 417), widzimy, że chłopieo niesiony niosącemu zasłania oczy rękami; że niosący

leźąoych na ziemi, pod kontrolą trzeciego, półklę-czącego. Treść objaśnimy sobie według, tekstu Polluksa (IX, 119):—.Stawia się w pewnej odległości kamień i ohłopcy usiłują go obalić, mierząc doń piłkami lub innemi kamieniami: który nie utrafl, nieść musi na grzbieoie tego, co utr afił; ten zasłania oczy przegrywającemu, który niesie go dopóty, póki omackiem nie natrafi na kamień,

przez archonta-króla sprawy zabójcy. Jeśli się o- „Ephetai** w Daremberga „Diet. des antiq.“ (Pa-każe, iż zabójstwo dokonane było rozmyślnie, oczy- ryż), wiście, sprawa przechodzi do Areopagu; jeśli nie, archont odByła ją do Palladionn. Co się tyczy zabójstwa z namowy (buleusis), wiadomości są sprzeczne: Izaios i Arystoteles trzymają za Palla-dionem (Harpokration, s. v.), Demarch—za Areopa-giem. W wielu razach w Palladionie sądzono sprawy zabójstwa nie-obywateli, niewolników; i wiemy z Arystotelesa (1. c. 57), że Palladion w za* sadzie był zawsze do takich spraw kompeten-tnymtrybunałem. W przypuzczeniu, że zabójstwo już prawie dotyka lewą nogą jakichś przedmiotów, z namowy należało do Palladionu, jeśli się okazało, że spełniono je rozmyślnie, E. mieli prawo skazać winowajcę na śmierć. Jeśli było z namowy, a nierozmyślne, mogli, dla braku dowodów, uniewinnić; przy dowodzie, skazywali winowajcę na wygnanie czasowe, bez konfiskaty majątku.

Krewni zabitego mogą skrócić wygnanie, albo i zupełnie zwolnić winowajcę, przez pogodzenie się

K K.

Elektryczne jednostki).

zwany granicą (dioroś)*. Niesienie to jest zatem karą, wynikłą z wypadku poprzedniej gry. Teksty bałamuoą tu nieco, grę tę zestawiając z innemi, które zowią się już to: en kotyle, już też hip-pas; a zdają się być raczej jednoznaoznemi z E-m. Jakoż, wyrażenie pierwsze, iv %oz6Xi], oznacza: w garści; i istotnie, jak widzimy na rysunku, chłopieo niosący ma garście podstawione z tyłu pod kolana niesionego. Hippas, od źródłosłowu znaozącego: koń, daje wyobrażenie siedzenia jakby na grzbiecie końskim, kiedy E. także wiąże się z pojęciem grzbietu. Są to więo najprawdopodobniej, nie trzy gry osobne, ale|trzy nazwy gry tej samej. Ale jest tu rzecz inna do zauważenia. Znajdują się grupy gliniane, w który oh kobieta w podobny spoBÓb niesie kobietę, naprzykład w zbiorze Saburowa (tabl. 81) w Petersburgu, Luwrze i w innych, (fig. 206) i gdzie niosąca nie ma oczu zasłonionyoh, tak, iż wygląda to, nie na grę z pewnym interesem, ale na zwyczajną gimnastykę, niekoniecznie względnie do kobiet usprawiedliwioną. Nadto znajdują się też grupy, w których kobieta już nie kobietę niesie, ale Erosa, albo Sylen dziewicę, albo Herakles Omfalę i t. p., w podobnyź sposób, na grzbiecie. Słowem, do scen samych z gry chłopięcej miesza się mitologia. Ta okoliozność nasunęła jednemu z badaczy (Heuzey „Gaz. des Beaux-Arts*, 1875) myśl, podjętą później przez Froehnera („Annali dell* Instituto*, 1884), że grupy te za prototyp miały bronzową kompozycyę Praksytelesa, wzmiankowaną dość ciemno przez Pliniusza („Hist. nat.* 34, 69), a przedstawiającą grupę, w której Demeter unosi z piekieł Korę. Owoż tu rozchodzą się zdania. Gzy za Praksyte-lesem poszły inne sceny mitologiczne niesienia na grzbiecie, które przyswoiła sobie rozigrana fanta-zya dziecięoa i wprowadziła w życie towarzyskie, z dodaniem uprzedniej gry z kamieniem; czy też, jak chce mieć O. Rayet („Mon. de 1’ art. ant.“ nota do tabl. 79), zabawa chłopców rzuciła pomysł rzeźbiarzom do pewnego skojarzenia soen mitologicznych,—rozstrzygać nie będziemy. Zwrócimy tylko uwagę, że przejrzane przez nas zabytki takiego E-mu, odnoszące się do mitologii, mają przeważnie charakter niepoważny, dzieoinny, zgoła niewspółmierny z domniemanym prototypem Praksytelesa, i przemawiają raczej przeoiw, niż za hy-potezą archeologa Heuzeya.

Efekt, w mechanice, fizyce, a zwłaszoza w technice, jest to praoa, jaką siła wykonywa w ciągu jednostki czasu. — Przy teorytycznej ocenie pracy ! (ob.) ozaB na wykonanie jej potrzebny nie ma żadnego znaczenia, w zastosowaniach wszakże praktycznych wzgląd ten jest pierwszorzędnej wagi, siła bow*~m dla techniki jest tern skuteczniejsza, im w krótszym czasie oznaczoną pracę wykonywa. Przy ocenach zatem technicznych za podstawę przyjmować trzeba praoę, jaką siła wykonywa w ciągu jednostki czasu; stosunek więc wykonanej pracy do czasu, w ciągu którego wykonaną została, nazywa się efektem, u niektórych nowszych pisarzy także potęgą, a według proponowanego w słownictwie polskiem terminu sprawnością siły. — W układzie miar bezwzględnych jednostką efektu jest taki efekt siły, przy którym praca 1 ergi (ob.) wykonywa się w ciągu 1 sekundy. Jednostka ta byłaby wszakże zbyt drobną dla celów praktycznych: zgodzono się więc powiększyć ją 10 000 000 razy i tak wzmożoną jednostkę nazwano w a 1t, na cześć męża, któremu zawdzięczamy udoskonalenie motorów parowych. W a 11 przeto jest to E., przy którym w ciągu sekundy wykonywa się praca 10 milionów (10⁷) erg.—Wyższą jednostką jest k i 1 o-w a 11, obejmujący 1 000 wattów. W technice wszakże ocenia się pospolioie, według jednostek dawniejszych, E. motorów przez konie paro-w e. Koń zaś parowy, siła konia, albo moc konia, jest to taka działałność motoru, przy której w ciągu sekundy wykonywa się praca 75 kilogrammetrów. Ponieważ kilogrammetr (ob.) odpowiada 98X100 000 erg, co czyni 9.81 watta, koń przeto parowy, oznaczany niekiedy głoskami H P (z aug. horse - powe r=siła konia) wyrównywa 9.81X75, t. j. H P— 736 wattów. Stąd kilowatt = 1.36 konia parowego. — Prąd elektryczny jest także źródłem energii i wykonywać może praoę, wydaje przeto również pewien E., który jest iloczynem siły elektro • wzbudzającej przez natężenie prądu. Ponieważ jednostką siły elektro-wzbudzającej jest w o 11, jednostką natężenia prądu amper, przeto 1 watt=l woltXlamper. Jednostka zatem złożona, woltamper, ma we-lektrotechnioe toż samo znaozenie, co watt. (Ob.

S. K.

Efemeryda (łcpYjtiepię). Księga, w której notuje się wypadki codzienne: tak wyraz ten objaśnia w swym słowniku Suidas, ze względu na źródło-słów (hemera=dzień, epi—przyimek). Aulus-Gellius („Noot. att.w V, 18) idzie dalej, tłómacząo to jako pisanie historyi, nie latami, lecz z dnia na dzień. Z pośród E-d greckioh najczęściej wspominaną jest ta, którą Eumenes z Kardyonu i Dyodo-tes z Erytrei pisali o Aleksandrze W. Z wyciągów poohwytanych przez późniejszyoh pisarzy wnosić można, że w księdze tej pilnie notowano, nietylko ważne czyny gienialnego wodza, ale najdrobniejsze okolioznośoi, nawet dnie, które, po przepiciu się, przesypiał. Wyraz ten następnie przeszedł do łaciny, dokładnie oddany przez Au. Gelliusa, jako diarium (dies=dzień), później jednak był używanym przez rzymskich pisarzy w swej formie greckiej i znaczył rozmaicie: 1) Regestra, zawierające akta cesarzy. Pod koniec życia Galliena Trebellius Pollio (Gallienus, 18) ciekawych obszerniejszej relacyi odsyła do E-d tego cesarza, redagowanych przez Palfuriusa Surę. Na początku Żywota Aureliana, Plaviua Vopiscus (Aur. I) dziękuje prefektowi Rzymu, że mu oddał do rozporządzenia E dy tego cesarza, czyli „libri lintei in quibus ispe (rozumie się—cesarz) quotidiana sua scribi praeceperatM. Tenże Vopiscus do napisania żywota cesarza Probusa używał E-d, redagowanych przez Turdulusa Gallicana (Co do tych dwóch autorów, ob. wydanie H. Petera z r. 1884 całej grupy pisarzy zwanych „Soriptores historiae

tytuł, służący w ogólności wszystkim osobom, mającym wyższe wykształoenie szkolne, przed in-nemi zaś książętom, a także duohownym wszelkich stopni, nie wyjmując i głowy ich (Bzeich-ul - islama), oraz urzędnikom cywilnym — od 2 do 8 klasy (wszystkim więc, z wyjątkiem wezyra), dopóki nie otrzymają tytułu bega albo paszy. — Kładzie się zwykle po imieniu własnem danej o-soby, lub też po jej godnośoi urzędowej, jak np. Hakim-efendi (pierwszy przyboczny lekarz sułtana), Imam-efendi (kapłan serajowy), Reis-efendi (minister spraw zagranicznych) i t. p. Z dodatkiem na końcu m (Efendim) znaczy: mójpaniel    *

Eferding, m asto w Austryi Wyższej, powiecie Weis, niedaleko prawego brzegu Dunaju i przy drodze żelaznej Aschach - Weis; leży śród żyznej równiny nadrzecznej, otoczonej dokoła wyniosłemi wzgórzami; ma wspaniały kościół gotycki z XV w., z grobami rodzin Stabrembergów i Sohaum-burgów, zamek Stahrembergów z biblioteką i ga-leryą obrazów, stary ratusz; około 2 500 m-ców. E. wspominane jest w Nibelungach, jako E v e r-

And S.

Augustae", oraz tegoż badacza poprzednią z r. 1860 rozprawę: „Hist. critica scriptorum hist. Aug.*). Znany też jest z napisu („Corp. inscr. lat.* III, 536) wyzwoleniec ces. Al. Sewera, jako „proourator ab ephemerideu, zapewne wydziału w sekretaryaoie cesarskim do spraw osobistych. 2) Wspominany Vopiscus pisze też (Carus, 4) iż czytał „in ephe-meride quadam....“. To wyrażenie „quadam“, w jakiejś, — nasuwa myśl, że była to E. niekoniecznie stosuj ąoa się do osoby ces. Carusa, że zatem prawdopodobnem jest, iż pisano E dy nietylko dotyczące osób, ale i wypadków ogólnych. 3) Dziennik prywatny, redagowany, czy to do użytku własnego, ozy dla przyj aoiół, celem zawiadamiania ich o wypadkach miejsoowyob; oo zastępowało poniekąd dzisiejsze gazety. Taki dziennik pisał dla At-tyka Cycero (Ad Att. IV, 15). Podczas uczty Try-maloyona, niewolnik, obowiązany redagować E-dy bogatego parweniusza, czyta z nich ustęp wobeo biesiadników (Petron. „Sat.“ 53). 4) Książka rachunkowa przychodów i wydatków dziennych. 5) Książka redagowana codziennie, jako zbiór notatek w celu praktycznym, a przeznaczonych do wskazania na lata następne zajęć, jakie wykonać trzeba w porach odpowiednich. 6) Zbiór prognostyków, opartych na obserwacyaoh codziennyoh, a mających na oelu pomoc żeglarzom i rolnikom w przewidywaniu stanu pogody. Pompejunzowi, udająoemu się do Hiszpanii, wręczył Terencyusz Varro notatnik tego rodzaju, który Noniusz nazywa „ephemeris nayalis". Tenże Ter. Varro ułożył dla rolników zbiór przepowiedni meteorologicznych, który nazwano „epb. rustica*. 7) Nazywano nareszcie E-mi matema-tycznemi notatki astronomiczne (Plin. .Hist. nat." 29, 5, 4).— Por. Leclerc „Des journaux chez les Romains* (Paryż 1838).    Ł

Efemerydy (z greo.), wogóle pisma dzienne, pisma peryodyczne, obejmujące wypadki bieżąoe. W szczególności zaś E. są nazwą roczników astronomicznych, w któryoh podane są każdo-dzienne położenia ciał niebieBkioh—słońca, księżyca, planet, oraz inne zjawiska astronomiczne, obliozone z góry na pewien przeciąg czasu, na rok najozęśoiej. E. takie wydawał najpierw Peurbaoh w ciągu lat 1450—1461, następnie, dokładniejsze już, Regiomontanus 1475—1506, Stofler, Kepler, Kirch, Manfredi, Zanotti i inni. Dawniejsze te E. połączone były zwykle z przepowiedniami astrolo-gicznemi i często w tym tylko celu ogłaszane. Obecnie istnieje kilka podobnyoh wydawnictw: „Herliner astronomiscbes Jahrbuoh", założony przez Bodego w r. 1773, wydawany jeBt przez instytut rachunkowy obserwatoryum berlińskiego. W Anglii ogłaszany jest od r. 1767 przez urząd admiralioyi „Nautical Almanao and Astronomioal Ephemeris*, używany powszechnie przez żeglarzy. We Fran-oyi podobny rocznik „Connaissance des temps ou des mouvements cólestes", istniejący od r. 1679, wydawany jest przez „biuro długości", które też ogłasza corocznie i w szczuplejszym zakresie swój „Annuaire” (ob. Bureau des longitudes). s- K* Efendi (błędnie E f f e n d i), z greoko - bizantyjskiego aófrśycTję = pan, mistrz, u Turków

d i n g e n.

Efetowie, nazwa sędziów kryminalnych, ob. E f e c i.

Efetynda (£<peuv8a). Gra dziecięca w Greoyi, polegająca na tern, jak się domyśla Polluks, aby krążkiem, czerepem lub piłką wymierzyć w oznaczony cel, tak, iżby go pocisk nie chybił. Nowocześni jednak pisarze, np. Grasberger w „Erzie-hung und Unterricht*, albo Meursius w „Graeoia ludibunda*, z większą, zdaje się, słusznością utrzymują, że gra ta polegała na złudzeniu przeciwnika mierzeniem w jedną, a rzuceniem pocisku w inną stronę.    K-K*

Efez ('Ecpsaoę), jedno z dwunastu miast starożytnej Jonii (ob.), położone na zachodniem wybrzeżu Azyi Mniejszej, niedaleko od uścia rzeki Kaystros (naprzeciwko wyspy Samosu). Posiadało wygodny i obszerny port, — dzisiaj zupełnie zamulony. Pierwotnie zbudowane na grzbiecie oraz stokach góry Koressos, rozpostarło się następnie i niżej, w kierunku przystani, i na północ, a także zajęło sąsiednie wzgórze Pion. Topografię E-u zostawił nam Strabon. E. był je-dnem z najbogatszych i najpotężniejszych miast greokich w Azyi Mniejszej; w związku 12-tu grodów jońskioh zajmował on drugie miejsoe (pierwsze — Mile t). Pomimo to, dzieje jego nie są dokładnie znane. Według legendy greokiej założycielem jego miał być Androkles, syn króla K o d r o s a (ob.), który podczas wędrówki Dorów przedostał się wraz z osadnikami jońskimi na wybrzeże Azyi, skąd wyparował dawniejszyoh zdobywców tej miejsoowości, Lelegów. Założony przez potomka królów ateńskioh, ojca kolonizacyi, E. już przez to samo był niejako powołanym do przodowania innym miastom jońskim; jego przedstawiciele zajmowali pierwsze miejsce w igrzy-skaoh, nosili purpurę i laskę zamiast ,tberła, tudzież przewodniczyli w obrzędaoh religijnyoh na cześć Demetery eleuzyjskiej. Jednocześnie zaś E.

posiadał charakter miasta świętego, bęląc ogniskiem kultu bogini Artemidy (ob.). Aż do czasów Krezusa, miasto to umiało bronić swej niepodległości przeciwko swym najbliższym sąsiadom, Lidom; około roku 560 przed Chryst, zmuszone było jednak po zawziętym oporze u-znać zwierzchnictwo króla lidyjskiego. Później dostało się pod władzę Persów. W r. 499, podczas wielkiego powstania Jończyków, mieszkańcy E-u przyjęli u siebie wojsko ateńskie i zaprowadzili je do miasta Sardes. Po za tern wszakże, zdaje się, nie brali czynnego udziału w wojnie z Persami. W r. 407 Lizander wkroczył do E-u i rozbił w pobliżu flotę Ateńczyków; po zwycięstwie jego pod Ajgos Potamoi (405) Efezczyoy wznieśli jemu i innym wodzom spartańskim posągi; skoro jednak górę otrzymały Ateny, posągi te zastąpili posągami Konona i Tymoteusza. Wogóle, E. nie grał żadnej roli politycznej i ucierpiał mało od klęsk wojennych, które nawiedzały miasta sąsiednie. Osadnicy JońsCy, wylądowawszy na wybrzeże azyatyckie, znaleźli tam kult bogini, którą nazwali Artemidą. Świątynia, jaką jej następnie wznieśli („Aprspiaioy Ecpśaioy*), zasłynęła niebawem w całej Grecyi i stała się głównem źródłem bogactwa i pomyślności E-u, oraz największym tytułem jego chwały. Zbudowana pierwotnie przez Kreteńczyka Chersi-fona, w VII wieku przed Chr., została później powiększona. Krezus hojnemi darami przyczynił się do jej ozdobienia. Stała na brzegu strumyka S e 1 i n o s, na równinie między miastem a portem. W. r. 356, tej samej nocy, kiedy przyszedł na świat Aleksander Wielki, ogień, podłożony ręką szaleńca Herostrata, obrócił ją w grnzy. Odbudowano ją jeszcze wspanialej niż przedtem, pod kierunkiem architekta Dinokratesa. Aleksander, na początku swej wyprawy do Azyi, pragnął wziąć na siebie koszta odbudowania świątyni, byle mu tylko dozwolono wyryć swe imię na głównej fasadzie; ale dumni Efezczycy odrzucili jego ofertę. To też potrzebowali 220 lat na ukończenie swej praoy. Nowy przybytek bogini (joński d i p t e r o s), miał 133 metry długości i 69 metrów szerokości; wspierał się na 128 kolumnach marmurowyoh, z których 36 było bogato rzeźbiony oh. Wysokość kolumn wynosiła 19 metrów, długość każdego architrawu—9 metrów. Pędzel Apellesa i dłóto Praksytelesa pracowały nad upięknieniem tej świątyni, którą zaliczono do siedmiu cudów świata. Nagromaczone w niej bogactwa i dzieła sztuki zostały zrabowane w r. 65 po Chr. przez agentów Nerona, reszta stała się pastwą płomieni podczas najazdu na miasto barbarzyńskich Gotów (r. 262). Pozostałości ruin można jeszcze oglądać, w pobliżu dzisiejszej (jwioski tureckiej, Ajas-1 u k. Dokoła świątyni był plac ogrodzony, który dawał prawo bezpiecznego schronienia (asy-lum), Aleksander W., a później Mitrydates rozszerzyli jego granice. Będąo miejsoem pielgrzymek, E. prowadził zarazem znaczny handel z krajami Azyi Mniejszej. Wskutek podboju Azyi przez Aleksandra urósł jeszcze bardziej w znaczenie. Król ten przywróoił mu jego swobody. Lizy mach

kazał miasto ufortyfikować; opanowane z kolei przez Antygona, pozostawało ono w rękach królów syryjskich a ż do bitwy pod Magnezyą (r. 190 przed Chr.). Podczas wojny z Rzymem An-tyoch III miał tu główną kwaterę, poczem E przeszedł w ręce królów Pergamu, którzy wydali go Rzymianom. Za panowania Rzymu E. otrzymał tytuł metropolii prowincyi Asia („conven-tus Ephesinus"). W wojnie Sulli z Mitrydatem Efezczycy wzięli stronę tego ostatniego i sprawili w mieście rzeź Rzymianom, przyczem nieuszano-wali nawet świętego miejsca przed Artemizyonem. Miasto zostało ukarane przez Sullę i odtąd znosiło spokojnie, łagodne zresztą, jarzmo rzymskie. Dobrobyt materyalny mieszkańców nie przestał wzrastać, o czem świadczy podziw, jaki przepyoh miasta wzbudzał w Pliniuszn, Strabonie i inn. W dziejach św. Pawła często się wspomina o E-e; ów apostoł omal nie został tam umęczony przez wyznawców Artemidy, poduszczonyoh przez pewnego złotnika. Założony przez niego kościół w E e był pierwszym z pomiędzy siedmiu kościołów Azyi. W mieście tern odbył się r. 431 trzeoi sobór oikumeniczny czyli powszechny, który potępił naukę Nestoryusza (ob. Nestoryanizm). w roku zaś 448 obradował tu tak zw. synod zbójecki („Latrocinium Ephesinum*), na którym Eutyches (ob.) ogłoszony został za prawowiernego, natomiast jego przeciwnik, św. Flawian, wyzuty z godności pa-tryarszej i tak sponiewierany, że w kilka dni potem umarł. Za Cesarstwa Bizantyjskiego E. począł chylić się do upadku. W r. 1391 dostał Bię w ręce Turków i znikł całkiem z powierzchni ziemi. Ruiny E-u, zagrzebane w mule i zarosłe trawą, rozoiągają się na północ od rzeki Kajstru. Już w drugiej połowie XVII w. miejsce to było zupełną pustynią. W r. 1863 Anglik W o o d zaczął robić poszukiwania i kolejno odkopał stadium, teatr (mogący pomieścić około 24 000 widzów), odeon, kilka gimnazyów; wreszcie w r. 1870 odkrył niewielkie poBOstałości ruin Artemizyum, których cenniejsze szczątki zostały przewiezione do „British Museum* w Londynie; E. był ojczyzną filozofa Heraklita, poety Hippona-ksa, malarzy Parrazyusza i Apellesa.—Curtius E. „Ephesos⁴⁴ (Berlin 1874); Wood J. T. „Discove-ries at Ephesus* (Londyn 1877); Fergusson „The Tempie of Diana at Eohesus*.—Numizmatyce E-u poświęcił źródłową monografię Barcley V. Head pod tyt. „Ephesus” (w „Numismatic Chronicie⁴⁴, nowa serya t. XX).    HmL

Efezye. 1) Uroczystości obchodzone w Efezie na cześć Artemidy, głównego bóstwa grodu, w ciągu miesiąca artemizyon, szozególniej poświęconego bogini. Tuoydydes mówi o nich, jako o narodo-wem święcie Jończyków Grecyi i Azyi (III, 104), a Dyonizy z Halik, przeoiwstawia je uroczystościom odprawianym przez Dorów na cześć Apolli-na, na przylądku Tryopium. Podobne więc były ze wszechmiar do uroczystych panegiryj Grecyi, łączyły w sobie wszystkie igrzyska gimniczne i konkursy literackie, ohociaż Efez, siedlisko Jonów, prawie zawsze zależał od obcego władzcy. Po skończeniu obiat i zabaw, arbitrowie rozstrzygali

kiej.

plum.

Hml.

spory wynikłe między miastami sprzymierzonemi i stanowili o wyprawaoh, mających się przedsięwziąć przeciw barbarom. Zdaje się, iż zwyczaj ten był w związku z postanowieniem, by miesiąc ar-temizyon (Aptejuatoodj xpłatę; „Corp. insor. graec.“

n. 2983) był czasem ogólnego zawieszenia broni wraz z prawem bezpiecznego schronienia, o którego utrzymanie energicznie występowali Efezyanie przed senatem rzymskim jeszcze za Tyberyusza (Tacyt „Ann." III, 61). Jeśli wierzyć pisarzom dzisiejszym (ob. E. Guhl „Ephesiaca" Beri. 1843), E. odbywały się nocą; mężczyźni z pannami tylko, nawet z niewolnicami, przyjmowali w nich udział, a kobietom zamężnym wzbronioną była grota, dotykająca sławnej świątyni Artemidy, tudzież należący do niej gaj święty.— 2) Formuły czarnoksięskie (eph. grammata), wynikające z układu dziwacznych i niezrozumiałych zgłosek, które noszono na szyi, spisane na tabliczkach drewnianych i skórzanych, lub wymawiane z cioha, jako leki i środki zapobiegawcze przeciw dolegliwościom życia (Heysych. s. v.). Podanie odnosiło ich wynalazek do Daktylów z Frygii (ob.). Magowie — powiada Plutarch (Symp. V, 4, 4) — tym, którzy zostawali pod wpływem jakiego demona, zalecali wymawianie formuł efeskich, które tak nazywano z powodu, że pierwsze, jakie poznano, napisane były na podstawie posągu Artemidy Efes-

K, Si

Effatum (dosł.s=wyrzeczenie). Formuła poświęcenia, albo modlitwa, wygłaszana przez augura rzymskiego przy poświęoaniu jakiego gruntu, placu (ternplum), przeznaczonego do odbywania wróżb: stąd też i ta czynność zajmowania czyli odgraniczania gruntu, przy użyciu pomienionej formuły, określała się technicznie wyrażeniem eff ar i tem-

K. K.

Effen Justus van (* 1684 w Utrechcie— f 1735 w Hertogenbosch) pisarz niderlandzki. Zasłużył się tern, że na wzór angielskioh „Tatlera",

Steelea i „Spectatora" Addisona, zaozął wydawać pierwsze w Hollandyi tygodniki, a mianowicie: „Le misanthrope* (1711) i „Journal littóraire” (1713—

21) w jęz. francuskim, i „De hollandsohe Specta-tor“ (1731—35) w hollenderskim. Ostatni uchodzi za arcydzieło stylu klasycznego.

Effiat Antoni Coefier, margrabia, marszałek Francyi (* r. 1581—f 1685 w Luzellstein, w Lotaryngii). Odziedziczył po swym wuju Marcinie Ru-zó de Beaulieu znaczny majątek, z warunkiem przybrania nazwiska i herbu Ruzć. Posiadał jednocześnie zdolności wojskowe, dyplomatyczne i administracyjne. Jako reformator główny górnictwa francuskiego, zwrócił na się uwagę kardynała Ri-chelieu.; W stopniu marszałka polnego brał udział w Oblężeniu La Rochelle. Wysłany w 1624 do Londynu dla ułożenia małżeństwa Henryetty Francuskiej z Karolem I, został po powrocie mianowany nadintendentem skarbu, w której - to godności występował przed zgromadzeniem notablów w roku 1626. Zostawszy naczelnikiem artylleryi (1629), odznaczył się w kampanii piemonckiej pod Veilla-ne, Carignan i przy zdobyoiu Saluzzo (1630). Marszałek Franoyi w r. 1631, objął w roku następnym dowództwo armii alzackiej, lecz umarł na początku kampanii; E. napisał: „L’etat des affaires des finan-ces" (1628); „Lettres du marąuis d’E. sur les finan-ces"; „Les heureux progrós des armóes de Louis XIII en Piemont" (1633); „Mśmoires concernant les dernióres guerres d’ltalie“ (1632).—„Qr. En-cycl." Lamiraulfa.

Effigies (po łaoinie wyobrażenie, obraz, podobieństwo), w numizmatyoe oznacza głowę lub popiersie portretowe pewnej osoby. Już na najdawniejszych monetach perskich, zwanych dary kami, daje się widzieć wizerunek wielkiego króla, ale ponieważ występuje w całej postaci, nie jest więo właściwą effigies. Około roku 380 przed Chr. ukazują się w prowincyach zachodnich Azyi Mniejszej piękne monety roboty greokiej, z głową brodatą, uwieńczoną tyarą perską. Zdaje się jednak, że były to, nie portrety prawdziwe, lecz tylko wyobrażenia typu satrapów. Pierwszym niewątpliwym portretem była podobizna Aleksandra W., jaką Ptolemeusz Soter kazał umieszczać na monetaoh, które wybijał jako regent; Lizymach ze swojej strony wypuścił wiele monet z głową u-bóstwionego zdobywcy, w dyademie, z rogami Am-mona, przypominaj ącemi boskie jego pochodzenie. Od tej epoki, po głowach bóstw rozmaityoh, które wybijano najczęściej na monetach, następują całe serye podobizn takioh, jak np. Seleuoydów, Pto-lemeuszów, królów Baktryany i Macedonii, których wartość jest bardzo wielka, zarówno pod względem artystycznym, jak i ikonograficznym. Starożytni królowie greooy nie kazali wybijać głów swych na monetach, nawet i Aleksander Wielki poprzestawał na nadawaniu swoich rysów głowie Heraklesa, jak to widać na tetradrachmach. Prawo do E. stało się zaszozytem, blizkim delfikacyi, dla tego - to na monetach często wybijano głowy monarchów już zmarłych. Prawo to wszakże nie było, jak się zdaje, ustalonym przepisem, dają się widzieć bowiem na monetach królowe lub księżniczki, już to same, już to obok swych mężów albo braoi. W Syrakuzach, mało znana królowa, Gilistis, na licznych monetach srebrnych każe odbijać tylko swoją głowę i imię. Na monetach miast E. monarchy jest oznaką czci i poddaństwa. W Rzymie, skutkiem demokratycznego ustroju państwa, portrety na numizmatach ukazują się bardzo późno. W roku śmierci Cezara (44 przed Chr.), senat rozkazał wybijać jego głowę na monetach. Po zamordowaniu dyktatora wodzowie otrzymali, ozy przywłaszczyli, prawo umieszczania swyoh wizerunków na monetach, bityoh przez siebie (Brutus, Labienus, Domitius Ahenobarbus i inni). Zresztą pewni prokonsulowie uzyskali to samo prawo, jak np. Africanus Fabius Maximus, Pius Sittius i Marcus Annius Afrinus. Za cesarstwa głowa monarchy stała się główną cechą monety; dawano wszakże i głowy książąt i księżniozek z rodziny oesarskiej. Czasem także, jak na monetach greckich, występują podobizny osób już zmarłych, np. ojca Trajana, Augusta, Tyberyusza [i jeszoze pewnej liczby imperatorów, po któryoh posiadamy monety, zwane restitutio. E. mają bardzo ważne i ciekawe znaczenie ikonograficzne aź do w. IV po Chr.; od tej epoki kunszt myncarski staje się coraz mniej zdolnym do wykonywania rzeczywistych portretów; wprawdzie nie przestają odbijać na monetach popiersi, mających przedstawiać niby monarchów,! lecz te są najczęściej bezkształtne: takie właśnie były monety Merowingów. Wznowiona przez Karola Wielkiego, oraz Ludwika I Pobożnego, E. znikła wreszcie z monet francuskich, gdy w tymże czasie Bizantyni, nie tylko nie przestali wybijać na monetach wizerunków monarszych, lecz nieraz kładli ich po kilka na jednej sztuce: ciekawym pod tym względem okazem jest pieniądz złoty, ozdobiony popiersiem Teofila, małżonki jego, Teodory, oraz córek ich: Tekli, Anny i Anastazyi. Spotykane na niektórych monetach francuskich wizerunki w całej postaci, czy to konne, czy piesze, nie mogą być zaliczone do kate-goryi prawdziwych portretów królewskich. Pod wpływem Odrodzenia włoskiego, pewne monety Ludwika XII przyjęły za główną cechę jedynie samą głowę i zwane były Testonami. To spowodowało reformę w organizacyi menniczej. Henryk II w r. 1547 ustanowił urząd medaliera generalnego i nadał go Markowi Bachotowi, włożywszy nań obowiązek dostarczania mennicom stempli, których doskonałość miała zapobiedz fałszowaniu monet. Tego wszakże było nie dosyć, ustanowiono więc kontrolera generalnego wizerunków, którym był słynny rzeźbiarz, German Pilon, upoważniony patentem Karola IX z dn. 29 października 1672 r. do czuwania nad tem, aby E, króla była dobrze wykonana na wszystkich monetach francuskich. Po nim urząd ten piastował syn jego, Gerwazy, po tym — drugi syn Germana, Jan Pilon, dalej Wilhelm Duprś, Abraham Duprś, a nareszcie Jan Wa-rin, ostatni koutroler generalny (1648 — 1672). Naturalnie, że E. jest cechą główną większości mo-met nowożytnych. Monety Stanów Zjednoczonych nastręczają nam kilka uwag ciekawych. Pierwszy projekt prawa menniczego proponował wybijanie na monetach głowy Waszyngtona, lecz wskutek reklamacyi stronnictwa ultra-demokratycz-nego przyjęto głowę idealną wolności (prawo z d. 2 kwietnia 1792 r.). Z razu wszakże wybito pewną ilość monet z portretem Waszyngtona z lat młodych, a potem żona prezydenta służyła za model głowy Wolności. Od r. 1796—1808 głowie tej nadawano rysy Indyanki, Pachontas, potem 1808 pani Madison, żony prezydenta, a od 1816— 1838 pani Patterson, żony dyrektora generalnego mennicy.—W numizmatyce polskiej wizerunki książąt i królów spotykamy już na niektórych monetach Piastowskich, czy to jako popiersia, czy też jako całe postacie, siedząoe, stojące albo konne. Niekiedy obie strony monety były ozdobione wizerunkami— jedna książęcym, druga zaś św. Wojciecha; na innych znów na tej samej stronie król figurował obok świętego, a Bolesław Laskonogi na swych denarach kazał się wyobrażać wobec niego klęczącym. Niektóre znów mają po dwie i trzy osoby siedzące u stołu; inne zaś noszą tylko wi-

SMTkl. Piwu. Uutr. Em Ml. T. l#-ty.

zerunek św. Wojciećha. Ale stempel prawie wszystkich tych monet tak jest nieudolny, a wizerunki na nich tak niezgrabne, że już nie tylko za portrety brać ich nie można, lecz nieraz nawet ludzkich rysów trudno się w nich dopatrzyć. E. prawdziwe ukazują się u nas dopiero w w. XVI na monetach Jagiellońskich i posiadamy z tego czasu monety z portretowemi popiersiami Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta, nieustępujące niemieckim. Od tej też epoki typ monet się ustala, mają one prawie zawsze na stronie głównej popiersie królewskie w koronie, na odwrotnej zaś herby, albo tylko same napisy. Typ ten utrzymuje się i za czasów Stefana Batorego; jedyny wyjątek stanowią monety wybite w Gdańsku podczas oblężenia przez Batorego r. 1577, ze srebrnych posągów świętyoh (talary) i ze złotych naczyń kościelnych (dukaty), z wizerunkiem Chrystusa. Za Zygmunta III monety nasze, tak pod względem wartości wewnętrznej, jak i pięknośoi stempla, upadają; w latach wprawdzie 1616—1622 w mennicy litewskiej bito piękne sztuki pięcio-i dziesięcio - dukatowe, te atoli w numizmatyce dzisiaj osobliwszą rzadkość stanowią. Piękne także były dukaty, talary i półtalary bite w Toruniu. Z czasów Władysława IV odznaczają się, wytwornie wykończone, talary gdańskie, z twarzą królewską wprost, według portretu Rubensa wykonaną, oraz dukat z twarzą w profilu. Za Jana Kazimierza ukazuje się po raz pierwszy na niektórych monetach E. w stylu antycznym, t. j. sama tylko głowa królewska, uwieńczona wawrzynem, ale bardzo miernego stempla; lepszym jest jego dukat podwójny z popiersiem ukoronowanem. Naturalnie, że podobieństwo portretowe wszystkich tych effigij jest bardzo wątpliwe. Pięknym natomiast i podobnym był wizerunek Michała Korybuta na talarze elbląskim, lecz, na nieszczęście, stempel jego pękł po wybiciu ledwie sztuk siedmiu (popiersie z głową ukoronowaną). Wspomnieć przytem wypada żeton koronacyjny z portretem królowej Eleonory Maryi z r. 1670). Z czasów Sobieskiego numizmatyka polska posiada bardzo wiele, pięknego stempla i ciekawych pod względem historycznym, monet i medali, pomiędzy któremi część znaczna należy dziś do rzędu unikatów; w ich liczbie znajduje się i żeton koronaoyjny królowej, wybity w Rydze. Za obu Sasów moneta była bardzo licha, i to po większej części, szczególniej za Augusta II, bita na stopę polską w Saksonii; jedyny wyjątek stanowi talar z r. 1762, bez żadnych znaków menniczy oh, bity, jak się zdaje w Elblągu, z kunsztownie wykonanem popiersiem Augusta III w zbroi. Dopiero za Stanisława Augusta sztuka myncarska u nas, dzięki usiłowaniom króla, staranności generalnego administrat. mennicy warszawskiej, Gartenber-ga (Sadogórskiego), probierza generalnego, Ańtoniego Schrodera, oraz sprowadzonych z zagranicy biegłych medalierów, doszła do wysokiego rozwoju. Król sam czuwał nad wykonaniem stempli i tak zwane próby mennioze sam własnoręcznie w zamku odbijał. Wogóle też monety wybijane w mennicy warszawskiej, począwszy od szeląga do du-

104

(Fi

kata, miały stemple wytworne, a E. króla, zazwyczaj sama tylko głowa, z włosami spływającemi na szyję, czasem otoczona dyademem, odznaczała się i wykonaniem artystycznem, i podobieństwem.—(Ob. Numizmatyka polska). Effigia-mi zwano także prawdziwe popiersia i posągi woskowe lub drewniane, używane niekiedy przy obrzędach publicznych. W Rzymie starożytnym popiersia przodków, pomalowane na kolor naturalny i opatrzone przyprawnemi brodami, występowały zawsze w orszakach pogrzebowych patrycyu-szów. We Francyi aż do w. XVII było we zwyczaju wystawiać na katafalku in effigie królów i różne osoby znakomite przez cały miesiąc po ich zgonie. W końcu wspomnieć potrzeba, że w prawodawstwie kryminalnem od w. XII do XVII in effigie wymierzano zaocznie karę, piętnującą hańbą imię przestępców, którzy zdołaii umknąć z pod wyroku, przez wystawienie ich portretu za kratami więzienia, przybicie go do pręgierza, szubienicy lub rusztowania.

Effloresceneya, ob. Wykwitanie.

Effrakcya (z łacińskiego), ob. Włamanie.

Efflizya (chemia), ob. Dyffuzya.

Eflpion (£cphmov, łac. ephippium). Słownikowo, znaczy to pokrycie na konia, lecz w postępie używalności wyraz ten doszedł od prostej derki do pokrowca, czapraka, poduszki, siodła, w miarę wygody jeźdźca lub ozdoby rumaka. W Gre-cyi, sądząc po tekstach i zabytkach, do wieku V nie używano żadnych pokryć, z wyjątkiem osad w Azyi i Afryce. I tak: znaleziono w Daphnae jeszoze oklep siadają na konia, to ziomkowie ich wschodni, zwłaszcza Jończycy, pod wpływem obyczajów Wschodu, urządzają okrycia na konie w spoBÓb rozmaity, od skromnego do najwykwintniejszych. Już to zawsze Wschód był i jest z tego znany aż dotąd. Ksenofont (Cyrop. VIII; 8, 19) powiada, że Persowie więcej gromadzą poduszek na koniach, niż na łóżkaoh. Za jego też czasów, zatem w w. IV, już kawalerya grecka u-żywała okryć na konie; on też, jako strategik, w dziele swem O jeździe, daje przepisy o ekwi-powaniu koni, przestrzegając między innemi, aby rzędy nie rozwygodniały jeźiźoów, ale raczej były skierowane do osłony koni przed pooiskami nieprzyjaciela.

W Rzymie E. nie odnosi się do czasów bardzo dawnych, skoro Cycero („De finib." III, 4) przytacza ten wyraz, jako świeżo zapożyczony z języka greckiego na oznaczenie potrzeby praktycznej. Warron mówi o E. jako o rzeczy zbytecznej i zbytkowej. Lubo jednak w II w. przed naszą erą już Rzymianie

mi

iii

•\

\ _ MMrJ

Fig. 207.

Fig. 208.

niewątpliwie okrywają konie, zwyczaj ten wszakże nie doznaje uznania u ogółu; niektóre teksty, sam nawet Cezar, uważają w tern upadek męskości, zmiękczenie. Wszak to dopiero za Nerona, w roku 66, podczas dorooznego przeglądu w dniu 15 lip-ca, podano jakby coś nowego, że kawalerya, defiluj ąoa przed cesarzem, miała na koniach czapraki („Dio Cassius“ 83, 13): od parady publicznej w tym stroju wstrzymywano się snadż dotąd przez wzgląd na tradyoyę, dla zwolenników starego obyczaju (dziś Defenneb), w Egipcie dolnym, wazę, prawdo- drogą, ale dawno już zgwałconą. Ale też odtąd podobnie z VI w. przed Chr., na której widać ko- E. nie tylko weszły w obyczaj powszeohny, lecz bietę, siedzącą na koniu, bogato strojnym, a okry- dążyły do coraz większego wyrafinowania i prze-tym pokrowcem, o brzegach wycinanych (Flinders - sady. Czem późniejszy zabytek sztuki, tern oka-Petrie i Murray: Tanis; Lond. 1888 r. II, tab), zalezy wyobrsża strój koński. Konie jazdy rzym-29, n. 4).—(Fig. 207). Waza jest roboty greckiej, skiej na kolumnie Trajana mają zazwyczaj na pochodzi zaś z miejscowości, zaludnionej w VII je- grzbiecie podwójny pokrowiec w ząbki, jak np. na szcze wieku przez tych Jończyków i Karyjczyków, tym rysunku (fig. 208), gdzie część wierzchnia do-których król Psammetych sprowadził do siebie na chodzi do kolana jeźdźca, a spodnia spada poniżej służbę. Inne zabytki sztuki potwierdzają toż sa- kolan końskich, oały zaś strój ma obszewki i frędz-mu, mianowicie, że jeśli jeźdźoy greccy z Europy le. Tym sposobem powoli budowało się Biodło.

HK <

skorzeżb kolumny Teodozyusza (Luwr) fig. 209. Jest to siodło o kuli i tylnym obłąku bardzo wysokim, z kwaterami pikowanemi i wycięciem zębatem; pod niem pokrowiec haftowany, również zębaty i oszyty żołędziami, a pod nim dopiero czaprak, o-krywający niemal całego konia, bardzo ozdobny, pokryty łuską, zapewne metalową, może nawet srebrną. Jest to E., któregoby się nie powstydził nawet dzisiejszy w Konstantynopolu następca Konstantyna W. Wyrób E. dał u Rzymian początek specyalnej fabryce, której rękodzielnicy zwali się Ephippiarii. —Bibliogr. Ginzrot „Wagen und Fahrwerke d. Griech. und Rom.* (Monachium 1817); Sohlieben „Die Pferde des Alterth.” (Lipsk 1867).

Fronton w liście do L. Verusa (I, str. 188, wyd. z r. 1823), daje poznać, źe brat Marka Aureliusza, L. Verus, objąwszy dowództwo nad armią wsoho-dnią (r. 165), zastał w niej karność bardzo rozluźnioną skutkiem gnuśnych obyczajów, przejętych przez wojsko od Azyatów. Między innemi, Fronton z oburzeniem zarzuca jeźdźcom, źe ośmielili się wysłać konie poduszkami z puchu gęsiego. Wyrzuoono im te poduszki wprawdzie, zaprowadzono reformę, która może powstrzymała nadmiar zniewieściałośoi, ale nie przeszkodziła przeistoczeniu się, ciągłemi dodatkami, pokrowca w zupełne siodło, o wysokich łękach wyściełanych, pełne ma-teryi i poduszek, wyszywane złotem, a niekiedy klejnotami zdobne. Przedstawiamy jeden jeszoze okaz z epoki Cesarstwa Wschodniego, zdjęty z pła-

Uf

III

Hf

Fig 209.

K. K.

Efod, szata arcykapłańska, opisana Exod. 28,

6—14. Wulgata tłómaczy w tern miejscu bu-perhumerale (naramiennik), w innych nazywa e p h o d. Według Józefa Flawiusza (Antią. III 7 5), była podobną do greckiej szaty lir<*)|j,£ę, i tak ją też Septuaginta nazywa. Składała się z dwóch części: przedniej i tylnej, sięgająoyoh prawie do kolan. W Exod. 1. o. niema mowy o rękawach, leoz je dodaje Józef Flawiusz. Na ramieniu była spinaną, u spodu związywano obie części, w biodrach przepasywano. Była z bisioru (s z e s z), koloru j purpurowego, hyaoyntowego i szkarłatnego, przetykana złotem. Innego ro-rodzaju było efod lniane (efod bad). Sama-el, ohłopięoiem jeszoze będąc, na służbie przy Przybytku (I Reg. 2, 18), zabici z rozkazu Saula kapłani w Nobe (ib. 22, 18), Dawid, odprowadzający na Syoa arkę (ib. 6, 14),—wszysoy odziani byli w lniany efod. Stąd wnosić należy, źe ta ostatnia suknia była odzieżą honorową osób uprzywilejowanych. Miejsce w Jud. 6, 27 o efod, źe go sobie uczynił Gedeon i że „po nim“ (Vulg. w nim), t. j. po efod „oudzołożyli* Izraelioi, tern się tłómaczy, źe kapłani Baala, zwykli naśladować obrządki Mojżeszowe, ubierali się w efod (of. Jud. 17, 5. Ezeoh 16, 16, 18), aby lud myślał, że to prawdziwy kapłan prawdziwemu Bogu ofiaruje.—„Encyklopedya Kościelna*.

Eforlnus (Efor), Ob. Ephorinus.

EforóS, ur. około r. 405 przed Chr., w eol-skiem mieście Kyme, grecki dziejopis, rozpoczyna epokę upadku greokiej historyografii. Zamiast bowiem postępować śladami wielkioh swych poprzedników, którzy, sami najżywszy udział biorąc w publicznem życiu narodu, dotarłszy do najskrytszych ducha jego i polityki tajników, jęli byli ze zmysłem krytycznym dzieje sobie spółczesne kreślić, uważał on w retorycznyoh ćwiczeniaoh dostateozne dla historyka przysposobienie, a stąd dla szumnyoh frazesów i zwrotów pięknych poświęcił i ścisłość prawdy dziejowej, i nieuprze-dzony sąd sumiennego badacza. Uozniem był retora Isokratesa, którego kursa wymowy przeszedł aż dwukrotnie. Sam mistrz podał mu myśl, a nawet i temat dzieła, mającego objąć historyę o-gólną, skreślił. Podjął się tego zadania E. i napisał w 30 księgach „Dzieje“ (fIaxop£at), pierwszą historyę powszeohną Greków. Rozpoczął dzieło swe od powrotu Heraklidów (r. 1104), jako od pierwszego wydarzenia wiarogodnego, i doprowadził je aż do oblężenia Peryntu (r. 340). Ponieważ atoli fakt ostatni żadnej epoki historycznej nie stanowi, E. zaś dożył śmierci Filipa Macedońskiego, a nawet wyprawy Aleksandra Wielkiego przeciwko Persom, przeto przyjąć należy, źe przed wykończeniem całego dzieła śmierć go zaskoczyła (około r. 330). Syn E-a Demofilos, wydając kompletną pracę ojca, dokończył przerwanego nagle w 30-ej Księdze wątku na opisie wojny świętej. Każda księga rozpoczynała się osobnym wstępem i obejmowała zaokrągloną całość. Obok dziejowych wypadków zwracał E., zwłaszcza w związku z historyą nowych osad, należną uwagę i na geografię, a z tego względu cenił go nader wysoko Strabon. Rozumowaniem nad hi-storycznemi faktami przysposobił pragmatyczny kierunek w dziejopisarstwie greckiem, którego najwybitniejszem uosobieniem jest Polibiusz. W największej części dzieła swego, traktując rzeczy dawno-minione, zniewolonym był E. czerpać ze starszych źródeł. Wyzyskiwał też je z pewnym sądem krytycznym, leo* bez wszelkiego skrupułu; z Herodota zwłaszcza, jak tego dowodzi Dyodor Syoylijczyk, który głównie E-a śladami stąpa, wy-pissł długie ustępy niemal dosłownie. Wypiera-jąo stanowczo z obrębu prawdziwych dziejów legendowe podania starszych logografów, które pc

graeco* (Getynga 1860).

ozęści racjonalnie objaśniał, nie umiał jednakże wszędzie zachować konsekwenoyi, gdyż np. mityczną walkę delfickiego Apollina z potwornym smokiem (ob. Apollo) opowiada jako prawdziwe zdarzenie. Zbywało mu dalej zupełnie na znajomości taktyki wojennej. Polibiusz, bardzo kompetentny na tern polu znawca, pisze, źe sposób, w jaki E. przedstawia przebieg bitew pod Leuktrami i Mantyneją, jest wprost śmiesznym; natomiast więcej świadomym go mieni w opisach walk, na morzu staczanych. Chociaż styl jego nosił na sobie zawsze piętno szkolnej retoryki i mdłym był, ociężałym i monotonnym, czytywano historyęE-a bardzo chętnie, a również skwapliwie czerpali z niej zwłaszcza Dyodor Sycylijczyk, dalej Strabon, Trogus Pom-pejusz, Plutarch i Pauzaniasz. Kontynuowali dzieło jego historycy z epoki następców Aleksandra, jak Diyllos Ateńczyk, Psaon Flatejczyk i Menodo-tos z Peryntu. Przypisywane E-owi dwie księgi „Wynalazków⁴⁴ (Eop^ara), nie były prawdopodobnie osobną pracą jego, lecz tylko wyoiągiem z głównego dzieła. Dochowane do naszych czasów szczątki historyi E a zebrali i wydali: Meier Marx w Kalsruhe 1815 i Muller w t. I. „Histori-corum graecorum fragmenta* (str. 234 — 277, w Paryżu 1832).—Por. Bauer „Beniitzung Herodo-ti durch Eph. bei Diodor⁴⁴, w Jahrb. f. Phil.“ (Suppl. X str. 279—342); Kliigmann „De Eph. historico

S. Drz.

Eforowie, urzędnicy w niektórych' miastach doryckich, ale znani nam tylko ze Sparty, gdzie eforat doznał zupełnego i samoistnego rozwinięcia. O początku i pierwotnym charakterze tej magistra-tury niema nic pewnego. Za czasów Herodota Spartanie uznawali, zdaje się, eforat za instytucyę, odnoszącą się do prawodawstwa podciągniętego pod imię Likurga; ale już Platon przypisuje ją prawodawcy późniejszemu, Arystoteles zaś królowi Teo-pompowi, i odtąd ta opinia przemagała. Powstała trzecia, zgoła na wiarę nie zasługująca, że eforat ukazał się dopiero w połowie VI-go wieku, założony przez jednego z siedmiu mędrców, Chylona, który był pierwszym eforem. Historycy nowocześni wahają się między pierwszą a drugą opinią, nic stanowczego ani za tą, ani za ową, nie przytaczając. Tak samo rzecz się ma i z pierwotnemi attrybucyami E-ów, które tern trudniej z korzenia wyprowadzić, iż, jak wiadomo, w Lakonii na czele państwa zawsze stali dwaj królowie, obok zaś nich senat (geruaya). Między temi dwiema władzami miejsce E-ów zrazu oznaczyć i rozwój ich władzy wyśledzić bardzo trudno; faktem atoli jest, źe eforat znaczył jakiś ogólny nadzór nad biegiem spraw państwowych. Według Plutarcha, umieszczony przezeń o kilka pokoleń niżej po kr. Teopompie, eforAste-ropos, miał znacznie powiększyć władzę E-ów; ale o tej reformie nie wiemy nic: może być, źe wybór ich od królów przeniosła ona do ludu, a w takim razie łatwo-by zrozumieć, źe E., niezależnymi od królów będąc, mogli i głowę nad nich niebawem wynieść. Z wiadomości, jakie mamy o Chylonie, nio niepodobna wycisnąć. Później dopiero dostrzegamy stopniowe przez E-ów nabywanie praw. Za czasów Herodota do nich szczególniej należy oała jurysdykoya cywilną, gdy król okruchy jej tylko posiada. Bozwój Eforatu wzrasta skutkiem wiecznych niezgód, panujących między dwoma królami, zwłaszoza od Kleomenesa I: królowie ci, ani panując, ani rządząc, wszelkie spory oddają pod rozstrzygnienie E-ów. I geruzya też korzysta z ry-walizacyi królów, ale nie mając władzy wykonawczej, posługuje się E-mi; od Kleomenesa też widzimy, narady wspólne E-ów z gerontami. Sprzyja im wszystko: moralne poniżenie władzy królewskiej, częste skazania, jakim ulegają królowie spartańscy, zwłaszcza w w. V, małoletność następców, a stąd wynikająca potrzeba opieki. Z mocy obowiązku i prawa do ogólnego nadzoru spraw E. zagarniają potrosze wszystkie gałęzie słuźoy publicznej, poddają pod swą kontrolę wszystkich urzędników i dygnitarzy państwowych, włącznie z królami; doznają ciągłego poparcia arystokracyi, która dążeń do jedynowładstwa boi się jak ognia. Oni tym sposobem sprawiają władzę najwyższą aż do połowy w. III przed Chr. Obezwładniają wszystkie i wszystkich przeciw sobie wymierzone działania: Pauzan*asza, który godził w eforat bezpośrednio; Lizandra, który podwójną królewskośó dziedziczną zastąpić chciał pojedyńczą, ale z wyborów, zatem silniejszą; Cynadena, który nowe żywioły usiłował wprowadzić do rządu. Wyobrażają oni dziwnie oryginalny organ konstytucyi spartańskiej, nigdzie indziej nie istniejący, nad którego zdeterminowaniem głowy sobie łamią historycy. Arystoteles widzi w nim urząd demokratyczny. Platon zastanawia się głównie nad tern, co go ty-ranicznego w tej instytucyi uderza; Cycero porównywa E-ów do rzymskich trybunów ple bis.

Ale urząd E-ów chyli się ku upadkowi razem z innemi urzędami konstytucyjnemu Wybierani z pośród ludu, często z pośród ubóstwa, E. bardzo są dostępni sprzedajności. Arystoteles oskarża ich o życie rozwiązłe. Ostatecznie przedstawiają oni tylko samolubną oligarchię, zostającą w posiadaniu niemal całej własności ziemskiej. Oni-to (E-pitadetos) ustanawiają prawo,zadające ostatni cios starej konstytucyi, mocą którego ojcu rodziny drogą darowizny lub testamentu wolno jest rozporządzać całym majątkiem, nawet ze szkodą dzieci prawowitych. Przeciw też E-om wymierzony był demokratyczny zamach stanu Agisa III i Kleomenesa III. Agis zginął w tern starciu; Kleomenes zdołał na pewien czas zawiesić eforat, który zastąpił przez instytucyę Patronomów (ob.). Po zwycięstwie pod Sellazyą w r. 221 przed Chr„ Antygon przywrócił dawną konstytucyę, z E-mi, ale zapewne, obok nich utrzymał i patronomów (Pauz. 2, 9, 1; Polib. 2, 70, 1; 9, 29, 8). E. znowu stają na czele rządu, aż do ukazania się samowładztwa w Sparcie, pod Machanidasem i Nabisem, zwłaszcza pod rządem słabego Likurga (ob.), ich kreatury. Po upadku tych samowładzoów E-ów niewątpliwie przywraca Pilopoiman. Za panowania rzymskiego, Sparta, jako dvitas foederata, posiada wszystkie swe dawne magistratury, z wyjątkiem królów (Liw. 38, 30), i jeszcze w II w. po Chr. wzmiankowani są E. Zawsze w liozbie 5, stanowią oni zapewne część ogółu magistratur, zwanych oovap)(£ai; zdają się być głównymi urzędnikami grodu, lubo urzędnik epouim (ob.) zwany rcpśapoę, nie jest przewodnikiem E-ów, lecz patronomów.

Taką jest w okruchach historya; a teraz przejrzymy attrybucye E-ów, od ich największego rozkwitu, t. j. od w. IV. Kollegiam ich składa Bię z 5 członków, których przodownik jest eponimi-cznym urzędnikiem państwa, pierwszy zaprzysięga traktaty i umowy z krajami obcemi. Wchodzą w urzędowanie z początkiem roku lakońskiego, t. j. na nowiu po jesiennem porównaniu dnia z nocą. Z wyjątkiem jurysdykcyi cywilnej, wogóle działają kollegialnie; mniejszość ustępuje większości, ale najczęściej rej wodzą członkowie wpływowsi. Mało wiemy o sposobie układania się eforatu. Pierwiastkowo zapewne Eforów mianowali królowie, ale ci utracili później przywilej ten, być może, od wspomnianej reformy Asteroposa. W epoce historycznej E. powstają, nie losem, lecz mocą wyboru, z pomiędzy wszystkich Spartan, bez różnicy majątkowej, byle używających zupełnych praw obywatelstwa; tylko nie wiadomo od którego wieku źyoia. Nie wiadomo też dokładnie, kto wybiera i w jaki sposób. Prawdopodobnie wybiera ich lud cały, tak samo jak senatorów, t. j. przez akklamacyę, i dlaozego, przypuszczalnie, Arystoteles ten sposób wybierania nazywa dziecinnym (Polit. 2, 6, 16 i 18). Nie bez tego, żeby i królowie nie mieli czasem wpływu na wybory, zwłaszcza za pomocą pieniędzy (Plutarch. „Ages." 8). Wybierani są na rok i obowiązani do zdawania rachunków przed następcami, co może pociągnąć odpowiedzialność za urzędowanie. Zdaje się, że prawnie urzędu pozbawieni być nie mogą, z wyjątkiem oskarżenia przez kolegów i skazania. Mają na agorze przybytek wspólny (eforeion), zawierający zapewne i ów wspólny stół, o którym często słychać. Funkcye ioh są różnorodne: do nich nietylko należy kontrola i repressya, ale spora część władzy wykonawczej. Mają nasamprzód prawo zwoływania zgromadzeń ludowych i przewodniczenia w nich, zwoływania a pełli (ob. Ekklezya pod Spartą) oraz geruzyi. Niema więc sprawy publicznej, w któ-rejby E. nie brali udziału; często nawet teksty wymieniają ich samycb, inicyatywie ich przypisując środki, które oni tylko proponują i popierają przed ludem lub geruzyą, zwłaszcza w sprawach polityki zewnętrznej; bo też, istotnie, często E. działają samorzutnie, nawet nie podczas zamieszek wewnętrznych. Zgromadzeni w geruzyi, stanowią radę rządową i mają władzę wykonawozą; ale do nich też należy inicyatywa prawodawcza; poddają nasamprzód zapewne projekty praw ge rontom; ci orzekają o nich. Następnie powołują do głosowania lud. Ale głosowanie to nie związuje geruzyi, która może się oświadczyć stanowczo w kierunku przeciwnym, odpowiednio do procedury, określonej przez prawo, przypisywane Teopom-powi (Plut. „Likurg" 6, 7; „Ages." 8, 9, Diodor 11, 50). E. też zachowują ogólny kierunek polityki zewnętrznej, po jej zatwierdzeniu. Znoszą

się z posłami, przyjmują ioh lub odprawiają; prowadzą przed lud; wzajem wysyłają za granicę swoich. Na ioh propozycye zgromadzenie ludowe zawiera traktaty pokoju, przymierza, wypowiada wojnę. Kierując całą rzeszą lakońską, muszą E, niekiedy pośredniczyć w sprawach grodów związkowych, ustanawiać lub usuwać harmostów (ob.). Na każdą wojnę oni powołują liczbę klas i ludzi do broni, wydają rozkaz wymarsza królowi (stra-tegos) lub dowódzoy wskazanemu przez lud. Królowie, istotnie, jeszcze za czasów Herodota, mający w zarządzie prawo prowadzenia wojny na własną rękę, zrzekli się go potrosze, z obawy niebezpiecznej odpowiedzialności; w w. IV już tylko wiodą wojska, gdzie wskaże im rząd, a już od r. 510 przy armii wogóle znajduje się jeden tylko król, gdy drugi pozostaje w domu. Za to, od daty niepewnej, towarzyszą mu przy armii dwaj E., którzy, nie mieszając się do komendy, pilnują go, pomagają mu w obrzędach religijnych, w razie danym prowadzą układy z nieprzyjacielem, a nierzadko zbierają też materyał do oskarżenia króla przy powrocie, za złe prowadzenie wyprawy; bardzo więc prawdopodobna, że król na polu nie śmie niczego ważniejszego przedsięwziąć bsz poradzenia się E-w. Skądinąd E. pozostająoy w domu często za pośrednictwem scytali (ob.) znoszą się z królem i dowódzcami, wydają im instrukcye, rozkazy, mogą ich odwoływać, delegują do armii komisBye specyalne na wywiady; w r. 418 wyznaczają na pewien przeoiąg czasu 10 doradzców do króla Agisa. Wodzowie, za powrotem, nasamprzód odwiedzają E-ów.

Mająo w ręku policyę państwową, E. kontrolują wszystkie prywatne i publiczne czynności obywateli, podtrzymują dawne tradycye i karność Li-kurga. Świadczy o tern odezwa, jaką przy wejściu w obowiązki wydają do obywateli, zalecająca im „golić wąsy i posłusznym być prawom" (Plut. „Kleomen." 9); świadozy moc skazywania na grzywny każdego za czyn naganny. Czuwają nawet nad powierzchownością; jakoż pewien obywatel, imieniem Nauklidas, strofowanym był publicznie o zbytnią otyłość (Aten. 12, 74). Powściągają in-nowacye: kilku muzyków, jak Terpander i Frynis z Lesbos, Tymoteusz z Miletu, otrzymali karę za udoskonalenie cytry i naruszenie przez to prostoty muzycznej. Czuwają nad obyczajami i wychowaniem dzieci; co dziesięć dni odbywają rewizye u efebów. Rozciągają kontrolę nad wszystkimi urzędnikami, mogą ich w urzędowaniu zawieszać, więzić, stawiać w stanie oskarżenia, a przy wyjściu ich ze służby sprawdzają wszystkie rachunki. Ale władza, i dyscyplinarna, i inkwizytorska, szczególniej ściąga się do królów; stąd ciągłe między obu stronami niechęci. Przy sporach o następstwo tronu E. w wyborze osoby znaczną rolę grają. Królowie przed nimi składają przysięgę, iż władać będą według praw; nawzajem przysięgają E. w imieniu ludu, iż szanować będą władzę królów, o ile ci nie uchybią prawom. Na trzykrotne wezwanie, król obowiązany jest stawić się przed zgromadzeniem E-ów, wśród obywateli jedynych, którzy w obecności królów nie wstają z miejsc,

196—7.

Co dziewięć lat E. czynią obserwacje nad niebem podczas nocy jasnej i bezksiężycowej: jeżeli spostrzegąj gwiazdę spadającą, dowód to, że coś uchybili w rzeczach religijnych i mogą być zawieszeni w czynnościach, dopóki ich nie uniewinni wyrocznia Delficka lub Olimpijska. E. mają prawo upominać królów, nawet mocą własną stosować do nich kary pieniężne. Czuwają nad rodziną królewską, dla utrzymania w niej dobrych obyczajów i utrwalenia bytu, a niedopuszczania podstawień dzieoi. Nareszcie, zbrodnie polityczne królów: przedajność, zdrada, złe pokierowanie wyprawą wojenną — podpadają pod juryrysdykcyę E-ów i geruzyi.

E. wykonywają kilka jurysdykoyi. Pod względem cywilnym sądzą, nie kollegialnie, lecz pojedynczo, procesy niezałatwione polubownie. Pod względem policyjnym widzieliśmy jaki mają obszar kontroli i władzy. Przewodniczą nareszcie w sądach geruzyi w zakresie przestępstw zwyczajnych i politycznych, pociągającyoh karę: śmierci, wygnania, atimii, konfiskaty, grzywien. Oni przeprowadzają śledztwo, przyjmują denuncyacye, aresztują i więżą oskarżonych, nawet królów, wystosowują oskarżenia i wykonywają wyroki. W tym charakterze przewodnictwa, nie pozbawiającego ich prawa głosowania, zyskują przewagę ogromną: nie widać wszakże z tekstów, aby kollegium ich samo przez się wymierzało kary główne; mogło się to zdarzać tylko w czasach burzliwych, jako środek wyjątkowy. Do posługi swej, jako policyę, mają E. trzystu młodyoh jeźdźców (Ltrceię vźoi), wybieranych corocznie przez hippargetów, mianowanych z ramienia E-ów. Dozorują także skarbu, zarządzają podatkiem, łupem wojennym. W sprawach religii corocznie odprawiają obiatę publiozną w świątyni Ateny, regulują kalendarz, niekiedy zasięgają wyroczni w formie snu, w świątyni Pazy-fai. Zapewne przewodniczą i igrzyskom. — Miewały i inne Sparcie podległe grody swe eforaty; znamy taki jeden w Amiklei. E. wegetowali jeszcze za czasów rzymskich. — Bibliografia: Otf. Muller „Die Dorier* II, 107 sq. ed. 1844.—Gabriel „De magistr. Laced.* (Berlin 1846).—Sohaefer „De ephoris Laced.* 1863.—Stein „Das Spart. Ephorat" 1870. — Frick JDe ephoris spartanis* 1872.—Dum „Die Entstehung des Spart. Ephorats* 1881.—Gachon „De ephoris spartan." (Montpellier

1888).—Prócz tego artykuły s. v.: w Paulego „Re-alencykl." przez Westermana; „Diet. des antiq,“ Da-renberga (Paryż), przez L4crivain’a. — Por. także Curtius E. i„Gr. Gesch.* (1867—9) I 178—9, 187,

K. K.

Efraim, E p h r a i m. 1) młodszy syn Józefa (Gen. 41, 62, 48, 1 17), ojciec pokolenia Efrai-mitów (E p h r a t b a e i). Pekolenie to przy wyjściu z Egiptu liczyło 40 500 mężów, zdatnych do boju (Num. 1, 33), i należało do liczniejszych (Jos. 17, 14..). Przy podziale ziemi Chananej-skiej otrzymało pas ziemi od Jordanu aż do morza Śródziemnego, między pokoleniami Dana i Benjamina od południa, połowy Manassesa i Is-sachara od północy (Job. 16, 5... 17, 7.. cf. Joseph.

Flav. Ant. V, 1, 22). Było bitne (cf. II. Par. 26, 7 — 10), ale też niespokojne (Jud. 8, 1.. 12, 1). Po śmierci Saula, przez nienawiść ku Judzie, E-fraimioi, wraz z innemi pokoleniami, obstawali za Izbozetem (II Reg. 2, 9..), po którego zamordowaniu poddali się wprawdzie Dawidowi, lecz swej zazdrości nie poskromili. (Cf. II Reg. 19, 47... Po Salomonie stanęli na czele rokoszu przeciw Roboamowi (cf. Jeroboam) i stanowili główną siłę królestwa Izraelskiego (ob.); stąd prorocy często całe królestwo Izraelskie nazywają Efraimem (Isai. 7, 2... Osea 4, 17, 5, 9, 12..). Razem z pokoleniem Manassesa nazywają się także domem Józefa (ob.). — 2) Pasmo gór w temże pokoleniu, zwane górami Izraela, rozciągające się od Ezdrelon (ob. Jezrael) aż pod Jerozolimę, zatem i przez pokolenie Benjamina (Jos. 17, 15... 19, 50. 20, 7; Jud. 7, 24. 17, 1; I Reg. 9, 3. Ili Reg. 4, 8). Niektóre góry dochodzą do 2 400 stóp wysokości. Do większych należą: Sel-mon, blizko Sichem (Jud. 19, 47. 48); Ebal i Ga-ryzim, pod Sichem; Gaas, pod Thamnathsare (Jos. 24, 30); Amalek, w połud. - zachodniej stronie Sichem (ob. Sam ary a). Między górami oiągną się długie, wązkie doliny, skraplane strumieniami; na lekkiej pochyłości stokach uprawna ziemia wydaje dosyć obfioie zboże, w wielu miejsoach rosną drzewa Oliwne i figowe. Płodność ziemi wysławia Izaijasz 28, 1, i Jeremiasz 50, 19. — 3) Wspomniany w II Reg. 18, 6, las Efraima, leżał za Jordanem, blizko M a h a n a i m (ob.), może tak nazwany z powodu klęski, jaką tu ponieśli Efraimici za czasów Jeftego (Jud. 12, 1—6). Las musiał być wielki i bagnisty, skoro autor II Reg. (18, 8), opisująo klęskę Absaloma, mówi, że więcej las zatracił buntowników, niż hufce Dawidowe (Cf. ib. 17, 22, 26, 32). Inni mieszczą ten las z tej strony Jordanu, w górach Efraim. Dowody ob. R o s e n m ii 11 e r „Alterthum* (II 1, 173). Prawdopodobnie i góry E. .były pokryte gęste-mi lasami (Jos. 17, 18), które się dziś jeszcze gdzieniegdzie znajdują. — 4) ’E<ppa£p., a w niektórych kodeksach biblijnych 'Ecppśp., w Wulg. E p farę m, miasto blizko pustyni Juda, do którego u-dał się P. Jezus po wskrzeszeniu Łazarza (Joan. 11, 54). Prawdopodobnie jest tern samem, co wspomniane w II Reg. 13, 23. Tekst w II Par. 13,    19 nazywa Efronem (E p h r o n) jedno

z miast pokolenia Benjamina, między Betel i Je-sana. Lecz, że Józef Flawiusz (d e B e 1. J. IV 9, 9), wspomina o Ephraim blizko Betel, i Euzebiusz (O n o m a s t) nazywa miasto, do którego się P. Jezus udał, E<pp(&v, z tego powodu wnosić można, że Efrem (Joan. 11,54), Efraim (II R. 13, 23) i Efron (II Par. 13, 19), są nazwą jednego i tego samego miasta, w pokoleniu Benjamina nad granicą pokoi. Judy. Prawdopodobnie i 0-f e r a (hebr. O p h r a, Wulg: O p h e r a), wspomniane w Jos. 18, 23, jako należące do Benjamina, jest też tylko inną formą nazwy miasta Efraim.—„Eacyklopedya Kościelna".

Efraim ben Jakób ben Kalonymos, pisarz i liturgista żydowski z XII wieku (* r. 1123

w Bonn). Mieszkał w Nenrs pod Dusseldorfem, ] przez następujące publikacye tekstów: J. J. Over-później zaś w Kolonii. Był naocznym świadkiem wszystkich okrucieństw i prześladowań, jakich ofiarą byli jego współwyznawcy podczas drugiej wyprawy krzyżowej, kiedy fanatyzm tłumów—podobnie jak i za pierwszej krucyaty — zwracał się przedewszystklem przeciwko żydom. Pozostawił treściwą relacyę o tych męozeństwach swojego ludu, uzupełniwszy ją także późniejszemi faktami (do r. 1196). Owa martyrologia, stanowiąca nader cenne źródło do historyi żydów w XII stuleciu, została po raz pierwszy ogłoszona drukiem w r. 1858, przez M. Wiener a w Lipsku. Poe-zye E-a (niektóre z nich pisane w języku aramej-skirn) są to elegie, pełne alluzyj do smutnych wypadków onego czasu. Jest E. nadto autorem kom-mentarza do niektórych części Mahzory (zbioru modlitw na dnie uroczyste), którego rękopis znajduje się w bibliotece Oksfordzkiej.—Zunz „Litera-turgesohichte der synagogalen Poesie” (Berlin 1865).

1830

Hml,

Hml.

Efraimicl, ob. Efraim.

Efrem Syryjczyk, święty, jeden z pierwszorzędnych Ojców kościoła i najznakomitszych pisarzy syryjskich, nazywany „doktorem świata*; „prorokiem syryjskim", „filarem kościoła" i t. p. (* około r. 306 w Nizybie — + w czerwcu 378 w E-dessie). Według własnych Błów E-a rodzice jego byli chrześcianami i dali mu staranne wychowanie. Był uczniem św. Jakóba, biskupa nizybij-skiego, i uzupełnił swe wykształcenie w Edessie. Towarzyszył św. Jakóbowi na sobór nicejski (325), poczem został powołany na nauczyciela języka syryjskiego przy szkole w Nizybie. Tu przebył trzy straszne oblężenia, jakie przeciw temu miastu prowadził Sapor II, król perski, r. 338, 346 i 350, o których opis pozostawił w „Carmina Nisibena*. Kiedy w r. 363 Nizyba na mocy traktatu pokojowego została przez cesarza Jowiniana oddana Persom, E. przeniósł się do Edessy, będącej podówczas ogniskiem Byryjskiej uczoności. Tam prowadził życie pustelnika, zamieszkał w grocie w pobliżu miasta i oddawał się ćwiczeniom ascetycznym oraz pisaniu dzieł teologicznych. Zgromadził wkrótce dokoła siebie grono uczniów i gromił w swych naukach rozmaite herezye owego czasu. Wiadomość o dłuższym pobycie E-a w Egipcie jest mało prawdopodobna; natomiast odwiedził on Bazylego Wielkiego w Cezarei kappa-dockiej i został przez niego wyświęcony na dya-kona. Grecy i Maronici obchodzą jego pamięć 28 stycznia, kościół katolicki — 1 lutego. Z licznych pism św. E-a posiadamy niektóre w oryginale syryjskim, inne zaś w przekładach: greckim, łacińskim, koptyjskim, etyopskim i starosławiań-skim. Najbardziej kompletny zbiór tekstów syryjskich, greckich i łacińskich sporządził Asseman i p. t. „S. Patris Nostri Ephraemi Opera omnia quae extant graece, syriace et latine*, (Rzym 1732—46, 6 t.). Przekłady armeńskie zebrali Mechitaryści (Wenecya 1836, 4 t.), sławiańskie Piotr Kohl (Moskwa 1701). Wydanie rzymskie syryjskich pism oryginalnych było kilkakrotnie uzupełniane

beck „Ephraemi Syri etc. Opera seleeta* (Oksford 1805); Th. J. Lamy „Ephraemi Syri hymni et sermones* (Mecheln 1882 — 86, 2 t.); G. Bio-kell „Ephraemi Syri Carmina Nisibena* (Lipsk 1866); P. Zingerle „Sermones duo* (Briksen

1870); P. Bedjan „Hiatoire complóte de Joseph. Poóme en 12 livreBtt (Lipsk 1891). Największego znaozenia są opracowane przez św. E-a, jako dodatek do „peszyta" (tłómaczenia Pisma św. na język syryjski), kommentarze jego do wszystkich ksiąg Starego i Nowego Testamentu, z których kommentarz do Diatessaron zachował się tylko w starym przekładzie armeńskim. — P o r. G. M 6 -singer „Evangelii Concordantis Expositio facta a Syro Ephraemo* (Wenecya 1876). Posiadamy nadto wielką liczbę hymnów oraz kazań św. E-a. W pismach religijnyoh celował on szczególniej. Mowy i poezye E-a były tłómaczone: na język niemiecki przez Zingerlego („Des heil. Kirchen-vaters E. ausgewahlte Schriften* Innsbruck —37, 6 t.; wyd. 2-ie 1845—45; „Die Reden ge-gen Ketzer", Kempten 1850; „Marienrosen aus Damaskus* Innsbruck 1855, wyd. 2-ie, et?.), przez

C. Maokego („Hymnen aus dem Zweistromen-landw Moguncya 1882) i G. Bickella („Gedichte gegen Julian den Apostaten"); na język angielski przez Morrisa (Oksford 1847) i Burgessa („Hyrnns and homilies" Londyn 1853), tudzież na język włoski przez Paggego i Lasinia (1851). Rozbiorowi pism egzegetycznych E-a poświęcili rozprawy: Lengerke („De Ephraemo sacra© scri-pturae interprete", Halla 1828 i „De Ephraemi arte hermeneutica" (Królewiec 1831), oraz D. Gerson („Ueber die Kommentarien des E. Syrus im Verhaltniss zur jud. Exegeser). O znaczeniu E-a jako poety pisał Ferry („S. Ephrem poóte" Nimes

1877). Życiorys św. E-a opracowali Alsleben („Leben des heiligen E.“, Berlin 1853) i Zinger-k e (w 1-szym tomie swojego przekładu, wyd. w Kempten).

Efremów, miasto powiatowe w gubernii Tulskiej, przy drodze żelaznej Tuła - Jelec, na lewym brzegu Krasnej Mieczy (prawe dorzecze Donu), 939 w. od Petersburga, 375 od Moskwy, 154 od m. gubern., 9 972 m-ców. Założenie miasta ściąga się do ozasów pierwszych panujących z dynastyi Romanowów; była to pierwotnie niewielka warownia, otoczona wałem, a ludność składała się z kozaków, strzelców i puszkarzy, skutkiem czego słobody podmiejskie, po dziś dzień noszą nazwy Kozackiej, Strzeleckiej i Puszkąrskiej. — Do godności miast powiatowych ówczesnego Tulskiego namiestnictwa podniesiony został E. w r. 1777.—Jest to dziś miasto mało ożywione i rozwija się słabo; ludność prowadzi handel owsem i mąką; przemysł wykazuje kilka fabryk, jako to: gorzelnia, parę młynów, fabryki tabaczne, garbarnie, cegielnie; wszystkich fabryk 34, z pro-dukcyą roczną 263 000 rs. i 226 robotnikami; siedem cerkwi, progimnazyum męskie i żeńskie, kilka szkół niższych; kassa osiczędności, filia banku międzynarodowego, poozta, telegraf. — Po-

And. S.

And. S.

Dr A. P.

E. D*

Em. S.

wiat E - s k i zajmuje południowo - wschodnią część gubernii na przestrzeni 3 62A w. □ i w r. 1892, liczył 168 412 m-eów, tj. 46.5 na 1 w. □; ludność ta prawie wyłącznie wielkorossyjskiego pochodzenia i prawosławna. — Powierzchnia pagórkowata, około 220 m. średnio nad p. m. wzniesiona, niektóre punkty doohodzą jednak do 300 m.; grunt przeważnie ozarnoziemny, bardzo urodzajny, spoczywa na wapieniu dewońskim.—Wody uprowadza do Donu Krasna (Krasiwa), Miecza; jezior niema, błot niewiele. — Rolnictwo stanowi główne zajęoie mieszkańców; sieją głównie żyto i owies, oraz sadzą kartofle; sadownictwo i hodowla zwierząt domowych bez znaczenia. — Z fabryk te tylko godne uwagi, które się opierają na rolniczej produkcyi; są to młyny, gorzelnie i krochmalnie; w r. 1892 było wszystkich fabryk (bez m. powiatowego), 144 z wartością produkcyi 394 500 rs. i 1 011 robotnikami.

Efremów Filip, autor ciekawej podróży do Bucharyi, w drugiej połowie XVIII wieku. Urodzony w Wiatce, służył wojskowo; należąc w stopniu sierżanta do oddziału wojsk wysłanych na uśmierzenie buntu Pugaczewa, wzięty został na trakcie ileckim przez Kirgiz - Kajsaków, którzy go do Bucharyi sprzedali. Zostająo przez lat 7 w służbie u chana bucharskiego, otrzymał stopień oficera; następnie opóściwszy Bucharyę, przeszedł przez Azyę aż do Indyj, gdzie wsiadłszy na okręt angielski, przybył do Londynu, skąd wrócił r. 1782 do Petersburga. Tu przeznaczono go na tłóma-cza do języków: bucharskiego, perskiego i innych azyatyckich, w kollegium spraw zagranicznych. Przygody swe opisał w dziele r. 1786 w Petersburgu wydanem, pod tytułem: Podoficera rossyj-skiego Efremowa dziesięcioletnia podroż i przygody w Bucharyi, Chiwie, Persyi i Indyach, oraz powrót stamtąd przez Anglię do Rossyi. Na końcu dzieła znajduje się słownik wyrazów buchar-skich z przekładem rossyjskim Trzecie wydanie tego dzieła poprawione i powiększone, wyszło roku 1811 w Kazaniu.

Ega. lewy dopływ rzeki Ebro w Hiszpanii, bierze początek w prowincyaoh Baskijskich, w departamencie Alava, na północnym stoku wyniosłości Sierra de Cantabrio, płynie z początku ku wschodowi aż do m. Estella, wchodząc po drodze do departamentu Nawarry, od Estelli zwraca się gwałtownie ku południowi i dosięga rzeki głównej pod m. Azagra.—Długi 98 km., w wodę mało zasobny, niespławny.

Egalite, ob. Filip, ks. Orleański.

Egart, osada w AuBtryi, w Tyrolu, o 6 kilometrów na zachód od Meranu, mały zakład kąpielowy z żelazisto - siarczanemi zdrojami, które od 2 000 lat są już znane. Urządzenia skromne, pobyt tani, zjazd roczny 300 osób. Z powodu łagodności klimatu i pięknej okolicy, przy 867 metr. wzniesieniu nad p. m., odpowiednie jest jako letnie schronisko.

Egan Pi erce (1772 — f 1849), Starszy, pisarz angielski, był autorem kilku obrazów życia londyńskiego, np. .Life of London", .Tom and Je-ryu i dzieła .Boxiana, or sketches of anoient and modern pugilismu (4 tomy, Lond. 1824). — 2) E. Pi erce (* 1815 w Londynie — f 1880 tamże), powieściopisarz i dziennikarz angielski, syn poprzedniego. Kształcił się w londyńskiej akademii sztuk pięknych, ale później oddał się piśmiennictwu. W pierwszych swoich romansach: „Robin Hood“ (1840), „Wat Tyler" (1841), .Paul Jones. (1842) i t. d., — był naśladowcą Walter Scotta; później pisał romanse sensacyjne i drukował je w różnych tanich wydawnictwach belletrystycznych, jak np. .London journal", .Home circle* i innych. Obok tego zasilał ilustracjami .Illus-trated London news*. Sam redagował czas jakiś (1849—51) „Home circle", później .The weekly times".

Egas. roizina architektów i rzeźbiarzy hiszpańskich z XV i XVI wieku.—E. Annę gin, pomiędzy r. 1459—1494 zajmował wybitne stanowisko jako budowniozy kościoła katedralnego w Toledo. Syn jego Henryk kierował robotami tego wspaniałego budynku po śmierci ojca aż do r. 1534. Henryk E,, pro^gowany przez kardynała Pedro Gonzales de Mjndoza, od r. 1480 był nadwornym architektem tego dostojnika i z jego polecenia wybudował wielkie kollegium de Santa Crnz w Valladolidzie, szpital dziecinny w Toledo, a po śmierci kardynała zaprojektował i wyrzeźbił dla niego wspaniały nagrobek. Pomiędzy r. 1512—1522 budował kopułę kościoła katedralnego w Sewilli, od r. 1529—1534 kościoły w Salamance, Saragosie, Maladze i Se-gowii. Umarł w r. 1535, pozostawiając czterech synów, którzy wszyscy poświęcili się sztukom pięknym. Najstarszy, Henryk, był architektem.

Egault des Noes Piotr Tomasz Maryan, inżynier francuski (* w Dinan [dep. Cótes du Nord]—f w tymże mieście w 1839 r.). Pracował początkowo w wydziale budowlanym miasta Paryża i dokonał szeregu poważnych prac, ściśle związanych z uzdrowotnieniem stolioy Francy i. Między innemi E. wykonał studya nad kanałem 1’Ourcą, na długości 100 wiorst i podług jego projektu sprowadzono wodę do Paryża. W miernictwie znany jest przyrząd do poziomowania, wynalazku E-a, szczególnie stosowany we Francyi jako ,Niveau d’Egault“.

Egbert (Hechbertus), arcybiskup Yorku (f r. 766 albo 767). Pochodził z królewskiego rodu, który panował w Nortumbryi; jego brat był królem w r. 738. Otrzymawszy początkowe wykształcenie w jednym z klasztorów własnego kraju, udał się do Rzymu, gdzie został wyświęcony na dyakona; w r. 735 otrzymał paliusz z rąk Grzegorza III. Założył i prowadził szkołę katedralną w Yorku, oraz wyposażył ją w bibliotekę. Szkoła zyskała rozgłos i zaczęła wkrótce przyciągać słuchaczy ze wszystkich krajów Europy. A1 k u i n (ob.) był tam uczniem E-a, później zaś profesorem i dyrektorem tej uczelni. E. napisał: .PontiflcaleM (rękopis znajduje się w Bibliotece Narodowej w Paryżu); .Suceinctus dialogus Eccle-siasticae institutionis", rozprawa teologiczna w formie dyalogu (Dublin 1664); „Escarpsum de Ca-

Hml.

Hml,

chliniensis Praxis medica*. Są to odczyty słynnego profesora jego, które wzbogacił licznemi dopiskami i objaśnieniami; szczególniej ciekawym w dziele tern jest ustęp o chorobach epidemicznych, postrzeganych przez E-a w Amsterdamie. Wydanie drugie wyszło w Amsterdamie w r. 1640, a w 1624 tłómaczenie hollenderskie, dokonane przez Mikołaja van Wasse-n a e r.

nonibus Catholicorum Patrum, vel Poenitentiale ad remedium animarum", drukowane w „Veterum Soriptorum et monumentorum... amplissima col-lectio“ M a r t ó n e’a i Duranda (Paryż 1724— 1733, 9 t.). Przypisywano nadto E-owi „Excerp-tiones", wyciągi z dzieł Ojców kościoła i kanonów; atoli Wasserschleben („Die irische Canonensammlung*, Giessen 1874), dowiódł, iż praca ta nie pochodzi od E-a, albowiem zawiera wyciągi z kapitularzy Karola Wielkiego.—J. B r i* ce w „Dictionary of Christian biography* W. Smitha i H. W a c e’a (Londyn 1877 — 1887, 4 t.).

Egbert Wielki, król anglo - saksoński, potomek Cerdyka (800—836). Młodość spędził na wygnaniu , na dworze Karola Wielkiego, a więc miał sposobność przypatrzenia się, jak się tworzyła wielka monarchia. Po trzynastoletnim pobycie na obczyźnie wrócił do Anglii, powołany na tron królestwa Wessexu. Pokonał najpierw Bryttów-Korn-walijczyków; następnie wdał się w zamieszki królestwa Meroyi i zwyciężył najodważniejszego pretendenta, Beornwulfa, w zaciętej bitwie pod Ellon-dun (823), a tym sposobem opanował to duże królestwo środkowe; wypędził królów Essexu, Ken-tu, Wschodniej Anglii, Nortumbryi (829), a mieszkańcy bez walki ofiarowali mu daninę i zakładników. Po tylu zwyoięstwach Rada Mądrych (wi-tena gemote) okrzyknęła go królem Anglii. Kronika anglo-saksońska z r. 829 nazywa go ósmym z kolei „bretwaldą* t. j. zwierzchnim władzcą wszystkich królestw saksońskich na wyspie. E. uważany jest za założyciela królestwa Angielskiego, aczkolwiek pozostawił on nietkniętą odrębność poszczególnych państewek, kazawszy im tylko uznawać supremacyę swej koiony. Ku schyłkowi panowania E-a, Normannowie najechali jego włości i rozbili na głowę jego wojsko pod Charmouth (De-vonshire), r. 833. Atoli w r. 835, w bitwie pod Henge3tdune, E. odniósł nad nimi świetne zwycię* stwo i oczyścił kraj swój od północnych najeźdźców. Zostawił koronę synowi swojemu, Ethelwul-fowi.

Egbertszoon Sebastyan (* w Amsterdamie około r. 1560, — f tamże w r. 1621), uczony lekarz i chirurg hollenderski. Był synem bogatego kupca amsterdamskiego, EgbertaMeinderts-z o o n a, ściętego w r. 1568 podczas prześladowań religijnych. W r. 1581 zapisał się w poczet słuohaczów medycyny w Lejdzie, a ukończywszy kurs nauk jako doktor medyoyny, zajął się wykonawstwem lekarskiem w Amsterdamie, gdzie prędko doszedł do znaczenia i pławy. W r. 1595, na prośbę związku chirurgów (Chirurgyns G i 1 d e), miasto rodzinne powołało go na profesora chirurgii, obok której wykładał prawdopodobnie także anatomię. Wybrany w roku 1606 na burmistrza, czując się zbyt obarczonym pracą, ustąpił z katedry w r. 1612,1 ecz na krótko tylko, gdyż, ulegając prośbom współobywateli, zajął ją wkrótce na nowo i pozostał na niej do śmierci, słynąc jako znakomity uczony. W r. 1616 ogłosił drukiem: „Remberti Dodonaei Me-

Dr J. P.

Egede 1) Hans, pierwszy missyonarz Grenlandyi (* 1686 w Seryen w Norwegii — f 1758 w Stub-bekjóbing na wyspie Falster). W 22-im roku życia został pastorem w Vaagen na wyspach Lofo-ten. Czytanie starych kronik, zawierających opisy pierwszych prób kolonizacyi Grenlandyi przez Norwegów, natchnęło go myślą udania się tamże, by wnieść śród mieszkańców tego kraju światło Ewangelii. Jakoż po wielu trudnościach udało się mu utworzyć w tym celu w Bergen „Towarzystwo Grenlandzkie* i wyjednać poparcie przedsięwzięcia u króla Fryderyka IV. Zebrawszy 46-iu towarzyszy, pragnących się osiedlić w Grenlandyi, odpłynął d. 3 maja 1721 r., wraz z żoną i dwoma synami z Norwegii i wylądował w zatoce, którą nazwał Godthaab (Dobra Nadzieja). Roztaczał skarby cierpliwości i miłości, aby obłaskawić Eskimów i po kilkuletniej pracy nauczył się ich języka. Nie mało też miał kłopota i z kolonistami, zwłaszcza kiedy w r. 1728 przybyła partya zesłanych tam skazańców. W tymże roku .Towarzystwo Grenlandzkie* rozwiązało się, w roku zaś 1734 statek z Norwegii przywiózł wiadomość o śmierci Fryderyka IV i o cofnięciu ze strony rządu dalszej opieki nad przedsięwzięciem. Osadnioy wrócili do Europy i E. został sam z krajowcami. W r. 1734 ospa, zawleczona przez pewnego Eskima, który był w Danii, wyludniła okolice Godthaabu. Jej ofiarą padła i żona E-go, Gertruda Rask, wierna towarzyszka jego trudów. Po piętnastoletnim pobycie w Grenlandyi, zdecydował się wreszcie E. (w r. 1736) wrócić do Europy. Założył seminaryum dla missyonarzy grenlandzkich w Kopenhadze i w r. 1740 mianowany został superintendentem missyi grenlandzkiej. R. 1747 usunął się ua wyspę Falster, gdzie f. E. ogłosił drukiem: „Beretning am den Gronland-ske Mission* (Kopenhaga 1733), oraz „Detgamle Grónlands nye Pirillu stration* (1741). — Fen-g e r „Bidrag til H. Egedes og den Gronl. Mis-sions Historie 1721 — 1760“ (Kopenhaga 1879), Koch „Kirkehist. Samling* (Kopenhaga 2; P a w e ł, syn poprzedzającego (* r. 1708 — f 1789 w Kopenhadze). Ukończył studya * teologiczne w Kopenhadze, poczem był pomocnikiem i następcą swego ojca w Grenlandyi (1734 — 1740). Ułożył Słownik grenlandzko-duńsko-łaciński (Kopenhaga 1750) i Gramatykę grenlandzką (tamże 1760), tudzież doprowadził do końca, rozpoczęty przez ojca przekład Nowego Testamentu, który wydał w r. 1766, wraz z innemi przekładami na język grenlandzki. Po śmieroi ojca został zamianowany superinten-dentem missyi grenlandzkiej, z tytułem biskupa.—

106

Burki. Powu. LU astr. Ze»*. 143. T, 18-ty.

3) Krystyan Thestrup, wnuk Hansa żeglarz duński (* roku 1761—f 1803). Jako podoficer marynarki wziął udział w wyprawie naukowej Lovenorna (1782), ku wschodnim wybrzeżom Grenlandyi, któryoh wszakże wyprawa ta nie mogła dosięgnąć; otrzymawszy przeto polecenie prowadzić ekspedycyę dalej na jachcie „Nye-Pro-ve*, posiadającym załogę, wszystkiego z dziewięciu ludzi, zdołał (1786 — 87) pomimo gór lodowych, które zagradzały drogę, zbadać dokładnie wybrzeże na przestrzeni od 65° do 66°30' szerok. półn. Opis tej podróży wydał pod tytułem: „Rej-sebeskriyelse til Oestergronlands Opdagelse*⁴ (Kopenhaga 1789; wyd. 2-e 1796). Później odznaczył się w bitwie morskiej pod Kopenhagą \xG31) i został kapitanem marynarki.

niedaleko Sjhnaebarga, na wysokości 752 m.; płynie zrazu po wyżynie, dolinę m\ malowniczą, niezbyt ścieśnioną; poi bawarskiem Eohenburgiem wchodzi do Czech, mija miasta E, Falkenau i Ellbogen (Loket), przerzyna się później w pięknym wyłomie między Rudawami Czeskiemi a wyniosłością Doupowską, płynie dalej na Kadań (Kaa-den), Żateo (Saaz) i Louny (Laun), wreszcie wydobywa się na płaBzozyznę, nieznacznemi sfałdo-waną wzgórzami, i, minąwszy Teresin, wpada wprost Litomierzyc do Elby. — Długość 310 km., zapas wody znaczny, jednakże, dla licznyoh skał i kamieni podwodnych, oraz dla gwałtownego spadku (1 m. na 1 km.), do żeglugi nie nadaje się. Z licznych dopływów najważniejsze są: Zwo-da i Chomutowska woda z lewej, a Wondreb, Tepia i Goldbaoh z prawej strony. — 3) E, czeski C li e b, stolica czeskiego hetmaństwa czyli obwodu, na wzgórzu, przeważnie na prawym brzegu rzeki E„ 448 m. nad p. m., śród żyznej, dobrze uprawnej krainy, zwanej Egerlandem, węzeł licznych dróg żelaznych z dworcem centralnym; do 20 000 m-ców.—W XVI i XVII w. miał E., według świadectwa wielu podróżników, wygląd bardzo imponujący mnóstwem wieź, baszt, murów obronny oh, kościołów i gmachów publicznych; był też i politycznie większego niż dziś znaczenia. — Początek miasta nieznany. Było ono pierwotnie stolicą margrabstwa Chebskiego i należało do margrabiów Vohburg, od których przeszło do cesarza Fryderyka 1 i stało się miastem Rzeszy; później zawładnął niem król czeski, Ottokar; w r. 1270 zgorzało do szczętu, w r, 1350 nastąpiła tu rzeź żydów; d. 25 kwietnia 1459 zawarto w E. pokój między elektorstwem Saskiem a Czechami. Podczas wojen husyckich miasto doznało srogiego losu, również jak w wojnach trzydziestoletniej i siedmioletniej, gdy kolejno przeohodziło z rąk cesarskich do szwedzkich, lub później do francuskich.—Dawne prawa i przywileje, zapewniające mu pewną samodzielność, stracił E. w r. 1723; — mury warowne zniesiono w 1809 r. — Obecnie E. jest siedliskiem administraoyjnyoh władz obwodu, ma dwa sądy, główny urząd celny, obwodową dy-rekcyę skarbową, izbę handlową i przemysłową, gimnazyum wyższe, seminarya dla nauczycieli i nauczycielek, szkołę rysunkową, muzeum rze-mieślniczo - przemysłowe, pięć kościołów, między któremi godny jest uwagi piękny kościół św. Mikołaja, trzy klasztory, nowy teatr miejski, ratusz z r. 1728, pałac miejski z r. 1600. — Przemysł dość znaczny, równie jak i handel; są tu fabryki dywanów, wyrobów dzierzganych, wełny czesankowej, machin, wyrobów metalowych; kilka in-stytuoyj kredytowych.—Z dawnego zamku margrabiów Vohburgów pozostała tylko kaplica, „czar-na wieża* i szczątki kilku komnat; w nim- to zamordowani zostali generałowie: Terzky, Illo, Kins-ky i rotmistrz Neumann w nocy z d. 25 na 26 lutego 1634 r.; w parę godzin później ten sam los spotkał Wallensteina w pałaou miejskim. — E.

Hml.

Egedesminde, u tuziemców Ausiait, osada na wyspie Sarkardlek, w zatoce Disko, u zachodnich brzegów Grenlandyi, pod 68°30' sz. pn. —

Jest to duńska stacya missyjna, założona w r.

1759 i nazwana tak na cześć pierwszego tutejszego miBsyonarza Jana Egede (E.=pamięć Ege-dego). Obejmuje ona cztery miejscowości i liczy około 1 000 m-ców, którzy trudnią się połowem sztokfiszów, fok, wielorybów, zbierają także obficie puoh edredonowy na okolicznych wy sep-

kach.

And. S.

Egelhaaf Gottlob (* 1848 r. w Gerabronn w Wirtemberskiem), historyk niemiecki. Po ukończeniu studyów filologicznych i historycznych w Tu-bindze był nauczycielem gimnazyalnym w Heil-bronn, od roku zaś 1885 jest profesorem gimna-zyum Karola w Sztutgardzie. W r. 1868 napisał premiowaną rozprawę „De Lyciorum terra, rebus gestiB, institutis". Z późniejszych prac jego historycznych ważniejsze są: „Friedrich Wilhelm, der Grosse Kurfiirst* (Sztuttg. 1880); „Grundziige der Geschiohte* (3 części, Lipsk 1885; wyd. 3-e,

1893); „Deutsche Geschichte im Zeitalter der Re* formation* (1885; wyd. 3-e 1893) i „Deutsche Ge-schiohte im XVI Jahrhundert bis zum Augsbur-ger Religionsfrieden“ (Sztutg. 1888 — 92). Jego podręcznik „Dziejów powszechnych” tom I przełożył na język polski i uzupełnił St. Krzemiński (Warsz. 1895).

And. S.

Egeln, miasto w Pruskiej prowincji Saskiej, regencyi Magdeburskiej, powiecie Wanzleben, na prawym brzegu rz. Bodę (lewy dopływ Saali), przy drodze żelaznej Stassfurth - Germersleben; ożywiony przemysł: cukrownia, młyn parowy, browar, gorzelnia, garbarnie, do 6 000 m-ców. — E. jest starożytną osadą, wspominaną w dokumentach już w połowie X wieku.

Egeon (Aigeion), ob. Briareus.

Eger, 1). E. rzeka, prawy dopływ rz. Wor-nitz (systemat Dunaju), ma źródła w wirtember-skim okręgu Jagst, niedaleko miasteczka Bopfin-gen, płynie głęboką malowniczą doliną ku wsoho-dowi, powyżej Nordlingen wchodzi do Bawaryi, przerzyna dzielnicę Ries i pod Heroldingen łączy się ze swą rzeką główną, ubiegłszy 52 km. 2).

E., lewy dopływ Elby w Czechach, E. (po czesku i Egerland zamieszkane są wyłąoznie przez lu-Ohre) ma źródła w Bawaryi, w góraoh Fichtel, dność niemiecką, która zaohowała właśoiwe sobie

1874).

P. Cbm.

Egeran (minerał.). Odmiana prętowa wezu-wianu czyli idokrazu, zwykle brunatnej barwy, z Haslau pod Eger w Czechach, występująca również obficie w Sandford, w stanie Maine (Ameryka północna), gdzie ma tworzyć żyłę na 200 stóp grubą, i w wielu innyoh jeszcze miejscowościach Ameryki północnej.

Egerdach, osada, w Austryi, w Tyrolu, niedaleko Innsbruku, 580 m, nad p. m., słabe alkalicz-no- ziemne zdroje, niemiecki zakład kąpielowy i serwatkowy. Dla mieszkańoów Innsbruku ulubione letnie schronisko.

And. S.

And. S.

Egerowa FelikBa, autorka spółozesna w kierunku religijnym. Wydała r. 1878: „Katechizm dogmatyczno - historyczny czyli przewodnik nauki religijnej, młodemu wiekowi poświęoony*, w roku 1875: „Czytania religijno - moralne dla młodych osób" (Warszawa).

Egersund, ob. Ekersund.

Egerszeg, właściwie Zala-Egerszeg, stolica węgierskiego komitatu Zala, na zachód od jez. Platten, nad rz. Żalą; piękny kościół katolicki, sąd komitatowy, urząd górniczy; około 8 000 m-oów.

zdawien dawna nbiory, zwyczaje i obyczaje.—Por. Grueber „Die Kaiserburg zu E.* (Praga 1864); Drivok „Aeltere Geschichte der deutsohen Reichs-stadt E. und des Reichsgebietes Eger land" (Lipsk

And. S.

Eger, pod względem leozniczym, ob. F r a n-z e n s b a d.

Eger Antoni¹ August (• około 1850), pseudonim Aug. Heloin; otrzymawszy średnie wykształcenie w kraju, bawił następnie we Francyi, zajmując się agronomią i ekonomią. Wróciwszy do War-Bzawy, ogłosił rozprawę p. t. „Współczesne kierunki umysłowe. Zasady pozytywizmu* (1876). Jest to rzecz licha, przerobiona z francuskiego, bez znajomości przedmiotu. W roku 1878 wydał: „Gra w szachy, wyłożona na mistrzowskioh partyaoh Andersena, Morphyego i t. d., metoda służąca do wydoskonalenia się praktycznie samemu" (Warsz. 127) str.. W r. 1879 został redaktorem wskrzeszonego „Ekonomisty*, który zwrócił ku praktycznym zagadnieniom. Utrzymał go do roku 1884. Jako odbita z tego pisma wyszła rozprawka p. t. „Sztuczna hodowla ryb” (1880). Wyjechawszy z kraju, o ile wiadomo, literaturą się już nie zajmuje.

k, j,

Dr A. P.

Egerdir - Goli, Ejerdir-Gol, jezioro w A-zyi Mniejszej, w wilajecie Konia, li wie (powiecie) Hamid (starożytna Pisydya), na wyżynie 900 m. nad p. m.; ma kształt wydłużony z północy na południe; długość 60 km.; największa szerokość 25 km., powierzchnia 850 km. □ (4 kroć większa od Lago • Maggiore). Południowa część, otoczona wyniosłemi górami, jest b. malownicza; tu leży miasto E.—Nieznaczne dopływy przyjmuje ze wszystkioh stron, odpływu widocznego nie ma, należy więc do jezior wewnętrznyoh, bezodpływowych.

Egeri, Aegeri, malownicze jezioro w Szwajcarskim kantonie Zug, u północno - wschodniego podnóża góry Rossberg, 5ł/» km. długie, lx/₂ km. szerokie, 7.4 km. □ powierzchni, 727 m. nad p. m., bardzo rybne; na półnoonem wybrzeżu leżą dwie schludne i przemysłowe wioski Ober E. i Unter E.; w tej ostatniej piękny kościół gotycki; na południowem wybrzeżu wioska Morgarten, pamiętna klęską Austryaków, doznaną od Szwajcarów w r. 1316. Między Morgarten a wioskami E., kursuje statek parowy, Do jeziora wpadają liczne strumienie górskie, odpływ uskutecznia rzeka sLorze, która przepływa następnie przez jezioro Zug i wpada z prawej strony do rzi Renes.

P. Cha.

And S.

Egerton, Sir Thomas, baron Elłes-mere i V i s c o u n t Brackley (* około 1540 r., — f 5 kwiet. 1617 r.). Był naturalnym synem Ryszarda E-a. Ukończywszy nauki prawne w Brasenose College, w Oksfordzie i w Lincoln-inn w Londynie, został adwokatem. W 1581 r. jest już s o 1 i o i t o r’e m generalnym. Przyozyną, dla której królowa Elżbieta mianowała go ną ten urząd, miało być to, iż wysłuchawszy kiedyś jego obrony w sprawie przeoiwko koronie, nie chciała, aby tak zdolny adwokat popierał przeciwko niej sprawy. W 1592 r. został mianowany a t-torneyem generalnym, w 1593 r. rycerzem (knight) i szambelanem. W 1596 r. zostawszy strażnikiem pieozęci, był odtąd wzywany przez królową do rady, w sprawach wewnętrznej i zewnętrznej polityki. W 1598 r. był czynny jako komissarz do traktowania z Hollandyą, a w 1600 r. z Danią. Popierał młodego wówczas Franciszka Bacona, a także młodego earla Essex, kiedy przybył na dwór królewski. Kiedy jednak Essex w jesieni 1599 r. poczynał sobie niewłaściwie w Irlandyi, E. starał się listownie odwieść go od jego zamiarów. Essex, wróciwszy do Londynu bez pozwolenia, był na mooy rozporządzenia królowej oddany pod dozór E-a, i przemieszkiwał w York - House, urzędowem mieszkaniu tego ostatniego. Wtedy królowa ustanowiła, pod prezydenoyą E-a, sąd nad Essexem, który pozbawił go wszelkich zajmowanyoh przez niego urzędów i godnośoi. Rano 8 lutego 1600 r., w dzień naznaczony przez Essexa na wybuch jego powstania, E. przybył do niego wraz z trzema innymi wyższymi urzędnikami, w celu zażądania od niego objaśnień co do jego podejrzanego postępowania, był jednak przez niego zatrzymany—^ Sześć godzin, dopóki nie stało się pewnem, że zamierzone powstanie nie udało się. E. miał też udział wybitny w sądzie nad Essexem 19 lutego 1600 r. W czasie całego swego panowania królowa Elżbieta obdarzała E-a niezmiennem zaufaniem. Takiem samem zaufaniem oieszył się i u Jakóba I, po wstąpieniu jego na tron (24 marca 1603 r.). Dowodem tego było mianowanie go 19 lipca 1603 r. baronem Ellesmere, a 24 t. m. lordem-kanclerzem. E. wziął czynny udział w przeprowadzeniu aktu Unii między Anglią a Szkocyą, w 1606 i 1607 r. W 1616 r. otrzymał tytuł viscounta Brackley, z powodu jednak barozo nadwątlonego

A, O,

of Nat. Biogr.* T. XVII, 153.

Egerya zajmuje wybitne miejsce pomiędzy boginiami rzek i źródeł starożytnej Italii, umiejące-

zdrowia prosił usilnie o uwolnienie od pełnienia swoich obowiązków, które otrzymał tylko warunkowo na dwa lata, dopóki stan jego zdrowia nie poprawi się. W nagrodę wiernych usług, Jakób I mianował go (3 marca) earlem, w dwanaście dni jednak potem E. umarł; zwłoki pochowano w Dodleston, Cheshire, 5 kwiet. 1616 r. (.Diet. of Nat. Biogr.* T. XVII 161).

Egerton Francis, earl of Ellesmere(* 1-go stycz. 1800 r. w Londynie- f 18 lut. 1857 roku w temźe mieście), mąż stanu i poeta. Był młodszym synem Jerzego Granville Leveson-Gover, markiza Stafford i ks. Sutberland. Po ukończeniu nauk w Christ-Church, w Oksfordzie, został mianowany kapitanem milicyi hr. Stafford. W 1822 r. wybrany na członka parlamentu w Bletchingley, hr. Surrey, zaczął Bwoją publiczną karyerą jako liberalno-konserwatywny członek szkoły Canninga. Wtedy już przemawiał za wolnością handlu, na dwadzieścia lat przedtem, zanim Robert Peel przystąpił do tej polityki. Wniósł także do parlamentu projekt uposażenia duchowieństwa katolickiego, tudzież o utworzeniu uniwersytetu w Londynie. W 1826 roku był obrany członkiem parlamentu z hr. Sutberland, później zaś w 1835 r. przyjął wybór z hr. Lancaster, które to hrabstwo reprezentował do r. 1846. W czasie swej parlamentarnej karyery E. był ministrem skarbu (lord of trea-sury) w 1827 r., podsekretarzem stanu do spraw kolonij 1828 r., wice-królem Irlandyi od 21 czerw. 1828 do 30 lipca 1830 r., ministrem wojny w r. 1880. Był też mianowany członkiem rady królewskiej, privy council, w 1828 r. i członkiem rady do spraw irlandzkich. W 1835 r. został członkiem rady zarządzającej galeryą narodową i rektorem uniwersytetu w Aberdeen w roku 1838. Znacznej częśoi swego majątku E. używał na poparcie ludzi nauki, tudzież na wybudowanie gmachu galeryi obrazów w swej rezydencyi CIeveland Row. W 1846 r. otrzymał tytuł wice-hrabiego Brackley of Brackley i earla Eilesmere of Ellesmere. Był też przez jakiś czas prezydentem królewskiego towarzystwa azyatyckiego i kr. towarzystwa geologicznego. Literackie swoje prace E. zaczął od przetłómaczenia Fausta Goethego i Pieśni o dzwonie Szyllera (1823). Inne prace jego można po dzielić na tłómaczenia lub przeróbki i utwory oryginalne. Do pierwszych należały tłómaczenia z niemieckiego: Obozu Waliensteina, Clausewitza Hi-storyi kampanii z r. 1812, Schimmera, Oblężenia Wiednia; z francuskiego: Historyi dwóch tatarskich zdobywców przez J. d’ Orlśans, Hernaniego Wiktora Hugo; z włoskiego: Historyi Nieszporów sycylijskich Amarego iin. Oryginalnemi są przedewszyst-kiem: .Mediteranean Sketches*, 1843, .National De-fences, letters of Lord Ellesmere⁰, 1848; „A guide to Northern Areheology*, 1848; .The Pilgrimage and other Poems* 1656; „Essays on History, Bio-graphy, Geography, Engineering, contributed to the Quarterly Review“, 1858, i wiele innych.—.Diet.

A. O.

mi przyszłe losy przepowiadać. Czczono ją szczególnie w dwóch miejscach. 1 tak: uważano ją jako nimfę, bóstwo opiekuńcze strumyka, przepływającego święty gaj Dyany, nemorensis zwanej, w Arycyi u podnóża gór Albańskich. Daleko słyDniejszem jednakże miejscem jej kultu była dolina tuż pod samym Rzymem, przed Porta Ca-pena położona, gdzie qe źródła obfitego Westalki do znjywań codzk.nnyoh wodę czerpały. Tutaj bowiem, według mitycznych opowieści rzymskich, schodźił się noenr, porą potajemnie z boginią, jakby z żoną, albo z miłośnicą swą, pobożny król-kapłan Numa, aby zasięgać jej światłej rady we wszelkich prawach, dotyczących słuiby bożej i unormowania stosunku młodzieńczego narodu względem bogów. Późniejsi historycy tłómaczą tradycyę tak, że Numa albo oddawał się hydroman-cyi, t. j. źe ze szmeru, poruszeń i barwy wody wolę bogów odgadywał, albo też, że król sam z umysłu pogłoski takie rozgłaszał, aby tern łatwiej Naród Rzymski zniewolić do wielkich reform swycb, jakoby z nadziemskiego źródła pochodzących. Według Owidyusza (Metam. XV 482 i nast.) miała niepocieszona po śmierci Numy E. schronić się do gaju świętego w Arycyi, a gdy bole-snemi żalami swemi zakłócała świąteczne obchody Dyany, bogini przemieniła ją w leśny zdrój. Pomocy tego źródlanego bóstwa używały także rzymskie niewiasty brzemienne i składały mu hojne ofiary. Szczątki starożytnej kaplicy zdrojowej w dolinie pod Rzymem, wpośród której nad obficie tryskającem źródłem wznosi się uszkodzony znacznie posąg bóstwa wodnego, noszą do dzisiaj, chociaż mylnie, miano .groty Egeryi*. Który z etymologicznych wywodów imienia E-i trafniejszym jest: czy ,quod eam putabant facile concep-tam alnum egerere* (Paul. apud Fest. Btr. 77), czy też ,ab aqua quae egeritur ex terra* (Pott w „Kuhns Zeitsohr.* VIII 26), trudno obecnie rozstrzygnąć.    s* Dri

Egerya, nazwa planetoidy 13-ej, odkrytej przez De Gasparisa w r. 1850.—(Ob, Planety).

EgSUSZ (mityczny), AtYsóę, jeden z synów Pan-dyona II, króla Attyki i następca jego na tronie Aten, mający trzeoh jeszcze braci: Nisósa, Likosa i Pallasa, między których resztę posiadłości ojcieo podzielił. E. sam przez się mało ma znaczenia bohatersko - mitycznego: trzyma się raczej pokrewieństwami, w jakie plącze go nierozplątana legenda, dająca mu różne żony, różne dzieoi, mniej lub więcej sławne. Grotę w swej Hist. Greoyi (t. I, rozdz. 11, w przypieku) podaje, naprzykład, za Dyodorem następującą anegdotę, świadczącą, jaką wagę praktyczną starożytni przywiązywali do legendy: .E. miał z Medei (która po ucieczce z Koryntu schroniła się do Aten), syna, imieniem Medos, który, przeniósłszy się do Azyi, uważanym był «za eponima i pierwszego twórcę ludu Medyjskiego. Wódz medo-perski, Datys, rozkazujący zastępom Daryusza pod Maratonem, posłał do Ateńczyków przed bitwą urzędowe wezwanie, mieniąc się potomkiem owego Medosa, zat9m mającym tytuł do królowania w Atenach⁰. Lecz najbardziej zasły-

K. K.

And. S.

And. S.

Dr A. P.

And. S.

And. S.

nął E. przez syna swego Tezeusza, owego Heraklesa attyckiego, który przywrócił mu berło Aten, odebrane przez braci. Kiedy znowu Tezeusz odpływał do Krety dla zabicia Minotaura, umówił się z ojcem, że za powrotem, w razie powodzenia wyprawy, rozwinie biały żagiel; zapomniawszy zaś o tej umowie zostawił przy powrocie czarny. Spostrzegłszy to E., i sądząc, że nieszczęście Bpotkało syna, że zginął, nie czekając, z rozpaczy rzucił się w morze, które odtąd, od jego imienia, nazwane zostało Egejskiem. Pamięć jego uczcili Ateńczycy świątynią, której fundamenty i dziś jeszcze rozpoznają pod płdu. narożnikiem skały Akropolu; upamiętnili posągiem oraz nazwą jednej z fyl ateńskich. Wieczne spory, jakie wiodły z sobą te fyle i demosy o pierwszeństwo w godności, odbiły się i na legendzie: istnieje wersya, opiewająca, iż E. i Tezeusz nie są prawdziwymi Erechtydami (ob.); gdyż E. miał być tylko domniemanym synem Pandyona. I co prawda, kto wie, czy jego imię nie jest tylko prostym przydomkiem boga Posejdona, który, jak inni głoszą, był bezpośrednio ojcem Tezeusza (ob. Plutarcha Tezeusz. Nadto Pauzan. I passim; Apollod III, 15, 6).

Eggan, znaczna osada w Afryce, w kraju Nupe, w pobliżu prawego brzegu Nigru, śród okolicy bagnistej; należy do angielskiej Royal-Niger-Company, na podstawie umowy francusko-angielskiej z roku 1890; jest ogniskiem znacznego handlu, zwłaszcza kością słoniową; statki parowe angielskie dochodzą aż do samego miasta. Mieszkańcy, w liczbie około 25 000, trudnią się także wyrobem naczyń glinianych, przedmiotów żelaznych i tkanin.

Egge, wyniosłość w pruskiej prowincyi Westfalii, na południe od księstwa Lippe Detmold; stanowi ona południowe przedłużenie lasu Teutobur-skiego i zarazem wododział między rzekami Wezerą i Lippe; ku wschodowi opada nagle, łagodnie zaś ku zachodowi, t. j, ku wyżynie Paderbornu. Najwyższy punkt Volmerstod, 468 m.

Eggeling Juliusz, sanskrytolog (* 1842 roku w Hecklingen, w ks. Anhalt). Odbywszy studya uniwersyteckie we Wrocławiu oraz w Berlinie, u-dał się do Anglii, gdzie w r. 1869 został zamianowany sekretarzem i bibliotekarzem królewskiego towarzystwa azyatyckiego w Londynie, a w 1872 profesorem sanskrytu w University College przy temże towarzystwie; od roku zaś 1875 jest profesorem sanskrytu i językoznawstwa porównawczego w uniwersytecie edymburskim. Z licznych dzieł jego najważniejsze są następujące: rozprawa o nieznanym przed tern kommentarzu południowo-indyjskim do „Rigweda Pratięakhya* (w wydaniu M. Mullera, Lipsk 1856); wydanie „Katantry” (Kalkuta, 1874 — 76); „Vardhmanas Ganaratnama-hodadhi* (2 części, Londyn 1879—80); „The ęa-tapatha Brabmana, translated according to the text of the Mńdhyadina School* (Oksford 1882 — 85, 2 tomy); „Catalogue of Buddhist Sanscrit ma-nusoripts in the possession of the Royal Asiatic Society" (Cambridge 1875, wespół z Cowellem); „Sanscrit language und literaturę* (w „Encyclop. Britannica* 1887) i „Catalogue of sanscrit manu-

soripts in the library of the India Office* (Częśó I „Vedic Mss* Londyn, 1887; częśó 2 gramatyka, lekBygografia, prozodya, t-źe 1889).    *

Eggenberg, miejscowość w Austryi, w Styryi, w pobliżu Hradca, nad rz. Murem, 400 m. nad p. m. Zakład wodoleczniczy, koszta pobytu 28 guldenów tygodniowo. Kierownik dr Schleicher. Na wzgórzu dawny zamek.

Eggenburg, miasto w Austryi Niższej, okręgu Horn, 325 m. nad p. m., przy drodze żel. Eger-Wiedeń; starożytna osada, otoczona dotąd częściowo murami i basztami, z pięknym kościołem gotyckim św. Stefana; około 2 000 m ców.

Eggenfelden, miasteczko w Bawaryi Niższej, nad rz. Rott (lewy dopływ Innu) i przy dr. żelaznej Passawa-Landshut, siedlisko władz powiatowych, kilka kościołów, uprawa chmielu, hodowla koni; 2 600 m-ców.

Egger Emil (* 1813 w Paryżu—f 1885 roku w Royat), wybitny filolog francuski. Nauki pobierał w kollegium św. Ludwika i Henryka IV, po-czem w roku 1834 zaczął karyerę nauczycielską w Paryżu, w r. 1838 został prof. gramatyki porównawczej w Szkole normalnej; w 1840 —profes.-za-stępcą, a w 1855 profes. rzeczywistym greczyzny w Pacultó des lettres. Nieco wcześniej, bo już w r. 1854,[wybrany był na członka akademii napisów. Jako filolog zwrócił na siebie uwagę najpierw krytycz-nem wydaniem Varrona „De lingua latina” (Par.

1837); Longina (t. 1837); FeBtusa i Verriusa Flac-cusa (t. 1839). W roku 1839 otrzymał nagrodę akademii za pracę „Examen critiąue des historiens anciens de la vie et du rógne d’Auguste* (druk. w 1844). Później napisał: „Aperęu sur les ori-gines de la littórature grecąue* (1846); „Sur l’histoire de la critiąue obez les Greos* (1860, wyd. 3-e 18b7); „Notions ólómentaires de grammai-re comparóe pour servir & 1’ ótude des trois lan-gues classiąuas* (1852, wyd. 8-e. 1880); „Apollonius Dyscole, essai sur Thistoire des theories gramma-ticales dana rantiquitó“ (1854); „Mćmoires de littórature ancienne* (1862); „Mśmoires d’histoire ancienne et de philologie* (1873); „Considórations historiąues sur les traitós internationaux chez les Grecs et les Romains⁴⁴ (1866); „L’hellónisme en France, leęons sur 1’influence des etudes grecąues dans le developpement de la langue et de la littórature franęaises* (2 tomy, 1869); „Les substan-tifs verbaux formós par 1’ apocope de 1’ infmitif44 (1875); „Histoire du livre“ (1880) i wydana z papierów pośmiertnych „La littórature grecąue* (1890). Oprócz tego wydał jeszcze „La poótiąue d’ Aristote* (1870) z komentarzami, wspólnie zaś z Brunetem de Presles „Les papyrus grecs du muEÓa du Louvre et de la bibliothóąue impóriale* (1865). Pedagogicznej treśń jest jego praca „Observations et ióflexions sur le dóveloppement de 1’ intelligence et du langage chez les enfants” (1879; wyd. 5-e 1886). Liczne swoje rozprawy i studya drukował E. w „Mómoire de 1’ acadómie des inscriptions*, „Journal de lTnstruction publi-ąue“, „Revue des deux mondes*, „Revue archóa-logiąue", „Journal des savants“ i innyoh publika-

S. S.

Hral.

S. S.

cyach peryodycznych. — Por. Bailly „Notice sur Emile E.u (Paryż 1886).

Egger Józef (* 1839 w St. Pankraz), historyk niemiecki. Studya uniwersyteckie ukończył w Inns-brucku i tu później został nauczycielem. Opracował gruntownie „Geschichte Tirols von den alte-sten Zeiten bis zur Gegenwart* (3 tomy, Innsbruck, 1878—80). Nadto wydał „Tirolische Weistumer* (1890—91), do których ułożył słownik i indeks.

Egger Wiktor Emil, filozof współczesny francuski (* 1848 w Paryżu), syn Etnila, znanego filologa. Po skończeniu liceum św. Ludwika i Karola Wielkiego, kształcił się w Szkole wyższej normalnej (1867 — 70), poczem dopuszczony do wykładów filozofii kolejno w Bastia, Angers, Bor-deaux, został nareszcie profesorem w Nancy, gdzie od 1882 dotąd wykłada filozofię. Napisał dwa dzieła, są to właściwie rozprawy doktoryzacyjne: „De fontibus Diogenis Laertii“ (Paryż 1881) i „La parole intórieure* (Paryż 1881). Prócz tego E. jest stałym współpracownikiem ważniejszych pism naukowych, filozoficznych, oraz wydawnictw encyklopedycznych z zakresu medycyny. E. uprawia specyalnie psychologię i zajmuje w tej dziedzinie wiedzy stanowisko odrębne, niezależne, nie hołdując zbytecznie ani fizyologii, ani metafizyce. Metoda psychologiczna badań jest zarazem podstawą zasadniczą jego poglądu filozoficznego wogóle, który moźnaby nazwać fenomen izmem, starającym się uniknąć wszelkiego odcienia determinizmu i dążącym świadomie ku spirytualizmowi. W poglądach filozoficznych E-a przebija się widoczny wpływ krytycyzmu Renouviera. W zakresie samej psychologii E. przyczynił się szczególniej do rozwinięcia teoryi znaków, teoryi przyzwyczajenia, teoryi przyjmowania wrażeń zewnętrznych (jak np. wzroku, słuchu), pisał o znaczeniu snu, pamięci i t. d. Jego pióra są także artykuły: „Expórience“, „Expóri-mentation“, oraz „Induction“ w „Dictionnaire encyclopódiąue des Sciences mśdicales“ (1888 — 89).    s s

Eggerś Bartholomeo, rzeźbiarz hollenderski (* w XVII w. w Amsterdamie). W kraju rodzinnym przechowało się jedyne jego dzieło tam wykonane: piękny grobowiec książąt Wassenaer - Ob-dam. Berlin posiada dużo posągów dłóta E-a: są to przeważnie podobizny książąt domu Hohenzollern, a także cesarzy: Justyniana, Konstantyna, Karola W. i Rudolfa II, prócz tego wiele karya-tyd i figur dekoracyjnych.

Eggers J a k ó b, baron, wojownik szwedzki (* r. 1704 w Dorpacie—+ 12 stycznia 1773 w Gdańsku). Będąc dzieckiem, został wraz z matką uprowadzony przez Rossyan do niewoli i internowany w Ar-changielsku, gdzie od jeńców szwedzkich otrzymał pierwsze początki sztuki wojskowej. Odzyskawszy w r. 1722 wolność, wstąpił do armii szwedzkiej i oddał się głównie studyom fortyfikacyi. W r. 1728 udał się do Fraucyi; zaciągnął się do służby króla Stanisława Leszczyńskiego (1733) i bronił Gdańska. Następnie przeszedł do służby heBkiej i ufortyfikował Rbeinfels (1735); później służył w Saksonii. W r. 1741 odbył kampanię wraz z Sasami, r. 1743 wraz ze Szwedami, przeciwko Rossyi; r. 1744 wrócił do armii saskiej, poczem w szeregaoh francuskich wziął udział w oblężeniu Berg-op -Zoomu (1747), z którego w Lipsku (1750) ogłosił drukiem relaoyę. Był następnie nauczycielem wojskowym książąt saskich, Ksawerego i Karola, redagował „Neues Kriegs- Ingenieur- Artillerie- See- und Flot-ten-Lexicon“ (Drezno 1757, 2 t.), został pułkownikiem i otrzymał Bzlaoheotwo szwedzkie (1749). W roku 1758 powołany przez króla polskiego, Ąugusta III, na stanowisko komendanta Gdańska z tytułem generała.—H. K. Egger „Geschichte des Geschlechts E.u (Ploen 1879—87).— „Gr. En-cycl.“ Lamiraulta.

Eggers Chrystyan Ulrych Dutlev, baron

v. E., mąż stanu i pisarz holsztyńsko-duński (* w Itzehoe 11 maja 1758 r.—f w Kielu 21 listo-padą 1813). Kształcił się w Kielu i w uniwersytetach niemieckich, następnie w r. 1785 został profesorem nauk kameralnych, a 1788 prof. prawa w Kopenhadze. Od r. 1797—98 zasiadał jako poseł duński w kongresie raBztackim, o którym napisał „Ge-heime Geschichte des Rastatter Friedens* (1799). Najgorliwszą czynność rozwinął od r. 1801, gdy zamianowany starszym prokuratorem w Szlezwig-Holsztynie, przyłożył się do zniesienia niewolnictwa i do poprawienia prawa kryminalnego. Wydał „Denk-wiirdigkeiten aus dem Leben des kgl. dan. Staats-ministers A. P. Grafen von Bernstorfu (Kopenhaga 1800); „Skizze und Fragmente einer Geschichte der Menschbeit” (wyd. 2e 1804, 3 t., t-że); „Denk-wiirdigkeiten d. franz. Revolution (t-źe 1794—1807, 6 t.); „Mómoiren iiber die dan. Finanzen” (Hamburg 1802, 2 t.); „Ueber danische Staatskundeu (1786); „Zwei Abhandlungen iiber Geld und Miinze, Banken und Banknoten”. E. był przeciwnikiem mer-kantylizmu, zakazu emigraoyi, skwapliwego zakładania fabryk i przepychu dworskiego, a przychylał się do teoryi Adama Smitha.    *

Eggers Jan Karol, malarz niemiecki (* 1787 w Neustrelits,—f 1863 tamie). Studya odbywał pod kierunkiem Matthaisa w Dreźnie, a następnie we Włoszech oddał się specyalnie badaniom techniki dawnych fresków. Odkryty dawny sposób malowania zastosował, wraz z malarzem Veitem, przy ozdabianiu ścian w waty kanakiem Braocio n u o v o. Jego pędzla jest tam mianowicie uosobienie Rzymu. Pozostawił o-brazy przeważnie religijnej treśoi; cechuje je natchnienie i dobry koloryt. Ocenę jego działalności na polu badania fresków znaleźć można w dziele H. K. Eggersa „Geschichte des Geschlechts E,M (Plon und Harburg 1879 — 87 2 tomy).

Eggers Fryderyk, krytyk estetyczny (• 1819 r. w Rostoku,—f 1872 w Berlinie). Studya odbył w Berlinie; w rozmaitych czasopismach u-mieszczał sprawozdania i oceny prac współczesnych artystów; przez dłuższy czas redagował „Kunstblatt", założony przez F. Kuglera. Od r. 1862 wykładał historyę sztuki w berlińskiej akademii, a w r. 1871 powołanym został do mini-steryum oświaty, do wydziału sztuk pięknych.

s. s.

s. s.

s, s.

Dr A P.

K. J-

And. S.

Hml.

Po śmierci jego brat, Karol, wydał obszerne 4-o-tomowe dzieło po nim pozostałe, ale nieukońjzone, monografię Raucha („Christian Daniel Rauoh“ Bjr-lin 1873—L886), oraz poezye (,Gjdicht3tf, Berlin 1874).

Eggert Franoiszek Ksawery, malarz na szkle (* 1802 w Hochstalt nad Dunajem, — f 1876 w Monachium). Studya odbył w akademii monachijskiej, a prócz tego w Augsburgu badał specyaluie malarstwo dekoracyjne, poczam pracował w rządowym zakładzie malarstwa na szkle w Monachium. Po zwinięoiu tego zakładu (1851) otworzył własny swój podobny zakład, z którego wypuścił wiele prac swojej speoyalności, jak np.: okna dla katedry bazylejskiej, dla katedry konstancyeńskiej i wiele innych. Jego też roboty jest większa część okien katedry kolońskiej. E. wydał także modele architektury gotyckiej (1837), 19 tablic litografowanych, malowideł szklanych (1841—9) i 15 wzorów kośoioła Zbawicisla w Kiln-down w Anglii (1852).

Eggert Hermann, współczesny budowniczy niemiecki (* 1844 w Burgu pod Magdeburgiem). Kształcił się w berlińskiej akademii budowniotwa. W r. 1874 odbył wraz z Hirschfeldem podróż naukową do Azyi Mniejszej, w interesie muzeów berlińskich, poczem zamieszkał (1875) w Sztras-burgu, objąwszy budowę tamtejszych gmachów uniwersyteckich podług własnego planu. W r. 1889 ukończył tamże budowę pałacu cesarskiego, w stylu Odrodzenia włoskiego. W tymże czasie wykończony został dworzec centralny frankfurcki, którego strona zewnętrzna jest dziełem E-a. O-becnie E, zajmuje stanowisko królewskiego radzcy budowlanego w Wisbadenie.

Eggishom, osada w Szwaj caryi, kantonie Wal-lis, 2 500 m. ponad p. m., uzdrowisko klimatyczne; wspaniały hotel, doskonale od wiatrów północnych osłoniony, powietrze alpejskie, okolica malownicza, klimat, za ostry, ustrojom delikatnym i wrażliwym dotkliwie uczuć,-by się dawał.

EggmiiŁLl (Eokmiihl), wioska w Bawaryi (okrąg Niższej Bawaryi), nad rzeką Wielką Laber, o 21 km. na południe od Ratysbony, pamiętna Btoozoną tam bitwą d. 22 kwietnia 1809 r. Kiedy lewe skrzydło armii austryackiej (pod wodzą Hillera), pobite przez Napoleona pod Abensbergiem cofnęło się 21 kwietnia na prawy brzeg Izary, arcyksiążę Karol, połączywszy się w Ratysbonie z Kolowratem, zajął na czele czterech korpusów (Rosenberg, Hohenzollern, Kolowrat, Liechtenstein), wieś E., skąd zagrażał tyłom armii francuskiej, usiłując odoiąć jej drogę do Donauworthu. Atoli Davoust powstrzymał postęp armii austryackiej (21 kwiet.), na drugi dzień zaś przybył pod E. Napoleon wraz z korpusami Lannes’a i Masseny, z Wirtember-czykami pod Vandammem i dwiema dywizyami kirasyerów. Most w E. był kluczem pozycyi. Da-voust zmusił Rosenberga cofnąć się; Lannes i Wirtemberczycy uderzyli na E., mężnie broniony przez Austryaków; dywizya Moranda przebyła wpław Laber; kawalerya szarżowała z gwałtownością na piechotę austryacką, podozas gdy Bawarczycy zdo-

byli szemaśoie armat. Davjust opanował reduty w Unłerlaiclrng. Wyparci z na i brzegów rzeki, Au3tryaoy bronili się na panujących nad okolicą wzgórzach. Korpus Rosenberga wytrzymywał najgwałtowniejszy ogień. Wreszcie arcyksiążę Karol dał rozkaz cofnięcia się ku Ratysbonie. Kiedy jednak Francuzi zostali panami wzgórz i Austrya-kom zagrażało niebezpieczeństwo zupełnego zniszczenia, arcyksiążę Karol widział się zmuszonym poświęcić swą jazdę, aby ocalić resztę armii. Kazał uszykować się kawaleryi pod laskiem Eglofs-heim. Wywiązał się zawzięty bój ręczny, którego następstwem było wycięcie w pień dwóch oddziałów grenadyerów węgierskich. Arcyksiążę Karol opróżnił Ratyshonę w ciągu nooy i cofnął się do Czech, Armia austryacka utraciła w ciągu tego oraz dwu poprzednich dni 25 000 ludzi w zabitych, rannych i wziętych do niewoli, 100 armat, 12 chorągwi oraz większą część bagaży. Droga do Wiednia została otwarta. Davoust, który Bię najwięcej odznaczył, otrzymał od Napoleona tytuł księcia („prinoe“) Eokmiihl.    Hml-

Eggonit (minerał). Minerał rzadki, występujący w bardzo drobnych jasno - szarych kryształkach, pozornie rombowych, w rzeczywistości trój -skośnych, rozproszonych po powierzchni galmanu (krzemianu cynku) i wroBłych w jego masę w Al-tenbergu pod Akwiagranom. Są one przezroczyste lub przeświecające; tw. 4—5. Prawdopodobnie są krzemianem cynku i kadmu.

Egham, osada w Anglii, w hrabstwie Surrey, na prawym brzegu Tamizy, 3 mile na zachód od Londynu; posiada kilka zakładów publicznych, ufundowanych przez fabrykanta pigułek Hollowaya, jako to: szkołę inżynierów, szpital dla obłąkanych, uniwersytet żeński (Women’s College). W pobliżu łąka Runnimead, na której w r. 1215 przez króla Jana została podpisana „Magna charta*.

Eglaleja, Aly(.&Xsia albo AlytaXóę (kraina nadbrzeżna), zam. Ach aj a. Nadto, imię małżonki Dyomedesa (ob.).

Egibi. Pierwiastkowo nazwa naczelnika pokolenia w starożytnym Babilonie, później nazwa samego pokolenia czyli jednej z licznych kast, na jakie dzieliło się społeczeństwo miasta i krainy babilońskiej. Te pokolenia albo kasty odróżniały się pomiędzy sobą, nie tylko rodzajem zajęcia, ale także nazwą przodka („Banu*), od którego wyprowadzały swe pochodzenie. W późniejszym czasie do E*ów należeli bogaci kupcy i bankierzy babilońscy, którzy, począwszy od Nabopolassara aż do Artakserksesa, skupowali i sprzedawali nieruchomości, produkta rolne, niewolników, oraz wypożyczali pieniądze na procenta, na zastaw lub bez zastawu. Była to ary-stokracya pieniężna Babilonu.

Egibijskie tablice. Assyryolog G. Smith, w czasie trzeciej podróży swej na wschód, nabył od Arabów około 3 000 tablic z gliny wypalonej, zapisanych pismem klinowem, a znalezionych w okolicach starożytnego Babilonu, na pagórku Dżum-dżum. Tablice te, przewiezione do „British Mu-seum” w Londynie, są rachunkami starobabiloń-skiego domu handlowego Bne Egibi („Synów

Ural.

wrogie nie tykały; była to zaś skóra owej kozy, która młodego bożka na wyspie Krecie karmiła. Inne, młodsze, podanie głosi, że E. był to okropny, Ogniem zionący potwór, który Frygię, Indye, Libanon, Egipt, Libię, a wreszcie lasy w Kerauń-skich górach pustoszył; że tutaj dopiero Atena go zabiła, a skórę jego odtąd jako pancerz nosiła. Nowsza etymologia jednakże wywodzi wyraz ten od pierwiastka ody, zawartego w czasowniku óuaaco, który oznacza gnać, wstrząsać, łoskotać. Według tego wywodu jest E. symbolem ciemnego, straszliwe błyski i grzmoty w swem wnętrzu kryjącego obłoku piorunowego. Pojmowanie takie zgadza się nie tylko z ogólnemi rysami istoty chmuro -i gromowładnego Zeusa, lecz i w szczegółach wiernie odbija przerażające zjawisko przyrody, gdyż w mitycznej terminologii twarz Gorgony symbolizuje burzę gromową, węże zaś—drganie piorunowego błysku. — Por. Stark w „Berichte der Kgl. eaohsischen Gesellschaft der Wissenschaften* (a r. 1864); Bader „Die Aegis bei Homeia w Jahr-biicher fur Philol. und Paedag.* (z r. 1878, t. 117, str. 577 i nast.); Roscher „Die Gorgonen* (Lipsk 1879).

Hm!.

Egibi*), możnej rodziny kupieckiej, której ostatni potomek, Marduk-nar-sipal, żył około 487 r. przed Chr. Obejmują one okres czasu, począwszy od 3 go roku panowania Nabukudurussura (602) aż do 26-go roku panowania Daryusza I (496).

Ze względu na ścisłość podanych w nich dat, E. t. stanowią nieocenione źródło chronologiczne do dziejów starożytnego Wschodu. Wyciągi z ich treści podali: Boscawen (w „Trans. Soo. Bibl. Arch.

VI”) i Strassmeier („Actes du VI Congró* des Orient.*, Leyden 1885).

Egida (aiyię — Idog), ogromna, przerażająca, straszliwym ogniem płonąca, niezłomna tarcza Zeusa, mistrzowskie dzieło Hefesta, symbol gniewu najwyższego boga Greków. Gdy chmurowładny Kro-nida, jak Homer opiewa, wstrząśnie świetlistą, stu szczerozłotemi kutasami ofrędzlowaną, E-ą, na której i Trwoga, i Zgroza, i Wojna, i drżenie budzący Pogrom się roztacza, w pośrodku zaś ohydna Gorgony głowa okropnym wzrokiem przeszywa, wtedy pokrywa ciemnemi chmurami Idajskie góry, błyska i grzmi i popłoch rzuca straszliwy pomiędzy śmiertelnych. Lecz Egida była także symbolem opieki, a w tern rozumieniu używają się i dzisiaj wyrażenia: iść, zostawać, walczyć i t. p. pod czyjąś E-ą, oznaczające: iść, zostawać, walczyć pod czyjąś opieką. Czasem użycza Zeus E-y także innym bogom, jak Apollinowi, by ją nosił ludziom na postrach, najchętniej jednakże daje ją Atenie, swej umiłowanej córce; a od czasów po-homerowej poezyi i w rzeźbie staje się E. jednem z najgłówniejszych znamion, stałą odznaką bogini Ateny. Wszakże, z biegiem czasu, stosownie do źródeł poetyckich i fantazyi artysty, zmieniały się i typy E-y. Na najstarszych posągach Ateny, w których niestarta pamięć homerowego puklerza Zeusa wyraźnie się przebija, aż do epoki płaskorzeźb ze szczytowego pola świątyni Ateny na wyspie Eginie, pochodzących z czasów wojen perskich, a przechowywanych obecnie w monachijskiej gliptotece, wygląda E. jak wielka skóra zwierza, luskowata, zamiast kutasów groźuemi wężami nastrzępiona, na przodzie z twarzą Gorgony, a tak przez lewe ramię zarzucona, że jedna jej część piersi pokrywa i jako tarcza służyć może, druga zaś po barkach długo się spuszcza. W rzeźbach z późniejszych epok E. coraz bardziej się zwęża i przedstawia mocno do piersi bogini przylegający panoerz łuskcwaty, w środku którego znowu Gorgona wyziera, a po bokach rozzłoszczone węże się wiją. Na posągu Ateny w Velletri przypomina E-ę tylko twarz Gorgony i węże na rąbku szaty Ateny przy szyi. Wyraz „egidau wywodzą starożytni zgodnie od aX£ (= koza), a miał on oznaczać pierwotnie kudłatą, później kutasami suto obszytą skórę kozią, która za najdawniejszych czasów nieraz miejsce tarczy zastępowała. Greckie podania mityczne uzasadniają takie pojęcie E-y, jako odpornej broni w ręku Zeusa i Ateny, w następny barwny sposób. Według jednej legendy, wziął Zeus w walce z Gigantami, gdy mu już broni zbrakło, skórę kozią, obsadzoną kąsającemi wężami, której się pooiski

S. Dri,

Egidy Krzysztof Maurycy, publicysta niemiecki, autor sensacyjnej broszury „Ernste Gedan-ken” (* 29 sierpnia 1847 w Mogunoyi). Kształcił się w szkole kadetów w Poczdamie i Berlinie, w stopniu podporucznika odbył kampanię 1865 r., poczem przeniósłszy się do saskiej gwardyi konnej, brał udział w wojnie niemiecko - francuskiej. W r. 1889 został podpułkownikiem, w roku zaś następnym otrzymał dymissyę, spowodowaną ogłoszeniem wyżej wspomnianej broszury „Ernste Gedanken* (Lipsk 1890), w której wystąpił ostro przeciwko dogmatycznemu zaskorupieniu luterańskiego kościoła, i przeciwstawiając mu niedogmatyczny charakter chrześciańswa, jako religii miłości, nawoływał współziomków do religijnego odrodzenia. Pisemko narobiło wrzawy w Niemczech i w ciągu 5 miesięcy rozeszło się w liczbie 50 000 egzemplarzy, niebawem zaś przełożone zostało na wiele-języków europejskich. Wywołało ono długi szereg replik i -.odpowiedzi, z których najważniejsze były W. Bornemanna „Bittere Wahrheiten* (Getynga 1891). Otrzymawszy dymissyę, E. osiadł w Berlinie i rozwijał dalej swe myśli i plany w „Weite-res zu den Ernsten Gedanken* (Berlin 1891); „Aus-ban der Ernsten Gedanken* (tamże 1891); „Bericht iiber die Pfingstversammlung* (tamże 1891). Wzmiankowane prace ukazały się w r. 1891 w zbio-rowem wydaniu p. t. „Das einige Cbristentum” (Berlin). Oprócz tego E. wydał: „Ernstes Woilen* (1891), a w lutym 1892 odezwę do publiczności, gdzie streszcza swój program w następujących słowach: „Religia nie jest ciemś odrębnem od życia, samo życie jest religią, ale religią bez dogmatu, chrze-ściaństwem bez wyznania!.* Na podstawie tego pro-gramatu począł wychodzić (od paźdz. 1892) pod re-dakoyą prof. Lehmann-Hohenberga w Kolonii kwartalnik „Einiges Christentum*, który w r. 1894 ustąpił miejsca tygodnikowi „Versohnung* w Berlinie.

Egiejskie morze, inaczej Archipelag, pół-

nocna część wschodniej kotliny morza Śródziemne* go, ograniczona na północy i zachodzie brzegami półwyspu Bałkańskiego, na wschodzie brzegami półwyspu Azyi Mniejszej, na południu zaś łukowatym łańcuchem wysp, ciągnącym się od południowo-wschodniego zęba Peloponezu do południowo-wschodniego rogu czworokątu Azyi Mniejswej (Ce-rigo, Cerigotto, Kreta, Kasos, Karpathos, Rhodos).

skiego. Wiadomo, że dla obejścia tego niebezpiecznego przylądka Kserkses kazał kopać kanał przez wązką, nizką szyję, łączącą ten wschodni półwysep z głównym pniera Cbalcydyki. Z zachodniej strony półwysep Chalcydyjski jest ograniczony głęboko w ląd wdzierającą się zatoką Salonicką. Uście Wardaru zamula północny kąt tej zatoki i grozi odoięciem od morza ważnemu portowi Saloniki, w którym zbiegają Bię drogi lądowe: z północy doliną Wardaru i z zachodu (via Egnatia). Wybrzeże zachodnie jest uwarunkowane systema-tem gór Iliryjsko-Greokich, o rozciągu południowo-wschodnim i południowo - południowo - wschodnim, a właściwie towarzyszącym temu systematowi zapadnięciom, po części podłużnym, po części poprzecznym. W części północnej tego wybrzeża, od zatoki Salonickiej do cieśniny Doro, dzielącej wyspę An-dros od Eubei (którą można uważać jako część lądu), wybrzeże skaliste jednostajne biegnie w kierunku południowo-wschodnim, uwarunkowane przez wielką linię zapadnięcia, która tworzy głęboką przekątną rynnę morza Egiejskiego, biegnącą od Olimpu na południo-wschód, po wschodniej stronie Cyklad, przez Astropalię, między Karpathos i Rhodos, tworząc tu naturalną granicę między wyspami europejskiemi i azyatyckiemi. W tej jednostajnej linii wybrzeża, między zatoką Salonicką i cieśniną Doro, znajduje się tylko jedna przerwa, mianowicie cieśnina Trikeri, prowadząca do dwóch zatok: Volo i Lamia, albo Zituni (za pomocą cieśniny Orei), którą zamula swemi osadami rz. Sper-chios, rozszerzając słynne przejście Termopile między górami i morzem. W części południowej zachodnie wybrzeże posiada, przeciwnie, niezwykłe urozmaicenie; wkraczają tu w ląd trzy zatoki: Pętali, Egiiska (Sarońska) i Argolidzka (Navplia) tworzące dwa półwyspy: Attyoki LArgolidzki. Cała linia wybrzeża ustępuje coraz dalej ku zachodowi zygzakami. Z zatok tych pierwsza jest właściwie południowo - wschodnią połową wązkiego kanału (fosowe zapaduięcie), oddzielającego Eubeję od lądu, a podzielonego na dwie części przez zbliżenie się wyspy pod Chalkis (most). Zatoka Egińska, z wyspami Eginą i Salaminą, jest najważniejsza ze wszystkich (znaczenie Aten jako żeglarskiego i kulturalnego ogniska Greoyi), albowiem zbliża się do przeciwległej zatoki Korynckiej, za pomocą przesmyku tegoż nazwiska (dawne przewłóczenie statków, obecnie kanał). Zatoka Argolidzka ma mniejsze znaczenie, ale i ona ściągnęła już w odległej starożytności osadnictwo fenickie. Bogatemu rozczłonkowaniu brzegów, odpowiada bogactwo wyspowe tej części morza: spotykamy tu niezliczone wyspy Cyklady, leżące szeregami na przedłużeniu Eubei i Attyki, a i w pobliżu półwyspu Argolidz-kiego leżą dwie wyspy, Hydra i Speaia, których żeglarscy i mężni mieszkańcy zasłynęli w walce o niepodległość Grecyi. Na południe od zatoki Argolidzkiej wybrzeże biegnie znów jednostajnie i stromo do końca, to jest do przylądka Malea. Na

Granice te nie zamykają, naturalnie, w zupełności tego morza, i to nietylko od strony południowej, gdzie wyspowa granica posiada liczne, dość szerokie przerwy, ale i od strony północnej, gdzie półwysep Azyi Mniejszej nie zrasta się z Bałkańskim, mianowicie z półwyspom Gallipoli, lecz pozostawia wązkie przejście, cieśninę Dardanelską, prowadzącą do morza Marmara, Bosforu i morza Czarnego.

Tym sposobem morze Egiejskie należy morfologicznie do typu mórz przejściowych („Durchgangs meerM Kiiimmla) i przypomina pod tym względem morze Beringa. Genetycznie morze Egiejskie jest produktem niedawnego stosunkowo (koniec trzecio-i początek czwartorzędu) zapadnięcia się lądu, który łączył tu Europę z Azyą; liczne drobne szczątki, oszczędzone od zapadnięcia, nadały morzu Egiej-skiemu wielką wyspowość („InsuloBitatu Krummla). a liczne wyspy, odrsynające się malowniczo swemi stromemi, białemi skałami na tle lazurowego nieba, „jakby wyrzeźbione ręką artysty*¹, nadają temu morzu cudny krajobrazowy charakter.—Po tej ogólnej charakterystyce przypatrzmy się teraz bliżej ukształtowaniu wybrzeży tego morza. Wybrzeże północne, jak i dalsze, zachodnie, jest, odpowiednio do urozmaiconej formy powierzchni przyległych krain, bogato rozczłonkowane, choć zresztą liczne uchodzące tu rzeki, przez osadzanie napływów, zatarły już znacznie pierwotne urozmaicenie zarysów poziomych; za to wywołały pod wzglę dem pionowym kolejne 'zmiany wybrzeży niskich, błotnistych (nowych) i wysokich, skalistych (pierwotnych). Z zatok, wdzierających się tu w ląd, spotykamy, idąc od zachodu, naprzód głęboko w ląd wkraczającą i głęboką zatokę Saros, która oddziela wązki i długi półwysep Gallipoli; jest to podmorskie przedłużenie tektonicznej doliny lądowej, zajętej przez małą rzeczkę (Sajan), uchodzącą do zatoki. Brak wielkiej rzeki i głębokość zatoki uchro-niły ją od zamulenia i pozwoliły utrzymać wybrzeża strome. Dalej, ku zachodowi, następuje wybrzeże płaskie, febryczne, z zamulonemi portami, gdyż tu uchodzą znaczne rzeki, Marica i Mesta; drobne wysepki zrosły się tu z lądem i toż samo spotka z czasem znaczną wyspę Thasos. Dalej na zachód, między Kawała i Salonikami, gdzie rzeki są bądź mniejsze, bądź oczyszczone z mułu w nadbrzeżnych jeziorach, utrzymało Bię wybrzeże strome i urozmaicone, szczególniej na trójzębnym półwyspie Chalcydyjskim. Ze wschodniej strony ogranicza go zatoka Orfani; między trzema zębami półwyspu leżą zatoki: Hagion Oroś i Kassandra. Na wschodnim zębie wznosi się marmurowa piramida góry Athos, blizko 2,000 m. wysoka, widzialna już wyspowej granicy południowej godnem uwagi jest z Dardanellów i stanowiąca drogowskaz dla źegla- tylko wybrzeże Krety, urozmaicone wielu zatokami rzy, płynących przez północną część morza Egiej- (Kisamo, Kanea, Suda, Mirabella). Wyspa ta, wraz

106

Encykl. Powłz Haiti Zeu. 142 X 18-ty

w. H.

E. G.

zę wszystkiemi, stanowiącemi granicę południową morza Egiejskiego, leżą na płytszej stosunkowo ławicy, nieprzechodzącej 500 m. głębokości i łączącej system at Iliryjsko-Grecki półwyspu Bałkańskiego z systematem Tauryjskim półwyspu Azyi Mniejszej; tylko między Karpathos i Rhodos ławica ta jest przerwana wyżej wspomnianą brózdą zapadnięcia, przenoszącą 1 000 m. głębokości, dzielącą Europę od Azyi. Zaraz zaś na północ i południe tej ławicy głębokość spada poniżej 2 000 m. (na północ Krety, mianowicie zatoki Mirabella, znajduje się największa głębia morza Egiejskiego—2 200 m.). Wybrzeże wschodnie morza Egiejskiego, to jest zachodnie Azyi Mniejszej, jest urozmaicone zatokami Kos, Mendalia, Smyrna i t. d., oraz licznemi wyspami (Sporady); to też w starożytności kwitnęły tu słynne handlem, bogactwem i nauką kolonie greckie, które upadły po części pod parciem ludów azyatyckich, po części stąd, że porty ich (np. Mi-let) zostały zamulone przez liczne rzeki, które obfi-temi swemi osadami wywołują tu znaczny przyrost wybrzeża (nie dziw też, że starożytny filozof ze szkoły jońskiej, Thales z Miletu, uczył, iż woda jest pierwiastkiem twórczym, że ziemia powstała z wody). Wybrzeża morza Egiejskiego pod względem politycznym należą po części do Grecyi, po części do Turcyi, ale etnograficznie są całe gre-ckiemi, tak, iż z tego względu można morze to nazwać „greckiem jeziorem".

Egill Skallagrimsson (* 904 — f 990), wybitny skald islandzki. Niespokojny, burzliwy jego żywot opowiada, lubo nie bez poetyckiej przesady i zmyślenia, „Egilssaga", wydana ostatnio przez Finnura Jonssona (Kopenhaga, 1886 — 88). E. bywał w Norwegii, skąd miał żonę, i w Anglii, gdzie, walcząc pod królem Atelstanem, stracił brata. W Norwegii zabił szwagra, który go skrzywdził na majątku, i syna króla Eryka. To też później, gdy dostał się w ręce nieszczęśliwego ojca, został skazany na stracenie; wykupił się od śmierci d r a p ą (ob.), którą, za radą przyjaciela, Arinbjorna, ułożył na cześć Eryka. Jest to pieśń, zatytułowana „Hófudhlausn" (Ocalenie głowy). Później śmierć tego przyjaciela opłakał w „Arinb-jarnarkvida“. Wreszcie, gdy mu utonął ukochany syn młodszy, z rozpaczy chciał zamorzyć się głodem; odwiedziony od tego zamiaru podstępem przez córkę, opłakał swą stratę w „Sonatorrek* (Strata syna). Wszystkie te jego utwory znajdują się w „Egilssaga"; niektóre zwrotki zdają się być dorobione później. — Porówn. studyum Jenssena „Glaubwiirdigkeit der EgilBsaga" w Sybla „Histo-rische Zeitschrift* (1872).

Egilsson Svembjorn (* 1791 w Innri-Njardvik— f 1852 w Reykjavik), wybitny uczony islandzki. Kształcił się na uniwersytecie w Kopenhadze, później był nauczycielem na Islandyi, wreszcie (1846 do 1851) rektorem szkoły łacińskiej w Reykjavik. Zasłużył się wielce jako badaćz dawnej literatury skandynawskiej. Był współzałożycielem islandzkiego towarzystwa literackiego (Islenzka Bókmen-tafólag — 1816) i północnego towarzystwa anty-kwarskiego (Nordisk Oldskrift Selskab — 1825) i bardzo czynnym ich członkiem. Wspólnie z N. M. Petersenem, Rafuem i innymi ogłosił drukiem „Fornmanna Sogur* (12 tomów, Kopenhaga, 1825 do 1837) i przełożył je na język łaciński w „Serip-ta historica Islandorum* (t-źe, 1828—46). Nadto wydał i wiele pojedyńczych zabytków literackich, a między niemi i Eddę Młodszą (t-źe 1848—53). Najważniejszą wszakże pracą jego, stanowiącą jakby klucz do rozumienia starodawnej poezyi Skaldów, jest „Lexicon poeticum antiąuae linguae septentrionalis" (t-źe, 1855—60), wydany już po śmierci E-a przez północne towarzystwo antykwar-skie. Dziełem tern, jako też drobniejszemi rozprawami i studyami historyczno-literackiemi, pięknym przekładem Homera i poezyami oryginalnemi, w czem wszystkiem okazał się poprawnym stylistą, E. wywarł znaczny wpływ na ożywienie i podniesienie współczesnej literatury islandzkiej. E- G* Egina, Aegina, Aigina. 1) E. Eginacka odnoga, w starożytności odnoga Sarońska, na morzu Egiejskiem, u wschodnich wybrzeży Grecyi, między Peloponezem i Attyką, od przylądka Sky-laion do przylądka Kolonnais (Sunion). Wyspy E. i Salamina dzielą odnogę na dwie części: zachodnią, wewnętrzną, której punktem najdalszym jest przesmyk Koryncki, i wschodnią, zewnętrzną. Brzegi wszędzie niemal wyniosłe; otoczenie wraz z wyspami zdradza nieustanną działalność wulkaniczną.

2) E. wyspa w odnodze ad 1), 86 km. □ obejmująca,, górzysta, wulkaniczna, zbudowana przeważnie z tracbytu; najwyższy punkt sięga 534 m.; w północnej części przesuwają się łagodne wzgórza do 200 m. wzniesione, złożone z trzeciorzędowego wapienia marglowego, spoczywającego na wapieniu kredowym. Brzegi wogóle trudno dostępne, z wyjątkiem części północno-zachodniej, gdzie też od najdawniejszych czasów leżała główna osada wyspy. Grunt wogóle żyzny i nieźle uprawny; jemu-to zawdzięcza E. wieczną zieloność szaty roślinnej, a mieszkańcy zamożność. Liczba ludności dochodzi do 6 000 głów; głównem miastem jest E., wesoła i schludna osada, z domami opatrzonemi w liczne loże i podcienia; białość murów odbija się kontrastem od ciemnej zieleni cyprysów i palm. Jest tu siedlisko biskupa, muzeum starożytności, biblioteka, dom sierot, do 2 000 m-ców. W starożytności wyspa bogatą była w dzieła sztuki: w stolicy wznosił się Eakeion, zbudowany z białego marmuru, grobowiec Fokosa, kilka świątyń; na wschód od miasta leżała wspaniała świątynia Ateny, której ruiny okazałe przechowały się po dziś dzień. Na górze św. Eliasza miał Zeus Panbellenios świątynię; jej ruiny wcale nieźle przechowały się dotąd, Słynęli mieszkańcy ze sztuki obrabiania metali i odlewania ich w formy, jak również z umiejętności nabijania drzewa metalem, ze snycerstwa i rzeźby. Sąsiedztwo Aten wpływało dodatnio na rozwój sztuki, choć konkurencya z tak potężną twórczością artystyczną była trudną. Znane są powszechnie Eginackie grupy (eginety-ki), pochodzące z frontowego szczytu wspomnianej świątyni Ateny; odkopał je w r. 1811 baron Haller v. Hallerstein z towarzyszami, a Ludwik Ba

Do artykułu „Egipt” w „Wielkiej Encykl. Ilustr.” T. XVIII, str. 841—958.

JL

■jjjLa el-~MXlh

v    ‘“£. safeaAVP

sb

30

31

32

fl&tsr U-Adjdai / •BtrJtabuv

fdfr.

Air Ab diaka,.

*t

eI> ° \r a*

30

• wb&aratro«j a

^xA

Stjru

Oaz*

aablxr<

-o:;:

A’

»o>:

5t> Gharłem.

\⁷

Am

rO ib

23

20

15

/ i ) DELTA NILU.

“N

455

H Ó / Z I U * Ya

/ ny\ A * k A D u)

____./

Skal a.

1: 1,500.000

- —» ■ —4    - --=4

10    20    3<

JBłom .

,h->    .._

r"

i.

V*

Ł5*

' - -

■    ' ••-... A..'-.......«? -^Iskęji<Ierte

AburtrA^

IfaEb et i ('Korab

Oof^Ar^ ^

X®*    >

-Jtfc J.SiAt™. o*

0. EEkr ctib erg \ G,3fiuutoli.

%>

!n

?\*

Sk

Ou

.S

[X

.-•j

»chi(

ortSańd

Góry Amrrurru&mc;

V-

s.

i-

■Molkę.

f_Aari>

•A

rf]

■A

Łibi;

el -Gatareb

TaiU<L

z / k a

J>J,X ‘

Dolina.

.ffa.hr-

rS ®°rT'.emar'S>

Skala 1: 5,ooo,ooo.

Ą^m. 177, 3 -1 Stopień.

to 20 30 ta JO O 70 60 go iOO    ISO

fi,

liii

\jJaJus£ur

Gagurajs

,r

£,

LI

i --

flrah el-Behzrj (OaoŁMfalj 3 •J s£ch atom

T>

<5

Ib

vr

<iA

TA

■*7

MiU Geotjra,ficxne 15~l.

jedna - dwóm. Godzinom hieju WieUtada.

to

zo

■i

v45

■Ym,

t,

Mit

UJ

»i»śf

E>

a)

■>S:

Mp®er<*wA>}%

r.

VA

‘<e

■'o

A,

<?

e*.

T7,

/?

/mśun

1 łi£’i;icJln SpKjJ--'<filfoi ’i i hjibutrżręe

j&ffiMetar

Wcu

i GkaTub

SJ

f4

it

3Ia

^ Denitf,

rO

s/rjf.s

Ahu Tl

\ Ochciyeiy⁴

usze

'os2 ‘d, -Xcbir 'y^

SzenUmr*

*/mT

48A

■% * c4 ej

j_

'■

t"    ' \ Ee⁻/.pośrednie posiadłości państwa Ottomańskie^o

iŁ^r/ż-Yti Br bije wice Bróla (Kedpva) egipskiego.

J Abisynia

1 Państwo Madiego w t. 1891.

-, JBryicatslcit.

Posiadł-jśca Europejskie .*

JYrcmcuzkie

,. WSsfcic

Miasta główne tureckicłi Wilajetów są podkreślone podwójnie. Miasta główne Liwów wzgl. Mutesarriflików skich erubernatorstw sa nodkreślone noi<

gubernatorstw są podkreślone pojedynczo.

oraz siedliska 8 egip-

Miasta główne 14 egipskich Mudiryi są podznaczone kropkami (również na mapie ubocznej).

Wysokości w dekametr. (po 10 m.) Linie krzywe głębokości (izobaty) mają oznaczoną głębokość w metrach.

Objaśnienie nazw arabskich i ich skróceń: fAin, źródło.— Belad albo Dar, kraina. — Beni, synowie / (w nazwach plemion koczujących). — Bir, studnia. — Der, klasz- £ tor. — Dj. Djebel (według egipskiego wymawiania Gebel), góra, W góry. — Djezire (po egipsku Gezire), wyspa. — Kasr, KaTa, .i£ zamek, gród. — R&s, przylądek (właściwie głowa). — W. Wadi, | dolina peryodyoznego potoku.

el—jest przedimkiem (przed początkowemi głoskami, do których 1 w wymawianiu się asymiluje, pisze się e’-).

Wymawianie: s twardo, z miękko, dj jak dż, — dh, th jak ? słabsze i mocniejsze angielskie th.

Głoski chrapliwe (emfatyczne) (d, t, s, k, h) języka arabskiego są oznaczone podkreśleniem, dech gardłowy Ain znakiem '. A w Afryce odpowiednio do wymowy pospolitej .wyraża się przez G.    ‘    .

tli- ei-MalĄ

Med$b

twa

^aufrasE

■/LJSeie

\tP ( ^ V-' sK

- Charge'

H Ki I ££UaA„' . |

£

1x\

4 ^ ■*

Mc₌

A"

.łd-.ijia

BtrAid Gmnr.

Msi

'Ol

l'd±

•Bel&L

- « r&Z//*Zt ■

£ *JC

_i"!

J-

ter;

a£i

CyBir

/ N’

;'X

° ^

t/V

■    Y    -N

V'    ; Buty Meghet

Bozett;

(BasM)

//

13 ście SeheuititńAie ^

|f® MIEJSCOWOŚCI

.dli© MIEJSCOWOŚCI

3%

•45,

.Ab*- firgo y AYZfaż

Z'

«rf d-Skta,

y.. bAikfu,a. y ,v

‘ iA LPrtra) J,

** V

-f

;em

/" <*

el-JfeJcs

et,

L6

-m

’-Sfcftra

Akoiat c\Szturdt^^

••--©' 'is

Jpd'cU eł Uhaba.

* bgA

31

*E \

•Ta

/ii*

felaJUcr'

■‘tin.

Ar

et.. tti

\ —^5--‘

AV

*cA.ibc.

ar ar

3C

aV

JJzabet el-J}

DAMIE]*

s^%ssĘĘiix

I-

* f r

» ( c&a^fcjtajr«

^wXzj

?Ar'k<,

■*

7v

pi v

AA.

* Ludnością^ poiugig 100J300-BO, O 00

o Miejsoowosci    xo,ooo

® MLęjscoWDSci    S,000

e Mięjscowości    M 3,000

o Miejscowości    ,, ponóięr 3,000

gjfl» Wysólujsci w uieźrach .

112

?■

wtl

JsMLDjmja

KlajzłorA

tb!

3ii

A¥AV°;

\esii

's*y,

>WŁ.

Ir

Or\

il-JTĄu

Pj

LU

rai

Cl 1 yUBe^Jk

Ą'a>i e£-~TarusJ

loź-Suft

iljT-S

“'‘la

r?

WM

Ja

Tell

5^A'&otSX

s»4iPort SrfM

A'“

vbi3 grłum. umm Yare^

• . ⁻-2

■3

i    ĄMcdab

tiff^kSJnjurob

fV ••

■J-

MuS,

A «i .tŁYty

DjDjabati

TAttitti Bailr

£7 L ,

z¹ / ZTrrL/n JLa.?uxZi\

GicraJi

’ -S

Mbiat

t /BuS-'

B Ę R T />

rfmm S zasika ^

■koif

jjcjado^a.J

OSdh

\AoJu>

9ir Abu Dali

fci

ZMo/bi

Didtzm.

44 A/ bó;

M ,/ //U UWŁUSZaJ

Bar, el-Birket

rddiBi*&irzi

f>

10

'^ćTól\ć-SarJł 3

-^aniaraA / /

E’V- SzeĄz2fy~J J jr

ft™

d -Kcaizmaden-e*- Salihie-

A ^ X

vA⁷⁸ ^

.e/Zana).    ^ tP ^UdźeZ-BdĄ

§§r^ A

4#

i/y / t

d-JlacldeuiT££

l-SĄ

jgf

Y ^Aj.e

fiifhk

v*

30

IA JIelA'tfr "r \    ¹

\WMpMutCn.

ts\ Dj. fi^ct-rora

' uJbii.l.CTuk

riśM

•,⁻L'

wwS»«!

/,

ysi Mg \T

55f‘W

soL-J^

*? V

Jiicrkur

«7

/..    yana^yiOT.

iV^

oZ

Aa

:: v^/

#

.m

^JtuTu^a

df \

SclirĄz

dj-

dwa

Mc

^/Ibii Simbel. (Jbsamhcl) *4i Far as Kpi

Wadiv

jj J płrg in <A ZBuriaryi

■'

jS?e 51

Bailds °Voi;

aJtdde

^ZŻ^MuS :-rSLh

60*

A?*

b?

I. i -

^ OOOf^

•iT rV

-rf?

e.\

vy

V;y

»i-»i

'Z

V\

forf. Hemś.yhaS>.

\ Dt    . 0

h?p^rz.

k.

12^,.

;d£t'

' d-Wy^Ąs

urtf/- S ala

ś-i

!§i£z A-bj

fen <2 Zdam M. 2 eiarto KoJutl) e Saghir

•*rsŁ-

dA'«M^T

f <Cx

J3

o^aŁiham.

-4>..

s.

*m

CA.

U ĆL

E..0

SKie

•A

•lar^

CSSjs,. .

Aa i

T&

el -Eo

-roein

l^at d- Zimuurrud.

AŚtri?

BasJ5iiTWTT^av^\v\v- ,

TJ^rm77t e*+Aafnjrul&'yr7~yS\ W-MlLszaMkir.

' ^ J KS*eiśra$Ś*:.

WMasa

p ęLj&m Ombo -

>>\.yt 7    ■'- - WXl)ńBamyaat4?V.'.7

i%m,. ^

i.    3iSY"*\fT<jirtr's”,-,Sf";

" "' A^vĄ5'y^T--:-r;:->-—«-_x wrT' ^1T----------

i»

•ba/ ^

73' .-X

^ A

SebcL

AGSUa.r\x

^^a£SL

JLeldbsza.

MaJuzrrąk

'śjćrkJj

Karjyęfto

Mir rl-'0utu*iU T3, i    ^    ^    ^

Bj. If^ab at-l^vt<n*

^ o sQ a a a? a

łi

Tabini

>-A

%1 W eCS

<fla

/•

-efcT

Ras Abu-maid

■adiĄ/rmil ,

BniaaCBerr^s)^ N*\

/(Ko3 el.'ATtf.)    ^    \

as

jHiBirór

rH.irs v’* :,

■ -r .tó    '

rfneruic

'Zfareg 1

\>

A-A ^

A/lf >V

Jfrrrra {Daj- tl Hszm}

^-

A. - *

SDj-.Nalf;    «../

\,4 'T" ?*    <>

¹ Kos BariAi

Jcuibd el-BaAr^4j

Sem____    ,„

B at». ęYjĘNĘ^ą

^p^cuikur 'dikasUi

'Ok. me

In ii

j. Mme

A ^ !ATn/Lra~r. U

x forajam^Sai

B a r ^ S Ju k k ó t

\ lĆojJ^^Absarat

\

X AnddMC/p...

,E

•v^

<1

*/

BennJc&V/

..isa

Knbtdt^ ąanekĄBertói

pt (St.Jcan)

*Saucra>

re*-

GriiÓLzYY

Eju¹

?a/2

fai

J|g$K

eliómjy

^^jyTL

;:n:

i.

'Urnrrp.

i3h

JT>(

\e'-

i-.

aS

1A

(b.

Am.

20

v    drafikO r7 A;

YjŹTnb di

JTe^a^ę®^

-'<r

nr

Ff"

31

^aA-Zcf^r^o

Dahasrun

/Per ;:

•:⁶

d^endkia^^

el-BeidHd / Hem⁻Ab mi

E«Sf    T . '.Am er

x>j.okoa

»j

7 Wd^, inSiKeł -.fęuvW

\3{ '•'■■*■

Bort S perm BureAu

\ iy-, v

sd. Szn^Z .u&TSejal .

" as Abu I) dra

.-u jyę -w: iu    YCOlba

yfTLea

D^f^zrad^b ^ ^ją

ils^eaf^tf” V TfesisĘ|

.isTCKM

(lóryPis2arin) ^ Ajorjriba '

i#¹ Dj. Abu Fas

YĘśmSjry %, *

jumm '4»-» * 6

a /\ lillj ‘    ^ * ‘

„ r    nj.Ałmf^

Mamak    f\

ć*

Y%Y!'4m\

Ad e p e^jiAdjj\

Bija/* p¹ -V>^b/7i

^«r» c’-2Pc trarik*

fi

Minet e’-5rebi)

htai' i d ixi a

»a^e ^

\be^

K/wkf

TbmaZerj

To.ecflifn,'/.

•ó

eZ-2£Hi

M/ ą ^

4j' MajiseeU    °

Y&zćrri

- Al.JTudruab

p aruigca

3S«=

'    i/rubSi. .

y y °\ o

\ ChantBi/cO^-    -fe (,!’

, Baj len dy-    J/arairlrg^^i

A^Codokol L CS⁰'

iw^JfeiA' /

ni '

SeZrrU-JpO^    i > -,

7^A^ 'S-A“ t

v;NjŚ8i7X * j r

q jńj&c

Dj.B/dibJ

'■_Da/bhe?~‘

■ <y

-Br.uHuJHejdd T^\

•!A :    /    ]

|f B^MdJdŁare X

Dr, Soi,

ytS

SI

1^’ Ami

mrt

pro*’ k-Burli

// X, Dj.TTmm Dl m.

ABdjO. (Sir SÓd*, y

) » 'Tly.Bagai -

• Yjrt DjMiss cl

Gir’

isanłoire

pę B EM i - J) j/hab

^>At Abu.Fml^

*/ Szafcfai vogaZać

■•...i

%;• OGARA-SAt* i z RBA T

Akh j

>

-ffU-

:s-d

ai-’

*l iui'7

L WiłHaą ,

/(SAh.

^SeV

<r3

-■ '

A-

ia -S

os

tnJlarałri

7/

ir J-MS

^łC!ia B/fta

AU-d 11

\>. Bn Gtonbar

j Hubami

S«|l> cl-(Hus óa

.^Dj-Borasa

ł 1    4^    •*«*.

P* BimfiSD

₇ IIj- Katu.1 1 Jrumbai ra

Dobban

Bar Ra

Sxelota.

- \Av ¹

f.Szakreb

> «. w w Ąj-8«<«*a- jp%, 4-p’- Solćmćuiie c|    '¹    i jar tZ-ź. izk

. Errr lit

^ - ” DyŻette^

^el -Mecłierif (Bert et)^/

n>vA^/Ł«iiA

a-BoAręy

*rB

xuS-*~

•z*.

fcyrenTud

Hurra S*4m

Anoru

Mbd

H -» A C G A R U £ kSttAM B R V

. JAS-;-

&7/CĆ

/$    j

V»jTinu* y’ i/:

•tlł

A*

Ao

J?/4

Jt

•a

tb

v*-/A

B a r

el-Mkidejf'

3bj

X Błfk jr

<k

.e-J

*s

Dj, Anafidab

ł/Ddnzi^^s^pdjner (2?a fuLak) n ' /XV ft ir~*?a irajjzi

X.

w,vt

//

V*

-

“et, S«

•OeZ-Dfir

AJ, iSZ f

ys/L-

......

• >M jPSSr"* '

-O ^    /* ii /JpeljĘfun,

^>    / JyL d&fedide

/ ^'MTra

’<i    T*/    ,

Suzbaika. fiJ (SJCaidhzk&a.) B eled Bagir \S^Szm

YY

isniDin:

_Zed<rt

dfuła

, UmmRuHea,

S Er ^ijj^ZraaU

/    \Gcmaszh

BernIbraJum>

\ rUaZerz^S'

fbH-Hdq

-Mioga,

ZlhK Orra/lK

cAr

XdmUrv

<*’_^

i cl-FdkihIbraJunv 'osrani el-Hadra,

'el-Bktaśne

a.)

'iu/eZ-Mamra,

ABru. Si

lis.

’Geja.

' 9*

Saldl a-i Połga,

MU. Udek

Dj.Cketi

BrffódB

Diir,

H*

!Dj.el-Gur\

\iffardz

Woledbk Z4) \

) }

is‘0lba(EdĄ)y^’*

■j&hdr wStinaó •

'■

cz>

Dj.    « /. 1

■_»

tó*:

«(.• 2Sd «i'

enr Subh

Ib-lUdturcoi

en i 14uf

Dj.Ejjitb

ssrm Rabijh

>-ś'Y

i B.a.9 Bafaba/*}

ZMr

^ Kor en

a«

ki

}{

.JUgu

's&fr&SZaiuiniil

jjrni-JgaiMtir ^Yi *XA* "' 'Ł*’łl‘'”*"'

Ęa~Jckudi*    '.GI

dChil

V,

eZ-TeĄcfanĄ

A ^Ąd-Cisr

•limsi

A]

a&*

r\

•/;

lad

5*

<=±    ^ V

\1 Dj e-’- SKa‘vtv/' I S J s** b ^ rspttKt

-/i

*. p/Pt

“'“‘"Ay.tk«•'s.i^k    , A G 4i

'•ŚarralBenA -    _/___

■    ' lAJialUDi J J

K •.

\Srfeme

"7

iL

/ /YĄ

nun;

zz

7°s

1*

■l""

fij.AuebitL

32

W⁹.

>ti4\

w⁻'

*V

//

7i.vX

' */ffa z rim B.Sęjid

/ Dj .Hałcran

Zwrotnik^ Raka_______

"A

2 e b i/d

\CkulcascL

; ;•; XyŁ *

V5WiA\l \    .

ońpb.

•Są

J Rasel-

V\

\ •/V'

;/

\-

<Łu ,1'A    VE vy?

A\.    '-A iŁr--. _. V \ '**L±/2

•x ^ ^ . HlrJg

'    2?    Zjferea Sxich£arghuth

jrM

SZUJOM* J J I

'V^,«3

r.&engercb

);:J

"i

p"

ty/

\)

Dj.ŁaOŚ,

Sr*.

.,^-, .f''\

tO* '    j4» *•

• * V^S“'

L. aa-Y yTrWl/rb -lellali

ars a. TruJuUdt

\Mj*^npir fj \

i-Hy.......    \

Smfarw

KMa    jr*—*¥r*

thfZLj

5iśfi & Z*ur&

./

X*

nss)'^nt <JjOż

d-Bet.

«• Y Ai^Sa-aatjFJ

y/Sa/dL*

—

': rrjOJzrwAsA/ e-Mdł

! /tbTZni

i',j

/el-BakiTy

/BeniRarijM?

^gk^. gfW*

o*

■r

w.

- . WSerrcun.

Sr

iL%

5tVM

Sf-Tłj

fj '.-

et

vx

vj

- Tti

7r.sSfMnbaeok WBjebel

XaAr i-

nZ’ e'/'>Sz2**f*i} ^jjDSkaJ¹

ii

W-

V2>U

V \\    /-X

i r Mer od B.

Sxubir^ ę WKutno

« J 1?

laihdi

!Vi

Tobola

Hft

X I^.Trrt

<d.

®ii;

*•

m.Hruk

'•JJK

r#

y:

-V. •

c*

30

urn

ort Jan

JJ

tt',

~G.,

i'AS®fe

J)onćbma

uzi' x

i2MUW

(Juafa./

i-Afi/^J

X/ t

X-4/

* A;

'fef

ifcu

e“

Id-jarcO

r«S d.JMet£te

Il-ZoBDzti

el-/K

el-Kutaie

V

VaPBin

20

'f*’

;. TaoattH

iSh-

AA

t.%

YjfaJuU    ^

K V A \    ^ VJl: „>

ser⁻'-

s*>

T£i

SM

a\/l

lakban

KP

lY

fc

..

vrewas'.lęlidt i: ■,

v4jo    JfrXOt£tum \    toiw

** r^aś 91 ; Kgftr- -^e.

żj|Pr ' t/1/

«fX- “Sj/

ąSi

A:'

aaKaaar \

^ '

’s

ak a.

L44>

‘v

JM

iSffiddn

1Q7

// !«■

i.& 4

\ CK^Taiui

anajir

DUtłat*

j^Auasla

[.Bal

'embel

■4

Mi,

j/y

Dj-Ofrek

h--*s

lobojb

Kordoi

-KŁS^oYjSji

Yi.Hcrere

r / i

Am

> -j

Jlast

>ay«2V

i ma.A

Zeriłi

.v

■8*AY

/s .JSW? .

^ S ą, 6

'felajehtlct j

X-TjK—ęś

Dar

t(,

\u n a ju i\ G.Matakura

*|j

a&Tercuiba \

irZaibr e.*-Schcch \

'•A

\ ^ V 1 A Pt

\ - A-

'Sfl .    =* c?

io?; I    ^ ń

^ A    }YJsrati*

/ \    <* v <f*T

th

(Bas«

auą

T.

V.

«z-;

tS>

fii.

f.J,»

■Si

2To

.--ars

j?,AA

■ J&W    D

,Va/a ‘a    W&f"”*

JJf    Wlpjj A

H    S a A a n

/w*

rbĆhodda.

jw

A⁶

ilan '    ,

yI»'!

c ^KJCarmib T*- s    '.    ⁴⁹

^ A\, ‘J/f/T* ■

/'A/

[!. Y&tefrr_

■**<.

oaa

Mar

rlU

C hiab"'

tbir

V*

j YThdłeb

-Z>

WBerS\Y ' x

& *.. ł. ) A-WSancu

■ Tra&g&jr^A rb/y

.5

•* *

*.

sC

-dii

Mj

Y*C&

*Ms

giitS amąy*’

’*%&***. e

•A

o koó&e

r*cbi

mĘ

•*s

-A

7/ >d4’

:^v

15

Jt a 9.m ńn

ak

1 ć-fa/irulf

tt

Sj B.5.8 VLiut t cH

xfeu*t>5i

l,os Kwot

ieraij

Beled

e’-Łc?ab

.JWZA*

>7. BAąMc^jamlU Yj

Śćt el -Faimi ć-

c\j V

O,

SJ

r VY

Jj-r Ji

*5p£

./

r~

Wi

XBa^mU jfjrj.Zugąn,

L<j%A , to<3

«'.>v S) -o!

Bi

g(V^aa N

/—~~ Ga

e-n'A JJ Ś DjJ raug >,

BO

""Ą&*

tP #040, Abu. Sakr

H/f ^

dbiiSżrui

‘iii

lembaji

L Vf

Mat

'Mamisz

(,, .J» jAaą^

! Dj. S ak dti^A^r£77*2^

\ /akdkoAeJWAbd KadaKko^-E

Ł^Jy* Ats^

')ud. jTestabct S /

........ \el-MurćUC ą)/ 4AJ

XT    I    XararuLk\

JN Sjnege BeniGaiTi

eZ-JOojp-a

. ,V

iVr\

Jtoka/b

rńpi Jhicmr r'---

dacltad. y/ SArklle u ____    s/areete y

a b b dn i ej } ^

S/M*

KUer/SST

t>/.v

G ..A!

Tardjc/^ /    Dj-B-usta

1 >J-/ - BjJfj-Łuii

Bcłraj .SBiTarba /

ralefae>

“Tassin

•> s

4f

-S-y! jr

¹    zlataj r

^ JJ-Kułok ^ Dj.Tongor $

«?

ftp. . Dj.Tellem

ił

A*

«K

ipr JV

RÓB

Uwaga. Liczby kolorowe na ma

aiid

cA

,\

n>

/5&

et Bolii

v.

,ya

V*

Af e

sk

SI

V.

VQi

‘ĆjfĄ

Miru. Sznrai

ItjAku.

Jonu

Een nn n

Stiwaban,

E a u a z im e

ŚL

y' * \

d-UmbSa

DjflaU

Se??ż$

1 ■. Dj Ain ₄. Dj.?(j ematl ^ , Bj.Bon

*» '

IJj.WcreDat (_e

/l .truł

F U

i /~xra°ttk f, >7.

Dong enaA

AKme

Dl .HiutujA

Turra,

(DenaljTcusiuida, Miengarr* LŁoo

Zb

Maitzr,

Tendu-ai S

Sobót

Al

U'

S'

Fj 7/JS

ojlOJCT

- /v

sp?.

AA

e.

I*

■P

'jdpieM-c :

/ JFerhacne^ JTarwn ¹ Dj.Gerebut/^ .Roto Jtosdńęó

GoUJSi⁰ (At

MirJAba

c^y

,v

l~w ara)

• zr.

IM.

<ń

P&AŻte#

• ara

łbar e’-Somat

Per “

<?

Alefa

An-goli

n»

li®- Dj.TObL ySart

-a* a- F a. 2 “7"    *

Dj.Abuldugu

^ PbmEbol

X) Bongol

) J

'TUtTU/i

'SjPSdi elJiagtjer

EBIB KEM

fi 1 'Dj.

, AbiDmuib

>AsS 6^'

ft

£l

d\Zoi

Taria.

jr-- '

■3J<?

Dj. Gum.gjUi^l⁹¹ r "•' JSafe

x/Vt

21553

jr

om *\J Aorto |* <G

,-Y^jLs

A i

ji

eAddi/y.

ry&źSr-Y

yAUv

ga l ta lj

kH

>«S

Laii BacIbmAf;;

^ Ir

«t

yW

SSv#7f'S,

,l- .-( ^,-RW

318

?•

Wo

wMh--s-y Uc»» ezaXie a A£ e

'Mr i

⁾et«Tat>,

/t

fał.

**'»srr    :

vp.pY

<yj

T ;    ^'^V    /-________-ffgry£

& ^    ; .'~"'J,immu Sobbo ² <v

/ /<V«K2^|

v ż dj Be baniu    //Jj/fim,

„o' ??    *'»<..»'*«?

Aublo

;#:Y

•*.

7-1

an

o-S

© Y;

a*/ 7

^Cfcśal

ui

f/

ił'

1.

••

SYYi-,*

r^r

ms

'er&rUhjitifdam    * /

y;

7S G

y \sxxneij

-FSi

JkOtZL\

ra

^A—AAb,

ji«:

IsTjS^MaraBiłt

YT

'■

Jf e t s zd-lB{ Galla 'S/fk

</C P

A,

4»j

ertbae

. - . k 0«Hy

ku fali/ Mcdwta.

!ZBTl tO .

'I

IV

Tl

°(ruras

(To

nta

/;

fj*J

jr

*Źx

Góty Aski

Si

p 206 uoa c

^eiUa?

Moio

Bolhd

raAj

,-H«:

:i i f

/:Si⁹

MiUisajlA

Au s'

Modele GuBo 3.&w

Sjcc*°'

SsT

'-Htes

L |aasSf/....>

Sazro/ <

Ar o biba A/

AS du ;

a/

KaotT^fT"

-*•

>v

-K

v i.Fv

4/

C.D/1 / ^ /

:_/¥e Yt

Zolla.

GB

,/ijl

_53]

•va*<

YflA-W

&.AdAAtv-

fr/%^

cda₀

fibokjf /

G. Debel/

‘Y/k .S/SpirMuszaii -crSoidmti/ \

J-cy

AjtUamo \ G.Diklca

i dera,

. ZHe

•V

Btt

*»

<e.

^■/PWĄ *y.#T

1ADBB

i,

,₍fKEdb(e‘db

*v>    \

%

\ AD

leai-gcadt \₍

)ongccritni

<X

uOrie

hjo-ónffu'

75,

j&Ubuaj-

CW&y%Cr~g,$

10_

*.•• "    2>szaldltsap&% ^ _

X • )_. JT ó£e ,.

Au

AahoAn*

ri.

JterSaU

t/ jrdbi*-*

A*"*' [%Pj\ą

1 B eVf ub ,S VA

i*

ar ar- j/

f7ml

v,/^» ~ę*n

ZAŚSAO / a d e

30 Dłuś-Wsch. od Gpeirw.

35

40

45 e

1690.

ple niniejszej odsyłają do ostatniej kolumny tabeU „Zarys układu topogr. „nemón” egips.”, przy str. 852. Na tabeli tej w kolumnie szóstej wierszu drugim nawias „w samej Delcie” należy

do NN-rów kolejnych 6, 7, 8 i 9. Z napisu tabeli usunąć pottzeba wyrazy „Do art.”

t*-

i mH

!'

- -⁻ :*~ ■

i

- f-

/:

\

••

Ę/&»

/y

X»

A

qV^ /.<,

<?

X

l

l

Cw

'

■i> * \

* ■

# <’

c

:

*

i

£

KRA^

O

s-

«5

C X

if

i

r-

Ł. »aw2

-

$

Xy

'

k#

>T

>

>

PO4.

»V o »

- •

#"

:• ;

* i

v

f

i

C >

<•

?

A

:■

V

o

ł.

r

r~

w'-'

2

•'

: **?

*_

X

!

-T

Sś*

\

\

\

-r_-.

JX,„.

——

I

i

%

:

.:■

-J

>

*. '*f

r

• .Jk

T

\

-

v

V'

>

C

v

i

v

0

•.

V

v

;

>•'

.j

.- r

v

'X,

:

X.

i

*»

■:

;

i

s

.

f

;

:

i

ś

i.

i

i

■

i

2

i

I

!

!

I

r

y

■Ą

I

I

i

/

I

"'ioXh " i r/.\*I s

\ ■,. ?.U Y' ■: fI TY ;;.:» f;:, *■ ^; ■■ ę.; i % f    - ;'•

'. ¹ :n;;rrrfoY vr y.r j.XXi yy -j c/T,

ys '{"'I Y.KIip "firmo,, .t33T>.' <*,{*, H:*s. ifeJri    ,, „t ,    • r cr! r, r    ..

\x:.vęe    óprif/isu jlo/st n«8jM S /i t S v ,8 rfo^aj^loi wot-Mif

Oh

And. S.

S. S.

warski nabył je w r. 1812 i w gliptotece monachijskiej umieścił, zleciwszy Thorvaldsenowi ustawienie ich odpowiednie i odrestaurowanie; wszystkie posągi są z białego paryjskiego marmuru. Pierwotnie miała nosić wyspa nazwę Oenonę i Oinopia, dla uprawy wina; dopiero Eakos, syn Zeusa i Eginy, przezwał ją dzisiejszem imieniem na cześć swej matki. Po wtargnięciu Doryjczy-ków do Peloponezu, część ich, pochodząca i Epi-dauru, zajęła E-ę i skolonizowała ją; wszakże w połowie VI w. przed Chr. mieszkańcy wyemancypowali się z pod władzy swej metropoli i utworzyli samodzielną rzeczpospolitą, która wkrótce urosła do znaczenia pierwszorzędnej potęgi morskiej. W bitwie pod Salaminą flota Eginacka miała główny udział i okryła się sławą. Po wojnach perskich E. rozpoczęła nieszczęśliwą dla siebie wojnę z Atenami; w r. 456 przed Chr. jej flota została pokonaną, mury stolicy zburzone, a ludność skazana na opłatę haraczu. W epoce dyadochów wyspa należała do Macedonii, a w r. 200 przed Chr. przystąpiła do związku Achajskiego i przeszła pod władzę Etolczyków, którzy odstąpili ją Attalowi, królowi Pergamu. W r. 146 przed Chr. E. wraz z Grecyą dostaje się Rzymowi, który dzierżył ją aż do r. 395, t. j. do rozdziału państwa na wscho-dnie i zachodnie. Po zdobyoiu Konstantynopola naprzód przez Krzyżowców, a potem przez Turków, E. przechodziła pod panowanie Wenecyi, a następnie Turoyi. Do Grecyi należy od r. 1821.— Por.: K. Lange „Die Komposition der Aegineten* (Lipsk 1878); J. M. Wagner „Bericht iiber die aegmetischen Kunstwerke* (Tybinga 1817); About „Mśmoire sur l’ile d’Egine“ (w wydaw. „Archives des missions scientifiąues* Paryż, oz. 3-a).

Egina, nazwa planetoidy 91, odkrytej przez Borellego w r. 1866.—(Ob. Planety).

Eginhard, ob. Einhard.

Eginton Franciszek, angielski malarz na szkle (* 1737 w Birmingham — f 1805 tamże). Okna jego roboty słyną z pięknego kolorytu. Najważniejsze dzieła jego są: Zmartwychwstanie, wykonane podług obrazu Schwartza, zdobiące kolle-gium św. Magdaleny w Oksfordzie, oraz tamże ośm okien z portretami biskupów w kaplicy kol-legialnej.

Egipt now. (geogr.). /. Dofinfcya. E. w znaczeniu obszerniejszem, to państwo („państwo Khe-dywa*)—w znaozeniu ściślej szem, to kraina północno-wschodniej Afryki („Egipt właściwy”). Pierwsze pojęcie jest, naturalnie, zmienne, a przy-tern nawet w chwili obecnej nie dość ściśle określone: do roku 1885 państwo to sięgało wzdłuż Nilu od jego uścia aż do jezior źródłowych, obejmując, prócz E-u właściwego, Nubię i Sudan wschodni („Egipski*), lecz wskutek religijnego powstania mahometan pod wodzą proroka, Mahdiego, państwo Egipskie utraoiło prowincye południowe, to jest Sudan egipski i całą prawie Nubię; do ostatnich czasów obejmowało ono Egipt właściwy i północny kawałek Nubii, mniej więcej do równoleżnika drugiej katarakty Nilowej pod Wadi Halfa (tylko wzdłuż morza Czerwonego państwo Egipskie sięga

j dalej na południe po za Suakim do włoskiej kolonii Erytrejskiej), obecnie jednak państwo Egipskie przedsięwzięło wyprawę na południe w celu odzyskania utraconych prowincyj. Prócz tego państwo Egipskie sięga przez przesmyk Sueski po za granice Afryki na półwysep Sinai. W artykule niniejszym traktować będziemy tylko sam E. właściwy jako pojęcie ściśle określone (inne części składowe Egiptu patrz pod wyrazami: Nubia, Sudan, Sinai).

//. Położenie, stosunki geologiczne, ukształtowanie powierzchni, hydrografia. E. właściwy leży w północno-wschodnim rogu Afryki, obejmuj ąo dolinę Nilu od pierwszej katarakty pod Assuanem ku północy oraz ograniczające ją wyżyny: Arabską, na wschodzie, do morza Czerwonego, i Libijską, na zą-ohodzie, do pasa oaz egipskich włącznie (najdalszą na zachód jest oaza Siuah). Pod względem geologicznym E. właściwy (jak i Nubia) stanowi wraz z Arabią i Saharą jedną krainę („Wiistentafel Suessa): na sfałdowanej podstawie archaicznej z granitów, gnejsów i łupków krystalicznych osadziły się tu niezgodnie, poziomo, warstwy piaskowca kredowego (a poozęśoi paleozoiczne); zresztą warstwy te występują głównie w Nubii (stąd „piaskowiec nubijski"), w Egipcie zaś właśoiwym tylko w południowej części do Esneb; dalej zaś na północ znajduje się pokrycie już trzeciorzędowe, tern młodsze, im dalej ku północy. Sama dolina Nilu i delta składają się z osadów alluwialnych, tylko w łożysku rzeki występują skały podstawowe w kataraktach. Pod względem ukształtowania powierzchni i wogóle charakteru fizycznego w o-pisie E-u należy rozróżnić następujące części: 1) Dolina Nilu, 2) Wyżyna Arabska, 3) Wyżyna Libijska, 4) Oazy Egipskie. 1) Dolina Nilu, czyli E. w najściślejszem znaczeniu, rozciąga się od pierwszych katarakt pod Assuanem (w starożytności Syene) do morza Śródziemnego, to jest od 24° sser. pn. do 3lYa szer. pn. Długość więc doliny w linii prostej wynosi czyli przeszło 830 km., w linii zaś zakrętów rzecznych 1130 km. Szerokość doliny, ścieśnionej pustynnemi, skalistemi grzbietami, spadającemi ku jej zielonawemu dnu stromo „niby mury więzienia*, wynosi powyżej Edfu 72—

1 km., poniżej (do Kairu) 3 km.—28 km. i dopiero na północy, w pobliżu morza Śródziemnego, a gdzie kończą się śoieśniające dolinę grzbiety, rozszerza się znacznie przez rozdzielenie Nilu na ramiona i utworzenie delty, to jeBt napływowego obszaru w kształcie trójkąta, którego wysokość od początku rozramienienią rzeki do brzegu morskiego ma 150 km., a podstawa od AlekBandryi do Port-Said (staroźyt. Pelusion) 275 km. Wzięty w tych granicach E. (według starożytnych Egiptem jest obszar zwilżany przez Nil) przedstawia obszar około 30 000 km. Q. Nazwa Egiptu, używana przez pisarzy klasycznej starożytności, jako też nazwa Miśraim ksiąg świętych (Misr Arabów), nie są nazwami miejscowemi: w języku starożytnych Egip-cyan (i dzisiejszych ich potomków Koptów) E. nosi miano Kem lub Kem i, co znaczy—czarny, a więc E, to ziemia czarna—żyzny, napływowy, ciemny

grunt, osadzony priez Nil, w przeciwieństwie do jasnego, piaszczystego lub wapiennego, gruntu ścieśniającej go pustyni. Nil, po opuszczeniu drugiej katarakty pod Wadi-Halfa, przepływa pod Korosko i wstępuje z Nubii do E-u pod Assuanem, gdzie tworzy pierwsze katarakty (rachując w dół rzeki— ostatnie) oraz dwie wyspy: Philae ze starożytną świątynią, i Elefantynę. Dalej na północ, pod Esneh, rzeka wstępuje z obszaru piaskowca nubijskiego w obszar eoceniciny i znacznie się rozszerza (na przestrzeni do Kairu od 550 m. do 2 200 m), zarazem rozszerza się, jak wspomnieliśmy, i dolina. Cała prawie szerokość doliny przypada na lewą stronę rzeki. Tę płaską napływową równinę przerzynają we wszystkich kierunkaoh liczne szosy, sypane wysoko dla ochrony od wylewów rzeki, w czasie których są one jedynemi łącznikami licznych wiosek i miast. Poniżej Keneh Nil wysyła na lewo ramię, które biegnie równolegle z rzeką aż do początku Delty; ramię to, zasilane w wielu punktach przez nowe odgałęzienia Nilu, wysyła na lewo, przez szczelinę w grzbiecie Libijskim, odnogę do oazy Fajum, gdzie kończy się w jeziorze Bir-ket el Kerun. To wielkie ramię, równoległe do rzeki głównej, w swej górnej części nosi miano Sohagbieh (od miasta Sohag, gdzie się zaczyna); około Siutu przybiera nazwę Bahr Jusuf, czyli „rzeki Józefa*. Nazwa ta nie odnosi się, jak to długo myślano, do czasów biblijnych, lecz do wieku XII, i pochodzi od Jussufa Salah Eddiną (władz-oy znanego z czasów wojen Krzyżowych pod nazwą Saladyna). W czasie spadku Nilu Bahr „Jusuf dostarcza jeszcze wody do zwilżania pól, ale pochodzi ona już nie wprost z Nilu, lecz ze źródeł, wyzyskujących na dnie kanału. Delta zaczyna się poniżej Kairu, gdzie Nil dzieli się na dwie odnogi: Rozetta i Damietta, po 220 km. długie, uchodząoe do morza pod miastami tychże nazwisk; jest to „niby wachlarz, ujęty w spinkę dyamentową, która zwie się Kair“. Te dwie odnogi są obeonie jedynemi wśród delty, dosięgająoemi morza, inne gubią się w nadbrzeżnych lagunach; starożytni jednak liczyli takich uśó siedem, które, idąc z zachodu na wschód, były następujące: Kanopij kie, uchodzące pod Kanope, nieco na wschód Aleksandryi; Bolbi-tyńskie, obecna odnoga Damietta; Sebenityjskie, -którego ślad upatrują obecnie w nadbrzeźnem jeziorze Burlos; Fatuityjskie, obecna odnoga Roset-ta; dalej odnogi Mendezyjska, Tanitycka lub Sai-tycka i Peluzyjska, których ślady gubią się w jeziorze Menzaleh. Wielkie jeziora nadbrzeżne, czyli laguny, ciągnące się wzdłuż wybrzeża delty i oddzielone od morza wązkiemi smugami ziemi, są szczątkami zatoki morskiej, wypełnionej osadami Nilu; idąc od wschodu na zachód, są one następujące: Menzaleh, największe ze wszystkich, ciągnie się między Port-Said i Damiettą, Burlos na prawo i Edko na lewo od odnogi Rosetty, wreszcie Mariut (Mareotis) w pobliżu Aleksandryir zbudowanej na wązkim pasie ziemi, oddzielającym to jezioro od morza. Jeziora te dostarczają ryb i soli. Nil, biorący początek w pasie międzyzwro-tnikowym, gdzie padają deszcze zenitalne peryo-dyczne, podlega wskutek tego peryodycznym wylewom, które czynią dolinę E-u jedną z naj-źyźniejszych krain na ziemi. Wezbranie zaczyna się ku 20 czerwca i trwa do początku października; odtąd Nil zaczyna opadać, co trwa do końca stycznia; od początku lutego do końca maja rzeka zachowuje swój poziom najniższy. Ponieważ wysokość brzegów rzeki rośnie w miarę posuwania się ku południowi od 2 metr. na delcie do 11 metr. w E e górnym (nad najniższym poziomem wody), więc kiedy w tej części kraju dla dostatecznego nawodnienia doliny rzeka się musi wznieść przynajmniej na 13 metrów, w E-e środkowym dosta teczne jest, gdy nilometr w Kairze pokazuje połowę tej wysokości; wezbrania około 8 metr. są już wyjątkowo silne (w r. 1869 Nil dosięgnął 8.40 m.). Zalew doliny nilowej w czasie wezbrania odbywa się w sposób uregulowany przez człowieka: woda rozchodzi się w różne strony kanałami i zalewa najpierw okolice leżące dalej od rzeki, gdyż te leżą niżej (poprzeczny przekrój doliny jest nieco wypukły); woda temi kanałami wlewa się na pola objęte tamami i, zatrzymana tam, osadza na nich urodzajny muł; po wyparowaniu lub spłynięciu wody, rolnik w ten muł rzuca nasiona. Pola wyżej leżące otrzymują wilgoć przez przesiąkanie lub sztuczne polewanie. Tylko w ozasie wyjątkowo wysokich wylewów cała dolina zamienia się w jedną olbrzymią powierzchnię wodną. Zapowiedzią wylewu jest zmętnienie wody; w kilka jednak dni później, około połowy czerwca, woda przybiera barwę zielonawą i wezbranie daje się dostrzegać. Następnie barwa przechodzi w ciemno-czerwoną i szybkość wezbrania rośnie.' Pod wpływem wie kowego osadzania mułu, dno rzeki i poziom całej doliny podnosi się, lecz odbywa się to bardzo powoli, a przytem rozmaicie w różnych miejscach, tak, iż obliczanie czasu z grubości warstwy osadzonej u stóp pomników nie daje pewnych rezultatów. Muł, osadzany przez Nil, ma barwę ciemną, jest "bardzo zbity i zczasem nabiera takiej twardości, że używają go do budowli zamiast kamieni i cegieł. Nil stanowi życie E-u, tworzy E. („dar Niluu), który bez wezbrań tej rzeki byłby pustynią. Amru, po zawojowaniu E-u, pisał do Omara, że kraj ten przedstawia kolejno pylną pustynię, morze wody słodkiej i kwiecistą grzędę. Napoleon I zwrócił uwagę, że w żadnym kraju admiuistracya nie ma takiego wpływu na pomyślność publiczną, jak w E-e; jeżeli admiuistracya jest dobra, to kanały są dobrze poprowadzone, dobrze utrzymane, zwilżanie przeprowadzane sprawiedliwie i obejmuje większy obszar. Jeżeli admini straeya jest zła lub słaba, kanały ulegają zamuleniu, tamy są źle utrzymane, prawa nawadniania bywają naruszane przez interesy osobiste. W innych krajach rząd nie ma żadnego wpływu na deszcz lub śnieg, ale w Egipcie ma wpływ na rozciągłość wylewów, które zastępują tu deszcz: oto dlaczego istnieją różnice między E-m pod rządami Ptolemeuszów, E-m chylącym się już ku upadkowi pod władzą Rzymian i E-m zrujnowanym za gospodarki tureckiej. Wylewy bywają niejednako-

na podstawie

szer.,

we w różnych latach; aby i od tego zachować niezależność, starożytni Egipcyanie zbudowali olbrzymi wodozbiór, ujęty w tamy, czyli tak zwane jezioro Meri, w dzisiejszej oazie Fajum: do wodo-zbioru tego wpływała woda Nilu za pośrednictwem kanału Józefa w latach wysokiego wezbrania, a wypływała i zwilżała pola w czasie wylewa ni-z kiego. Naturalnie, że dla określenia wysokości wezbrania używano nilometrów, które jednak uległy zniszczeniu, wyjąwszy poczęści ten, co się znajdował u wyspy Elefantyny. Obecny nilo-metr znajduje się na wyspie Rodah w Kairze i znany jeBt pod nazwą mekyas. Ponieważ jezioro Meri obecnie nie istnieje, więo dla regulowania wylewów, projektowano, za pomocą systemu otamowań, utworzyć wodozbiór w górnym E-e, poniżej Assuanu, ale koszta tego przedsięwzięcia (100 milionów franków) okazały się zbyt wielkiemi dla skarbu egipskiego. 2) Wyżyna arabska, Przesmyk Sueski. Wyżyna arabska oiągnie się między doliną Nilu i morzem Czerwonem, jako dalszy ciąg wyżyny Nubijskiej, pasem zwężającym się ku półnooy, średnio na^ 200 km. szerokim. Długość tego pasa od 24° do 30° (Dżebel Mokattam pod Kaimem) wynosi 6° czyli blizko 670 km. Linia grzbietu tej wyniosłości, ze szczytami około 2"000 m., ^Ciągnie się bliżej morza (w odległości 30—40 km.) niż doliny nilowej, tak, iż spadek wschodni jest nadzwyczaj stromy i rzadko gdzie pozostawia wą-zki płaski rąbek nadbrzeżny. Ku zachodowi wyżyna pochyla się łagodnie, ale w końcu spadą też stromą śoianą ku rzece. Grzbiet ten składa się * ze skał archaicznych i wybuchowych (gnejsy, łupki krystaliczne, granity, syeńlty, porfiry, dyoryty), które w południowej części do Esneh (wyjąwszy pas w pobliżu Nilu), oraz wzdłuż morza Czerwonego, występują na jaw, zresztą zaś są pokryte po-ziomemi warstwami młodszemi, mianowicie: w części południowej kredowym piaskowcem nubijskim, a dalej wapieniem, przeważnie trzeciorzędowym, '-"fiummulitowym. Z wyżyny tej starożytni Egipcyanie czerpali materyał do swych wspaniałych budowli. Wyżyna arabska pod względem krajobrazowym przedstawia skalijatą, spiekłą_pustynię, śród której powstały najdawniejsze pustelnie i klasztory chrze-ściańskief^Tebaida), pokrajaną w szachownicę przez suche wąwozy (wadi). Wąwozy te, choć normalnie pozbawione wody, mają jednak wogóle podwójny spadek: jedne, krótsze, pochylają się ku morzu Czerwonemu, drugie, dłhźsze—ku Nilowi. Rzadkie bardzo, ale za to bardzo gwałtowne ulewy wypełniają niekiedy te wąwozy wodą i zmieniają je na kilka godzin w rwące potoki, bądź spływające do morza, bądź zasilające Nil. Te chwilowe potoki wywołują w tych dolinach skąpą roślinność, która znów umożliwia tu pobyt nielicznym ludom pasterskim. Niektóre z tych dolin o przeciwnym spadku łączą się ze sobą przez niźenie linii grzbietu i tym sposobem tworzą odwieczne naturalne drogi, prowadzące od doliny nilowej do morza Czerwonego; najgłówniejszemi z nich są trzy: 1) Od Kairu do rogu zatoki Sueskiej, prowadzące na południe od Dżebel Mokattam i Dżebel Attaka prawie pod 30°

zwana doliną zbłąkania tradyoyi o ucieczce Izraelitów. 2) Od Keneh do portu Koseir(tjóljer) pod 26° szer.; dolina ta przez gałęzie boczne prowadzi do Luksoru (Teb) i Esnech (Latopolis); jest to najkrótsza z dróg łączących Nil z morzem Czerwonem. 3) Od Assuanu do portu Berenice pod 24° szer. Droga ta miała wielkie znaczenie handlowe za czasów ostatnich Ptoleme-uszów i pod panowaniem Rzymian; wzdłuż niej zbudowano wiele cystern i stacyj, których ślady dają się widzieć do dziś dnia. Na półnoo i północo wschód wyżyny Arabskiej, a na wschód od Delty, ciągnie się również pustynny, głównie piaszczysty przesmyk Sueski, ważny tak pod względem naukowym (geologicznym), jak i handlowym, szczególniej od czasu przekopania kanału SueBkiego. Osady, które utworzyły przesmyk Sueski, są trojakiego rodzaju: w południowej części występują osady morza Czerwonego, w północnej—osady morza Śródziemnego; między niemi, to jest w pasie środkowym przesmyku, leżą osady rzeczne: widocznie Nil musiał niegdyś wysyłać ramię na wschód, z biegiem czasu morze ustępowało, przesmyk zaczął się rozszerzać, a uście Nilu uległo zamuleniu; proces ten odbył się, jak się zdaje, już w czasach historycznych, i tym sposobem Afryka zrosła się i Azyą. Przekopanie kanału Sueskiego jest więc tylko przywróceniem dawitych przedhistorycznych stosunków, dawnego rozdziału. Próby przekopania kanału sięgają odległej starożytności; rozpoczęte przez Nechona i Daryusza, zostały doprowadzone do końca przez Ptolemeusza Filadelfa. Ten dawny kanał szedł od Peluzyjskiego ramienia Nilu na południo-wschód przez jeziora Gorzkie do Arsi-noe (dzisiejszy Suez). Z biegiem czasu uległ on zamuleniu i był odnawiany przez Trajana i Oma-ra. Wreszcie w naszem stuleciu (1859—1869) udało się Lesepsowi zbudować kanał od morza Śródziemnego u północno-wschodniego rogu Delty do zatoki Sueskiej. Kanał ten zużytkowywa jezioro Menzaleh na północy, jeziora Ballah i Timsah we środku i jeziora Gorzkie na południu. U wyjścia północnego leży Port Said, u południowego Suez, we środku nad jeziorem Timsah—Izmailia, dokąd dochodzą od Nilu: żeglowny kanał wody słodkiej i kolej żelazna, biegnące następnie wzdłuż kanału Suezkiego do Suezu, Długość kanału Su-eskiego wynosi 160 km., szerokość do 100 m., głębokość 7—9 m. 3) Wyżyna Libijska i oazy. Wyżyna Libijska, niższa od Arabskiej (do 500 m.), jest alBzym ciągiem Sahary, od której jest oddzielona, i to niezupełnie, tylko zagłębieniem oaz. Ciągnie się więc między tern zagłębieniem a zagłębieniem doliny nilowej, pasem około 150 km. szerokim, na północ też do okolic Kairu (jak i Wyżyna Arabska), w szczególności do linii zagłębienia jezior Sodowych, wysyłając na wschód w dolinę Nilu pod Gizeh płaską, skalistą odnogę, na której wznoszą się słynne piramidy. Zresztą T na póFnóc jezior Sodowych ciągnij ślę jeszcze w okolice Delty i morza Śródziemnego nizka, skalista odnoga, lecz ta jest zupełnie odosobniona od głównego pnia i gubi się ku północo-zachodowi w piasiczy-

stem morzu pustyni. W Wyżynie Libijskiej warstwy podstawowe nie pojawiają się na powierzchni, jak w Arabskiej: cała ona składa się z pokrywy,jaa południu piaskowcowej, a dalej, na półnoo—wapiennej.

" Geolog Zittel kreśli w następujący sposób krajobrazowy charakter tej krainy. Grunt jest pokryty przeważnie głazami ostro-kanciastemi, rzadziej otoczakami lub odłamkami krzemiennemi. Często także podróżnik napotyka obszary usiane wielkie-mi okrągłemi głazami wapiennemi, kształtu bomb, c o średnicy ¹/₂—2m. Te dziwaczne utwory, nieraz popękane w kawały od zmian temperatury, noszą u Arabów miano „melonów" („batieh"). Gdzie niema luźnego gruzu, a piasek lotny nie zalega cienkim kobiercem, tam występuje lita pękała. Są to płyty szare, niekiedy różowo lub Hoietowo zabarwione, wypolerowane przez piasek, pędzony wiatrami; raźjąjme wzrok, odb jająo jaskrawo promienie pustynnego słońca. Podróżnik ulega niekiedy złudzeniu, że jest przeniesiony do południowo - europejskiego Karstu, tylko w pustyni Libijskiej wszystko tchnie większem jeszcze pustkowiem i martwotą. Nigdzie ani śladu roślinności, wszędzie, jak oko zasięgnie, tylko nagie skały, a po nad tern cisza śmiertelna. Skraj horyzontu jest tu zwykle ścieśniony przez tarasowate wzniesienia lub odosobnione wzgórza skaliste („świadki*), ; stanowiące właśnie forpoczty tarasowatego spadku. Wzgórza te były niegdyś połączone z rozciągającym Bię za niemi tarasem, lecz odłączone następnie przez siły burzące, sterczą obecnie niby kości ciała, którego wszystkie części miękkie uległy zgniciu. Tarasowata budowa wyżyny wapiennej przynosi podróżnikowi niejedno rozczarowanie. Dostrzega się z wielkiej odległości długi, prawie prostolinijny, profil, jakby łańcucha górskiego, który początkowo w przezroczystem powietrzu pustyni, zwiększającem wszystkie wymiary pionowe, wydaje się bardzo znacznym. Podróżnik zbli-

V___ża się z upragnieniem do^ pozornie coraz żniźają-

cej się stromej krawędzi, sądząc, że napotka tam widoki gór i dolin — nic podobnego! Wstąpiwszy —ńa krawędź, dostrzega przed sobą taką samą Bka-listą płaszczyznę, jak dopiero co przebyta. Po nowym całodziennym marszu rozpoczyna się nowy pas „świadków*, za nim nowy stromy spadek itd. W porównaniu z resztą pustyni piaski lotne zajmują tu niewielkie przestrzenie; wszechwładne ich panowanie zaczyna się dopiero po drugiej stronie zagłębienia oaz Egipskich.-Oazy Egipskie ciągną się dwoma pasami: jeden, północny, ciągnie się z zachodu na wschód pod 29° szer.; oazy tego pasa przedstawiają depressye: Siuah leży na wysokości — 30 m., Birket el Kerun w Fajurnie na—40 m. i t. d. Na południe od tego pasa ciągnie się drugi, południkowy, wyżej leżący; zaczyna Bię on na północ od 28° szer. oazą Bahrieh i ciągnie się na południe przez oazy: Farafrah, Dahel i Chargeh; wyniosłość tych oaz ku południowi maleje od 112 m. do 76 m., 58 m., 68 m., wysokość zaś dzielących je grzbietów wynosi 180—540 m. Okolice oaz są zupełnie pozbawione roślinności, ale licznie napotykane tu strzałki

piorunowe, jako*eź stalaktyty w grobach wapiennych, świadczą o dawnych burzach i deszczach, a stąd i o bogatszej niegdyś roślinności.

III.    Klimat. Pod względem temperatury E. leży między izotermami rocznemi 26° i 20°C. (północna granica palmy daktylowej). Co do wahań temperatury w ciągu roku, to w zimie temperatura spada najniżej w dolnym Egipcie do 2° nad zero, w środkowym do 4°, w górnym do 5°. W lecie temperatura wznosi się w Kairze do 38°C. w górnym Egipcie nawet do 45°. Co do średnich miesięcznych, to wr~Kafrze średnia temperatura sierpnia wynosi 29°, a stycznia 12° nad zerem (średn. roczna 21°); w Aleksandryi wahania są jeszcze mniejsze: średnia sierpnia wynosi tam 26V₂°, średnia stycznia 15°. Wogóle E., szczególniej dolny, posiada klimat' mniej krańcowy niż sąsiednia Sahara: dla tego miasta tamtejsze są zalecane chorym na pobyt zimowy. Z powodu takiego stosunku do Sahary w zimie wieją w E-gipcie wiatry zachodrie od silniej oziębionej pustyni; czasami zdarzają się i południowe bardzo gorące (Chamsin), wywołane miejscowemi depres-syami, jakie się w tej porze tworzą nad wschodnią częścią morza Śródziemnego. Te gorące wiatry południowe dają się najbardziej we znaki E-giptowi górnemu, ale dosięgają i Kairu, gdzie temperatura wzrasta wtedy w kilka godzin o 15°, a równocześnie z nią i suchość. W lecie panują-cemi wiatrami są północne i północno - wschodnie, ściągane przez depreBsyę barometryczną nad Sudanem. E. wraz z Saharą leży w pasie, gdzie wszystkie pory roku są ubogie w opady; szczególniej ubogim w deszcze jest E. górny, ale jeszcze i w Kairze roczna ilość deszczu wynosi zaledwie 30 mm. (a zachmurzenie 19°/o)* Dopiero wybrzeże północne, wkraczające w pas nadśród-ziemnomorski deszczów zimowych, ma ilość roczną deszczu nieco ponad 200 mm. Tej suchości klimatu zawdzięcza E. dochowanie się tylu wspaniałych odwiecznyoh pomników z ich rzeźbami i malowidłami, a zarazem niezależność rolnika od stanu pogody.

IV.    Stosunki rolnicze. Rośliny. Zwierzęta. Napoleon I w swych wspomnieniach z wyprawy do E u, dyktowanych na wyspie św. Heleny, kreśli następny obraz ekonomicznych stosunków doliny nilowej. „We wrześniu, październiku i listopadzie, mówi on, ziemia jest pokryta wodą, jest to pora spoczynku; wszystkie roboty są powstrzymane. Mieszkańcy mają oczy utkwione w Nil, czekają, aż rzeka powróci do kanałów, aby oddać się pracy na roli. W kraju, w którym panują takie stosunki, początek roku powinien być oznaczony na 21 września. Porównanie jesienne jest środkiem pory martwej, granicą postawioną między dwoma latami, punktem podziału dwóch zajęć... W E-cie ziemia rodzi bez nawozu, bez deszczu, bez pługa: wszystko to zastępuje Nil swemi wylewami i mułem. Ziemię, do której wylew nie sięga, pokrywają mułem, jak w Europie gnojem, i nawadaniają środkami sztusznemi. Woły służą do poruszania kół maszyn, podnoszący oh wodę i zlewaj ących po

la. Bez sztucznego nawadniania nie możnaby ani uprawiać obszarów leżących po nad poziomem wylewu, ani otrzymać drugiego, a nawet trzeciego zbioru. Środki sztuczne do nawadniania są-dwejakiegn gatunku. Jedne podnoszą wodę za pomocą kół poruszanych przez woły (Arabowie zwą to sakyeh lub naura); drugie, zwane delu albo szaduf, za pomocą koszów, zawieszonych między dwiema linami i wprawianych przez człowieka w ruch wahadłowy: kosz taki wahając się, w najniższym punkcie swej drogi zaczerpuje wodę, a w punkcie najwyższym wylewa ją na pole. Za pomocą takiego urządzenia można podnieść wodę na wysokość 3 m.; dwa takie szaduf, postawione jeden nad drugim, podnoszą więc wodę pa 6 m., trzy — na 9 m. i t. d., możnaby za pomocą takiego urządzenia podnosić wodę do każdej żądanej wysokości, ale produkcya nie opłaciłaby kosztów; zwykle ograniczają się do dwóch szaduf*. W ostatnich czasach zaczęto wprowadzać w tych celach przyrządy, ulepszone przez dzisiejszą naukę, mianowicie pompy parowe. Rolnictwo samo nie u-czyniło prawie żadnych postępów: pług, którego dotąd używa fellah, jest taki sam, jaki spotykamy przedstawiony na starożytnych pomnikach; jest to rodzaj motyki, ciągnionej przez woły. Gdyby Faraonowie wstali ze swych grobów, nie znaleźliby wielkiej różnicy między ich własnemi sposobami dokonywania robót publicznych i dzisiejszemi. Jak za dawnych czasów potężne budowle, jak piramidy i obeliski były wznoszone za pomocą bardzo prostych urządzeń mechanicznych (głównie równi pochyłej), a to przez wielkie nagromadzenie sił ludzkich, tak i w dzisiejszym Egipcie wielkie roboty przy kopaniu kanałów i budowie kolei żelaznych zostały dokonane daremszczyzną, rękami tysięcy fellahów, nie tylko mężczyzn, ale także kobiet i dzieci. Wyjętą ziemię ludzie ci, w braku innych sposobów, ''‘musieli przenosić w koszach. Całe wsie musiały porzucać swe dotyohczasowe rodzinne ogniska, aby w dalekiej stronie wziąć udział w robotach publicznych, które mogły być wogóle pożyteczne, ale bezpośrednio nie przynosiły robotnikom żadnej korzyści, podobnie jak niegdyś budowanie piramid. Przeprowadzenie kanału Mah-mudieh, łączącego Aleksandryę z Nilem, kosztowało życie 20 000 ludzi ze 100 000 pracujących na rozkaz Mehemeta Alego w tej krainie błotnistej, ziejącej miazmatami. Głównemi produktami rolnictwa w Egipcie są: ze zbóż —pszenica, kukurydza, jęczmień, durra i ryż; obok tych ważną rolę w pożywieniu ludności gra bób, dalej uprawiane są: groch, soczewica i jarzyny; na paszę dla bydła uprawiają wiele koniczyny. Wśród roślin przemysłowych, przeznaczonych na wywóz, pierwsze miejsce zajmuje bawełna. Dawniej głównemi przedmiotami wywozu były: zboże, indygo i cukier, ale wskutek wojny domowej północno - amerykańskiej i zamknięcia portów tamtejszych uprawa bawełny w Egipcie wzmogła się nadzwyczajnie: z 50 milionów kgr. w r. 1860, wzrosła do 140 milionów kgr. w r. 1875. W ostatnich czasach pod uprawą bawełny było 14% całego obszaru uprawne-

go, pod pszenicą przeszło 20%, kukurydzą 16%. bobem 12%, koniczyną 15°/₀ Istnieje pewna różnica pod względem uprawy między Egiptem górnym i dolnym. W pierwszym uprawiają głównie pszenicę, durrę, bób, soczewicę, groch, trzcinę cukrową, E. dolny zaś jest krainą bawełny, kukurydzy i ryżu. Palm daktylowych było r. 1888 w Egipcie górnym przeszło 2 355 000 sztuk, w dolnym—blizko 1 100 000 sztuk. Winnice znajdują się w Egipcie dolnym, głównie w oazie Fajum (tam też kultura róż dla produkcyi olejku różanego), na delcie uprawiają pomarańcze i cytryny, w dolinie nilowej figi. Ze zwierząt, hodowa nych w Egipcie, konie, osły i muły odznaczają się dobrą rasą. Koń nie jest używany do robót potowych, tylko pod wierzch, i odznaoza się wielką wytrzymałością na gorąco. Wielbłąd został wprowadzony do E-u bez wątpienia w czasie stosunkowo niedawnym, albowiem na pomnikach staro-e-gipskich nie spotykamy jego wyobrażenia. Woły i bawoły są liczne. Psy nie mają tu panów: jak na całym’ Wschodzie, tak i tutaj, włóczą się gromadami po wsiach i miastach. Owce i kozy są hodowane głównie w Egipcie górnym. Hodowla kur, przy pomocy sztucznego wylęgania, jest bardzo rozwinięta, szczególniej w Egipcie dolnym.

Ze zwierząt dzikich spotykamy w Egipcie: szakala i hyenę; w Egipcie górnym, napotyka się jeszcze w Nilu krokodyle TTfippópotamy. Z ptaków przebywają Hrapieźne i błotne.

V. Stosunki etnograficzne. Pierwotni mieszkańcy doliny nitowej, starożytni Egipcyanie, którzy, dzięki dogodnym warunkom geograficznym, zajęli się tu rolnictwem i dostąpili wysokiego stopnia kultury, byli prawdopodobnie pokrewni Berberom. Dolina, którą zamieszkiwali, otoczona pustyniami, z dwóch tylko stron była dostępna i narażona na wpływy obce: z południa i z północy.

Ale z południa przypierały do E-u ludy barbarzyńskie, które łatwo było Egipoyanom, dzięki wyższej kulturze, odepchnąć, a nawet śród nich wpływ swój rozprzestrzenić. Inaczej z północy: tu uście Nilu do morza Śródziemnego było bramą do E-u dla ludów południowo - europejskich, a przesmyk Sueski był mostem dla ludów zachodnio-azyatyckich. To też ze strouy północnej spadały na / E. dotkliwe ciosy: stąd przychodzili zdobywcy (Hyk-sosi, Scytowie, Persowie, Macedończycy, Rzymianie, Bizantyni, Arabowie, Turcy, wreszcie Francuzi z Bo -napartym i Anglicy). Ze wszystkich tych jeduak najść zdobywczych, tylko najście Arabów wywarło wpływ doniosły na stosunki etnograficzne: Arabowie nie ograniczyli się do władania politycznego, lecz rozwinęli kolonizacyę, zmieszali się biologicznie z ludnością miejscową i wywarli na nią wpływ duchowy, narzucając język i religię. Obecnie w skład ludności E-u wchodzą następujące elementy. Koptowie, nieliczni czyści potomkowie starożytnych Egipcyan; nazwa Koptów (Kubti), jest przekręconą przez Arabów nazwą starożytnych Egipcyan w języku Rzymian i Greków (Ae-gypti, Aigyptioi). Koptowie jedynie nie przyjęli religii mahometańskiej (są chrześoianami), mówią

Koptowie stanowią przeważnie ludność

Podział kraju

15.7

374 838 234 742 19 378 43 616 398 856 936 276 646 013 586 033 464 655 271 391

180.4

63.5

11.7

2 413.8 6 062.5

1    654.8

2    411.2 2 344.3

912.4

0.4

2 430 283 833

956.4

1 277.0 1 220 9 1 999.7

234 591 219 573 314 818

2 174,6 1 688.6 1 409.9 861.6

583 596 621413 406 858 237 961

21 296 11 175

(tutaj trzy miejsc, półw. Sinai).

ćo

0.5

3 923

6 817 265

17 687.6

jednak po arabsku, języka ojczystego zapomnieli; prócz kilku księży, nikt nie rozumie ksiąg pisanych w tym języku, który tym sposobem jest martwym językiem liturgicznym. Ich religia chrze-śoiańska jest pomieszana z judaizmem i islami-zmem.

miast. F e 11 a h o w i e (ob.) są potomkami Egipcyan, zmieszanymi z krwią arabską, mówią po arabsku i wyznają mahometanizm; są mieszkańcami wsi, rolnikami (falaha po arabsku znaczy wieśniak, rolnik), stanowią około ⁸/« całej ludności kraju. Przymieszka krwi arabskiej jest tu nieznaczna, tak, iż Fellahowie nie wiele się różnią fizycznie od Koptów; tym sposobem są oni Arabami więcej etnograficznie; antropologicznie zaś można ich wraz z Koptami uważać raczej za potomków starożytnych Egipcyan. Mimo żyzności ziemi, którą uprawiają, Fellahowie, z powodu ucisku i wyzysku ze strony rządu, żyją nędznie, w lepiankach z nilowego mułu. Feliak jest zapewne najbojaźliwszym z ludzi, co wynika bezwątpieuia z ucisku, pod którym żyje; odbija się to i na jego fizyognomii: ludzie wystawieni na nędzę, upodlenie, na ciągłe kaprysy swych panów, nie mogą mieć, naturalnie, spojrzenia swobodnego, twarzy pogodnej, otwartej. Chód Fellaha jest również bojaźiiwy, niespokojny. Arabowie. Pośród Arabów, którzy podbili E. w połowie VII-go wieku, i tych, którzy przyszli tu później, wielu porzuciło swój dawny pasterski sposób życia i zwróciło się do życia osiadłego, pracy na roli (głównie w wązkim pasie doliny po prawej stronie rzeki). Arabowie, którzy pozostali przy sposobie życia pasterskim, Beduini, zamieszkują północną część wyżyny Arabskiej oraz Libijskiej. Beduini, jako prowadzący życie swobodne, uganiając się na koniu ze swemi stadami, różnią się od Fellahów fizyognomią dumną, wzrokiem przeszywającym, chodem pewnym. Nie wydają swych córek za pogardzanych Fellahów; uważaliby to sobie za hańbę. W wykonywaniu nakazów Proroka nie są zbyt skrupulatni: jedzą wieprzowinę, piją wino i wódkę. Tytoniu nie palą, lecz żują go, mieszając z sodą, czem chronią się od szkorbutu. Turcy. Od czasu podboju w 1517 r. Turcy stali się elementem panującym w Egipcie; stanowią jednak bardzo drobną mniejszość ludności, tworzą stan urzędniczy, a jakkolwiek zależność E-u od Turcyi jest obecnie, przy wpływie angielskim, raczej nominalna niż realna, to jednak język turecki me przestał być językiem urzędowym. Turcy stanowią, naturalnie, wyłącznie ludność miast, szczególniej Kairu.—Lewantyni. Tą nazwą obejmują w E e element napływowy, cudzoziemski, ogół Europejczyków, przeważnie z nad morza Śródziemnego, oraz zachodnich Azyatów (Syryjczycy, Grecy, Armeńczycy), wreszcie Włochów, Maltańczyków, Francuzów, Anglików i t. d.. Lewantyni zajmują się głównie handlem, przy czem, prócz swych rodzinnych języków, posługują się wspólnym handlowym żargonem poliglotycznym, zwanym lingua franca, którego główną podstawą jest język włoski. Zamieszkują w miastach, szczególniej w Alcksandryi. Nakoniec znajduje się w Egipcie (Kairze) nieco

Żydów (Jahud w języku Arabów), którzy też zajmują się handlem.

VI. Stosunki polityczne i statystyczne. E. jest monarchią absolutną. Panujący, noszący tytuł wice-króla albo kedywa, płaci haracz Turcyi, w rzeczywistości jednak jest bardziej zależny od Anglii, której chodzi niezmiernie o wpływ w Egipcie, aby posiadać w swych rękach kanał Sueski, stanowiący drogę do kolonij indyjskich. Pod względem administracyjnym E. jest podzielony na gubernatorstwa (wielkie obwody miejskie) i mudirye (pro-wincye). Gubernatorzy i mudirowie posiadają bardzo rozległy zakres władzy. Stosunki statystyczne tego podziału podaje następująca tablica:

Obszar Ludność uprawny w d. 3 maja * km. □    1882 r.

Egipt dolny

Gub. Kair

„ Aleksandrya (z Siuah) . Rosetta „ Damietta Mud. Behera „ Gharbie „ Menufie „ Dakhalie „ Szerkie „ Kaljubie

Egipt Górny

Gub. Koseir Mud. Gizeh

„ Fayum (s Wah el Bo harie i Farafra)

„ Benisuef . Minie

a Siut (z Wah el Dachel i Wah el Charge)

, Girge . Keneh

Esneh

Przesmyk i półw. Sinai

Gub. Port Said i kanał, a Suez

Obszar wschodni

Gub. El Arisz

Egipt (uprawny)

(powyźsaemi liczbami nie zostały objęte plemiona półw. Synai i pustyni Arabskiej, oraz około 11 000 mieszkańców Suakinu). Tym sposobem E. uprawny przedstawia co do obszaru i ludności podobne stosunki, jak Belgia, należy do najgęściej zaludnio-

nych krajów na ziemi (szczególniej Delta). Całkowity obszar Eu (wraz z otaozająeemi pustyniami) wynosi przeszło 1000 000 km. □, z ludnośoią przeszło 7 000 000. Przed rokiem 1885, to jest przed odpadnięciem prowincyj południowych (Sudanu Egipskiego i całej prawie Nubii), obszar ten wynosił 2¹/t razy więcej, czemu odpowiadała stosunkowo i ludność (liczono około 18 000 000). Stosunki statystyczne pod względem narodowości były w obrębie liczby powyżej podanej (6 817 265) następujące: 6 479 850 Egipcyan osiadłych, 246 529 Beduinów, 37 301 Greków, 18 665 Włochów, 15 716 Francuzów, 8 022 Austryaków i Węgrów, 6li8 Anglików, 948 Niemców, 1153 Persów i innych Azyatów. Największe miasta E-u są następujące: Kair 374 838 mieszk., Aleksandrya 213 010, Damietta 34 044, Tanta 33 750, Siut 31 398, Mehallet el Kubra 27 823, El Mansura 26 942, Medinet el Fajum 25 799. Poniżej 20 000 mieszk., a powyżej 10 000, miały 22 miejscowości:,; Sagasik, Damanhur, El Achmim, Bosetta, Port Said, Menuf, Szibin el Kom, Minie, Kene, Girge, Gehene, Tahta, Manfalut, Śamanud, Gize, Zifti,

Suakin, Melawi el Arisz, Sers-e’Liane Suez, Kus Beni Suef. Roczny ruch ludności wykazuje przyrost 1.25°/₀'—(Źródła: Viv. de Saint Martin „Nou-veau Diction. de Góographie"; W. Sievers „Afrika“;

J. Cbavanne „Atrika im Lichte unserer Tage"). Ob.

Egipt starożytny (Zaludnienie).

Egipt Starożytny. A Kraj i ludność. Nazw a A) powszechnie w starożytności przyjęta, nie jest rodzimą egipską: nadali ją E owi Grecy, którzy w podaniach o Danaosie i Aigyptosie, nawet o Kadmosie (Diod.

I 23), w mytach, u Dyodora Sycylijskiego (księga I), upodobniających Heraklesa z Ozirysem, okazali silną skłonność do wspólnego z E-m kulturalnego i etnicznego nawet rodowodu. Iliada i Odysseja wspominają już o E-e, używając wyrazu Aigyptos na oznaczenie, nietylko kraju, ale i jego życiodajnej rzeki. Skąd wyraz ten u Greków powstał—niewiadomo, mogli mieć u siebie tę nazwę, a przenosząo ją na kraj sobie obcy, dokonywali zarazem i umysłowej niejako jego anneksyi (Apoll.

„Bibl. Myth.“ II, I; 4 5). W naszem już stuleciu, kiedy już nauka dobrała się do zabytków piśmienniczych E-u, zaozęto w jego nazwie konwencyonal-nej domniemywać się pierwiastków swoistych. Znako-komity Henryk Brugsch rzucił domysł, że A i g y p-tos może być przeistoczonym w duchu języka greckiego przydomkiem czysto egipskiego miasta, nazwanego przez Greków Memfis (eg. Men-nofer,— fry), mianowicie: Hai-ku-Ptah=naleźący do Pta-ha (Ptab), boga czczonego w tym grodzie. Ale ani wywód taki, ani też inny, z Ha-ka-Ptah= gród sobowtórów boga Ptaha (faraonów), ostatecznie się nie utrzymały. Ebers wywodzi E. z Kaphto-ru (Kreta) Izraelitów. Sami Egipoyanie nazywali E.

Qimit (Q=K silne, emfatyczne), t. j. „ziemia czarna", bo taką jest ziemia z namulisk nilowych (w dolnym E-e che(i)m, w górnym~ke(i)m= ny). U StarOźytnych są mieszkańcy E-u p.eX£von:eę,

(Jieiaif■ftpca&ęf'ałrati, subfusculi: więo nie zupełnie czarni. Całość swych dziedzin obejmowali Egipoya-

» .--------

Kacyki. F«wu Ul astr. Zen 141 T. 18-ty.

W. K.

czar-

nie nazwąTo-r-zer-ef=ziemia cała, a dzielili ją na półnooną i południową (to-mhit i to-res, albo risit), i ta dwudzielność całości przebija się w liczbie mnogiej hebrajskiego Miś rai m, nazwy w nieznacznych ódmianaoh przejętej przez ludy semickie (ass. Mu szur; bab. M i s i r, jednobrzmiące przeszłe do Turków), ale z pochodzenia również niewiadomej. Staropersowie nazywali E. Mudraja. W miejscowych majaczeniach geograficznych przebijała się prawda rzeczywistości, ujęta tak dosadnie bądź przez kapłanów miejscowych, bądź przez samego Herodota, w zdanie, że Egipt jest darem rzeki ^ (§ojpov toó Tcorap-oo; II 5), wielkiego Nilu. Jak ludzie wyszli z bogów i bogów mieli za pierwszych swych królów, tak i rzeka z nieba spadała u południowego krańca (Apit-to) kraju. Nil spływał tu na ziemię i toczył się ku morzu. Co rok, w środku czerwca, gdy wody wzbierały, na południowej granicy kraju, u katarakty nilowej, niepocieszona po stracie męża i brata Izy da (eg. Ese) rzewne łzy wylewała. Dziś jeszcze fellach muzułmanin wierzy, iż w nocy z 17—18 czerwca jedna łza spadająca z jej oka wywołuje wezbranie wód.—Od wschodu i zachodu otaczały Qimit góry: tam Bachu, „góra narodzin¹⁴ za nią niebo, to nutri, tu —Manu, kraina życia, właściwie śmierci, która przecież dopiero życiem była; północnej stronie dawano nazwę Butę, południowej — Nechabit.

W kotlinie płynęła święta rzeka, nietylko ozczona jak bóstwo, ale uosobiana w boga Hńpi. Dolina Nilu nosiła nazwę Dait. Coś leżało za górami, za morzem, w którem Nil ginął; ale dopiero stosunki rzeczywiste pozwiewały z krańców pierwotnego widnokręgu egipskiego mgły tajemniczoś3t. Dzieoinna jeszcze samowiedza znamionowała tę dobę życia i u-mysłowości Egipcyan: gwiazdy były dla nich tylko lampami, pozawieszanemi u sklepienia niebios; pustynię zaludniały potwory z ciałem zwierzęcia ssącego, z łbem krogulczym lub wężowym i t. p., nazywane sza, safir, saza, saga; słońce wzbijało Się z lotosu, księżyc płynął w barce (ob. osobną tablicę). Stopniowo wychylał się Egipcyanin nad m. Śródziemne, które nazwał „bardzo zielonem" (U a z oiryt), nad Czerwone, które było dla niego znowu „bardzo czarnem" (Qim oiryt). Zdobycze w końcu III - go tysiącolecia rozsunęły ciasne szranki Apit-to; synowie czarnej ziemi ujrzeli swój Nil dotykalnie, własnemi oczyma, nie w niebie, ale na ziemi, po-za ową kataraktą łez ujrzeli drugą kataraktę i jeszcze Nil i Nil ciągle. Daleko, bo aż 60 kilometrów za U(W)adi-Halfą, pod Semneh i Kumme, zwycięzoy ich królowie nietylko wznosili warownie, urządzali pogranicza, ale ustawiali jeszcze w celach praktycznych wodomiary dla mierzenia ziemskiego poziomu niebieskie; rzeki.

B) Stosunki hydrograficzne w star. Egipcie. Również jak nazwa kraju, tak i nazwa wielkiej wody jest, nie egipską, lecz grecką, również niewiadomego znaczenia, NeiXoę, Grecy wynaleźli nawet umyślnego króla egipskiego tegoż imienia. Niewłaściwie wyprowadzano je z hebrajskiego na-chal=potok, woda bieżąca. Sami Egipoyanie rzekę swoją jako zjawisko nazywali Aturu-aa, Ja-

tur-aa, Jaur-au (koptyjskie Jar-o), także

io-ma, iau-ma = „wielkie wody, morze*, oo oddał dobrze Ptolemeusz geogr. przez b wotajŁÓę; indywidualizując zaś jego moo i działalność dobroczynną, mieli dla niego j. w., nazwę Ha pi.

Rzeka, która mogła wytworzyć Deltę, musiała przez czas i wiele zmian w biegu swoim wprowadzić, i sama też ich doznać, wskutek działania przyczyn, których bliższe wyjaśnienie rzeczą jest geografii fizycznej. W korycie rzeki, już za „Drugą" kataraktą (Uadi-Halfa), zmniejszyła się znacznie obfitość wody. Lepsius podczas wielkiej swojej kampanii naukowej w latach 1842—5 znalazł w lipou 1844 w napisach w Semneh z III - go tysiącolecia poziom od dzisiejszego najwyższego o 22 stopy wyższy. Jeżeli tej zmiany, w ciągu czterech tysięcy lat dokonanej, chociaż w części nie wytłómaczy samo tylko wyżłobienie dna, trzeba będzie w oałośoi przypisać ją ubytkowi wody w rzece: w starożytności niewątpliwie było jej więcej. Pomiędzy Girge a Esne, w Tebaidzie, poziom, wprost przeciwnie, był od dzisiejszego o kilkanaście stóp niższy, oo znowu może się okazać skutkiem zasypisk, będącyoh koniecznem w jednych punktach następstwem wyżłobienia dna w innych. Przytem rzeka na przestrzeni od Memfisu (29 kil. za Kairem na południe) do Siutu (o 887 km. od Memfisu) zmieniła swe łożysko. Herodotowi już mówiono, że padało ono niegdyś bardziej na zachód, bliżej wzgórzy libijskich, nowsze zaś spostrzeżenia nakazują uznać kanał Bahr - el - Jussuf za wytwór naturalny wód Nilu, który przy odmiennym kierunku mógł jeszcze mieć i szersze też łożysko. Cała dolina rzeki, wskutek wezbrań peryodycznyoh a długotrwałych, ustawicznie się podnosi. Na początku tego wieku (1817)

Girard obliczył przyrost jej pionowy na 12.6 milimetrów rocznie.—Ważniejsze od wszystkich zmian powyższych są zaszłe w Delcie. Wierzchołek jej posunął się na północ od starożytnego Kerkasoros (Herod. II, 15) do dzisiej. Szubinu, podstawa zaś, allu-wialny brzeg morski, ustawicznie posuwa się w morze.

Czynność Nilu, raz rozpoczęta, trwa nieustannie, a w starożytności była ona, dzięki większej obfito-śoi wód i silniejszemu prądowi, o wiele dzielniejszą, niż obecnie. Skutki jej przejawiają się, nie-tylko w układzie poziomym, ale i w pionowym: zwiększa się obszar, zaohodsąc coraz dalej w morze, i jednocześnie grubieje pokład alluwialny, podnosi się poziom. Już w starożytności dostrzegano to narastanie pionowe, w ścisłej od siebie zależności trzymające i nawadnianie Delty. Ojciec histo-ryi (II 13) słyszał od kapłanów, że niegdyś, — za Moirysa, powiada naiwnie—wystarczał przybór 8-o-łokoiowy, aby poniżej Memfisu wszystko stanęło pod wodą; a kiedy on był w E-e (w środku V w. przed Chr.) potrzebowano już 15—16 łokci, aby się skutku takiego doczekać. Proces powyższy w starożytności był szybszy, niż obecnie, kiedy według obliczenia przyjętego przezMaspero („Hist. ano. d. peuples de rOrient“) front Delty posuwa się w morze tylko na jeden metr co rok; przy dawnem ramieniu Ka-nobijskiem przybywa 14, przy Sybennickiem 16 hekt. przestrzeni. W stosunku jednego metra na rok potrzeba byłoby przyjąć dla wytwórozej działalności Nilu przeszło 700 wieków; ale dla starożytności wykładnik narastania zwielokrotnionym być musi. Jeżeli Deltą ma być ściśle tylko to, co się mieści między ramionami rzeki, okaże się, że obszar jej znacznie był w staroźytnośoi większym. Pomiary obecne dają 207.7 km. w podstawie, 175 km. w wysokości trójkąta, 12 198 kms w obszarze (Heiderich-Balbi tom I. str. 894 i nast.). Herodot (II 6, 9) oznacza rozciągłość całego pobrzeża pomiędzy u-ściami krańcowemi, z lekkim naddatkiem od wsoho-du, do jeziora serbońskiego, na 60 sohoinów egipskich, a 3 060 stadyów, co przedstawia około 75 mil geograf. (ok. 660 km.), Maspero na obszar Delty antycznej przyjmuje 23 000 km. (1. c. str. 7). To zwężenie się podstawy międzyrzecznej zostaje w przyczynowym związku ze zmianą upostaciowania samych uść rzeki. Za Herodota jeszcze Nil do morza zdążał pięciu uściami (nomenklatura czasu Ptole-meuszów): przez Kanobos (Canopus),, pomiędzy Alek-sandryą i Abukir; przez Sebennytos pomiędzy El-Burg i Beltim; przez Mendes, pod Burg-e’-Dtbe; przez Tanie ku Isztum-mu-Fareg, i wreszcie przez Pelusion pod Kafr e’-Tine. Z ty oh pięciu ramion prawdziwemi już łożyskami, sięgającemi do Kerkasoros, były: Kanobijskie, Sebennickie i Peluzyjskie, i nadawały rzeczywistą postać uściu nilowemu. Rzeka miała nadto jeszcze dwa przewody do morza; podróżnik grecki przecież uważa je za sztuczne ra-ozej kanały (II 17). Wieki uczyniły właśnie z tyoh pomocniczych tylko dróg wodnych dwa jedyne uśoia dzisiejszego Nilu. Wszystkie inne znikły; zostało tylko dawne Bolbityńskie, pod Rosettą, na zachodzie, i Fatnityjskie, zwane także Bukolijskiem, pod Damiettą, na wschodzie. Sieć kanałów w Delcie może nie była w staroźytnośoi gęstszą, niż obecnie; ale na wschodzie, gdzie Nil za Damiettą dzisiejszą miał aż trzy uścia (Mendes, Tanis, Pelusion), które znikły, upostaciowanie powierzchni było niezawodnie przyjaźniejszem dla oiłowieka. Wprawdzie jeziora gorzkie głębiej wrzynały się w ląd od południa, ale za to północ wolną była od bagnisk i wodozbioru, nazywanego dziś jeziorem Menzaleh, a mającego około 2 500 kil.⁸ powierzchni. Niegdyś była to jedna z najżyzniejszych ziem Egiptu. Jeżeli do powyższych danych hydrografii dołączymy jeszcze zmianę w oazie Fajum (eg. Ph’iójm=:„kraj bagien, jezior"), z której znikło jezioro, nazywane za Grekami Moiris (eg. meri), gdyż wody jego przelały się w sąsiednią kotlinę, w naturalne „jezioro rogów*, Birket-el Kurńm; jeżeli, stwierdzając w starożytności większą obfitość wód w Nilu, stwierdzimy też i większy obszar nawodnień, doskonale przeprowadzanych;—nasunie się z porównania wniosek, że E. starożytny posiadał od dzisiejszego większą podatność na zaludnienie, zwłaszcza , w Delcie, której pisarze klasyczni, wraz z całkowitą doliną Nilu od Mennoferu, dawali 18 — 20 tysięcy osad ludzkich: oczywiście, liczba przesadzona, ale tylko pod wrażeniem wielkiej rojności można się było takiej przesady dopuścić. Za cywilizaoyi E. był zawsze jednym z krajów najzasobniejszych w kanały (dziś 13 440 km.). Zasobnośoi starożytnego

E-u w liczby ująć nie podobna, ale z pomników i zabytków piśmiennych płynie przeświadczenie, że jeśli dzisiejszemu ustępował, to nie wiele. Kanał Bahr-Jussuf, tak nazwany, nie od Józefa biblijnego, ale od Saladyna z XII w., połączony gęstemi wgłębieniami poprzecznemi z Nilem, po wejściu u północnego krańca swego w wielki wodozbiór oazy fajumskiej, pozwalał, z pomocą dalszejsieoi, rozprowadzać wody rzeki, nie tylko na oazę, ale i około Mennoferu, i dalej jeszcze, na zachodnio-południowy bok Delty. Pomiędzy siedmiu ramionami uściowe-mi Nilu, naturalnemi i sztucznemi, prowadzono mniejsze, poprzeczne. Na wschodzie mając już dostęp do północy, wcześnie szukano go i ku południo-wschodowi, do zatoki Sueskiej. Na zewnętrznej powierzchni muru wielkiej sali hypostylowej w Kar-naku (Teby) znajduje się płaskorzeźba (Setiego I) dowodząca istnienia kanału, równoważnego z dzisiejszym sueBkim, już w XV w. przed Chr.; myślano o takiem połączeniu już i w Ill-m tysiącoleciu. W środku XIV wieku z pod Bubastis we wschodniej Delcie wychodził przewód wodny ku zatoce Sueskiej, biegnąc w części zagłębiem podłnźnem Uadi Tumilńt. W górnym E-ie, powyżej Siutu, ciągnęło się w okolice Abydos przedłużenie Bahr-Jussufu, a stamtąd znowu wychodziło inne, aż pod wzgórza lewobrzeżne, docierające do Teb.—Z dróg lądowych najważniejszą była, prowadząca z pod Kupti (Kuft, gr. Koptos), już w Tebaidzie, do M. Czerwonego, ok. 200 km. długa, według świadectw hieroglificz-nych utorowana już na początku Iii-go tysiącoleoia i utrzymywana przez państwo jako wielki gościniec handlowy i strategiczny, z cysternami, sta cyami wodnemi i stałym nadzorem. Leżały przy niej kamieniołomy i kopalnie złota i szmaragdów. Punkt, do którego docierała ta szacowna droga, jedna z najstarszych w dziejach cywilizacyi, Egipcyanie nazwali Tu a, Ptolemeusze—Le ukos Li men, Arabowie Qoser. Z tej drogi wychodziła inna, na południe, ku ptolem. Berenike Troglodytike, a była jeszcze trzecia: z Edfu na wsohodo-południe: przy wszystkich pomniki poświadczają ich starożytność. Liczne były drogi do kopalni prawego, arabskiego brzegu Nilu; wiodły i od Assuanu w dół,pobrze-żem. Półw. Sinai, na którym Egipcyanie prowadzili już w najdawniejszych czasach kopalnie rudy miedzianej, malachitu i innych minerałów, miał gościńoe pod zarządem i zbrojną strażą państwa. Ponad Nilem obu brzegami biegły drogi, jak dzisiaj.

C) Bogactwa naturalne. Flora, co do odmian nie bogata, z wyjątkiem roślin nowych, wprowadzonych przez rolnictwo, i tych nielicznych zapewne, które zanikły, znajdowała się w stanie takim, jak obecnie. E. starożytny był bardzo ubogim w drzewa, nie miał lasów, z wyjątkiem gajów palmowych; miał tylko sykomorę, drzewo wspaniałe, wieczyste, palmę daktylową, palmę-dum (hyphea thebaica), figę, brzoskwinię, granat, wawrzyn różowy (pistaoyę) perseę, akacyę i t. d. Z naszych drzew owocowych rosły: grusza, jabłoń, śliwa-myrarya (Diod. I 84). ale prawdopodobnie później już wprowadzone z Azyi; jabłoń dawała owoc nieosobliwy. Z roślin nie - drzewiastych, prócz tamarysku, liczne

były wodne, a z nich dwie najgłośniejsze: lotus (nymphea) w trzech odmianach: różowej, białej, niebieskiej, za Assuanem, oałemi kępami pokrywający powierzchnię Nilu,—i papyrus, w północnym zwła-szcza E-e, w Delcie, bujnie rosnący. Z roślin użytecznych, uprawnych i na pokarm służących, była pszenica, olira (triticum spelta), zea (trit. monococcum), jęczmień, oleista ki'ki (u Herod.), durrha, sezam, rici-nus. Za Strabona (I w. prz. Chr.) piękne niegdyś oliwki z krainy jeziora (Fajum) istniały już tylko w podaniach. Od najdawniejszych czasów rosły: len, konopie, późnizj i bawełna. Wspaniałe były rośliny strąozkowe (bób egipski, greoki kiborion) i dyniowate (imcurbitaceae). Wiadomo już z Herodota, jak bujnie rodziła się pszenica, oddając dwieście ziarn za jedno. Ta uprawa właśnie tłumiła rozrastanie się drzew po kraju: rolnik je niszczył, bo ziemi miał mało, a z posiewów swoich pożytku doraźnego ^więcej. Użyteczność palmy była wszechstronną: żywiła ona, napawała, ocieniała, dawała sznury do wiązania, dostarczała nawet budulcu. Użytki papyrusa sięgały poza obręb ma-teryi, dającej gładką powierzchnię do pisania; robiono z niego sznury, liny, tekturę; królewskim przysmakiem były liście, odpowiednio przyrządzone. Muzeum w Oizeb, (do roku 1889 w Bulaku) ma zielnik staro-egipski, zebrany przez Schweinfurtha, a uzupełniany ciągle przez egiptologów (ob.).— Fauna star. Eu aż do początków Il-go tysiącole-cia obywa się bez konia: wprowadzają go dopiero cudzoziemcy. Wywody przeciwne (Lefśbure „Sur 1’anciennetó du cheval en Egipte“ — u Maspero) nie wytrzymały krytyki. Wielbłąd zjawia się późno. Osioł jest prastary i piękny. Wołu zastaje już pierwszy brzask cywilizacyi; w rozwoju jej jest to zwierzę kulturowe, obok człowieka, główną siłą pociągową, odbiera też cześć boską (H a p i, Apis). Podobny do dzisiejszego dongolskiego, ma on wytrwałość rasową (zebu), której wprowadzenie bawołów zmódz nie zdołało. Baran stoi w wysokiej kultu

rze. Kozioł rozpowszechniony. \Śwfoiia jest już na dawnych pomnikach, ale nie^~iwS8yśtkie ziemie składające Egipt chcą jeść jej mięso. O starożytność kury toczyli Hcz§fiTspli5r, zakończony uznaniem jej względnej nowożytnośoi. Gęś była autochtonem od niepamiętnych czasów i stanowiła przysmak narodowy. Hodowano zdawna i kaczki. Kotów ma E. obfitość i pięknyoh; pies jest w 4-ch odmianach wybitnych: do hyeny podobny, chart (sługi), pies-lis i jamnik. Boczni jego protoplaści: szakal, wilk oraz hy-ena podkradają się pod siedziby ludzkie. Prześliczne, jak widać z pomników, mieli Egipcyanie antylopy, gazelle: jednę, z rogami w kształcie liry, przyswoili. Na pomnikach najdawniejszych słonia jeszoze niema; dopiero w początku 11-go tysiącolecia musiał wejść, tak do obrazów monumentalnych, jak i do abeoadła hieroglificznego; prawdopodobnie dopiero zwycięstwa na południu dały go poznać. Ptactwo, w Delcie szczególniej, rojnie się gnieździło. Polowanie na ptaki było jedną z królewskich uciech. Ibis, bocian, żóraw, jaskółka, orzeł, sęp, sowa—wszystkie wchodzą, bądź do symbolów religijnyoh, bądź do hieroglifiki. W Nilu roiły się hippopotamy, któ-

rych dziś juź za Assuanem szukać potrzeba, i kro-kodyl, pod sam Assuan juź wyparty. Wąż, zwłaszcza w Delcie, i dalej, na prawym, skalistym brzegu Nilu, średniej wielkości dochodzący, ze świata naocznych widzeń i zjawisk w prastarych juź czasach dostał się do mitologii, połączył się ze słońcem, wpełznął do symboliki królewskości, narzucał się na nazwę różnym ziemiom kraju. W ryby nilowe i morskie głównie obfitowała Delta. W niektórych ziemiach brzydzono się rybą w ogóle, w innych znowu upośledzano lub wywyższano niektóre odmiany. Wielkiej wzięteści zażywał Oxyrrhin-chos (mormyr), gdyż nawet jedną iziem od niego nazywano. Osobliwszą była ryba fahaka, wydymająca się do znacznej objętości, a pozostawiana przez Nil w namuliskach.—Egiptologia pomnaża wciąż i u-dokładnia wiedzę swoją o florze i faunie, a czasopisma specyalne przynoszą coraz to nowe przyczynki.—Pozbawiony lasów, E. miał za to minerały: gdyby nie one, nie zostawiłby nam po sobie tak wspaniałych i trwałych pomników. Wspomniano juź o Sinai. We właściwym E-e od pierwszych wzgórzy Dźebel Ataka pod Suezem aż poza Assuan, na prawym, wzgórzystym brzegu Nilu ciągnęły się kopalnie, prowadzone przez sam rząd, mające umyślnych kierowników i urzędników, stale mieszkające rodziny robotnicze, osady górnicze, biura, urządzenia drogowe. Kopano i łamano wielkiej piękności piaskowiec, marmur, brekczyę, wapień num-mulitowy, alabaster, malachit, porfir, a nadewszyst-ko niezrównane granity, dyoryty, jaspisy i bazalty — najpiękniejsze koło samego ABsuanu (syeuit), W Delcie wysuszano i wypalano cegłę. Z gliny i mułu nilowego lud lepił sobie chaty. Była obfitość gliny plastycznej i fajansowej w górnym Egipcie około Kene. Złoto otrzymywano nie tylko z przed Assuanu (por. wyżej), ale i z Nubii, i tam były główne jego kopalnie i wytwórnie metalurgiczne.

D) Granice starożytnego E u zbliżone tylko były do obecnych, ale nie tożsame z niemi. Od północy granica morska kończyła się ku zaohodowi na dzisiejszym Marjucie; dalsze pomorze i w głąb lądu wyżyna Libijska nie należały juź do E-u. Przygodnie tylko, w chwilach wielkich tryumfów od XVI do XIII w., mógł blask potęgi egipskiej sięgać i dalej jeszcze na zachód. Podania greckie rozciągnęły to promieniowanie aż do Syrt, i na atlasach świata starożytnego znajdują się jeszcze odpowiednie oznaczenia, ale nie mają one bynajmniej historycznej powagi. Wielka oaza Libijska (Bechet amu), gdzie później rezydował Jupiter-Am-mon, dziś Siwa, w czasach potęgi wojennej, albo dobrowolnie hołd składała, albo strachem do niego zmuszaną była. W końcu dziejowego źyoia E-u Libijczycy odegrali niemałą rolę społeozno-polityczną, zwłaszcza na północy, w Deloie, ale kraj ich zostawał zawsze po-za obrębem właściwego terrytoryum państwowego. Dopiero po upadku państwa ; staro - egipskiego Ptolemeusze wcielili Oazę (Nomus Libycus) i rozpostarli się po pomorzu. Trzy dalsze oazy: (eg. uat; u a 2=„zielony"; uah=uro-czysko); Farafra, eg. ahe, z Beharie (Mała oaza),

Wah-e-Dńchel (zeszes) i Wah-el-Charge (kenem), t. zw. Wielką oazę, zaliczono do Egiptu, równie jak i Libijską. O sposobie wykonywania tak roszczonego prawa nio powiedzieć nie można; nie wiadomo też, o ile krainy te podbiło pod E. samo osadnictwo; w ostatniej z wymienionych była osada z nazwą egipską Hi bit. Z napisów w Edfu widać, że w XVI w., prócz wielkiej libijskiej, sześć jeszcze innyoh oaz zachodnich uważano za swoje. Od południa kończył się kraj Egipcyan na Assuanie (eg. Suan - nu, gr. Syene), z wyspami A bu („słoń*), w przeróbce greckiej „Elefantyna”, oraz P-i-Lak (Ai-Lak), której nazwa przedzierzgnęła się w hel-leńsko-rzymską „Philae". Tutaj były Ozyrysowe święte śoi, tu słup graniczny, pozwalający dopiero, w myśl Herodota, nazywać Egipcyaninem każdego, kto mieszka w Delcie między krańcowemi ramionami rzeki i w samej dolinie aż do Suanu. Po za Assuanem rozciągało się pogranicze wojskowe prawie aż do wyspy Tachompso, zwane to-kens, a w helleńskich czasach A(o§sxotoj(oivo<; (dwunasto-sche-nowy kraj = 18 mil geograficznych). Od podbojów w końcu Iii-go tysiącolecia władza, a za nią i cywilizacya egipska, przedostała się do kraju zwanego przez Greków Ethiopia, kesz Egipcyan, kusz Semitów, i oparła się dopiero o Sem-neh, gdzie faraon Amenemhet III budował waro wnie i ustawiał strażnice nilowe. W jakieś siedemset lat później sięgnęła aż za „trzecią* (właściwie czwartą od źródeł) kataraktę Nilu, za wyspę Artiganda (Argo). Dalsze zwycięstwa i zdumiewające poohody rozszerzyły terrytoryum potęgi egipskiej do rozmiarów przeszło dwukrotnie zwiększających ogólny obszar państwa. Z podbitych krain wytworzyła się prowineya ściśle juź przez osobę następcy tronu z królestwem nadnilowem złączona, Suten-si-en-kesz („Etyopia królewskiego synaM) ze stolicą Nap a ta, przed samą trzeoią kataraktą (w pobliżu dziś. Marawi). Była to przecież kraina od E-u odrębnie rządzona, organizaoyą społeczną i państwową silnie się od niego odróżniająca, raczej organizacyi pozbawiona i trzymana w zależności tylko przez siłę, pod której osłoną osadnictwo dawało krajowi macierzystemu ratunek na przeludnienie, a ambieya i żądza zysku mogły znajdo-jwać bezpieczeństwo i sytość (kopalnie złota, słonie, handel wonnościami i t. d.).

Z jakie pięćset lat trwało to rozszerzenie granic państwa, rozszerzające w pewnej mierze i sam obszar narodowości egipskiej, aż przewroty wewnętrzne w Egipcie w XII stul. kres mu na zawsze położyły. Powstało wprawdzie nowe państwo, z politycznego juź wychodźotwa, rozciągnęło się aż pod Chartum (2 170 km. od uść Nilu); ale samo państwo egipskie nigdy się juź za Suan nie wychyliło.— Od wschodu granicą było, jak dziś, M. Czerwone, z punktem krańcowym, padającym na ową Bereni-ke Ptolemeuszów (dz. Ras Benas), a leżącym, równie jak Suan, na równoleżniku 24-m. Rzeczywista przeoieź władza ustawała juź w punkcie dz. Qoseru. W braku dowodów przeciwnych, można panowanie w zatoce Sueskiej i na zachodniem po-brzeżu półwyspu uważać za trwałe, ale jedynie

»

Mudirya

razem

3 192 090

.    .    56 205

.    .    4 005

3 750

W Oazie

Egipt dolny .    .    .

» górny.... Ludność spisana, j. w,

tylko celem wyzyskiwania bogaotw mineralnych natohnione. W głąb się nie zapuszczano. W rogu północno - wschodnim figury E-u, nad Arabią Skalistą, za ramieniem peluzyjskiem, sięgała władza faraonów do Palestyny, do miejscowości Ka’lat el Arysz, Rhinocolura Ptolemeuszów (w pobliżu Raphia, Rapihui Ramzesa III). Porównanie E-u dzisiejszego ze starożytnym przekonywa, źe pierwszy ma granioe zachodnie bardziej rozszerzone i stalsze, i to stanowi główną w ogólnym obszarze różnicę. Obszar był wielki, ale z drobnej tylko jego części ludność starożytnego E u korzystała tak samo, jak i dzisiejsza. Krajem zamieszkanym, ziemią cywilizacyi, była, jak jest, tylko Delta i dolina Nilu. Do nich przybywały osady wśród pustyni, zajmujące niewielkie terrytorya. Powierzchnię jednociągłą, na której rozwijała się cywilizacya egipska, oznaczają zwykle na 29 000 kil., równająo E. staroż. z Belgią (29 455 km.). Ponieważ E. dz. ma takiej powierzchni niecałe 28 000 km., różnica zatem nie zasługiwałaby na uwagę, gdyby owo zrównanie z Belgią dawało istotnie poważne prawdopodobieństwo. Zdaje się przecież, źe obszar cywilizacyjny starożytnego E-u był większym od belgijskiego. W Delcie, w Faju-mie, w geograficznie środkowym E-e doliny Nilu, od El - Wasta do Teb (663 km.), musiało być więcej ziemi uprawnej, a może i ludności. Jeżeli na tej przestrzeni w pojedynczych punktach dolina szeroka bywa na kilka zaledwie kilometrów, ma za to linie oałe, w których szerokość jej dochodzi do 30-tu, a nawet 50-u km. Przy słabszym, znacznie mniej wyróźniczkowanym, rozwoju ekonomicznym, w star. E-e człowiek zostawał w silniejszej zależności od ziemi. Musiała ona więcej niż dziś wydawać, aby tęż samą ogólną massę ludności utrzymać; jeżeli nie powierzchnia, to żyzność gruntu była większą. W każdym razie liczba 29 000 km. wydaje się za małą i większą też przyjmowano dawniej. Liczby u Ungewittera („Erdbeschrei-bung eto.* T. II, str. 499): na dzisiejszy E. dolny 524, na środkowy 120, górny 116 mil □ — razem 760 m. □, okrągło 40 000 km. — zastosować się dadzą i do starożytnego. Przyjmując obBzerność Delty, jak Maspero („H. anc. d. peup. de l’Or.*, wyd. 4-te. str. 7) na 23 000 km., mamy na dolinę 17 000.

E) Zaludnienie St. E-u nie było niźszem od obecnego. Dyodorowi powiedziano (ok. ery cbrześć.) w Heliopolis, źe E. jprzed wiekami miał ludność o wiele liczniejszą od ówczesnej, 7 milion.; za Ptole-meuszów liczono do 6 mil. Grek podaje w całym E e 18 000 miast i miejscowości zaludnionych (1,31). Wcześniejszy nieco od niego podróżnik, geograf Artemidoro8, w samej Delcie naliczył 250 grodów. Delta też ludniejszą być musiała od E-u dolinowego. Na cztery wieki przedtem Herodot zapisał, źe do Pibast (Bubastis) przybywa co rok do 700 000 pielgrzymów na wielkie uroczystości miejscowej bogini. Za Wespazyana oceniano ludność E-u na 7 do 8 milionów, a zapewne nie uwzględniano przytem ani oaz zachodnich, ani wzgórzystej krainy wschodniej. Dziś, według obliczenia z roku 1894, ogół ludności wraz z oazami wynosi 7 739 000, a z ludnością niespisaną półwyspu Sinajskiego oraz u ludnością Suakimu (około 30 060)-około 7 770 000. Na summę 7 738 750 składają się:

w Egipcie dolnym:

Gubernatorstwo Kair

Aleksandrya Rozetta Damietta . Behera.    .

Gharbie. . Menufie. . Dakbalie . Szerkie.    .

Kaljub ,    .

4 482 700

w Egipcie górnym:

Gubernatorstwo Koseir.....

Mudirya Gizeh......

Siva (Amon). . .

63 960

Zebranie

4 482 700 3 192 090 63 960

7 738 750

Mniej więcej tyleż miał i Egipt starożytny za Wespazyana, a według kapłanów w Heliopolis, o-powiadających o dawnym Egipcie Dyodorowi, tyleż i za faraonów narodowych.

F) F o dział kr aj u. E. staroż., klasycznie egipski, nie helleńsko-rzymski, dzielił się zawsze, tylko na półnoony i południowy, dolny i górny, niższy i wyższy. Do półaoonego należała Delta wraz z przyległościami i przez wiele wieków główna stołeczna ziemia E-u naokoło Men-noferu. Za południowemi na lewym, a wsohodniemi na prawym brzegu Nilu granicami tej ziemi zaczynał się E. południowy i szedł aż do granicy południowej kraju, do Assuanu. Zanim się zjawiło pojęcie E-u wogóle u samych Egipcyan, żyli oni pokoleniami na odrębnyoh terrytoryach, które powytwa-rzały się przed czasami historyoznemi i przy śoi-słem zespoleniu się ozłowieka z ziemią, z jej osiedloną powierzchnią, wyrobiły sobie indywidualność geograficzną, polityczną, religijną i obyczajową. Ter-rytoryum takie miało w przedhistorycznych juź czasach własne swe bogi, świątynie, książąt, wojewodów, wogóle zarządzców i przewódzców, miało własny swój sztandar, proporzec, i tylko wspólnością narodowości, obejmującej wszystkie zakresy żyoia religijnego i obyczajowego, analogią układu społeoznego, jednośoią mowy i wreszcie jakby je-dnotypowością psychiczną, łączyło się z innemi. Te składowe części E-u, o wiele od niego sędziw-sze, w mroki wieków początkiem swoim sięgające, trwalszemi się też okazały od niego—i dziś jeszcze pamięć ich żyje gdzieniegdzie w obyczajach ludnośoi, jednośoią krwi, choć niedoskonałą, ze starożytnymi Egipoyanami złąozonej. Najdawniejszą nazwą tych wytworów jest nuit, miasto; początkowo bówiem ono tylko było życia ogniskiem; później, już za rozkwitu władzy, po dokładnem zcaleniu się w jedną narodowość, kraj i państwo—hospu albo hesp. Grecy takie terrytorya nazwali vó{jloł, i na zwa ta przeszła do wiedzy europejskiej. Pojęoiu hespu najbliższem jest nasze, tkwiące w wyrazie ziemia (niem. Gan). Nazwy brali Egipoyanie z obserwacyi geograficznej, ze świata zwierzęcego, roślinnego, mitologicznego, zmieniali je może w ciągu wieków, ale w klasycznym E-e były one już ustalone w XVI stul. Stolice rzadko miewały nazwy samych hespów. Dopiero gdy przyszli Grecy, nażywanie nomów od miast głównych stało się zasadą. Oprócz nazw urzędowych i hieratycznych (świętych), były jeszcze i demotycz-ne (ludowe), a działo się to i z miastami: stąd obfita nieraz, a mącąoa rozpoznanie, nomenklatura. Nazwa sama nie wystarczała hespowi: miał on jeszcze przezwisko (np. Szakala, Lauru, Węża i t. d.), jakby zawołanie, którego symbol znajduje się nieraz i na proporcu hespowym, a treść odpowiada nazwie głównej. Są te hespy egipskie wytworem samej niejako natury uspołeczniającej człowieka; państwo je w siebie przyjęło, ale ioh nie wchłonęło, nie zniosło; częściowo tylko, na co mamy dowód w hespaoh przylegających od południa do Mennoferu, zmieniało ich granice, wprowadzając podziały, bądź dla zarządu państwowego dogodniej sze, bądź też woli samej ludności lepiej odpowia dające. Zamieszczamy osobno ułożoną na podstawie wiadomości i mapek podanych przez Maspero („Histoire ancienne des peuples de TOrient classi-queu, T. I i wydana dotychczas część T. Ii-go) tablicę 44 ziem, których indywidualne w okre-ślonyoh granicach istnienie, jeżeli nie współczesne, to w każdym razie niewątpliwe, za dynasty i XVIII do XX-ej stwierdzić się pozwoliło. Hesp Lauru Różowego (także Palmy Daktylowej) niższy północny, obejmował i krainę wodną To-Szyt, ale tylko jako przynależność administracyjną, wyposażoną w odrębność, którą zresztą kraina ta, jako dla oałego E-u ważna, mieć musiała. W dawniejszych czasaoh dwie powyższe ziemie, wraz ź he-spami Lauru wyższego, i Noża, tworzyły jedną całość Lauru Różowego wogóle. Oba Jo-tefy wraz z Dufem stanowiły niegdyś jeden hesp

Sykomory. Zdaje się, że tak samo i inne hespy, niższe i wyższe, tworzyły dawniej jedne całości. Oprócz ziem głównych były podrzędne, jakby obwody, powiaty. Miały one bądź oddzielne zarządy, jak np. okrąg górniczy na Sinai, okręgi kopalni na wschodnim brzegu Nilu, oazy na zachodnim (tylko przygodnie bez ustalonej, wieczystej ądmini-straoyi); bądź też należały do przeciwległych hespów zachodnich, jak np. okrąg Obu Bogów ze stolicą Dukau, który przed wyodrębnieniem się należał do dwóch heBpów Bar i Uazit, albo Monait-Chufu, poddany hespowi Gazelli. Ponieważ żyzność doliny Nilu, a więc i podatność na zaludnienie, pada na stronę zachodnią, tam więo hespy są i liczniejsze, i zarazem mniejsze od wschodnich, przechodzą też na prawy brzeg rzeki, a w takim razie stolica hespowa znajduje się zawsze na lewym. Poczynając od hespu tebańskiego, w dół ciągnęły się juź same obubrzeżne i kończyły na „Krainie naprzód wysuniętej* z wyspami P-i-lak i Abu. Delta, prócz hespów wewnętrznych miała zewnętrzne, po - za obu ramionami krańcowemi. Były to niejako pograniczne marohie, zabezpieczające posiadanie; za takie uważać potrzeba: na zachodzie: hesp Zachodni i Udźca Wolego, oraz część Harpona Zachodniego; na wsohodzie: pogranicze wschodnie, Harpona Wschodniego, całkowicie prawie Księcia oraz częściowo oba, noszące nazwę Infanta. O pograniczu południowem wspomniano juź wyżej, mówiąc o granicach. Do żyoia wewnętrznego tych hespów egiptologia, zwłaszcza najnowsza, po wydobywała z zabytków oryginalnych, źródłowych, wiele juź świadectw bardzo ważnych a zajmująoych. Najwięcej może po H. Brugschu i Dumichenie dokonał w tej dziedzinie niestrudzoną, drobnoziarnistą pracą swoją, Maspero. Lepszego zebrania wiedzy o Egipcie w całość porządną, systematyczną a jasno przedstawioną, nie znamy nad to, jakie dał Erman w „Aegypten und Aegyptisches Leben”; najnowsze wydanie w Tybindze w roku 1896, z illustr.). W granicach jednej narodowości, za Piramid juź wyrobionej, hespy uważały się wzajem za odrębne od siebie. Na tle religij-no-obyczajowem miały swoje Btałe momenta zespalania się i braterstwa; ale z głębi tego samego tła wybuchały i objawy zapalczywośoi, nieprzy-jaźni i zbrojnej nieraz nienawiści. Zwierzęta, cześć dla nich lub ich lekceważenie, ogromną w tern odgrywały rolę. Jedni nienawidzili psów, inni znowu kochali ryby, danego gatunku, odmiany; jedni jedli ryby, jak Oxyrrhin-chos, lub latoś, które dla innych znowu były nietykalną świętością; tu kot, pies, szakal—po śmierci uwijany był w mumię, jak człowiek,'i bal-eamowany starannie, a gdzieindziej znowu i kota, i psa, i szakala, gdy zdechł, wyrzucano jako padlinę: stąd zwady, bójki i bitwy nawet, w późnej jeszcze Ptolemeuszowej epoce powtarzające się jako objaw szczątkowy. Zwierzę było wszędzie: i w świątyni, i na proporcu, i w nomenklaturze państwowej, i w nazwie, i w zawołaniu hespu. Mitologia rozumowa, choćby wyjaśniła znaozenie zwierząt, genezę ioh ozoi w obrębie samej religii

*

.

.

••

. r

L

■

!

«.

*

I

>

/

- ■

SKA

o*    1

r <

<s py “O

. ' ,

■

Ko

kolejny ht spu

porządkowy hespu w podziale egipski n

Ziemie (tiesp, h.ospu )

Miasta fnuit) i ważniejsze miejscowości.

Nazwa egipska

Przezwisko

Nazwa

helleńsko-rzymska

Położenie nad Nilem

Nazwa egipska

Nazwa helleńsko-rzymska

Odpowiadające im dzisiejsze miejscowości arabskie (lub okolice)

Si kolejny

dzisiejszych nazw arabsk.

I. Delta wraz z hespem Merire-Men-nofer czyli Dolny Egipt (to-mhit).

ca co

[Zachodni]

Harpona, zachodni; z okrę giem jez. Mirit (Marjut)

Udźca wolego

Hermupolites

Letopolites

po obu brzeg. ram. Kanobij-skiego

na połud. M 1 w (samej Delcie) * „ & 2

Ti (Du)-min-huru Rakoti Amu Sochmit

co oo *-a ot oi

Samhudit

Chasonu

Athi

O H (M CO lO CD O* HnHHHH H H

Ka-hobsu

[z cz. ziemi Gos(sz)en]

Tarczy, północny

Tarczy, południowy

„PanaK Ibisa Cielęcia Sylura (ryba)

Czarnej Krowy (wołu) Infanta, niższy (północny) „    , wyższy'

Saites

Prosopites

Sebennytites

[Glanis]

Athribites

Bubastites

Supti

[Pogranicze wschodnie z cz. ziemi Gosz(sz)en]

na wschód [Na 1 ponad morzepa wzdłuż praw. brz. r. Kanoh.

na południe M 5 na wschód Ne 5 na południe JSs 7 „    „ Me 8

wsch. Me 7, przyt. do r. Peltjz. na półn. wsch. Me 9 na połud. MM 9 i 10 na połud. M 12 cz. połud. za Deltą od wschoc.u na połud. Me 13; wschód dotyka gór Mokattam na połud. Me 13 na wschód MMe 4 i 10 ku S uezowi

[Piramidy]

Pe i Dep (Abtu, Puzit)

Hermupolis parya Rakotis (AIexandria)

Letopolis

Kerkasoros

Sai

to Hi O co

[z częścią ziemi Gosen i okręgami pustynio wemi Raabit i Jauku]

Harpona, wschodni

na połud. i wsch. As 17, ku Suezowi

Merire Men nofer (Menfe) y. Anbu-hait

Księcia Białego muru

Heliopolites

Memphitites

na połud. M 18 a półn.-wschód 20 na południe Delty

Per-szopsit

Chasonu

Pusiri

Bahut

Tab (Zeb)-nuter Pi-bi-ni-bdi-di Szodnu Hathirib

Pisapti (Per-sobd)

Per bastit (-ste) Pi-balaisit

Szun it- anbu- h u z i Zan (-ani,-anet), San

Żalu [warownia]

Pitumu Tukau Ramessu Hat-uar Pir-aa Aunu (On)

Men-nofer („trwa w piękności“ [król. Pepy])

Truj u

Babyhin (Habenben) (warownia) [Pyramidy i nekropola Men-noferu w Hait-Sokari, Nuhit-risit i in.]

Buto

Sais

Naukratis

Prosopis

Xois

Busiris

Sehennytos

Mendes

Athribis

Phacusa

Bnbastis

Byblos

Tanis [„Zoan“ Biblii]

Damanhur Iskenderje Kóm el Hisn Ansim

pomiędzy Szubrą i Kaljubem Gizoh

Kóm Farain Sa el Hagar EL Galef Menuf Sacha AbniDir El Bachlieh Samanhud

El Amidid (Tell Roba) Horbeit Benha

Saft el Hineh (Henne) Zagazic (Tell basta) Belbćs El Auasgah San

Selle

Tell abu Saifeh

[„Pithom“ Biblii]

[,,Ramses“ Biblii]

Auaris

Onias

Heliopolis północne Memphis

Troja (! Greków)

[Babylon, wrzekoma osada assyryj ska]

Tell el Maskhuta Ramses

Tell el Jehudieh Matarje Tell-Hassan Abadije, Mits Rahine, Bedraszen

Turah

Masr el Atika (Fostat) Zawijet el Aryan, Abusir, Saqqara, Dahszur

H^ O CO OD ^ OT I OT    W to o CO 00 OT Ol tfn CO tO o CO 00 OT OT Mn CC tO J-*

II.

Górny Egipt (to-risit).

to to to CO to I-i

T-l o I ca ca I

Nuhit, niższy, północny

Nuhit, wyższy

To-szyt (Fajum)

Lauru różowego v. Palmy daktylowej

Kraina wodna (jez. Ph-iom)

Herakleopolites

Arsinoites

Po obu brzeg, na połud. Me brz. lewy

to to to to to

CC OT OT

HMPM tO

oi cd co to

- Ma-ten-nu

Noża

Sopau (Pa)

U ab u (Sep)

Meh (Mihi, Mahet)

Berła

Szakala

Antylopy - gazelli

Aphroditites

Hipponon

Oxyrrhinchites

Kynopolites

Theodosiopolites

brz. prawy, wprost MM 20, 21 i 22 brz. pr., na połudn. Me 24 brz. lewy, na połudn. M§k „    „ na połudn. Me 2(

po obu brzeg.

cg Źo CO CO OT OT TO OT OTTO OT ^

id ot    ca    ho

i—I    HH    ,—1    HH

OT CO t> ZD lO

CO

Un (Unu)

Jotef pohu (niższy) Jotef chont (Atef-chent)/ (wyższy)

Duf

Balu (Bar) Uazit

Chemi (Chminu)

Hasechoch

Ait-ti

Horui

(z Tabenną IV w. Chr.) Uisit

Tani

Zająca

Pistacyi (Terebinthus) y Sykomory

Góry węża v. „Jego‘-(Anepa) góry

Relikwiarza (z głową Ozirysa) Grzechotki

Dwóch krogulców

Hathory

Dwóch piór

Hermupolites

Lykonpolites

Antaeupolites

Hypselites

Panopolites

Thinites

Diospolites

Tentyrites

Koptites

Phathyrites

Latopolites [późniejszy]

po obu brzegach brz. leiyv

„ prawy

„ lewy    V

brz. lewy, na prawym okrąg Obn Bogów w M 32 brzeg prawy po obu brzeg.

» » » brz. lewy

„ prawy

po obu brzegach

Miritumu [z pyram. Snofru]

Hachinsu(Chenensu,Hnin suten) Szed(t)et, Ph iom Loperohunt

Le-hon [uście kanału doPh-iomu] Pa-nib (Pneb)-te-pah.e (Tpeh)

Haibonu (Het-ibenu) Pimazit, Pcómzat Kais (-sa)

Tu-ho (PfA-tehuti)

Menat chufu

Pa mdbit, Hbonu .'Chimunu Chra-en-cheb-aten Gc sew (Kos) v. Kusit Siaipc (Sjowt) y. Pa-ab-heru-/    Kerna

D (T) u- Kau

Szaszotpu

Haszotpit (Zobui)

Apu (Chemmis)

Tinę (Tin)

Abudu (Abotu) v. Aptu (Abdu) Hait

Ta-en-ta-rir (Tantoriri)

Kebt (-bti), v. Kupti

Tape, Apet. Apti, Apit, Tapit- ) risit, Tuabu (Teby) /

Herakleopolis Krokodilopolis (Arsinoii) Labyrinthos

Aphroditespolis

Hipponos

Oxyrohinchos

Kynopolis

Theodosiopolis

Hermupolis Magna Psinaula Cusae Lykonpolis

Antaeupolis

Hypsele

Hysopis (Aphroditopolis)

Panopolis This, Thinis Abydos

Diospolis parya Tenty ris

Kaenopolis (Kainep-) Koptos

Diospolis Magna na prawym brzegu Nilu

Medum (Meid-), Kafr el ajat, Rikka

Ahnes (-as), Henassje el Medine Medinet el Fajum Hawaret el Kasab Illahun (El-Lahun)

Atfieh

El-Hibeh Bahna(e)sa El-Kais (Kćs)

Talia el Amudein pomiędzy el Aschat i Sawiido nawprost Minie

Beni Hassan, Speos Artemidos, Rersze. Aszmunen

et-Tell, Tell el Amarna El Qossieh (Kussje)

Siat

Hau, Kau el Kebir

Szuteb (Szotb) Idfu

Achmitn el Birbe (?) Arabat-el Madfiine Hou

Denderah

Kene

Keit

3g§g?52g S

UH

to

to

Tas-horu

Hora wywyższonego

Apollonites

OT

To-Chentit

Ombites [późniejszy]

To-konsit (Ko-nusit)

„Kraina naprzód wysunięta “

An (On (boga Mont), Aunu-ri sit), Kemat

Aunit i Enyt=Tesnet (Sen) Pa-Chnumu Pathyri (Aniti) Nechab(-bit) v. Nechebt (Nechent, Hebent)

Kam Hesu

Dephet v. Dębu (Dobu, Zobu) v. Athe, wraz z Ro-anit

Thum (Tum)

Chonu

Nubit

Suan (-nit)

Abu (wyspa)

Pi-lak

Nekropola Teb na lewym brzegu Nilu

Hermontkis (Heliopolis połudn.)

Latonpolis Contra-Latopolis Aphroditespolis parya

Eileithyia (-yiospolis)

Hierakonpolis Apollionospolis magna, z Contra-Ap.

Thumuis, Phtontis (Contra-Thumuis)

Silsilis

Ombos i Contra-Omhos Syene

Elepbantina

Philae

Karnak, El-Aksorain (Luxor)

Biban el Muliik, Der-el Medine, Der el Bahri, Stech abd el Qurnah, Kur-net Murrai, Medinet Habu, Asasif, Drab abu’l Negga, Qurnali. Erment

OT

OD

wraz

Esneh

el-Hille

Gebelein (—len)

El-kab, El Hammam

Kóm el Ahmar Edfu i dalej na południe

(pomiędzy es-Serag i el-Buha na pra-j wym, a El-Kasa i El-Akarime na lew. brz. Nilu Selsele

Kóm-Ombo, el Habara, es-Rakabe Assuan

Geziret Assuan Geziret Anas el Wogud

Ol    O    H CO    ^ti    lO CD

lO    CD    CD    CD CD    CD    CD CD

-O -ą OT OT    OT

tOh-O CO 05

Aoanoacno HeH3ypoio. Hapaiana, 24 MapTa 1897 r.

Drukarnia Artystyczna Saturnina Sikorskiego Nowy-Świat 47.

’

. ;?

.

\

° ^ •

O

- *

t

A.

■

*

KRh

*2

Sf<A

j

\

j

/

>•

'

■V

\

■

\

n

.

-

i

#

■

\

r m^v°

»'

baśni religijnej, nie zdoła przeoieź wyjaśnić roli, aką zwierzę u star. Egipoyan odgrywało w życiu 3ywilnem, potocznem, w przypowieści, bajce, literaturze. Najpoważniejszą może wskazówkę, co mogło być przyczyną takiego rozpanoszenia się, zostawił Dyodor Sycylijski (I, 90), którego również to wielkie znaczenie zwierząt w życiu Egipoyan uderzyło. Podróżnik - historyk mówi co słyszał: oto z początku walczył silny ze słabym, i oczywiście, zawsze go zmógł, pobił lub zabił. Umyślili tedy słabi wiązać się przeciw silnym i dla zwoływania się i łączenia wydawali sobie hasła z nazwy umyślnie obraaego zwierzęcia (coś podobnego u Indyan amerykańskich!). Rzecz prosta, że słabi przetwarzali się w silnych, a silni szli za ioh przykładem i przybierali takie zawołania ze zwierzęcych imion. Ody walka pod danem hasłem toczona przyniosła zwycięstwo, z wdzięcznością zwycięzców rozwijała się i cześć dla zwierzęcia z hasła. Niezmiernie zajmujące są legendy, trądycye ustne i piśmienne, jakie każdy hesp z pokolenia w pokolenie przechowywał. Od ich uroku zależało i znaczenie, i wziętość, stopień w hierarchii — a przytem i materyalne -powodzenie, podczas pielgrzymek religijnych — odwiedzin tradycyjnych, które jedni drugim składali. Na prawym, mniej źy znym, "skąpszym, słabiej zaludnionym, pustyniowym brzegu, gdzie w rozpadlinach górskich gnieździły się dzikie zwierzęta i gady, mgła tajemniczości zwiększała urok wstrząsających podań. A nie było okropniejszego nad to, w którem U sir i (-re, zgre-czony Ozirys), napadnięty przez Seta, ustępując coraz dalej i dalej na północ, gdy stracił już i postoję dostateczną, i siły, legł z ręki brata-wroga. Stało się to w hespie Góry Węża (eg. Duf). Inny znów hesp, Zająca, był widownią radosnego wypadku: tu syn pomścił ojca i powalił Seta. Stąd Greoy wyprowadzili swego Anteusza. W hespie Chimu-nu (także na prawym brzegu), w którego grunt podania wrosły bardzo silnie, trzymała się dłngo baśń, przez Edrisiego zapisana, iż miejscowa świątynia Amona generatora (Re z fallusem) istniała już przed potopem. Ten bóg, eg. Min, odbierał tu cześć całego E-u. Tu znowu Grecy z drzewa persea (z rodź. lauńneae) zrobili swego PerseuBza; tu począł się później, z wieści o zamordowanym Usire, i grozy wrażenia, „strach PanicznyM, od Pana, który miał być wrzekomo jednoznaczny z owym Minem. Kolebką podań, zrazu tylko miejscowych, później już ogólnie - narodowych, był E. górny, głównie ozęść jego środkowa, od Szakala do Dwóch Krogulców. Delta dorzuciła do Bkarbca mniej; była jaśniejszą, trzeźwiejszą; stosunki nadmorskie nakazywały jej żyć więcej teraźniejszością i sąsiedztwem, jakiego nie miał wcale E. górny. Kapłani zajmowali się tu więcej mędrkowaniem teo-logicznem, niż mitami; więcej świeoką, polityczną, niż mitologiczną przeszłością. Napływ cudzoziemców przeistaczał tu i istotę i umysłowość Staroe-gipcyan. Kiedy hespy stały się już administracyj-nemi dzielnicami państwa, symbolizowano je w postaciach męskich z zarysami nazw lub zawołań i dodawano do nich symbol pola pokratkowanego.

Liczbę hespów za największego nawet rozkwitu państwa trudno oznaczyć. W Ąb - tu (Abydos; w świątyni wystawionej przez Setiego I) jest aż sześć list (w jednej Nii podaje każdemu hespowi zosobna swe dary w postaci właściwych mu płodów naturalnych), ale bez napisów, lub z niedosta-tecznemi, tak, iż nie można mieć pewności, czy spisano wszystkie hespy, lub czy się nie dopuszczono powtórzeń. W duchu dziejowego rozwoju Delta miewała tyleż hespów, ile Egipt górny, ale wspólna ta liczba była i zmienną dla obu, i nie-jednomierną. Dyodor i Strabon podają ogólną summę na 36, Pliniusz na 43; Ptolemeusz podnosi ją do 47. Za Strabona dzielono E. na Deltę, E, środkowy i Thebais; pierwsze dwie części miały po 10 nomów, trzecia 16. Dawniej już świadectwa mówią o 17-tu hespach w każdej z dwóch części. Dyodor słyszał od kapłanów, że Sesoosis (Sezostrys— Ranzes II, z dodaniem Setiego), podzielił E. na 36, jak mówi, nomów. Później miała każda z połów składać się z 22 ch. Na tablicy naszej hespy E-u południowego rzeczywiście składają tę liczbę, kraina katarakty bowiem na południu była tylko okręgiem, nie mającym urządzeń hespu, a Ph-iom na północy za Ptolemeuszów dopiero zupełnie wyodrębnił się od Lauru Różowego i nawet go w siebie wessał. Prócz obu hespów laurowych, w nomie Arsinoites, wytworzonym z To - Szytu, albo też w jednym z dawniejszych, utonąć musiał jeszcze i nom trzeci, prawdopodobnie Berła, gdyż w przeciwnym razie m. Hermupolis, wraz z hespem Zająca, nie mogłoby już należeć do nowej Heptano-mis („siedmionomie" = E. środkowy, błędnie oznaczany na mapach już klasycznie starożytnego, przed-helleńskiego E u), która, obejmując jeden nom północnego E-u (Men - nofer), z południowego nie mogła już objąć więcej nad 6. Wszystko, co się rozciągało na południe od tej Heptanomis, otrzymało nazwę Thebais. Było wówczas w uelcie 26 nomów, w Heptanomis 7, w Thebais 13. Ptolemeusze na terrytoryum hespu staro - egipskiego, To-ohentit, ze stolicą w Chonu (Selseleh) wytworzyli nom Ombites; za Ptolemeuszów również weBzły w skład E-u, jako administracyjnie z nim jednorodne, oazy; wielka, Ammona (Siwa), wytworzyła nomos Libykos, oiągoący się od północy po nad morzem. Władza nomu ostatniego, To-chentit, nie była ustaloną od południa: Bięgała niekiedy po przez okrąg wyspowy To-kens i obejmowała owo pogranicze Dodeka-s choin os Greków, któremu znowu okrąg powyższy dawał swą nazwę, żyjącą jeszcze w dzisiejszem arab-skiem Wadi - Kenńs. Za Augusta i Tyberyusza zaliczono już i część północną Nubii do Egiptu. Na północo - wschodzie za Dyoklecyana powstała nowa prowinoya, Augustamnica, pomiędzy Sue-zem, Syryą a ramieniem peluzyjskiem. Wtedy też i samo imię E-u, wyparte nad morze, służyło już tylko Delcie i nomowi libijskiemu. E. właściwy, od hespu mennoferskiego w dół do P-i-laku, wraz z oazami zachodniemi i pustyniami WBobodniemi, aż do wybrzeży morza Czerwonego, rozdzielił Dyoklecyan na dwie prowinoye: Arca-dia, sięgającą do hespu Sykomory, i Thebais, pozostałą z okresu Ptolemeuszów. Egipt kończył się już wtedy na Assuanie. W IV w. po Chr., na prawym brzegu rzeki w oztereoh nomach, od Dwóch Krogulców do Tas-horu włącznie, wytworzyła się kraina Tabenna, specyalnie już pustelnicza; Na-konieo po podziale państwa Rzymskiego, gdy E. przypadł cesarzom wschodnim, wprowadzono ostatni już podział: na Deltę, Arkadyę, Tebaidę bliższą i T. dalszą; Delta rozpadała się na: Augusta prima, Augusta secunda iAigyptiake.

E) Kraje i ludy obce (pa-szemur) Egipcya• nina. W końcu Iii-go tysiącolecia E., sam nazywający się w Delcie Patomiri, a dalej Patorisi, wychylił się po raz pierwszy na południe po za swój Qonsit i wtedy poznał ludy nubijskie, którym dawał wraz z ich ziemiami aż do 4-ej (3-ej) katarakty ogólne miano Kesz, Rausz, Rauszu, odpowiadające semickiemu Rusz. Część północna do Uadi-Halfy wtedy, kiedy Rusz był prowincyą egipską, stała się już „krainą naprzód wysuniętą* przed właściwy E., od południa, i odpowiednio do tego rozciągnęła się na nią i sama nazwa pogranicza suańskiego (To-Qonsit). Ludy jego wyodrębniają się jako Siton, Iritit i Amani na lewym brzegu Nilu, a Uauaui, Akiki, Mazuiu na prawym. Są to przeważnie Blemmyowie, pier-wótnicy dzisiejszych Biszarin i Hadendoów. Dalej jeszcze, przy „trzeciej” katarakcie, poznali Egipcyanie ludy Chontanu; pustynia nubijska i przylegające do Nilu żyźniejsze krainy prawego brzegu miały nazwę Chontanu-nofir. Na najdalszym krańcu południowym znanego E-owi świata mieszkali Rauszu, we właściwem już, greckiemu ,Ai3'(o7U£<; odpowiadającem, znaczeniu. Wchodzili oni w skład zarówno owej „krainy następcy tronu*, jak i państwa Meroe, z egipskich wychodźców-kapłanów ku początkowi I-go tysiącolecia powstałego. Pomniki egipskie nie znają, a może i znać nie chciały, tej buntowniczej kolonii. Przy stosunkach handlowych przecież i podróżach nie mogło istnienie jej aż do samego końca klasycznego E-u starożytnego ukrywać się przed jego wiedzą bieżącą, a to tern mniej,, że podania o pigmejach do Greków niewątpliwie dochodziły także i przez E., a pigmeje ci mieszkali znacznie dalej. (Schwein-furth i Stanley odkryli ich między Rongo a Nilem. Jest to lud Akka). W starożytności klasycznej za To-Qimaitem, lewem pobrzeźem Nilu, w drugiem tysfącoleciu przed Chr. E. miał za sąsiadów od zachodu, stale malowanyoh z cerą ludzi białych, Lbu (Libów, Libijczyków), także Timi-hu, Tern hu, którzy zajmowali pomorze, mieszkali w oazie Siwa, rozpraszali się również i na oazy południowe: Małą i Farafra, a może i na Wielką (Charge i Dachel). Dwie pierwsze z tych oaz nosiły wówczas nazwę To-ahau, trzecia Uit-Risit; w Charge później powstała, jak wiemy, osada egipska Hi bit (dzisiejsze Hibeh). Wszystkie ludy, mieszkające już po-za krańcem zachodnim doliny Nilu, nazywano Maziu, podobnie do po-za-suańskioh już, ale prawobrzeżnych, Mazaui. Wszystkie ludy pustyniowe w tej właśnie stronie obejmowano nazwą, dawaną Libijczykom na lewym brzegu, Timihu. Na północy do Delty przytykali Maszausza, odmiana Libijczyków, ważna w dziejach E-u. 01 wschodu Arabię Skalistą zajmowali Sitiu, na północo-wschód od nich koczowali Adima; krańce środka, ku jeziorom Gorzkim, tworzyły Hiruszai-tu; pomorze nad zatoką, z kopalniami, stanowiło kraj Mafkat (-fkait). Pustynie prawobrzeżne Nilu ożywiają Pittiu, sięgając aż do morza Czerwonego, które prócz pierwotnej nazwy Qim (Chim) Oiryt ma teraz jeszcze drugą, Qiti; pobrzeże jego egipskie nazywa się To-nutir (por. wyż.). Owymi Pi tti u musieli być także i dzicy, którzy mieszkali w jaskiniach, a zabawiali się ludoźerstwem, upamiętnieni w nazwie portu Ptolemeuszów Berenike Tro-glodytike. Za Qim-Oirytem rozciągał się Punt (Punit), skąd brano wonności i złoto. Cokolwiek należało do cywilizacyi azyatyckiej, było przedewszystkiem paszemur, a ściślej Pi-amu, co oznaczało każdego przybywającego z Azyi. W Syryi najpierwsi są Pul(r)uszta (Filistyni). Izraelici mają nazwę Rotanu (Lotan). Za morzem Martwem — Moab, wraz z suańskim Edomem, nazywa się Szausu (Szasu), złowrogo w dziejach E-u: tę nazwę noszą najeźdźcy z końca Iii-go a początku

Ii-go tysiącolecia. Fenioyan znają Egipoyauie p. naz. Rafti lub Chewa; Arad nazywają Aratu, Sidon Siduna, Tyr—Sur u, Gebel, Gubal (gr. Byblos)— Rapuna. Libau jest dla nich Limnanu. W tyle Fenicyi ludy libańskie nazywają się Amur u, a mieszkające na wschód od gór—Rutennu. Na północ od dolnego Orontesu (Arantu) do Eufratu mieszkają Naharanna. Sąsiadują z nimi na północy syryjskiej i w Celesyryi: Chetta, Chiti, Hittyci, z którymi Egipcyanie zacięte toczą walki. Nad górnym Orontesem leży miasto Q od szu, Ru-tennów lub Chettów, wsławione czynami wojennemi E-u. Za Rutennami na wschód, koło Haaranu, przeciągają po pustyni Syryjskiej Redri (nazwa assy* ryjska). Po za Eufrat i Celesyryę nigdy się Egipcyanie nie posunęli. O Azyi Mniejszej wiedzą z posłuchów, z handlu; nieprzystępne ludy południowego, rozbójniczego jej wybrzeża w Pamfilii, Pisydyi, Licyi, poznają jako najeźdźców. Z Cyprem Delta utrzymuje stosunki handlowe, przeważnie już wpierw-szem tysiącoleciu, do czego wskazówkę daje nazwa Asi, z kontynentu przeniesiona, a grecki mająca początek. Według tego, co się wykryć dało, była to jedyna wyspa, znana Egipcyanom naQim-Oirycie; dla Rrety nie mieli nazwy umyślnej. Oprócz tych ludów, osiadłych we własnych krainach, widywali Egipcyanie u siebie już w II-iem tysiącoleciu, tak kupoów, jak najemne żołdactwo, jak wreszcie najeźdźców z obczyzny. Obejmowali tych przybyszów nazwami „z północy* albo „« morza*. Pomniki egipskie mają na nich określuiki Dardani, Mauna (Mauon), Leku, Tekkari. Bardziej zajmujące od powyższych są: Tur(y)sza, lub Tuir-sza, dalej A kajusza, Szakalu(kura)sza, Maszaua i Szardana. W pierwszych H. Brugsch widział Trojan, w drugioh Maspero domniemywa się Achajów, w 3-chstwierdzono—rozbójników z Pissydyi, Uczeni francuscy, a wielu też i niemieckich, skłaniają się do uznania owyoh Turów, Tuirów, za Etrusków. Odkryoie tekstu etruskiego, dokonane 1891 r. na słynnej mumii zagrzebskiej, wzmooniło sprawę zwo-lenoików tyrsenizmu. Domysł, upatrujący w Szar-danach—Sardyńczyków, mniej ma prawdopodobieństwa, niż wywodzący ich z Lidyi, z Sardes. Masza-uami są Maxyowie Herodota, (I) który zapisuje podanie ich własne, jako wyszli ze zburzonej Troi; mieszkali oni aż nad małą Syrtą, weszli w skład ludności Libyfenioyi. W dziejach upadającego E-u wraz z Libijczykami bardzo byli czynni. Kiedy rozwój polityczny przeniósł się do Delty (w X w.J, stosunki z obczyzną musiały być coraz częstsze. Fenicyanie (Che w a, Tsahi) mieli jakoby w Memfis własną dzielnicę, a prawdopodobnie stale, już w górę Nilu posuwali się do Koptos i w okolice, gdzie są ślady ich pobytu. — Na pomnikach występują wszyscy ci cudzoziomoy w trzech typach cery i barwy skóry: w białym Libijczycy, w żółtym—Azya-ci-semici, w czarnym—murzyni i Etyopowie. Sami Egipcyanie są ludźmi czerwonawo - brunatnej cery, takiej, jaką mają dziś Koptowie.

//. Pochodzenie starożytnych Egipcyan. Czy są autochtonami? Czy i skąd przyszli? Jakich mają krewniaków w Afryce samej i w Azyi? Co mówi ich język, a co pomniki, porównane ze znamionami etnologioznemi ludności dzisiejszego E-u i krain sąsiednich? Jaka jest ich rasa i bliższa rodziaa etniczna? Cały szereg pytań, któryobby nie stawiano, gdyby w odpowiedziach na nie szukać było wolno czegoś więoej prócz granic maksymalnej prawdy a minimalnego błędu. Oni sami na pierwsze pytanie odpowiadali z niezachwianą pewnością, że są w Egipcie od początku wieków. Bogowie ich tam wyprowadzili do życia, bogowie tam przez 18 000 lat nimi rządzili, bogowie zostawili ioh tam królom: wszystko, co się z nimi działo, dziać się mogło tylko nad Nilem. Etnologicznie to tylko o sobie wiedzieli, że się urodzili, że żyjącymi, żywymi byli, i poczucie to oddawali wyrazem romi(e)tu, z pnia rt= „rodzić się* wyrosłym. To była ich nazwa swoista, niczego przecież nie tłómacząca. Najlżejsze nawet z ioh podań i legend nie wskazuje związku z jaką inną krainą, mianowicie ani z północnem, ani z południowem wyjściem z doliny Nilu, które wskutek samego położenia w pustyni jedynie tylko pod uwagę brać byłoby warto. Starożytność wyprowadzała ich z Etyopii. Opierający się na Agatharohidesie i Artemidoroeie Dyo-dor Syc. (III 3) pisze, że część Etyopów pod wodzą Ozirysa wyszła na północ i dała początek Egiptowi. Jest to przekręcony przez kapłanów fakt wprost odwrotnego wyjścia cywilizacyi i emigracyi egipskiej, w historycznyoh już czasach, z północy na południe. Odkrycie w Raszydzie (Rosetta) i o-pisanie pomników Egiptu przez wyprawę francuską zastało w zajmującej się od XVII w. starożytnościami egipskiemi, głównie dzięki Jabłońskiego „Pan-theon Aegypt.* garstce uczonych, gotowe przeświadczenie o afrykaniźmie Egipcyan, a nawet o należeniu ich do rasy murzyńskiej. Uderzonym odkryciami w Indyach niektórym angielskim twórcom hypotei historycznych zdawało się, że niepodobna

iBeyklor rowu. Ututr, Zet* 142 T. 18-ty.

przypuścić, aby tak wielka oywilizaoya, jak świeżo wówczas poznawana nad Oangesem i w Dekka-nie, mogła nie wywrzeć żywego w starożytności wpływu i na Egipt. Ciekawe, dla nas zwłaszcza, echo tego zaohwytu znajdziemy w Lelewela „Dziejach starożytnych Indyj, na str. 54, gdzie powiedziano, że „Szyweniści, wyznawcy Siwy, wówczas rugowani z Indyj, dali egipskim kapłanom początek^ Z Azyi także, ale przez Libię, wprowadza Kołłątaj do E-u swyoh Libów, którzy, podbiwszy autochtonów i zmieszawszy się z nimi, wytworzyli starożytny Egipt (^Rozbiór kryt.“ T. III, str. 145—6). W naszym wieku poznanie luźnych pomników sztuki, mianowicie rzeźby malowanej i malowidei ściennyoh, dających dzisiejszemu oku kształt czaszek, skład rysów, wyraz oblicza i całe upostaciowanie mieszkańoa nadnilowego, mogło zbić jedyuie tylko owo nowoczesne mniemanie, zostawiając helleńskie nietkniętem. Champollion le Jeune posunął się więc dalej jeszcze od Dyodora w afrykaniźmie i, odrzucając Koptów, za potomków starożytnych Egipcyan gotów był uznać raczej Berberów (Barabra), mieszkaj ąoych w Nubii obok wspomnianych już Beszaryn. Jednostronność tę usunęło dalsze umiejętne poznawanie, nietylko typu staro-egipskiego, ale i ludnośoi dzisiejszego Egiptu. Dostrzeżono wiele podobieństwa między przeszłością a teraźniejszością. Z ludności egipskiej przez wyłączanie znamion wyodrębniano te żywioły etniozne, które wyraźnie od panują-jącego semityzmu arabskiego odskakiwały. Pomimo dwunastowiekowej już przewagi politycznej i religijnej Arabów, pomimo ciągłego, choć nieczęstego, mieszania się krwi, typ Egipcyaniaa, bez przerwy od najdawniejszej staroźytnośoi przykutego do gleby i pracującego na roli, dzisiejszego fellacha (ob.), potomka i spadkobiercy rolniczego ludu egipskiego, nie stał się bynajmniej semickim, tern bardziej więc w starożytności semickim być nie mógł. Staro-egipski rodowód Koptów (ob.), miesskająoyoh głównie w górnym Egipcie, jest tak rzetelnym, że nikt go w wątpliwość już dzisiaj po Champollionie nie podaje. W pismach świętych Koptów, zwłaszcza w ich modlitwaoh i pieśniach, przechował się język staro egipski w tej postaci, jaką miał na przełomie chrześciaństwa, a nawet jeszcze i dawniejszy, którego dziś już oni sami nie rozumieją; a znowu język ioh żywy, którym dziś mówią, jest tak dalece dawniejszemu lingwistycznie pokrewny, że służy uczonym za sternika przy odczytywaniu tekstów i ustalaniu postaci fonetycznej wyrazów, zbieranych z pomników. Część Koptów, przeważnie zamieszkująoyoh miasta, siedzi także na roli. Według Jerzego Schweinfurtha, wśród tych rolników nieraz spotkać można twarz, która uderzająco przypomina podobizny królewskie na pomnikach staro-egipskich. Podobieństwo też osobników wybitnych w tej warstwie ludności dzisiejszego Egiptu do fellacha, nie zanieczyszczonego krwią arabską, jest faktem stałym, choć z powodu warunkujących go okoliczności nieczęstym. Kiedy Mariette w Saqqara wydobywał posąg jakiegoś dygnitarza z IV-go jeszcze tysiącolecia, robotnicy, którzy mu pomagali, uderzeni podobieństwem, nie

108

wahali się nazwać postaci drewniannej (dziś w Gi-zeh nr 3962) szeikiem-el-Beled, który rzeczywiście współcześnie urzędował w poblizkim Senhu-rze w Fajumie, a nie miał wcale arabskiego typu twarzy. W niewydanem jeszcze w zupełności dziele Maspero, w T. 1 na str. 49, widzimy kobietę z fellachów, niosącą głowę króla z końca HI lub początku II tysiącolecia: zdawałoby się, źe to brat i siostra. Badanie mumii, z konieczności nie zdolne dać przeciętnej z wielkiej liczby czynników, zawsze jednak poważne, stwierdziło w nich dwie odmiany: łagodniejszą, z cieńszemi kośćmi i mniejszym niby-prognatyzmem twarzy, i ostrzejszą. W dzisiejszych fellacho - kop-tach, stanowiących pod względem morfologicznym jakby przedłużenie staro-egipcyanina, również napotkać można, zwłaszcza wśród Koptów, dwie odmiany, które przecież mogą być tylko równoległe, ale nie tożsame co do wywołującyoh je przyczyn: łagodniejszą po miastach i ostrzejszą na wsi. Niewątpliwie stwierdzone podobieństwo typu dawniejszego do dzisiejszego pozwala uzupełnić żywemi wrażeniami i pomiarami świadectwa najczęśoiej niedoskonałej sztuki, oraz zbyt skąpe dowody, jakich dostarczają mumie, w niedostatecznej liczbie zbadane. Z zestawienia róźnostronnych danych Egip-cyanin wychodzi, jako człowiek nie wysoki, ale dobrego wzrostu średniego, około 165 ctm., z czaszką o wskaźniku 74 na wysokość, 74—5 na szerokość. Kości szczękowe ma nieco naprzód wydane, oczy czarne, rzęsami silnie obramowane, z brwiami cienkiemi, nie krzaczystemi, zbliżonemi ku sobie. Czoło nizkie, ścięte. Nos krótki z nasadą bez wrębu, u nozdrzy rozszerzony; wargi grube, ale nie wywinięta murzyńskie, włos czarny, kędzierzawy, ale nie wełnisty. Głowa czasem za duża. Ramiona wysokie, plecy szerokie, piersi wystające, ręka długa, delikatna, lędźwie słabo rozwinięte, łydka muskularna, chuda, w chodzie i biegu wyrobiona, stopa spłaszczona. Otyłość, jaką widać na szeiku, jest rzadką, postać cała smagła, lekka. Głowa Ramsesa II go jest prawie aryjską. Twarze mają wyraz raczej smutnej bierności, niż siły. Mężczyźni nie noszą zarostu, ale włosy na głowie spiętrzają, nasadzają peruki. Kobiety w wyszukany sposób długie swe włosy fryzują. Charakterystycznem znamieniem wspólności z Afrykanami południowymi jest u mężczyzn mały fartuch około lędźwi, osłania jący tylko części wstydliwe. Wszystko to składa, po za obrębem psychiki, typ najogólniejszych znamion etnologicznych, Egipcyaninowi właściwy. Patrząc na wytrwałość i uporczywość tego typu, można, podobnie jak Peschel, wprowadzający rasę śródziemnomorską, mówić o odmianie nad nilów ej. Nil, który wytworzył E. kultury, wytwarza i przetwarza do pewnego stopnia ludy w nim osiadające, a raz wytworzone utrzymuje już w pewnej stałości. To spostrzeżenie Schweinfurtha sprawdza się i na człowieku, i na zwierzętach domowych, których rasowość miejscowa silniejszą się okazuje od skutków krzyżowania. Oczywiście, w Delcie, gdzie napływ obczyzny był najsilniejszy, charakter etnologiczny nie utrzymał się tak silnie, jak w dolinie.

Peschel w swej etnologii zalicza Eg.pcyan starożytnych do grupy Hamitów rasy śródziemnomorskiej. Jakkolwiekbyśmy nazwali zbiór ludów na pomorzach Afryki północnej i jakiekolwiek ludy nie pomorskie jeszcze-byśmy zaliczyli do wspólnej . z nimi klasy etnologicznej, w każdym razie stwierdzić potrzeba istnienie gromady ludów rdzennie afrykańskich, a od autochtonów Murzynów, od przybyszów Semitów, zasadniczo odmiennej: i tę-to gromadę właśnie Peschel objął nazwą Hamitów. Niedawno jeszcze wskazywano tę odmianę ludzką nad morzem Erytrejskiem, w głębi nawet zatoki perskiej i na Himiaryckiem wybrzeżu Arabii. W grupie hamickiej Peschla, przypominającej „Północnych Afrykanów* Blumenbacha (r. 1798), Egipcyanie stoją w środku pomiędzy Berberami zachodnimi a wschodnimi. Skrzydło zachodnie sięga aż do Guanczów, wygasłych na wyspach Kanaryjskich, i rozpościera się od Marokka do Libii, skrzydło wschodnie zaczyna się na południe E-u. Należą do niego: Blemyowie, w części Beni Amer; dalej jeszcze Kababisz i Hassanieh. Tutaj jeszcze zalicza Peschel ludyDanakali i Gallów, a uważa za możliwe zaliczenie kiedyś i Niam-Niamów. Byłoby to więc najbliższe pokrewieństwo Egipcyan. Muller swoją klassyfikacyę poddziałów i odmian etnicznych, złączoną z systematyką językową, opierą na Peschlu i w grupie ha-micko-semickiej stawia Libów (Berberów), Etyopów (Hamitów wsch. Peschla) obok Egipcyan. I tak nauka wskrzesza rodowód ludów z X rozdziału Genezy gdzie Egipcyanie (północni), jako Ludim, są braćmi Lehabim (Libów, Berberów zachodnich Peschla), Patrusim (Egipcyan południowych) a wszyscy synami Misraima, brata Kusza, odpowiadającego Etyopom. Tylko jest radykalna różni ca między majaczeniem staroźytnem a hypotezą u-czonego: tam Egipcyanie wychodzą z Azyi; tu wyrastają z samej Afryki. Gniazdo afrykańskie, wskazane dla samych Hamitów, wydało się zbyt ubogiem egiptologowi Reinischowi. Według Maspero tenże w rozprawie „Dereiuheitliche Ursprung d. Sprachen der alten Welt etc.“ (Wiedeń 1873) usiłował dowieść, że wszystkie ludy świata starożytnego, w Europie, Azyi i Afryce, wyszły z podrównikowej krainy jezior afrykańskich. Wymienione wyżej całości etniczne Hamitów wschodnich, bądź koczujące po Nubii, bądź osiadłe już za Bab-el - Mandeb lub w północno-wschodniej części wnętrza Afryki, mają językowe między sobą podobieństwa. Język gromad nubijskich (należy do nich jeszcze Fala sza), według Schweinfurtha, tworzy jedną grupę (Nuba Fryd. Mullera) z FuTie Afryki zachodniej, Niainni a m środkowej, Fundż za Białym Nilem i Massai na wschodzie. Dotychczas przecież nie wskazano choćby zaczątkowych podobieństw językowych z Egipcyanami, nie stwierdzono nawet pozytywnie jedności typu cielesaego. To, co się w naturze istotnie ukrywać może, potrzeba jeszcze z natury wydobyć. Wprost przeciwnie, pokrewieństwo językowe Egipcyan z drugą grupą rasy śródziemnomorskiej, z Semitami, jest faktem, którego nic nie wzruszy. Przejawia się ono w języku, w najrdzenniejszej części mowy, w zaimku osobistym, tak samoistnym, jak i doczepianym do słowa w konjugacyach; wiele nadto innych form gramatycznych, według przyznania Maspero, stwierdza jedność; „większa część mechanizmu gramatycznego egipskiego znajduje się w językach semickioh, tylko bardziej rozwinięta". Od czasów Benfeya „Ueber das Verhaltniss d, aegyptischen Spraohe zum semitiscben Sprachstamm* (Lipsk 1844) o pokrewieństwie nikt nie wątpi. Stwierdzili na nowo tę prawdę, powołani przez uczonego francuskiego, Hommel w „D. semitischeu Vólker und Spraohen" i Renan w „HiBtoire gónerale des langues semiti-ques“. Jak pogodzić ówhamityzm, przyjęty przez Peschla, afrykanizm wogóle, upodobniający Egipcyan ze względu na budowę cielesną, obyczaje, narzędzia i sprzęty domowe, do dalekich nawet ludów Afryki wschodniej, z semityzmem, będącym niewzruszoną prawdą naukową? Etnologia szła dawniej za językoznawstwem. Maspero w czwartem jeszcze wydaniu swej „Histoire anoienne des peuples de 1’Orient" (Paryż 1886, str. 17) zaliczał Egipcyan do rasy proto - semickiej, wyprowadzał ich więc z Azyi. Wczesny jednak rozwój cywilizaoyi od południa; przypuszczana możliwość wytworzenia się międzymorza sueskiego w czasach już historycznych; przy podobieństwach zasadniczych, samodzielny, głównie leksykograficzny, zasób mowy Semi-tów egipskich—zaleciły odsunięcie wędrówki w głąb wieków i skierowanie jej na południe przez Bab-el-Mandeb. Znowu więc powtórzyła się ogólna forma, wskazana już w starożytności: od południa na północ, przeoiwko której niedowierzająco zachowuje się Lepsius w „Denkmaler aus Aegypten u. Aethiopien“ (wstęp str. 8). Brugsch, Diimi-chen, Ebers tymi azyatyckimi proto - semitami zaludniają najpierw Nubię do Uadi - halfy, a potem dopiero E.: nic innego nie robi Dyodor. W tej hypotezie dopomina się czynnej dla siebie roli lud Kasz, na wschód Nilu w biegu kataraktowym osiadły, a domniemywać się potrzeba dotarcia ruchu wywołanego przez wędrówkę aż do ludów mówiących językem Geez, do Habeszu (ńbissynii). Inni egiptologowie (de Rouge) prowadzą azyatyckich Semitów krótszą drogą, przez Suez. Inni znowu (A. Erman) przyjmują kolejne najścia, nie wyłączając i owego od południa. Wszyscy upośledzają zasadę etnograficzną, która przemawia przeciwko czystemu semityzmowi. Hommel posuwa się aż do wystawienia całej cywilizaoyi i kulturze egipskiej rodowodu babilońskiego. (.Der babylonische Ur sprung d. aegyptischen Kultar* 1892). Maspero w najnowszem wydaniu swej historyi ludów wschodnich (T. I, str. 45) zrywa z zasadą lingwistyczną i mówi o Egipcyanach i ich pochodzeniu: „Wielki miąższ ludności E u przedstawia znamiona plemion białych, które w najdawniejszej staroźytno-tności znajdowały się w stanie osiadłym w tych częściach kontynentu libijskiego, które przytykają do m. Śródziemnego. Ludność ta pochodzi z samej Afryki i do E-u dostała się albo od zachodu, albo od południo zachodu". Jest to, jak na dziś, ostatnie słowo wiedzy o pochodzeniu Egipcyan.

Nie rozwiązuje ono zagadki: skąd i jak fsię]wzięły semickie czy też proto-semickie liście i kwiaty na pniu hamickim, libijskim czy też wogóle afrykań* sbim? Nie usuwa też przeszkody, jaką napotkać musiały plemiona względem E-u północne, przy dostawaniu się do niego od południa. Erman („Aegypten und aegyptisches Leben" wydanie najnowsze 1896 str. 55), przyjmuje podbój narzucający władzę i język, na wzór podobnych processów hi story cznych w samym E e średniowiecznym, w An* glii i w Ameryce południowej. Takiego podboju mieli się dopuścić Libowie — wywód Kołłątaja! Wistocie najpodobniejszem do prawdy jest wytworzenie się i narodowości, i samej cywilizaoyi egipskiej, z dwóch czynników: owego hamickiego, a-frykańekiego, i proto - semickiego, azyatyckiego, wdzierającego się przez Suez; przyczem mogły nie tylko bierną rolę odegrać i jakieś żywioły czysto-miejscowe, tubylców, o których dziś już żadnego nie możemy mieć pojęcia, cbyba urobione na dzikich ludach po-nad m. Czerwonem, przez Dyodora (III 15—34) opisanych. Proces zrośnięcia się, stopienia w jeden naród, z przemagającą duchową siłą semicką, dokonał się bardzo dawno, na tysiące lat przed piramidami, kiedy języki semickie były' jeszcze w kolebce, a język egipski, z kolebki tej wyjęty, własną już dla siebie znalazł wychowalnię—w ludzie, wzrastającym nad Nilem w odrębną jakby rasę nilową.    ⁸

Religia. Wiara w istoty i sprawy nadprzyrodzone przez cały ciąg istnienia starożytnego państwa Egipskiego pochłaniała myśl i uwagę mieszkańców jego w tak znacznym stopniu, że Hero dot pisze o EgipCyanaoh, iż .najwięcej są pobożnymi ze wszystkich lndzi". Świadczą o prawdzie słów tych pomniki sztuki i pisma egipskiego, z których widać, że człowiek w dolinie Nilu zaprzątał myśl swą przeważnie troską o życie zagrobowe i o zdobycie życzliwości bóstw w tern, a szczególnie w przyszłem życiu. Godzi się więc, badając losy Egipcyan starożytnych, pilną zwracać uwagę na ich wierzenia i wynikające z nich zwyczaje. Lecz, niestety, nauka nie jest jeszcze dziś w stanie dać odpowiedzi na wszystkie pytania oiekawych badaczów: ogromna większość napisów na pomnikach czeka jeszcze rozpoznania; mnóstwo nieodczy-tanych papyrusów spoczywa dotąd w muzeach, oraz w mumiach, grobowcach i piramidach; piasek i gruzy przykrywają jeszcze bardzo wiele pomników. Dotychczas zbadano mniej więcej wyczerpująco jedynie okolice Teb, a inne dziedziny tylko dorywczo i powierzchownie. Zresztą, przy niesłychanej rozmaitości pojęć religijnych, spotykanej na przestrzeni rozległego E-u, i przy tej pstrociźnie wiadomości, które, n by warstwy geologiczne, piętrzą się w kilkotysiętzaym lat okresie dziejów E-u, prawie niepodobna jest mówić o religii Egipoyan wogóle, lecz tylko chyba o ich wyobrażeniach i pojęciach religijnych. To też dotychczasowe usiłowania niektórych pisarzy, dążące ku odtworzeniu Jednolitego obrazu wiary egipskiej, albo ku odnalezieniu w niej dowodów na stwierdzenie z góry powziętyoh teoryj (np. monoteizmu przed-dziejowego w wielkiem dziele Bunsena o Egipcie, w praoy Le Page Renoufa i in.), lub też ku wykryciu jedynej jakoby idei zasadniczej, czy to pan-teizmu, czy czci przodków, gwiazd i t. d., nie przekonały ogółu i nie uwieńczyły się powodzeniem. .Gdy więcej tekstów religijnych ukaże się w do-kładnem opracowaniu, wtedy może dopiero dojdziemy głębszych składników i czynników tej pstrej a poplątanej masy, którą nazywają religią egipską; nim to nastąpi, krążymy w domysłach tylko*, mówi krytyczny a sumienny Wiedemann (str. 63 niżej wskaż, dzieła). Tymczasem to można wo-góle o wierzeniach Egipcyan powiedzieć, że naprzód odznaczają się one brakiem polotn wyobraźni i idealizmu, ceohującego pojęcia o sprawach nadziemskich innych szczepów, jak np. Hindów i Greków; powtóre widać w nich niezwykłą zachowawczość: poglądy i wyobrażenia układają się tam w ciągu kilku lat tysięcy, jak warstwy ziemi, jedne na drugich, pomimo, że często nie zgadzają się z sobą, a nawet widocznie sobie zaprzeczają; stąd mnóstwo niekonsekwencyj i jawnych sprzeczności, które jednak nie rażą konserwatywnych umysłów nadnilo-wych; po trzecie: czuć w nich dziwną ograniczoność widnokręgu, łatwo zrozumiałą wobeo zamknięcia w sobie i wstrętu do znajomości świata po za E-m — starożytnych mieszkańców jego: w wierzeniach religijnych ziemia ogranicza się Egiptem, a wszechświat i świat nadziemski wyglądają jak tenże Egipt w nieco zwiększonych rozmiarach; wreszcie religia egipska odznacza się temiź cechami, co wszystkie pierwotne: jest animistyczną, realistyczną i grubo materyalną; zamiast czynników moralnych, działają w niej przeważnie sposoby i przepisy mechaniczne: więc np. .skuteczna mo-dlitewka", zaklęcie, zamówienie, talizman, papy-rus, większą rolę grają od czystości serca i dobrych uczynków.—Po tych uwagach ogólnych, przejrzyjmy pokrótce najważniejsze działy wierzeń egipskich. Najdziwniejszą dla nas jest dzisiaj ta strona pojęć dawnych Egipcyan, która wiąże je z najstarszym, przeddzicjowym szczeblem rozwoju ludz kiego, mianowicie ucznwanie siebie w ścisłej łączności z resztą świata, wyrażające się w ubóstwianiu roślin, zwierząt, a nawet przedmiotów martwych. Człowiek pierwotny tyle znosił od przemocy silniejszych od siebie zwierząt, a gdy stanął już na stopniu pewnego rozgarnienia umysłowego, tyle dopatrzył dla siebie niepojętej ich zmyślności, iż uwierzył raz na zawsze, że zwierzęta nie tylko posiadają, jak on, myśl i duszę, ale że są czemś od niego wyższem, czemś tajemniczem i wysoce mądrem. Nie będąc w stanie odróżniania ruchów mechanicznych od fizyologicznych, własności i cechy ludzkie przypisywał też jestestwom nieżyjącym (animizm=uźywotnianie). To też cały świat roił się mu istotami potężnemi, obdarzonemi wolą i myślą. Przedewszystkiem słońce potęgą swą, regularnością (pozornego) ruchu i widocznym wpływem na cały świat widomy uderzało dawnego człowieka. Obserwacya nauczyła Egipcyanina, że słońce codzień wschodzi i zachodzi, że w oiągu roku zmienia położenie względnie do ziemi, że niknie często w chmurach, a czasami się zaćmiewa i t. d.; wszystkie te zjawiska starał się wytłóma-czyć po swojemu: nieobecność nocną objaśniał sobie starośoią i śmiercią słońca, wschód odrodzeniem się po długiej wędrówce pod ziemią; chmury i zaćmienia walką z wrogami; wszystko to wyobrażał sobie tak żywo i tak szczegółowo, a opisał i wyrysował tak starannie, że jesteśmy dziś w stanie poznać dokładnie całą wymarzoną epopeję słoneczną. Głównem uosobieniem słońca było bóstwo R a (Re) (ob.); ale oprócz niego słońce mniej lub więcej wyraźnie odbiło się w kilkudziesięciu innych postaciach nadludzkich, jak Tum, Chepera, H o-rus (w licznych odmianach), Szu, Aten, Chnum, Amon i inne (ob. pod temi wyrazami). Są to różne chwile z żywota słońca, albo też różne stosunki jego do świata: umysł pierwotny nie był w stanie sprowadzać zjawisk i pojęć do jedności, lecz na każdy moment patrzył, jako na coś nowego i odmiennego. Tą drogą dochodzi się do przekonania, że np. i Ozyrys (ob.) także jest słońcem, ale zimowem, gasnącem, oddalającem się, zstępującem do piekieł, zmarłem i zmarłemi się opiekującem. Skutkiem dziwnego plątania postaci nadludzkich, taki np. Ra łączy się w pojęciaoh i nazwaoh z Amonem (Amon - Ra), z Chnu-mem (Chnum-Ra) i t. d. Tak samo uźywo-tniał i postaciował Egipcyanin inne światła niebieskie: : księżyc (ob. Ptah, Thoth), planety Marsa i Jowisza (ob. Uorus) i in. Pilnie dostzzegając zwyczajów zwierząt, ptaków, owadów i t. d., spostrzegał np., że pewien gatunek jastrzębia o piórach złocistych unosi się w niedoścignione wyżyny niebios i błyszczy odblaskiem słonecznym; dosyć było tych cech, wspólnych ze słońcem, aby jastrzębia wziąć za coś bardzo jemu blizkiego, aby przypisać mu naturę nadprzyrodzoną i pod nazwą Hora poczytywać za czasowe wcielenie bóstwa; stąd też Hora rzeźbiono i malowano jako człowieka, z głową jastrzębia, albo popi ostu jako jastrzębia. Dostrzegł znowu Egipoyanin, że pewien gatunek żuka (scarabeus sacer, ob. Scarabeus) w dziwny sposób oblepia i ohowa jajka swoje; wyobraźnia podszepnęła mu, że samieo znosi jajka i wiecznie odradza się tym sposobem; a że wierzył w nieprzerwane istnienie duszy, więo wyobrażał sobie, że żuk ten jed symbolem, nawet bóstwem życia wiecznego, ‘ czcił go więc i zostawił nam w tysiącznych okazach talizmany w postaci żuka idącego lub lecącego. Rysunki żuka w obu postaciach znajdzie czytelnik w niżej przytoczonem dziele A. Narkiewicza Jodki II, 148 i 149. Tak mądry ptak, jak ibis, tak silny, a dowcipny i dużo z człowiekiem wspólności mający pawian (cyuocefal), albo taki podstępny, krwiożerczy, nocami wśród mogił krążący i czyhający na trupy szakal, nie mogły nie podziałać na dostrzegawczość i wyobraźnię Egipcyan: ubóstwili więo ibisa i pawiana w postaci Thoth a (ob.), wyobrażając go to z głową ibisa, to znowu pawiana i przypisujęc mu opiekę nad wszystkiem, co się do myśli odnosi, więc nad mową, pismem, magią i t. d. Szakal znowu stał się wcieleniem i obrazem Anubisa (ob.), jednego z głównyoh obrońców zmarły oh, „wskaziciela śoieżek" do tamtego świata, jak go zwali Egipcyauie. Uciekanie się do postaci zwierzęcych dla istot nadludzkich nie ogranicza się w Egipcie światem realnym: potworzono w umyśle i odtworzono rzeźbą i pęzlem niemało jestestw fantastycznych i łączono je z pojęciami bóstw rozmaitych; tą drogą powstały dobrze nam znane z legend greckich Feniks (ob.), Sfinks (ob) i inne. Nie trzeba myśleć jednakże, iż każdy ibis, każdy szakal i t. d. był świętym i czczonem wcieleniem lub obrazem bóstwa; było tak może w najwcześniejszej dobie wierzeń egipskich, lecz z biegiem czasu rozsądek i względy praktyczne ograniczyły je nader dokładnie: wytłómaczono sobie, że tylko pewne okazy jestestw tych są rzeczywistemi wcieleniami bóstw, a znamiona tych okazów opisano z najściślejszą pedanteryą, jak to np. widać na byku A pisie (ob.), którego często lata całe szukano po Egipcie, zanim wynaleziono ze wszystkie-mi znamionami, odpowiadaj ąoemi wymaganiom przepisów. Ptaki więc i zwierzęta, które chowano w najgłębszych przybytkach świątyń, jako czasowe woielenia bogów, były takowemi tylko indywidualnie i czasowo; resztę zaś ich, o ile były szkodliwemi, tępiono bez miłosierdzia, jak za naszych czasów.—Widzimy więc z rysów powyższych, iż wierzenia egipskie w wypadki i istoty nadprzyrodzone, szczególnie w pierwotnym kształcie swoim, nie różnią się w zasadzie od wyobrażeń innych ludów prastarych; powstają one, jak wszędzie, z połączenia wątków najpierwotniejszych: człowiek obserwuje zjawiska i istoty, otaczające go, czuje po trzebę zapewnienia sobie życzliwości sił niewidomych i niepojętych, które nim władają, łączy dostrzeżenia z pragnieniami swojemi, i tą drogą z jednej strony wytwarza mityczne pojmowanie całego świata zewnętrznego, a z drugiej usiłuje podziałać słowem i czynem (zamawianiem i czarami) na siły nim władające. Wobec tego nie może być mowy o jakimś egipskim monoteizmie pierwotnym, zaciemnionym z czasem pod wpłzwem mowy lub zabobonów; rzecz ma się właśnie naodwrót: pierwotny politeizm, a raczej polidemonizm, jak wszędzie, tak i w E-e, dąży do pewnego ujednostajnienia zasad i pomysłów; kapłani w ostatnich wiekach przed erą naszą usiłują prześwietlić prastare wierzenia kraju swego promieniem panteizmu, ale się im to nie udaje: chrześciaństwo zastaje jeszcze w świątyniach egipskich żywe i nieżywe zwierzę-ta-bóstwa, wraz z całą masą legend potwornych, i w krótkim czasie burzy cały ten gmach poli-teizmu, wznoszony przez kilka tysięcy lat. Nie będziemy tu wyliczali wszystkich bóstw egipskich; ważniejsze z nich znajdą się na miejscu właśoi-wem, tam więc czytelników odsyłamy. Tu tylko wymienimy kilkanaście takich, o których wyżej nie wspomnieliśmy. Więc bogini Tefnut, małżonka Szu; Aten, właściwie tarcza słoneczna, bóstwo mylnie mieszane z Adonisem, godne uwagi ze względu, że za Amenhotepa IV (ok. r. 1500 przed Chr.) znaczenie jego sztucznie podnieść usiłowano, ze szkodą Ra-słońca; trwało to niedługo i Aten poszedł prawie w zapomnienie; bogini Mut, małżonka Amona - Ra, „pani niebios, źrenica boga Ra"; Chunsu, lokalna odmiana bóstwa Tbotha, jak ten, księżycowej natury; Ment, rodzaj Marsa tebańskiego, mieszany często z bogiem Ra, jako Ment-Ra; bogini Anukt, z grecka Anuki, niesłusznie zbliżona z Hestyą grecką, podobno wprowadzona z „czarnej" Afryki; Ptah, z grecka Fta, w Memfisie poczytywany za stwórcę świata i pierwszego króla E-u, mieszany z bogami: Aten, Ozyrysem, Nu i Apisem, jako Ptah-aten, Ptah-nu, Ptah-hapi, Ptab-asar i t. d.; bogini Se o het, małżonka Ptaha, usposobienia wojowniczego, „pogromczyni wrogów”; Imhotep „w pokoju idący u, z grecka Imuthes, rodzaj Eskulapa egipskiego, głównie czczony pod koniec istnienia państwa Egipskiego; bogini Neith, z trójki w Sais, czczona w nowszem państwie EgipBkiem, zdaje się, że z Libii przybyła, „matką bogów", „matką Ra" zwana; Ma a, którą Grecy do swojej Temidy zbliżali, bo wystawiono ją z zawiązanemi oczyma i poczytywano za opiekunkę sprawiedliwości; bogini Hathor, której wspaniała świątynia w Denderze dość dobrze się zachowała, a o której Egipcyauie mówili, że inne boginie „są tylko jej częściamiM; Hathorami też zwano w bajkach zwykle czarodziejki, niby boginki nasze; występuje ich czasami po kilka naraz; 8e-bak, z grecka Suchos, malowany jako krokodyl lab człowiek z głową krokodyla, nieraz mieszany z R a i z Ozyrysem, a w niektórych okolicach uważany za rodzaj złośliwego szatana; Hapi, uosobienie rzeki Nilu, patron różnych świąt i obchodów, wyobrażany zwykle w postaci nader opasłego męża, o zwisających piersiach kobiecych; przechowało się dużo hymnów na cześć jego. Ozyrys wraz z bóstwami, będąoemi niby sobowtórami jego, stanowi oddzielną gromadę Olimpu e-gipskiego, noszącą cechy późniejszej formaoyi. Rozwinięte w długą i piękną legendę dzieje 0-z y r y s a opisał dość wiernie Plutarch (w dziele niżej wymienionem), ob. Ozyrys. Na tem miejscu dodamy tylko, że Ozyrysem tytułowano każdego zmarłego, jak np. w Rzymie mówiono d i v u s, a u nas ś. p,, i tytuł ten stosowano nawet do zwierząt, wybranych na przedstawicieli bóstw, które zdychały w świątyniach, dodając tytuł ten przed imieniem. Najbliższą Ozyrysa jest wierna małżonka jego, I z y d a (ob.), najpopularniejsza z bogiń egipskich, czczona głównie w Filach (Pi-lak), gdzie jeszcze w r. 453 po Chr. (w lat 70 po edykcie Teodozyusza), nadpisy zwą ją boginią; Nebhat, siostra jej, zwana z grecka Neftys (ob.), występuje jako stała towarzyszka Izydy; brat i zarazem morderca Ozyrysa, Set (ob,), uosobienie wszego złego, wcielający się w krokodyla, osła lub hippopotama, zwany pod koniec E-u Sutechem; o Anubisie (ob.), po egipsku Anepu, wspomnieliśmy już wyżej; Seb (ob.) i N u t (żeńs.) (ob.), w niektórych ziemiach E u wyobrażać mieli ziemię i niebo; pierwszego Grecy łączyli ze swym Kronosem, drugą wystawiali czasami razem ze znanym nam Szu, twórcą firmamentu.—Oprócz tych głównych postaci, w szeregu bóstw egipskich spotykamy kilka, wprowadzonych z krain ościennyoh, mianowicie z Libii, z krajów semickich Azyi i z „czarnej* Afryki. O bogini Neith jużeśmy wspomnieli; drugą, podejrzywaną o pochodzenie libijskie, jest kociogłowa B a s t (ob.). Z większą pewnością twierdzić można, źe egipski B & 1 jest importowanym ze Wschodu Baalen\ semickim; z czasów Ramzesów pochodzące napisy mówią np. o królach, źe „są mężni i potężni, jak B ń 1 na niebie*, a obok imienia jego spotyka się ideogram Seta, co dowodzi, że oba te bóstwa utożsamiano. Imię As tar ty (ob.) ukazuje się też na napisach w Memflsie; nieraz wspominaną i wyobrażaną bywa w ostatnioh wiekaoh istnienia E u; semickiego też pochodzenia są: bogini Anta, rodzaj Minerwy egipskiej, dalej Reszpu, fenicki R e s e 1 (ob.), K e d e s z przyniesiona z azyatyc-kiego miasta K a d e s z (ob.), gdzie była bóstwem opiekuńczem; wyobrażano ją zwykle stojącą na lwie, a modlono się do niej o zdrowie i życie. Nie tylko bóstw, lecz i fetyszów Egipcyanie zapożyczyli z Azyi; takiemi były np. kamieńce (meteoryty), na oazie Jowisza Ammońskiego (Amon-ra) w Heliopolis, czczone jako bóstwa w świątyniach. Zdaje się, że i cześć drzew w E-e również jest azyatyckiego pochodzenia; znanych jest z dziesięć gatunków roślinnych, których osobniki poczytywano za święte lub obecnością bogów u-święcone; najczęściej spotykane są akacya nilowa, cordia myxa, zizypbus, spina Christi i sykomora. Z południa, od plemion czarnych zapożyczono do panteonu egipskiego potwornego B e s a (ob.), z którym naj nie właściwiej niektórzy pisarze łączyli biesa słowiańskiego, oraz niemniej brzydką T a u s t (ob.), spotykaną na rzeźbach egipskich w postaci hippopotama samicy, z piórami na głowie: miała być ona piastunką niektórych bogów.—W ciągu kilkudziesięciu wieków teologia, jeżeli ją tak nazwać można, egipska wprowadziła tę powierzchowną przynajmniej jedność zasady, źe każdy powiat (n o m o s z greoka, h e s p po egip-sku, a było ich 42 w E-e), posiadał trzy bóstwa opiekuńcze, miejscowe; podstawą trójek tych było, jak się zdaje, pojęcie rodziny, złożonej z ojca, matki i syna; syn po śmierci ojca stawał się peryodycznie (jak jłońce c o d z i e ń i co rok umierające) małżonkiem matki swojej, dopóki ojciec nie zmartwychwstał. Spekulacye teologiczne doprowadziły w wielu powiatach do dodawania każdej z osób trójki boskiej dwóch je szcze pomocniczych, tak, iż z trójki tworzyła się dziewiątka (tak zwane tryady i en-n e a d y). Posiadamy dokładny katalog wszystkich trójek bóstw lokalnych, górnego i dolnego E u; z trójki jedno bóstwo poczytywano za główne, tak np. w Abdu (Abydos), Anher, w Sechem (Dios-polis parva) Hathor, wj Anub - beth (Memfis) Ptah, w Hakadzie (Heliopolis) Ra, w Thut (Hermopolis) Thoth, w Sam - hut (Diospolis) Amon - ra itd. Często toż samo bóstwo było głównem w jednym powiecie, a podrzędnem w innym; nieraz też wróg bóstwa opiekuńczego jednego z powiatów był patronem innego (np. Ozyrys w Athi [Busiris] a Set w Uabie [Oxyrynchos]|; stąd i mieszkańcy tych powiatów uważali się wzajemnie za nieprzyjaciół, co sprowadzało czasami krwawe zatargi za czasów nawet rzymskich; bywało także, iż tego samego imienia bóstwo w jednym powiecie obdarzano inną postacią, innemi przymiotami, innemi legendami, niżeli w drugim (jak to się np. działo z florem w Edfu i w Letopolis). Skutkiem tego panował dziwny zamęt w wierzeniach egipskich, który dzisiaj nadzwyczaj staranną krytyką zaledwie rozjaśnić można. Zamęt ten powiększało jeszcze i to przekonanie Egipcyan, że każdy król panujący był ozasowem wcieleniem bóstwa Ra: tak siebie sam tytułował i za takie naród go poczytywał; nie dziw więc, że oiało jego po śmierci składano w olbrzymich piramidach, i że przed rozkazem jego lud się korzył, jak przed wyrazem woli pana świata i nieba. — Około bóstw tych, przez ciąg wieków, wyobraźnia ludowa nasnuła mnóstwo legend, których głównemi czynnikami były, jak w każdem społeczeństwie pierwotnem: pragnienie wyjaśnienia sobie zjawisk świata zewnętrznego i wewnętrznego, posługiwanie się rozumowaniem nader nieścisłem, nieodróżnianie przyczyn od skutków, łączenie znamion pozornych i błędne wywody językowe. Więc np. o bóstwie Ra powstało mnóstwo bajań, dążących do wyjaśnienia dziennego i rocznego ruchu słońca. Wyobrażano je sobie w postaci ludzkiej, płynące łodzią po firmamencie; ten zaś pojmowano jako wodnisty, albo jako spiżowy, przerżnięty Nilem niebieskim; łodzi było dwie: jedna dzienna, a druga nocna; w niektórych powiatach utrzymywano, że było ich tyle, ile jest godzin w dobie. Ra siedzi w kajucie, a po stronaoh jej stoją co godzina zmieniające się bóstwa; kierują one statkiem i bronią go od wiogów. Wrogami temi były chmury i zaćmienia; wąż Apap, jak Wrytra indyjski, napada czasami na barkę Błoneczną; ludziom się zdaje, że to chmury słońce zakrywają, po krótkiej walce żmija ucieka, niebo się wypogadza i łódź niebieska płynie dalej. W tak zwanej „Księdze zmarłych", o której zaraz mówić będziemy, znajdujemy bardzo szczegółowy Opis nocnej wędrówki słońca: „tamten świat*, który słońce w nocy nawiedza i przebywa, dzieli się na dwanaście komor; w niektórych z nich mieszkają ludzie zmarli i Cieszą się choć krótkim widokiem słońca; w innych straszne potwory napastują Ra, ale wychodzi on zawsze zwycięsko z walki. Dużo też innych legend opowiadano o słońcu; do najbardziej rozwiniętych i najczęściej na papyrusach i nadpisach spotykanych, należy mit o Ra i Izydzie, jak bogini ta leczy go od ukąszenia żmii; ciekawa także jest legenda o zniszczeniu rodu ludzkiego przez tegoż Ra, coś, co przypomina powieść o potopie (Nu egipski może się równa Noemu); obszerna i nader popularna baśńo tarczy słonecznej w walce z wrogami bogów ciekawą jest jako okaz błędnych słoworodów i jako dowód, źe dawny Egipcyanin wyobrażał sobie nawet najwyższe bóstwo swoje, jako mogące się

W ostatnich wiekach

zestarzeć i umrzeć, lecz oczywiście na to, aby wnet zmartwychwstać. Opróoz tych i tym podobnych bajań o bogach, E. starożytny posiadał nie mało baśni w rodzaju bajek naszych; w nich także bardzo często, choć nie na pierwszym planie, występują bóstwa. Zbiór podań tego rodzaju o-głosił Maspero p. t. „Contes populaires de l’E-gypte ancienne* (wyd. 2-ie, 1889). Najciekawszą jest tu baśń O dwóch braciach, znana w literaturze pod nazwą „najstarszej w świecie powieści* a ogłoszona z papyrusu po raz pierwszy 1860 przez Bircha. przed erą naszą kapłani egipscy, może pod wpływem greckim, usiłowali zaprowadzić jakiś ład w masie sprzecznych i często niedorzecznych ba-

nym wyżynom, lecz rękami i nogami nie przestała się opierać w dole. Łono jej stało się firmamentem, ręce i nogi zaś utworzyły cztery słupy, na których wspiera się niebo. Sibu tymczasem chciał powstać, lecz mógł tylko się poruszyć nieco, a jakaś siła odrętwiła go na wieki; ciało jego stulecia przysypały ziemią i roślinami zasnuły; nierówności gruntu pochodzą od wystałości stężałych członków jego. Załączony tu rysunek (fig. 210), zdjęty z trumny staro-egipskiej, znajdującej się w Turynie, wyobraża właśnie owo słynne w obrzędach E-u święto „podnies;enia firmamentu”: ciało Nui- # ty usiane jest gwiazdami; stojący pod nią Szu rękami swojemi tylko co je wyparł w górę; po obu stronach jegc dwie dusze o głowach baranich

Ega

Jr

irnEpy¹-w Hv — □ ■:

Ht9 IM UnCfir    tol pena _• J

iGi^SSi ^ ® irii '

*w h*³®™*® ■ jjMracą V ||

*32*

•«&

tt

xjti> # •Jl

& '“ dl/..’.

i*

Iw

■'/A-

rang

M'%-1

r;

f ig. 210. Szu rozłącza gwałtownie Sibu i Nuit. (.Muz. turyńskie. Lanzone „Diz. di mitol.”).

SM.

ip

II

aj

■■ ■

jań mitycznych ludu: eubemeryzowali, oczyszczali je, tłómaczyli symbolicznie, a rodzące się chrze-ściaństwo zastało właśnie odbywanie się tego procesu i niezawodnie samo coś z niego przejęło. Wśród podań kosmogoniczne u każdego ludu zajmują ważne miejsce i dają wyobrażenie o stopniu rozwinięcia władz jego umyBłu. Podania o początku świata brzmią w dawnym E-e dosyć rozmaicie: w każdej okolicy inaczej je opowiadano, przypisując stworzenie bóstwom miejscowym. Aby dać wyobrażenie, jak wyglądały one, przytaczamy tutaj legendę ze wschodnich dziedzin Delty, tern ciekawszą, że nosi ona na sobie cechy głębokiej starożytności i bardzo jest podobną do podania nowozelandzkich Maorów o Rangim i Papie, oraz w ogólnych rysach do legend greckich o Uranosie, Kronosie i Zeusie. Według podania egipskiego, na początku istniał Nu, ocean olbrzymi; gdzieś wśród niego znajdowała się para olbrzymów, Sibu i Nuit, złączona od wieków nieustającym uściskiem. Ale z wód przedwiecznych wyszedł Szu i postanowił rozdzielić to stadło: wślizgnął się pod leżącą na wierzchu Nuit i tak silnie parł ją w górę, że uniosła się środkiem ciała ku niezmierzo-

wielbią go gestem rąk; u DÓg jego Sibu omdlały.

Na rysunku: (fig. 211), zdjętym z rzeźby staro-egipskiej, widzimy samego Szu, podtrzymującego świat plecami; zdaniem Maspera, wyobrażenie to posłużyło Grekom do utworzenia mitu o dźwigającym niebo Atlasie (ob. Nuit, Sibu, Szu).—Pojęcia o duBzy i nieśmiertelności należą do najżywiej charakteryzujących każdy naród. Egip-cyanie, jak wszystkie ludy o niejakiej cywiliza-₍    . cyi, w najdawniejszych

{ ^    )    już czasach wpadli na

myśl, że jest coś w człowieku, co usypia pod-Fig. 211. Szu, podtrzymujący czas snu i omdlenia, co niebo. Zbiory G. Maspero. się widuje w marzeniach

ii

mmf

<*&, ®śifilP^:1¹ viii|

.■■*?. TligiLp :-%m

v'j

/>/

SJLj

■'5«

i;

*; 7

rżs

“„*3

/Ha

. - i ;y

J| ■

_ feńmJt«

•f <f ">»v K *•*    mm

iglrtHipNlilP

Tjvi

,.ra

tk

SsJ

• (t

*■”> !|t§r

gl

^aasa^y

2-*

#Vi

Mi

r.

ii?

iii/

MB /    ~

jS'

. "J

JhJ

?- f£j ' ■

» ‘ii;

''r

V^ą r; ■ '■ ■’ .'.‘i ;.l

' : -: h!%

ssiłjAiJfe iii-ii

#.. ''i'iŁ--'MjffijMfogy ;L

y~^

i ; ajwo aM

■w⁶ "W

otm

lii

i,l

;-•/

IćK-rl

va ?<hl,„—.... a. • W'pFi

■r i *

m'Srj⁴ Mk m&t ..•

i • •v4:Hl

wBĘffi

liSt#

IttStel

»-i

Fig. 212. Dusza wzlatująca nad mumią.—(Eoselini „Monumenti C viłi“).

'■■v

'ms&m

fiaapiś!

"■ -i

ŁSi/

wa

Fig. 213. Dusza tuląca się do swego ciała.

sennych i co nadaje ciału ruch i życie, a odróżnia dwoma warunkami tylko: nasamprzód, aby ciało jedną jaźń od drugiej. Tę więc siłę w człowieku, jej nie było zniszczone, lecz starannie zachowane, którą my duszą nazywamy, przezwali ka albo ba i inaczej jeszcze, i wyobrażali sobie jako coś dotykalnego i ukształtowanego, oddzielnego od ci ła, bujającego swobodnie po niebie i ziemi; ta cząstka człowieka, w ioh pojęciach, nie umiera ze śmiercią ciała, tylko z niego ulata i może do niego wraoaó. Załączone tu rysunki, zdjęte z rzeźb staro - egipskich, dają pojęcie o kształtach, które wyobraźnia nadnilowa nadawała duszy. Na jednym z nich (fig. 212; str. 862) widzimy ją ulatującą z ciała jut obróconego w mumię, nad którą stoi szakalogłowy Anubis, „wskaziciel ścieżek” nieboszczyków; na drugim (fig. 213) dusza w postaci człowieczka przytula się do ciała swojego, któremu już nadano postać mumii; rączką opiera się '

pS

ikSg

6"

■O

53

rm

BS

•u

Jl

ki

,■

Ml

fl9

gjjggg g

pwgffi

. es

SŚ

4Sk

jgglP

Fig. 215. Hathor unosi zmarłego wraz z duszą. (Muzeum w GizehJ,

liii

mm

il

II

liii#

m&w

Hu; Lt-

v.....

v.

j nil ^. ||

V.

mii

4ŚĘ mmm - Śm

Wm

iig

*

Jł| ' '. V

mW

WM

iii

W

■±z

ita

Kig. 214. Dusza w objęciach zmarłej. (Guieyesse-Le efebure „Le pap. de Soutimes “).

kFE

na miejscu, gdzie było serce; trzeci pokazuje nam du* szę o poBtaci skrzydlatej, w objęciach własnego ciała (fig. 214); na czwartym (fig. 215) oglądamy duszę o postaci ptaka, jadącą wraz z ciałem na krowie, wyobrażającej Hathorę, która, oprócz wielu innych posłannictw, ^miała panowanie na „tamtym świecie“, poiła zmarłych wodą z „drzewa żywota". Najciekawszym jest rysunek piąty (fig. 216), wyobrażający grób egipski w przecięciu: w wązkiej komorze na prawo widzimy maóstwo talizmanów, ułatwiających podróż duszy; obok niej druga, większa z mumią leżącą; w trzeciej—jadła dla niej przygotowane; do tej przylega rodzaj komina, łączącego grób ze światem, a w nim dusza skrzydlata, spuszczająca s!ę w odwiedziny do ciała własnego. Widzimy przeto, iż w pojęciach Egipcya-nina dusza była istotą nieśmiertelną, lecz pod

EncyU. P»w»*. ni«tr Zeszyt 142. T. 18-ty,

st

Uli

UPS!

SUS; ®Sfe

ii

eg

mm

Fig. 216. Dusza leci do swej mumii. (Muzeum w Gizeh).

109

rę.

a powtóre, aby w podróży do świata zmarłych nie uległa przemocy potworów, które ją napadną, i przebyła pomyślnie sąd pośmiertny. Znane są czytelnikowi opisy balsamowania ciał u Egipcyan i doprowadzanie ich do stanu tak zwanych mu-mij (ob.); mumie składano w grobach murowanych lub wykutych w skałach, a dla faraonów piętrzono nad niemi niebotyczne piramidy (ob.). Drogi zaś warunek starano się wypełnić dodawaniem zmarłemu modlitw, zaklęć i formuł, wypisywanych na wkładanych do trumien papyrusach, oraz na wiekach ich i na ścianach grobowców. Teksty formuł tych i napisów tworzą całą oddzielną literaturę; nazywa się ona zbiorowo Księgą zmarłych (ob.), znana jest z tysiącznych, dłuższych i krótszych odmian, które egiptologowie klasyfikują w dwóch redakcyach: obszerniejszej

uosobieniami prawdy i sprawiedliwości. Tego rodzaju rysunków przekazała nam starożytność egipska wielką ilość. Podajemy ich tu jeszcze pa-Na jednym (fig. 2L7) widzimy Ozyrysa, a przed nim nieboszczyka, którego wprowadza Horus; za Ozyrysem stoją Prawda i Sprawiedliwość; na drugim (fig. 218) oglądamy wagi, a z prawej strony Thotha, zapisującego wyrok; nieboszczyka wprowadza Anubis; u góry kilkanaście Hat-hor z talizmanami w rękach. Na str. 189 tomu II dzieła Narkiewicza-Jodki znajdzie czytelnik jeszcze jeden waryant wyobrażenia sądu pośmiertnego. Czy i w jakich razach sąd ten wydawał wyrok potępiający, a także, jakie jego były następstwa, o tern teksty egipskie mówią rzadko i niewyraźnie; są wzmianki, dające do myślenia, że duszę pożerały potwory, spotykane w podróży po

■Ml

Wm

mm

WiViiiUiiimii nm u 'ii i f ilnii iii i "Ti ii i >) > ni ni! mim u atut

,«'MUIllII'ł«■ iUllŁlugniM. : i

mrmrmm

iiiiiiiiiiiiniiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii/iiiiiiiiiiJiiiiiiiiirffTiii

IM »

lisa

ńpffelg* _,    __

■nilm

sSi

im

8®B1

, mm

mmm

WM-

1P

IgiffMjS

te |

:#j

■ii.

iili

ri:

■ g-.

MM

ip

L, WfT':

liii

7TH

mu

mj.

ml

iii

i skróconej (ob. niżej tytuł dzieła Naville’a). Księga ta jest przedewszystkiem wskazówką dla duszy, wędrującej do amenti (raj): co, gdzie i kiedy ma mówić i czynić, aby pomyślnie przebyć podłóż pośmiertną, lecz zarazem stanowi dla nas nader ciekawe źródło wiadomości o wyobrażeniach Egipcyan o podróży zagrobowej i życiu przyszłem. Nie wchodząc w szczegóły podrzędne, zastanowimy się tylko nad najważniejszą chwilą wędrówki tej: nad sądem Ozyrysa. Na rysunku w tomie I, str. 947 Encyklopedyi widzimy siedzącego Ozyrysa, z biczem i pastorałem w rękach; przed nim stoi Thoth o głowie ibisa i spisuje na tablicy wyrok sądu; za nim stoją wagi, na jednej z nieb leży serce nieboszczyka, a na drugiej pióro, mające wyobrażać „prawdę"; pod belką wag stoją szakalogłowy Anubis i jastrzębiogłowy Horus; na prawo nieboszczyk w postaci mówiącej, pomiędzy

ona o-

zmar-

mu

t ig. 217. Sąd Ozyrysa, Hor przyprowadza zmarłego przed Ozyrysa (Navii!e „D. theb. Todtenb.“j.

śmiertnej w razach, jeśli nie umiałs się bronić, oraz, że ją niszczono na sądzie, który się składał nie tylko z Ozyrysa, ale z 42-ch dodanych mu sędziów. Jakkolwiek w księdze łych ciągle jest mowa o moralnych warunkach, potrzebnych do oczyszczenia duszy na sądzie, widoczną jest jednakże rzeczą, że tyleż, jeżeli nie więcej, przywiązywano wagi do sposobów mechanicznych zabezpieczenia jej nieśmiertelności. Sposoby te były następne: nasamprzód dochowanie w całości ciała; powtóre ciągłe dostarczanie żywności; jakoż zaraz podczas pogrzebu wstawiano do' komory grobowej, różne jadła; ale, że przez czas dłuższy pamiętanie o karmieniu nieboszczyków stałoby się uciążliwem, nawet niemożebnem, więc uproszczono rzecz w ten sposób, iż malowano na ścianach grobów różne pokarmy, aby tą drogą raz na zawsze pozbyć się obowiązku dostar-

cgania ich w naturze. Po odbytym sądzie, dusza Przybywała do raju (amenti) na „pola spokoju" i tam wiodła żywot dość podobny do ziemskiego; ponieważ raj wyobrażał sobie Egipcyanin w postaci pól, otoczonych wzgórzami i przerżniętych-rzekami, więc główn8 zajęcie zmarłych pojmował w uprawie roli; ale i tu względy czysto ziemskie odniosły górę; nie mogąc Bię pogodzić z myślą, aby królowie i wielcy świata tego własnoręcznie trudnili się rolnictwem, Egipcyanin stworzył fikcyjnych dla nich zastępców: do trumien i grobów wkładano mnóstwo figurek kamiennych, glinianych i drewnianych, niby niewolników in effigie; figurki te stawały się w raju prawdziwemi niewolnikami i pracowały za i na swoich panów, ci zaś bawili się polowaniem, zabawami i wycieczkami na świat żywych w postaci duszyczek skrzydlatych lub zwierząt i ptaków; dusza bowiem mia-

i warzyskich, społecznych i narodowych, dość niezależnie od mnóstwa w?erzeń w istoty i wypadki nadludzkie, przekazanych przez pierwotne okresy dziejów; tu, jak wszędzie, nakaz świeoki rośnie i potężnieje oddzielnie i prawie niezależnie od teo-kratycznego, wyprzedzając go i w oień usuwając pobudki jego. Aby dać wyobrażenie o wydoskonaleniu i delikatności sumienia egipskiego, przytoczymy tu w całości rozdział 125 Księgi zmarłych, który Le Page Renouf nazywa najstarszym znanym kodeksem moralności na świeoie, a streszcza pojęcia staro-egipskie o czystości serca i obowiązkach. Dusza zmarłego staje przed sądem Ozyrysa i tak przemawia: „Chwała wam, panowie prawdy podwójnej (t. j. prawdy i sprawiedliwości)! Chwała ci, o wielkie bóstwo, panie dwojakiej prawdy! Przychodzę do ciebie, panie mój, zbliżam się, aby oglądać powaby twoje! Poznałem

SiiP

grajMra

*3111

'fflt

VI

'i:.:':

irtó.ti

ii

ii

'M.

Wm,

511

lii

ii

■1

Wid

.i •

ła zupełną swobodę zamieszkiwania na czas krótszy lub dłuższy w żywych istotach, -zapelnie tak samo, jak bogowie; można rzec nawet, że w wierzeniach egipskich dusza zmarłego stawała się czemś równem z bogami i dla tego każdą zwano Ozyrysem; dla tego też balsamowano i grzebano w grobowcach zwierzęta, o których mniemano, że się w nich wcielały bóstwa.—Zdawałoby się, że z tak grubych i pierwotnych żywiołów złożona mitologia egipska powinnaby iść w parze z również nieokrzesaną i prostacką etyką, którą w pojęciach naszych zwykliśmy poczytywać za wytwór i skutek wyobrażeń o bogach i wogóle

ML,'-;

33SE

Fig, 218.J; Sąd Ozyrysa. Anubis'i Thoth ważą serce zmarłego na wadze prawdy (Naville „D. theb. Todtenb.").

i znam imiona twoje; znam też imiona twoich 42-ch bogów (sędziów), którzy są przy tobie w gmachu dwojakiej sprawiedliwości i żyją, pilnując złych, i żywią się krwią ich w dniu badania słów (t. j. sądu) przed dobrą, oczyszczoną istotą (Ozyrysem). Przynoszę wam prawdę, a złe dla was niszczę! Nie dopuściłem się podstępu i złości względem ludzi. Nie uciskałem bliźnich. Nie popełniłem zdrożuości w izbach sądu. Nie znam żadnej niegodziwości. Nie popełniłem nic złego. Jako dozorca ludzi, nie zmuszałem ich żadnego dnia do pracy większej nad powinność. Nie byłem tchórzem. Nie zawodziłem nikogo. Nie by-o świecie nadzmysłowym. Jednakże, jak w in- łem słabym. Nie byłem niedołężnym. Nie czy-nych krajach starożytnych, tak i w E e, pod sko- niłem tego, czem się bogowie brzydzą. Nie do-rupą odwiecznych, kurzem wiekuistych zwałów puściłem, aby pan pokrzywdził niewolnika. Nie oczernionych lodów i śniegów, płynęła czysta stru- ogłodziłem nikogo. Nie zmusiłem nikogo do plaga moralności, rozwijającej się siłą stosunków to- czu. Nie zabijałem. Nie namawiałem do mordów

„Re-

J. K,

wiedza.

podstępnych. Nie dopuszczałem się podstępów względem nikogo. Nie psułem jhlebów ofiarnych w świątyniach. Nie umniejszałem podpłomyków ofiarnych w przybytkach. Nie rabowałem szat ani opasek nieboszczyków. Nie oddawałem się rozpuście. Nie splamiłem przybytku boga w mieście mojem. Nie dodawałem i nie umniejszałem ofiar. Nie dokładałem wag na szalach. Nie oszukiwałem na wskazówce wagowej. Nie odbierałem mleka od ust niemowlęcia. Nie polowałem na pasące się stada. Nie łowiłem siecią ptactwa bożego. Nie łowiłem ryb w sadzawkach bożych. Nie odprowadzałem wód (z pól sąsiadów) podczas wylewu. Nie zasypywałem bocznych koryt wód bieżących. Nie gasiłem płomieni w czasie (kiedy palić się były powinny w lampach niektórych świątyń). Nie zadawałem szkód dziewiątkom (bogów miejscowych) w tern, co im było miłem. Nie spędzałem stad, należących do świątyni. Nie odpędzałem bóstwa, gdy wychodziło (w postaci zwierzęcia), ze świątyni*. — Literatura wierzeń egipskich bardzo jest obfitą. Oprócz licznych wydań oddzielnych papyiuBÓw, podajemy tytuły najważniejszych prac tego zakresu: Plutarch O Izydzie i Ozyrysie (po grecku); Jabłcński „Pantfceon Aegyptio-rum“ (1750—52); Prichard „Analysis of tbe egypt. Mythology* 1819 (jest przekład niemiecki); Cham-pollion „Panthóon egyptien* (1823 — 31); Wilkin-son „Manners and Customs of the ancient Egy-ptianB" 5 tomów 1837—41 (oiekawe kopie rysunków i rzeźb egipskich); Lanzone „Dizionario di mitologia egizia* 1880 (mnÓBtwo rycin i napisów). Liczne artykuły de Rouge w „Revue archóologi-que“; Pierret „Essai sur la mythologie" (1879); La Page Renouf „Vorlesungen iiber d. Ursprung der Religion der alten Aegypter* 1882 (przekład z angielskiego; wykład tendencyjny); Pietschmann „Der aegyptische Petischismus und Gotterglaube" w „Zeit-scbrift f. Ethnologie* (1878)) Lefebure „Le mythe Osirienw (1874); Tiele „Histoire compaióe des anciennes religions de 1’Egypfe et des peuples semitiąues* 1882 (przekład i holenderskiego. Tegoż „Manuel de 1’histoire des religions¹⁴ 1880 (przekład z hollenderskiego); Edw. Meyer „Ge-schichte Aegyptens” (1887). Tegoż „Geschichte des Alterhums* (1884, I, 51—91); Brugsch ligion und Mytbologie der alten Aegypter⁴⁴ 1884— 88 (jednostronne, w duchu pojęć Plutarcha). Ma-spero pisał wiele o wierzeniach Egipcyan, np. w „Revue de 1’histoire des religions⁴⁴ i w oddzielnych broszurach; poglądy swoje streścił i mnóstwem rysunków objaśnił w „Histoire ancienne des peuples de 1* orient classiąue* (tom I Egipt i Chaldea 1895). Najlepszym podręcznikiem wydaje się mnie praca A. Wiedemanna „Die Religion der alten Aegypter* (1890, str. 170 w 8-ce

w.); Księgę zmarłych najlepiej wydał Naville: „Das agypt. Todtenbuch⁴⁴ 1880 (o tern Maspero w „Rev. de 1* hist. d. relig/' 1887). Z polskich prac wymienimy: Żagiell „Historya starożytnego Egiptu* (z rysunkami) Wilno 1880; A. Narkiewicz Jodko „Zarys dziejów malarstwa, poprzedzony rzutem oka na historyę i cywilizacyę narodów sta-roi.“ (tom I, str. 13—28 i dalej sporo rysunków). W przekładzie J. Popławskiego posiadamy Maspero „Opowiadania historyczne, Egipt i Asyrya⁴* 1894 (rozdz. IV o Amonie, rozdz. VIII Pogrzeb i śmierć). Nie wiem, czy wyszło ogłoszone w Paryżu około r. 1800 pismo ks. Różańskiego „O re-ligii staroź. Chaldejczyków, Egipcyan itd.*.

IV. Pismo, język, literatura, sztuki piękne,

A) Pismo. Zespolenie w umyśle ludzkim pojęć o przedmiotach z dźwiękami głosu, oraz wyrażanie tak zespolonych już z dźwiękami pojęć za pomocą wygłaszania samych tylko dźwięków, co nazywamy m o w ą, z natury rzeczy poprzedzało wyrażanie tychże pojęć za pomocą kreślenia, na odpowiednim materyale, bądź to obrazów, wywołujących w umyśle patrzącego bezpośrednio dane pojęcia, bądź to innych umówionyoh znaków, przedstawiających po-jedyńcze lub złożone dźwięki mowy ludzkiej, co nazywamy pismem. Pomimo to jednakże, rzecz o mowie Egipcyan starożytnych, czyli o języku egipskim, powinna być poprzedzoną rzeczą o piśmie egipskiem, gdyż to z odczytania dopiero pisma egipskiego poznaliśmy język egipski.

Ten język, którym mówił naród egipski od początków swojego istnienia, a więo od czasów przedhistorycznych, zaginął z czasem, to jest przestał być używanym w mowie żywej. I chociaż zaginął dopiero ostatecznie w zeszłym wieku, a więc zarówno pod koniec ery starożytnej, jak i przez cały ciąg Wieków Średnich i Nowożytnych istniał jeszcze jako żywy, lingwiści europejscy oraz archeologowie i dziejopisarze, badający przeszłość E-u bezpośrednio z ust mówiących tym językiem, języka tego nie poznawali i o nim żadnych wiadomości nam nie przekazali. Dopiero w bie-żącem stuleciu język egipski z pomników i zabytków piśmiennych przez ich odczytanie, pomimo utrojonych trudności, wynikających z trojakiego rodzaju pisma samego: hieroglificznego, rzeźbionego na gmachach publicznych i stanowiącego napisy pamiątkowe, oraz hieratycznego i demotycznego, używanych na papyrusach, równocześnie prawie z innemi językami historyoznemi klasycznego Wschodu, jako to z assyryjskim, fenickim i staro perskim, został poznany; dopiero obecnie ze znaków martwych trojakiego rodzaju, w postaci dźwięków się wydobywając, zabrzmiał, rzec można, na nowo, jako mowa żywa, w ustach uczonych egipto-logów i w licznych wydaniach zabytków piśmiennictwa egipskiego.

Odczytanie pisma egipskiego i wskrzeszenie tą drogą dla nauki języka star. E-u należy do rzędu tych odkryć naukowych i wynalazków, które XIX-mu wiekowi zapewniają w szeregu tylu innych wyjątkowe stanowisko, a które sprawiły to, że dopiero od XIX- ego stul. rozpoczyna się rzeczywista wiedza, oparta na niewzruszonych podstawach nau-kowyoh, Historya przeto odczytania pisma egipskiego stanowi jedną z ciekawszych kart w dzie ach rozwoju umysłowego naszego wieku. Wszak tylko to odczytanie otworzyło drogę do istotnego pozni-nia kilku-, jeśli nawet uie kilkunasto-tysiącoletnie, przeszłości narodu egipskiego, a wiążąc czasy obecne z pierwotną dobą kultury, prowadzi do ocenienia krytycznego dziejowego stanowiska E-u; wszak tylko ono wykazało, że w tych dziwacznych postaciach pisma egipskiego szukać należy pierwowzoru naszego abecadła, bez czego otwierało się pole dla fantazyi i błąkania się w przypuszczeniach.

Jak w wielu innych wypadkach, tak i w tym, pomiędzy gronem nowożytnych badaczy, a przedmiotem badania stanęli greccy pisarze starożytni. Lecz to, co oni podają o piśmie egipskiem, jako niedokładne, jednostronne i wogóle nieodpowiednie rozmiarami do innyoh wiadomości przez nich o E-e udzielanych, mogło bardziej odstręczyć, niż zachęcić, bardziej zagmatwać, niż ułatwić rozwiązanie zadania; pomijam nawet już to, że żaden z nich, patrząc na pismo egipskie, nie przypuszczał nawet, by w niem znaleźć mógł prototyp swojej alfy i bety. I tak: Herodot w długiem opowiadaniu swojem o E-e (Ks.II,) zamieszcza taką tylko luźną wzmiankę o piśmie egipskiem, że Egipcyanie używają dwojakiego rodzaju pisma, z których jedno zwą religijnem, drugie ludowem; piszą zaś i rachują, nie od lewej ręki ku prawej, jak Grecy, lecz od prawej ku lewej. Dyodor Sycylijski, potwierdzając! wiadomość podaną przez Herodota (I 81), uzupełnia ją objaśnieniem, iż pismo religijne składa się z wizerunków rozmaitych zwierząt, członków ciała ludzkiego oraz narzędzi technicznych; wyrażają one bowiem myśl ludzką nie dźwiękami, lecz obrazami... Krogulec oznacza wszystko to, co jest szybkie, z przyczyny szybkości lotu swojego; krokodyl oznacza wszelkiego rodzaju zło; oko —czuwanie sprawiedliwości; ręka prawa z wy-ciągniętemi palcami wyraża rozdawnictwo dóbr, lewa zaś, ściśnięta w kułak, ich skrzętne przechowywanie. Plutarch, od którego bardziej niż od innych pisarzy greckich, zważywszy ilość i rozmaitość podawanych przez niego o E e wiadomości, oczekiwać moglibyśmy szczegółów o piśmie, to, co może o niem powiedzieć, ogranicza w dwóch wzmiankach zagadkowych, mianowicie, że Egipcyanie tyle posiadają postaci piśmiennych, ile lat żył ich bóg ApiB („De Iside et Osiride”, LVI); i że Hermes, icny znowu bóg egipski, wynalazł pismo egipskie, a pierwszą w niem głoskę stanowi wizerunek Ibisa („Quaestionum convivalium liber IX, Quaestio III, 2“). Przez najpóźniejszego z tych wszystkich pisarzy, Klemensa Aleksandryjskiego, podana wiadomość o piśmie egipskiem, mogłaby poniekąd stać się wskazówką przy odczytywaniu jego; ale autor przeznacza ją głównie dla tych, którzy najmniej byli przygotowani do jakichkolwiek-bądź badań naukowych, a wygłasza w czasach, kiedy myśl ludzka innych rzeczy dociekała, nie zaś prawdy dziejowej. Według niego (Stromata, V, 546, wyd. 1757 r.) wykształceni Egipcyanie prze-dewszystkiem uczą się pisma pospolitego (listowego, jak on nazywa, demotycznego), za tern dopiero hieratycznego, którem posługują się pisarze religijni, a nakoniec hieroglifów. Dalej, że te hieroglify dwojakiego bywają rodzaju: jedne wyrażają

pierwsze podstawy (stoicheia, więc są już znakami głosowcmi), drugie przedstawiają symbole; będą to więo bądź obrazy, naśladujące kształty przedstawianych przedmiotów, bądź to postacie allego-ryczne, oznaczające pojęcia oderwane. Jest to pierwsza wiadomość, co do czasu, że hieroglify miewają też znaczenie głosowe (są głoskami lub zgłoskami). O niej jednakże zapomniano i z niej nie korzystano wcale. Barn wyraz hieroglif począł nakoniec wyrażać ccś, nie dającego się pojąć, zrozumieć, a stąd i wytłómaczyć. To, co było znane jako pismo egipskie i przy czem ta nazwa pozostała już na zawsze, wyszło zupełnie z użycia w drugiej połowie trzeciego wieku naszej ery (wyrycie imienia cesarza rzymskiego Decyusza 249—251, panującego i nad E em na świątyni w Esne, pismem hieroglificznem, ostatnie przedstawia jego ślady). A ponieważ współcześnie z wyjściem z użycia pisma egipskiego, język egipski nie zaginął, lecz owszem, ostatecznie o wieków piętnaście przeżył pismo, więc dla języka egipskiego było utworzone z abecadła greckiego nowe abecadło, znane pod nazwą koptyckiego. Pismo egipskie, złożone do archiwów wiedzy ludzkiej, pozostawało w niem do początków bieżącego stulecia.

Wyprawa do E-u (1798—1801), wieńcząca szereg wojen przedsięwziętych przez Rzeczpospolitą Francuską, w której-to wyprawie po raz pierwszy wojsku towarzyszyło ciało naukowe (Instytut Egipski), utworzone w celu badania kraju i jego prze-szłośoi, otwiera nową dobę w archeologii i wytwarza nową naukę, obejmującą wszystkie wiadomości o E-e, poczerpnięte z zabytków sztuki i piśmiennie. egipskiego i oparte na nich, naukę, Egip-t o 1 o g i ą nazwaną. Zdobyte przez ten Instytut ma-teryały do poznania starożytności E-u zawarły i zabytki piśmiennictwa egipskiego. Zabytki te w dwojakiej przedstawiły się postaci: jako zwoje papyru-sów, zapisanych pismem hieratycznem lub demo-tycznem, i jako tablice pamiątkowe, zapisane hieroglifami. Wśród tych tablic zwróciły na siebie najpierwej uwagę uczonych tak zwane rozeckie, od miasta Rozetty, gdzie oficer artylleryi francuskiej, Broussaid, był je wynalazł (następnie stały się one łupem wojennym przez Anglików na Francuzach zdobytym i spoczęły ostatecznie w British Muse-um), a to wskutek tego powodu: przy tekście hie-roglificznym pomieszczony był w drugiej kolumnie tekst grecki, króry, jak wnosić można było, mógł być tylko tłómaczeniem na grecki tekstu hierogli-ficznego; w trzeciej zaś kolumnie tekst demotyczny, który znowu mógł być tylko transskrypcyą hiero-glificznego. Tekst grecki pozwalał przeto poznać treść hieroglificznego i demotycznego; język zaś koptycki (nowo-egipski), dawał poznać język egipski właściwy (staro - egipski), wyrażony w dwojakim systemacie piśmiennym, hieroglifioznym i demo-tycznym. Tak więc otwierała się dotychczas nie spotykana możność za pomocą znanych języków edcyfrowania nieznanych postaci pisma. Ponieważ znaki pisma demotycznego mają wygląd zwykłych głosek, dwaj uczeni, Francuz Silyestre de Saoy i Szwed Akerblad, zachęceni tym wyglądem,

PJ*-

U**

przystąpili do badania tekstu demotyeznego, jako według nicłi łatwiejszego, niż hieroglify, ponieważ napisanego pismem głosowem, i poczęli w piżmie demotycznem odszukiwać znaków głosowych, odpowiadającym naszym głoskom. Ponieważ szukali tego, czego znaleźć nie mogli i do czego klucz leżał tylko w hieroglifach, do żadnych przeto rezultatów uie doszli i roboty wkrótce zaniechali. Potrzeba było, jak się okazywało, rozpocząć od tekstu hieroglificznego. Już samo rozwaźniejsze przypatrywanie się temu tekstowi wykazywało, że w nim niektóre grupy znaków były ujęte w ramki owalne (kartusze—jak zwać je przyjęto) i że te grupy oramkowane, odpowiadały co do miejsca, imionom królewskim w tekście greckim. Ta okoliczność stała się punktem wyjścia przy odcyfrowywaniu hieroglifów. Anglik, Th. Young (1814— 1818), poszukując w kartuszach znaków, odpowiadających głoskom grećkim, składającym imiona Ptolemaios, Berenike, odkrył był, że znakom p, t, i, n, b (u) odpowiadają w kartuszach pojedyncze znaki, które się głoskami też okazały. Tak więc tą drogą pięć liter egipskich zoBtało odkrytych. Lecz na tern jego badania stanęły. Gdy bowiem w wyrazie Autokrator wyszukał Ar sino e, lub wEvergete8-Kaisar dalej postępować już nie mógł. Rozpoczętej przez Younga roboty na wynalezionej przez niego zasadzie podjął się Francuz, Fr. Champollion, i odcyfrował następnie Kleopatra i Aleksandros. Gdy zaś w dalszym ciągu ten sposób zastosował do kartuszów królewskich, w napisach, pochodzących z czasów wcześniejszych dynastyj, i odczytał Psmtk (Psammetik) i Totms (Tutmosis) i w tekście zewnątrz kartuszów począł wyrazy znane z kopty-ckiego wyszukiwać i odcyfrowywać, wtedy najbardziej nawet sceptycznie usposobieni egiptologowie w prawdziwość metody uwierzyli i na jej rezultaty się zgodzili. Przez Champolliona ułożony alfabet egipski objął głoski następne: a (e), b (o), d, t, i, Sr, l, r, m, n, o (ua), p, s, eh. Do zupełnego alfabetu, jak widzimy, już nie wielu głosek brakowało. Tak więc to, o czem wspominał Klemens Aleksandryjski, znalazło swe potwierdzenie. W hieroglifach okazały się głoski, to jest znaki głosowe, oznaczające pojedyncze brzmienia głosu ludzkiego. Gdyby szło o inne pismo, rzecz byłaby już skończona. Ponieważ szło o egipskie—rzecz się dopiero na prawdę rozpoczęła. Po śmierci Champolliona (1832) naukowy po nim spadek wraz z wynikającem z niego zadaniem nowem objęli rozmaici uczeni; we Francyi: E. de Rouge, Chabas, Mariette, Lefóbure, Pierret, Maspero; w Niemczech: Brugsch, Lauth, Ebers; w Anglii: Goodwin, Le* page-Renouf; w Norwegii—Lieblein; w Hollandyi— Pleyte. Po dziełach Champolliona: „Lettre h M. Dacier sur 1’alphabet des Hióroglyphes” (1822) i „Piśois du systóme hiśroglyphiąue des Egyptiensu (1824 i 1828), nastąpiły E. de Rougó: „Recher-ches sur les Monuments, qu’ on peut attribuer aux six premióres dynasties de Manóthon" (1806) i „Mómoire sur l’origine ógyptienne de l’alphabet phćnicien* (1874), orazt Le Page Renouf: „An Ele-

mentary grammar cf tbe Ancient Egyptian Lan-guage in the hieroglypbic typeu (1876); dzieła te stanowią epokę w bistoryi egiptologii. Ten szereg uczonych (wymieniłem tylko przedniejszyeh) świadczy o bogactwie Bpadku po Champcllionie i trudności zadania przez niego podjętego. By pojąć jedno i drugie, poznać należy istotę pisma egipskiego i uwzględnić charakter samego narodu egipskiego. Pismo egipskie powstało z obrazowego. Obrazy z biegiem czasu, nie tracąc zresztą swego właściwego znaczenia, przybierały nadto głosowe i poczęły oznaczać pierwsze lub główne dźwięki w wyrazie przedstawiającym przedmiot. Te dźwięki mogły .być pojedyńcze lub złożone; w pierwszym przypadku obraz stawał się głoską, w drugim—zgłoską. Inny naród, doszedłszy do głosek, moźeby i odrzucił cały piśmienny aparat poprzedni i wprowadził w użycie pismo głoskowe (alfabetyczne, abecadłowe); Egipeyanie, których konserwatyzm, to jest odporność na wszelki po-stęp, oparta na niemożebności ujęcia i ocenienia tego postępu, wynikała z etnograficznych pierwiastków, z których powstali, wszystkich znaków piśmiennych, obrazowych i głosowych, używali jednocześnie. Tak więc wprowadzenie do pisma znaków głosowych, co bozpośrednio prowadziło do pisma głoskowego, w ich systemacie tylko zagmatwało i utrudniło sam proces pisania. Naprzykład: wyraz oznaczający gwiazdę brzmi po egipsku sba (sva); pisali więc go, albo za pomocą obrazu oznaczającego gwiazdę, lub za pomocą dwóch głosek oznaczających s i b (v); samogłoskę a pomijali; lecz, by oznaczyć, że to sba nie jest zgłoską występująoą w składzie innego wyrazu, przy tych s i b stawiali nadto obraz gwiazdy:

A ponieważ dźwięk sba oznacza jeszcze inny wyraz, drzwi, chcąc przeto napisać owe sba w znaczeniu drzwi Egipeyanie stawiali, jak widzimy: 1)

*Pkn,PJ*^,P*j^ ,

obraz gwiazdy, brzmiący sba, następnie głoskę a i osobny znak, oznaczający, że mowa o domu lub jego części; lub 2) stawiali głoskę s i głoskę b, by zaś oznaczyć, że one mają się czytać sba, stawiali obraz gwiazdy; by wreszcie oznaczyć, że to sba nie jest gwiazda tylko drzwi, stawiali znak przedstawiający obraz drzwi; lub 3) ponieważ miejsce głosek w wyrazie było dowolnem, stawiali s, dalej gwiazdę, b i znak oznaczający drzwi; lub 4) głoskę s, za nią b, gwiazdę, głoBkę a i znak oznaczający, że mowa o domu lub jego części. A oto inny przykład: kozioł brzmi po egipsku ab (av); chcąc wyrazić w piśmie ten przedmiot, używali głoski a, dalej stawiali głoskę b i obraz kozła, by wskazać, że to ab nie jest zgłoską w innym wyrazie, lub oznacza inne jakie pojęcie, lecz, że jest samym w sobie wyrazem i oznacza tylko kozła: gdyż ten dźwięk ab mógł oznaczać jeszcze

L R.

pragnienie. Gdy więo potrzebowali napisać ab w znaczeniu pragnienia, pisali głoskę a, dalej b\ stawiali obraz kozła dla oznaczenia^e zgłoska skoń-czona i czytać należy ab; lecz że to ab nie oznacza kozła tylko pragnienie, stawiali następnie znak przedstawiający fale, dla o-znaczenia pojęcia wody, płynu, i nakonieo znak przedstawiający człowieka, dla oznaczenia, że to ab (pragnienie) wody lub płynu uczuwa człowiek. Z tych dwóch przykładów możemy poznać znaki, które tworzyły pismo egipskie, wskutek wprowadzenia do niego systematu głosowego z u-trzymaniem obrazowego, to jest wytworzenia owej gmatwaniny obrazowo - głosowej. I tak widzimy w nich 1) obrazy, np. obraz gwiazdy, oznaczający tylko pojęcie gwiazdy; 2) ten obraz gwiazdy występuje jako głoska sba; 3) ten obraz gwiazdy występuje jako wskazówka, że dane głoski tak, nie zaś inaczej, czytać należy; jest więc wtedy wskaźnikiem głosowym; 4) gdy głoska sba oznaczać miała drzwi, widzieliśmy obok niej znak oznaczający, że to mowa o domu lub jego części; gdy głoska ab oznaczać miała kozła, widzieliśmy obok niej obraz kozła; gdy zaś miała oznaczać pragnienie, widzieliśmy znak oznaczający fale wody; a nakonieo i obraz człowieka. Te znaki więo, jako to: oznaczające dom lub jego części, obraz kozła, wody i człowieka, nie mające w tym razie znaczenia wyrazu dom, kozioł, woda i człowiek, tylko że mowa o domu, zwierzęciu, płynie i człowieku, noszą nazwę wskaźników przedmiotowych. Nakonieo 5) widzieliśmy, że gdy należało wskazać, że dwie głoski s i b potrzeba przeczytać, nie sablub sib, lecz sba, obok stawiali głoskę a; ponieważ w wielu razach bez niej się obywało, więo ona tu występuje, nie jako głoska a, lecz dla wykazania konieczności przeczytania tej całej zgłoski jako sba, będzie to więc tak zwane uzupełnienie głosowe. Tak więo z tego przykładu widzimy, że w piśmie egipskiem pięciorakie znaki są w uźyoiu: właściwe obrazy; zgłoski lub głoski; wskaźniki przedmiotowe, wskaźniki głosowe i uzupełnienia głosowe.

Te wszystkie pięciorakie znaki, gdy są starannie rzeźbione na kamieniu, lub malowane na drzewie albo murze, łatwo się dają odróżniać jedne od drugich. Więc czytelnika oczekuje jedno tylko zadanie: określić, jakie każda posiać ma właściwe swe w danem miejscu znaczenie z wykazanych pięciu. Iaaczej się rzecz, przedstawia, jeśli ma-teryałem piśmiennym staja się papyrus lub pergamin, a rylec w ręku rzeźbiarza lub pędzel u ma* larza zastąpiło pióro zwykłego pismaka. Hieroglify otrzymują wtedy nazwę pisma hieratycznego. Do poprzednio zaś wskazanego zadania czytelnika tego pisma przyłącza się nowe, polegające na determinowaniu i dociekaniu samej postaci, czyli kształtu danego znaku. Pismo hieratyczne jest kursywą tylko pisma hieroglificznego, przy zatrzymaniu całego systematu i wypły wającego z niego systematu wszystkich znaków. Jeśli porównamy pismo hieroglifiozne, wskutek wyrazistości postaoi jego, do druku, hieratyczne będzie wtedy pismem rękopiśmiennem, i to z natury przedmiotu nieczytelnemu Trudności odczytywania pisma hieratycznego jeszcze kilkakrotnie się potęgują w piśmie demo-tyoznem, które jest znowu kursywą hieratycznego, również przy zatrzymaniu całego systematu i wypływającego i niego systematu wszystkich znaków. Jeżeli pismo hieratyczne porównaliśmy do rękopisu, demotyczne staje obok niego jako naprędce kreślona notatka. Dosięgnąć pewnej biegłości w odczytywaniu jego można tylko przy speeyal-uem uzdolnieniu do Odróżniania drobnych znaczków jednych od drugich i wyjątkowej pracowitości. Dla tego też-to papyrusy demotyczne są, stosunkowo do hieratycznych, w mniejszzj odczytywane ilości.

W czasach panowania w Egipcie dynastyi XVIII (wieki środkowe w 2-giem tysiącoleoiu przed erą naszą), jakiś lud, dotychczas nieznany, pochodzenia semickiego, ze znaków głoskowych pisma hieratycznego wytworzył był abecadło swoje, które nazywać należy staro-semickiem i z którego pochodzą wszystkie znane dotychczas abecadła. Najdawniejszym pomnikiem takiego abecadła jest napis pamiątkowy Moabskiego króla Meszy, pochodzący z VIII-go stulecia przed naszą erą. Dopiero w trzecim wieku ery naszej z jednego z abecadeł, pochodzącyoh z abecadła staro - semickiego, a mianowicie z greckiego, powstało abecadło kop ty j-skie, które weszło w użycie w języku Koptów (nowo - egipskim).

Język. Jeżeli ludność starożytnego E-u pozostaje dotychczas, ze względu na pochodzenie, zagadką dla etnologa i historyka; dla lingwisty pozostać musi również zagadką język tej ludności, a to tembardziej, że stwierdzone przez pierwszych pewne uczestnictwo żywiołu semickiego w utworzeniu Egipcyan w daleko większej mierze odbija się na języku egipskim, i co ważniejszą jest rzeczą, że to odbicie się bardziej stanowczo uwydatnia się na budowie gramatycznej języka egipskiego, niż na jego materyale, to jest źródłosłowach. Język egipski, ze wszystkich języków znanych w dziejach, a dziejowych zarazem, wyłączając chyba chiński, pomimo przestrzenie, w ścisłe, geograficzne granice ujęte, które zajmował, najdłużej się rozwijał i istniał w czasie. Początki jego, (to jest pierwotna doba jego wykształcania się), przypadają na czaBy przedhistoryczne E-u, których przeciąg nie da się żadną, miarą, dla braku wszelkich mato-ryałów, choć przybliżenie, oznaczyć. Rozwój jego obejmuje cały okres dziejowy istnienia państwa. Dokumenta do dziejów politycznych E-u przynoszą zarazem dowody istnienia w zupełnym już całokształcie piśmiennego języka Egipcyan. Okres upadku języka egipskiego przypada na dobę upadku państwa egipskiego, zakończonej podbojem Egiptu; przez Rzymian dokonanym. Po Rzymianach nastąpili Grecy z monarchii wschodniej, po Grekach—Arabowie, po Arabach—Turcy, a język egipski konał, aż skonał ostateoznie pod nazwą

koptyjskiego dopiero w zeszłem stuleciu. Jeżeli I nabytej zależności języka od owego systematu, za początek konania języka egipskiego przyjmiemy przechodzimy do gramatyki języka egipskiego, a to czasy środkowe panowania w E-e Rzymian, więo według P. Le Page Reuouf (,An Elementary mniej więcej początki wieku Iii-go ery naszej, Grammar of the Ancient Egyptian Language in okaże się, że doba owego obumierania ciągnęła tbe hieroglyphic type"). Nadmieniamy przytem, się przez wieków szesnaście. Tak długotrwałemu że znaki hieroglificzne z konieczności, z przyczyny zanikaniu odpowiada doba rozwoju, obejmująca braku czcionek egipskich, podawać będziemy w trans-cały ciąg dziejów E-u, wynoszący jakie pięć ty- skrypcyi łacińskiej.

sięcy lat. Słowem, z długości samego tylko za- Fonetyka. System głoskowy posiada tę prze-mierania i długości źyoia w rozwoju i rozkwicie, ważnie nad innemi systematami piśmiennemi wyż-możemy wnosić o dawnośoi powstania języka egip- szość, że może się przy umiejętnem zastosowaniu skiego, możemy brać miarę czasu, jakiego ten ję- zbliżyć do możebnie dokładnego wyrażania dźwię-zyk potrzebował, by powstać i wykształcić się do ków mowy, za pomocą osobnych dla każdego po-stopnia piśmienności.    jedyńczego dźwięku znaków, zwanych głoskami.

Przy badaaiu rozmaitych języków, przy docie- Inaczej rzecz się ma w systemacie obrazowym, kaniu ich rozwoju dziejowego, mało dotychczas a nawet zgłoskowym, czy-to głoskowo-zgłoskowym, zwracano uwagi na łączność, jaką czas wytwarza jak pismo egipskie. Tu z natury rzeczy przewa-pomiędzy mową a pismem, na zależność, z konie- źać musi mnogodźwięozność (polifonia), utru-czności wynikającą, języka od grafiki lub systema- dniająca poznanie dźwięków, i gmatwająoa ich do-tu piśmiennego. To tak ważne zaniedbanie jest kładne określenie. Tylko długie i mozolne docie-poniekąd usprawiedliwionem przez tę okoliczność, kanie dwóch jakich pokoleń egiptologów w kilku że dopiero od czasu, gdy zaczęto odczytywać hie- prze dniej szych narodach europejskich, oparte na roglify, jak również dwojakie pismo klinowe: assy- przeróżnych kombinacyach, pozwoliło dojść nako-ryjskie i perskie, a przytem i pismo chińskie, eu- nieć do określenia dźwięków, związanych z głoska-ropejscy uczeni otrzymali możność poznajomienia mi, używanemi obok innych znaków, zgłosek i obra-się z innemi systematami piśmiennemi, niż wła- zów w piśmie egipskiem. Pamiętać wszakże na-sne, a nadto, mianowicie z temi, w których ta za* leży zawsze, że wskutek właściwości, zbliżających leżnośó najbardziej się uwydatnia. Z tych-to wła- język egipski do języków Bemickioh, w piśmie śnie różnorodnych systematów, aczkolwiek opar- egipskiem samogłoski nie były wyrażane, tylko tych na wspólnych i jednych zasadach, można do- I w szczególniejszych wypadkach, naprzykład na wiedzieć się i na niob sprawdzić, jak dalece dźwięki, początku wyrazu, jeśli się on zaczynał od samo-stanowiące mowę, zespalają się ze znakami pisma, głoski, lub jako uzupełnienie głosowe, przez jak się wcielają w postaci ryte i kreślone w prze- oBobne znaki piśmienne, odpowiadające im specyal-strzeni, jak tworzą z niemi nierozerwalny, choć nie i wyłącznie, lecz prawie o ęólnie były tylko pozornie sztuczny, związek. Ta fatalna zależność domyślne. Wskutek tego wielka wynikała tru-mowy od pisma, ta nierozerwalność sztuczna dźwię* dność w oznaczaniu dźwięków pojedyńozych samo-ku i postaci jego w oddziaływaniu ich wspólnem głosek, i ta trudność dotyohczas nie jest jeszcze przez jeden tylko zmysł widzenia, na umysł ludzki, zupełnie pokonaną.

stanowiły ważną zaporę w rozwoju języków, sku- I tak: dla dźwięków e i o nie znaleziono, przy-tych za życia z danym systematem piśmiennym, najmniej jeszcze dotyohczas, odpowiednich znaków, a po śmierci, w nim, niby w trumnie, Bpoezywa- lecz za to dla a aż trzy, z których to prawdopo-jących, jakim, między innemi kilku znanemi, jest dobnie jeden zbliżał się w wymawianiu do e, drugi i język egipski. Język zmarły i w danym syste- zaś do o. Dla i są dwa znaki; również tyle dla macie pisma, jakby ciało w trumnie, pogrążony, u. Dla wargowych b, p, f po jednym znaku, lecz poczyna stanowić z tym systematem jedną całość, b wymawiało się jak łacińskie v lub w no wojak ciało z trumną, któr,e w niej tylko rozpatry- greckim beta. Z płynnych m i n miały po waó się i badać daje, które z niej wyjętem bez dwa znaki; dla li r za to wystarczał jeden, stąd szkody dla siebie, bez rozsypania się w proch ze- wniosek, że w wymawianiu nie było jawnej różni* wnątrz niej, już być nie może. Dlatego też egip- cy. Z gardłowych k posiada trzy znaki, dla tologowie przy wydawnictwach zabytków piśmien- trojakiego brzmie.lia tej głoski; h również trzy dla nictwa egipskiego, chociaż już nie są, jak to po- tego samego powodu, lecz g żadnego. Syczące: przednio sami Egipcyanie byli, żadnemi poboczne- s—dwa, z których jedno brzmiało sz; dla z żadne-mi względami związani z systematem pisma egip- go. Z zębowych dla t—cztery, z których jeden skiego, wydają nietylko hieroglificzne teksty, po- oznaczał t zwykł , drugi t zmiękczone przez sa-mimo wielu trudności technicznych i przeszkód mogłoskę i; inne zaś dwa dźwięk t z przydeohem materyalnych, nie w transskrypcyi, tylko w hie- h i syczącą s; za to dla d żadnego. Pamiętać roglifach, ale nawet teksty hieratyczne i demoty- wszelako należy, że te dźwięki samogłoskowe czne w transskrypcyi, nie innej, tylko hieroglifioz- i współgłoskowe, pomimo postaci osobnych dla ich nej, przez siebie umyślnie dla celów wydawniczych oznaczania, wielokrotnie kr>ły s;ę pod innemi dokonywanej.    w rozmaitych kombinacyach, oznaczających zgłoski,

Pominąwszy przeto sam rozbiór owego wpływu i że tych postaci zgłoskowych liczyły się setki, danego systematu piśmiennego na rozwój języka, a zadawalniając się tylko wskazaniem z czasem j

wargowe

płynne

gardłowe

syczące

f¹

zębowe

GŁOSKI EGIPSKIE (ABECADŁO)

Samogłoski

<2

Współgłoski

= b (v), p, f.

/WWW

V'

I ra

i \V1    - 8, SZ.

-2^ = rn, n, r=J.

/£>

Etymologia. Rzeczowniki i przymiotniki jednakowe miewały zakończenia. Liczb było trzy. Rodzajów było dwa. Żeńskiego rodzaju zwykle, chociaż nie wyłącznie, kończyły się na t; np. seut—siostra, charet—wdowa, nefrit— bogini, aat—wielka. Liczba mnoga w rzeczownikach i przymiotnikach przybierała końcówkę na u albo iu; a nadto imiona te dla oznaczenia liczby mnogiej otrzymywały jeszcze trzy kreski pionowe, równoległe, lub jedna nad drugą się wznoszące. Jeżeli rzeczownik był oznaczony przez obraz lub ideogram, wówczas ten znak, dla oznaczenia liczby mnogiej był powtórzony razy trzy. Liczba podwójna przybierała ui dla rodzaju męskiego, a U dla żeńskiego; np. ne tar u i—dwaj bogowie; ne-huti—dwie sykomory. Obrazy lub ideogramy po dwakroć się kreśliły w tym przypadku. Żadnych końcówek specyalnych dla oznaczenia przypadków nie było. Stosunki pomiędzy przedmiotami, u nas wyrażane za pomocą końcówek, wyrażały się przez rozmaite przyimki. Przymiotniki idą po rzeczownikach. Stopnie porównania były wyrażane za pomocą, nie końcówek, lecz partykuły er; np.:

=.większy niż ojciec jego;

aa

er tfe -f

EncyM Powsz Iluitr. Zesz. 142. T. 18-ty

set kemet nebt

nefer

=piękniejsza, niż jakakolwiek bądź kobieta żona.

To samo er (bardziej niż) używane było i przy słowach:

er

neb

bak-ef

= kocha mnie król bardziej, niż któregokolwiek bądź ze swoich sług.

Pojęcie stopnia najwyższego wyrażane też bywało przez powtórzenie rzeczownika w liczbie mnogiej: sa-ten sateniu—król (największy, najpotężniejszy) z królów; neb neb u—pan (najwspanialszy z) panów. | Wyraz ura, postawiony przy przymiotniku, nadawał ! mu znaczenie: w istocie, rzeczywiście: aa ura = w istocie (rzeczywiście) wielki; to samo znaczenie otrzymywało nieraz samo aa. Liczebniki właściwe brzmiały następnie: 1—-ua, 2—sen, 3—che-

merer-u

hen-ef er

met, 4—ftu, 5—tua, 6—suu, 7—sechef, 8— i chmennu, 9—patu, pset, 10—meti, 20—taut,

30—sa, 100—saa, 200—Betau, 300—chemet saa i t. d. Tysiąc—cha; 10 000—teb, 100 000— hefennu; milion—h e h, 10 000 000—sen. Ułamki tak się pisały: rodzaj elipsy z czterema kreskami pod nią wyrażał jedną ‘'czwartą; taż elipsa z trzema znaczkami, oznaczającemi dziesiątki, pod nią wyrażały jedną trzydziestą; taż elipsa z dłuższą i o pół od tej krótsi ą laseczką, dwie trzeoich; kółeczko — jedną czwartą; dwa kółeczka — dwie czwarte; trzy — trzy czwarte.

osoby, liczb. p. a, liczb. mn. n Dla 2-giej o. r. m.

1. p. k, 1. m. ten; r. i. t. Dla 3-iej o. r. m. 1. p. /, 1. m. sen; r. ż. s, set, u, un. Na przykład: ptehu-a re-a:. ja otwieram moje usta; maa-f tfe-f: on widzi swego ojca; abe-f em snef ten: on myje w krwi waszej. Z tych przykładów wi-dzrny również, że te przyrostki, postawione przy rzeczownikach, zastępują zaimki dzierżawcze. Dodane zaś do zaimków wskazujących, tworzą zaimki dzierżawcze niezależne. Z. wskazujące: liozba pojedyncza dla męskiego rodzaju: pa, pa i, pui, pfi; dla żeńskiego: ta, tai, tui, tfi; liczba mno-

LICZEBNIKI.

AAAAAA

r-"XL)-

MII

O (2

10

(2

(2 <2

(2(2(2

(2 (2 (2 (2

100

200

300

400

1000

nn

20

10 000

nnn

30

OOo<

100 000

1000 000

10 000 oco

mi

w—o «—o w—o w—o

(2(2 nnn 111

(2 nn III ^ 4359

<2 n

<2i n i

120,214.

⁴’ nnn

— ~ło-

o# i to

t/j"

W porządkowych właściwe przybierały patykułę ga, dla obu rodzajów: na, na i, z przyrostkiem meh: meh hua, meh sen, pierwszy, drugi. Cho- przeto będzie pai-a, pai-k, i t. d„. Naprzykład: ciąż spotykają się wyraz api, nem, w tych zna- pai-a neb: mój pan; pai-k netar: twój bóg; czeniach.    pai-set sen: jej brat; tai-f hemet: jego żona;

Zaimki. Osobiste. Liczba pojedyncza: Nuk tai-a nebet: moje (r. ź.) włosy; tai-f atep: jego lub anuk (po hebr. anokij) — ja; entuk (po ciężar; nai-f ahau: jego woły. Tu używa się hebr. ato)=ty (r. m.); eutut (po hebr. at)=ty w znaczeniu francuskiego on. Przyrostki zaimko-(r. ż.); entuf=on; entus=ona. My dotychczas we, dodane do rzeczowników, oznaczających częśoi nie odszukano. Entuten (po hebr. atem)=wy; ciała ludzkiego, otrzymują znaczenie zaimków 0-entusen, entu=oni, one. Oprócz tych form za- sobiatych; n. p. hra-a: moje oblicze; re-a: moje imków osobistych są jeszcze inne, przyrostkowe, usta — oznaczają po prostu ja. Względne: en, które postawione po słowie używają się zamiast 1 który, ent, która, enti, którzy. Pytające: ach, zwykłych na początku słowa. Te są: dla 1-szej 1 ma=kto, co? Nieokreślone: u a = ktoś, neb,

I R.

tennu=każdy; nehau=.nie wiele, mało; ki, ket, ketta, ketu = inny, inna, inne; men, ment=ktoś, pewny, pewna. Zaimki wskazujące: pa, ta, na u-żywały się w charakterze przedimków określonych; u a, zaimek nieokreślony — w charakterze przedim-ka nieokreślonego.

Słoiva w języku egipskim oznaczają tylko pojęcie danej czynności lub stanu, bez uwzględnienia czasu, w którym się coś odbywało, jak również stosunku do osób, które czynuość tę odbywały, lub tej czynności, czy też temu stanowi podlegały.

Wskutek tego nie znają stron, trybów, czasów, to jest właściwie odmiany, konjugacyi. Przystawki zaimkowe zastępują osoby; n. p. anch-sen: oni żyją; anch-netaru, albo netaru anch-sen: bogowie żyją. Również wyrażają one i bierniki; n. p. mas-sen netar pfi as: zwyciężył ich bóg ten potężny. Następne przykłady uwydatnią zawiłość, wynikającą z braku odmiany słów:

An ertana re-a er tetet; ret-ui-a er sem.

An, jest to przyimek i oznacza: przy, dla; er-ta, słowo: oznacza, dawać; n, drugi przyimek, wskazujący kierunek działania—do; a, przystawka zaimkowa 1-szej osoby liczby pojedyńczej; er, trzeci przyimek, oznaczający do, dla; re, rzeczownik =usta; a, taż sama przystawka zaimkowa; tetet, słowo, oznacza: mówić; r et, rzeczownik =noga; ui oznacza liczbę podwójną: nogi; a taż sama przystawka zaimkowa; er, przyimek do, dla; s o m, słowo, oznacza: chodzić. Całe więc zdanie w tłómaczeniu brzmieć będzie: „Dane mi (są) usta moje dla mówienia,. nogi moje dla chodzenia⁴*. Liczba mnoga dane wyniza z tego, że to słowo dawać zastosowane jest w tym przypadku do dwóch rzeczowników: usta, nogi. Strona zaś bierna jego wynika stąd, że nie powiedziano kto daje, więc wynika z treści. Oto inny przykład: Tes-nek tfe-k Tmu mahu pfi nefer en macheru. Tes, słowo, oznacza splatać; w nek—n jest znany z poprzedniego przykładu przyimek, oznaczający kierunek czynności; k przystawka zaimkowa 2-iej osoby liczby pojedyńczej; tfe, rzeczownik^ojdec; k• poprzedzająca przystawka; tmu imię własne; mahu, rzeczownik=wieniec; pfi, zaimek wskazujący rodzaju żeńskiego; nefer, przymiotnik = piękny; en, powyżej użyty przyimek; macheru, rzeczownik = usprawiedliwienie, nagroda. W przekładzie zdanie powyższe brzmieć będzie: „Plecie (lub splótł) tobie ojciec twój Tmu wienieo ten piękny ku nagrodzie, lub na nagrodę*. Jeszcze inny przykład:

Anhu-ua recht en hetrau. Anhu, słowo=o-krąźać; u, oznacza liczbę mnogą; a, przyrostek zaimkowy, znany z poprzedniego zdania; recht, rzeczownik, oznacza pojęcie „mnóstwo*; en, znany przyimek; hetra, rzeczownik, oznaczający wóz bojowy; u, zakończenie liczby mnogiej. Całe więc zdanie w tłómaczeniu brzmieć będzie: „Okrążają mię mnogie wozy bojowe* (czy też: „mnóstwo wozów*bojowych"). Tych parę zdań pokazuje zarazem, jak wielkie znaczenie mają w języku egipskim przyimki. Przeto język ten posiadać ioh powinien tyle, by wszelkie stosunki pomiędzy rzeczownikami przedstawiać mogły wyraźnie i swobodnie. Jakoż posiada ich wiele: prócz 15 głównych, 25 form złożonych z głównych Przytem znaczna ich część otrzymuje znaczenie przysłówków, lub z przymiotnikami użytemi w charakterze przysłówków tworzy stopnie porównania. Za to, ponieważ język egipski, wskutek swego charakteru, nie tworzy zdań rozwiniętych w okresy, przeto ilość i rola spójników nie mogą w nim być i nie są też znaczne. Nie tworząc rozwiniętych zdań, a nadto, nie posiadając, jakeśmy to widzieli, odmian imion i słów, czyli deklinacyj i konju-gaoyj, język egipski nie przedstawia materyału do tego, cobyśmy mogli nazwać składnią we wła-ściwem znaczeniu tego wyrazu.

Nakoniec jeszcze jedna uwaga. Wypowiedziane na początku twierdzenie, że okres istnienia państwa egipskiego przedstawia zarazem okres zupełnego rozwoju i rozkwitu języka egipskiego, nie znaczy wcale, żeby przez te kilka tysięcy lat język egipski nie ulegał woale zmianie, której ulegają nawet przez czas znacznie krótszy wszelkie żyjące języki. Owszem: zmieniać się on mógł i zmieniał. Na taką zmianę wpływać powinny były, oprócz ogólnyoh praw językowych, jeszcze warunki polityczne, sprzyjające zmianom, naprzykład: tworzenie Bię państewek, łączenie się ich w jedną całość, przenoszenie stolic, podnoszące narzecza miejscowe do znaczenia języka ogólnego i t. d. Ale Egiptologowie do wykazania tych zmian, do ujęcia samego faktu rozwoju, nie posiadają należytego materyału. Raz zakuty w niezmienne znaki piśmienne, dźwięki jego żywe po za obrazami kryjące i bardziej do oozu niż do ucha temi obrazami przemawiające, dla czytelników pozostawał on bez zmiany tak długo, jak długo istniało w użyciu samo to piBmo, aczkolwiek dźwięki mogły już być nie te, które składały go pierwotnie.

C) Piśmiennictwo. To, co z zupełną słusznośoią nazywamy piśmiennictwem egipskiem, co przez szereg nie już stuleci, lecz tysiącoleci, w postaci utworów piśmiennych wynikało z rozwoju umysłowego starożytnych Egipcyan, i o owym rozwoju wymownie świadczyło, istniało tak długo, jak długo było przechowywane w powszechnem w Egipcie użyciu pismo egipskie. Gdy w dru-giem i trzeciem stuleciu ery naszej to pismo, wskutek przyczyn, o których będzie mowa następnie, ustępować poczęło przed koptyjskiem, a język egipski starożytny przed nowo - egipskim (również koptyjskim nazwanym), dla którego to nowe pismo stało się już jedynym i wyłącznym organem uzewnętrznienia, pomniki piśmiennictwa E-gipskiego, wychodząc z umysłu i pamięci ówczesnych pokoleń, znikały również z powierzchni ziemi. Naturalnym biegiem rzeczy część ich, i to bezwątpienia przeważna, uległa zupełnemu zniszczeniu; część pozostałą ukryły groby oraz zwaliska gmachów I przechowywały przez cały ciąg wieków średnich i nowożytnych, aż do bieżącego stulecia. W niem to dopiero wydobywane z głębi ziemi w postaci papyrusów lub w podobiznach napisów pamiątkowych, zdjętych z gmachów, następnie wydawane i tłómaozone na wszystkie języki europejskie, pomniki piśmiennictwa egipskiego stały się własnością nowożytnych narodów. Dla przyszłych badaczy kultury europejskiej stanie się z czasem zagadnieniem wielce poważnem i oiekawem, jaki wpływ na społeczeństwo dziewiętnastego stulecia wywarło wskrzeszenie w nauce narodu, który w dziejach zdobył sobie nazwę mądrego, a który, niezależnie od tego, czy ową nazwę usprawiedliwia lub nie, był bezwzględnie najstarszym w naszym cyklu dziejowym,—a mianowicie: czy poznanie piśmiennictwa tego narodu rozszerzyło tylko jedynie zakres wiedzy, odkrywając jedną dobę jej rozwoju w starożytności, czy również przytem wzbogaciło skarbiec życiowej mądrości, służąc bardziej za przestrogę, czego unikać, niż zachętę, co naśladować należy. Wszak XIX stulecie nazwać można okresem drugiego Odrodzenia. W XVI wieku dla nauki europejskiej odrodził się świat greko - rzymski; w XIX przeżywamy odrodzenie świata wschodniego, w starożytniejszej postaci, niż dotychczas mana, żydowska. Jakkolwiek bowiem przechowywane po grobach papirusy, a na istniejących jeszcze zwaliskach gmachów pomieszczone napisy, cząstkę zaledwie Btanowić mogą tych, które życie wytwarzało w czasie i przestrzeni; jakkolwiek odnalezione już stanowić mogą tylko cząstkę przechowywanych, a odczytane, tylko Cząstkę odnalezionych: w każdym atoli razie materyał, którym już obecnie Egiptologia, jako nauka badająca E. starożytny, na podstawie źródeł egipskich, rozporządza, jest dostatecznie obfity, aby, czerpiąc z niego wiadomości, można było już mówić o piśmiennictwie Egipskiem; przytem tak on jest różnorodnym, że, obejmując całokształt życia umysłowego starożytnego Egiptn, pozwala wniknąć głębiej i wszechstronniej w to życie, niż odpowiednie materyały, otrzymane w spadku po in-nyoh narodaoh starożytnych, pozwalają na to względem tych innych narodów. Pomimo to jednakże, mówiąo o piśmiennictwie egipskiem, nie możemy wcale zastosować do niego schematu wbisto-ryi każdego innego piśmiennictwa przyjętego; nie możemy dzielić go na okresy, utarte przez zwyczaj powszechny, a w każdym takim okresie rozpatrywać zabytki piśmiennictwa według rodzaju utworów, poszukująo stale eposu, liryki i dramatu. Podział piśmiennictwa Egipskiego na okresy jest niemoźebny wskutek tego, że większość w niem utworów piśmiennych, nie nosząo daty i nazwiska autora, nie jest nadto związane z jakimkolwiek bądź dającym się wykazać i ustanowić czasem. Określenie bowiem daty wzniesienia danego gmachu, lub z rodzaju pisma wywnioskowanie o przybliżonej dacie papirusa, jeszcze nie jest wykazaniem i ustanowieniem daty samego utworu. Grupowanie zabytków według rodzaju utworów również staje się niemożebnem wskutek tego, że do większości tych zabytków nie da się zastosować pojęcie o rodzajach utworów piśmiennych, wyrobione na wzorach innych piśmien-nictw, powstałych w czasach późniejszych, np. na piśmiennictwie greckiem lub rzymskiem; że większość tych zabytków stanowi dopiero w zarodku same te rodzaje, czyli, że z tych lub takich utworów te rodzaje dopiero w ozasach późniejszych powstawały, drogą rozwoju naturalnego z nich wypływały. Czem więc dzieje Egiptu będą w dziejach powszechnych, tern piśmiennictwo Egipskie staó się może w dziejach powszechnego piśmiennictwa. Pozostaje więc wskutek tego grupowanie zabytków piśmiennictwa egipskiego według treści. Powstałe wskutek takiego podziału grupy zabytków, połączonych z sobą treścią, bez względu na formy i czas, z którego pojedyncze utwory pochodzą, przedstawią się nam niby łożyska Nilu, któ-remi, jako wody jego, płynęło życie umysłowe starożytnego Egiptu; to znowu, niby różne strony tego życia: każda taka grupa wyobrazi to żyoie w innej postaci, schwytane z odmiennego punktu widzenia, a które, jednakże, razem wzięte, wskutek jedności przedstawianego przedmiotu, tworzą razem jednolitą, a ponętną w tej swojej różnorodności, całość harmonijną. Takich grup będzie cztery. Pierwsza zawrze zabytki piśmiennictwa religijnego, druga historycznego, trzecia dydaktycznego, czwarta powieściowego. Pamiętajmy wszelako, że ciągłe odkopywanie zwalisk i grobów egipskich, odnajdowanie tekstów, odczytywanie ich i ogłaszanie drukiem, mogą z czasem nową grupę zabytków przysporzyć, a przy tern wykazanych już zawartość wciąż zwiększają. Zabytki piśmiennictwa religijnego wyróżniają się wśród innych przedewszystbiem swą ilością. W skutek tego grupa z nich powstała staje na czele innych. Od niej przeto rozpocząć należy poznawanie piśmiennictwa egipskiego, ohociaż, jak na tern miejscu, poznawanie to z konieczności ograniczyć się musi wytworzeniem za-ledwo tylko pojęcia o zawartości każdej grupy i o łączności w niej jednyoh utworów z drugiemi. Poznawanie obok tego szczegółowej treści zabytków przekraczałoby znacznie zakres praoy mniejszej, uwarunkowanej samem wydawnictwem.

I. Starożytni Egipcyanie Księgi świętej, która by, na tle zebranych mytów, zawierała prawodawstwo religijne i przepisy rytuałowe, takiej, jaką to inne posiadają narody wschodnie, Indowie i Persowie, Żydzi i Arabowie, nie posiadali woale i przeto nie przekazali jej nam, jak tamci. Nie pochodziło to wszelako z obojętnośoi religijnej Egipcyan. 0-wszem, „kiedy się przegląda wydawnictwa naszych uczonych, przedstawiające szczegółowo zabytki sztuki egipskiej, uderza w nich na pierwszy rzut oka obfitość, przechodząca wszelkie pojęcie, obrazów i scen religijnych. Do bardzo rzadkich należy wyjątków taka rzeźba lub rysunek, na których - by nie było choć jednej postaci bóstwa jakiego, zwykle zupełnie obojętnie wysłuchującego próśb swego czciciela i z równąź obojętnością przyjmującego dary jego. Z tego, co się na każdym kroku spotyka w sztuce i piśmiennictwie egipskiem, można było taki zrobić wniosek, że kraj cały przez bogów jedynie był zamieszkany; ludzi zaś i zwierząt istniało w nim tylko tyle, ile potrzeba było dla kultu tych bogów (Maspero)M. 0-tóż zabytki piśmiennictwa religijnego składają się głównie z napisów, uzupełniających wizerunki bogów, dochodzących niekiedy do bardzo znacznych rozmiarów; następnie—z papirusów, zawierających zaklęcia, używane we wszelkich przypadkach ży-ciowyob, z modłów zwracanych do rozmaityoh bogów, lub z opowiadań o tych bogach. Leoz nie tylko ilość znaczna stanowi ich wartość, zapewnia im znaczenie. Jeśli wśród innych grup w piśmiennictwie egipskiem religijna wyróżnia się ilością; wśród zabytków religijnych wszystkich w o-góle narodów starożytnych, zabytki religijnego piśmiennictwa egipskiego wyróżniają się, oprócz ilości, jeszcze i jakością, sobie tylko właściwym charakterem. Wskutek ogólnego kierunku re-ligijnego, panującego w Egipoie, każdy upamiętniony w sztuce i piśmiennictwie wypadek z życia publicznego, każdy fakt ważniejszy w dziejach narodu lub jedaostki, otrzymuje znaozenie dokumentu religijnego. Każdy zaś taki dokument to nie przeróbka jakaś dawniejszego, w czyimś interesie, partyi lub jednostki, po czasie dokonana, ale autentyk, z pierwszej pochodzący ręki. Posiadając przeto taki dokument, już nie oczyma cudzemi patrzy się na dany akt religijny, leoz swojemi wła-snemi. Czytający go, już nie powtórzone w coraz to bardziej słabnącem echu, chwyta zaklęcie, zmuszające boga, pomimo nawet woli jego, do pewnego czynu, lub pieśń, w celu wybłagania czegoś od niego i pochlebienia mu do niego zwróconą, ale słyszy je brzmiące tak, jak one brzmiały ongi, przy ich wygłaszaniu. Nie odbłysk przeto życia religijnego rozważa, nie odległemu jego przypatruje się odbiciu, leoz Bamo to życie chwyta w ohwi-li jego urzeczywistniania [się, powstawania; bada je w jego istocie, w istotnej jego treści. Na tern wszelako nie koniec. Fakt, że Egipcyauie Księgi Świętej nie posiadali, wyświetla kilka innych. Księgę Świętą w każdym narodzie tworzą prawodawcy religijni, jakimi byli w starożytności Zoroaster, Mojżesz, Mahomet; tworzą zaś w chwili, kiedy jeden jaki bóg zwycięża w danym kraju swoich licznych towarzyszy, dotychczas na równi z nim czczonych, i, zwyciężywszy, powołuje upatrzonego przez siebie ulubieńca swego, który mu zresztą owe wywalczył zwycięstwo, do wypowiedzenia ludowi jego woli, to jest, w jaki to sposób chce być nadal przez ten lud wyjątkowo i jedynie czczonym ofiarami i co za takie, wyłąoznie sobie tylko składanie ofiar, temu ludowi w zamian obiecuje. Tacy-to prawodawcy w interesie zwycięzcy, inaczej, w interesie tego boga, w którego imieniu występują, wszczynają zwykle walkę religijną, a prześladując wiernych bogom zwyciężonym, tamują naturalny a spokojny dotychczas rozwój religijny. W E-e przeto, ponieważ nie było Księgi Świętej, nie było i prawodawcy religijnego, nie było i przewagi jednego boga nad innymi, nie było walk religijnych. Walki religijne prowadzą nie tylko do wymordowywauia jednej części ludności kraju przez drugą, ale i do niszczenia przez zwycięzców jednych dokumentów i utworów religijnych dla zapewnienia wziętości i znaczenia innym. E. dopiero wtedy stał się widownią prześladowań religijnych, wtedy „począł się oblewać krwią niewinną męczenników świętych" rozmaitych wyznań, kiedy mieszkańcy jego, porzuciwszy swych starych bogów, uwierzyli w nowego, sobie obcego, a rządzący w nim podówczas cesarze rzymscy nie chcieli na takie pozwolić odstępstwo i na taką poniewierkę tamtych starych; kiedy, w zwykłej kolei rzeczy ludzkich, prześladowani i dręczeni stali się sami prześladowcami i dręczycielami, a kult nowego boga zastąpił następnie kult starych, którym władza państwowa początkowo przestała zapewniać opiekę i przeciw którym sama się ostatecznie zwróciła; kiedy nakoniec, panujących nad Egiptem Rzymian, a po nich Greków, zmienili Arabowie i Turcy z Allahem i Mahometem. Ponieważ w E-e przez cały ciąg niezależności jego państwowej nie było walk religijnych, powstające więc dokumenty i utwory religijne nie ulegały zniszozeniu, jak w innych krajaoh, i dla tego taka ioh obfitość przy takiej rozmaitości przechować się mogła aż do naszych czasów. Lecz stwierdzona przewaga religijności nad innemi stronami życia umysłowego, chociaż nie doprowadziła do walk religijnych, dokonała swego dzieła, swego, iż tak rzeo można, zadania dziejowego. Gdy nadeszła chwila takioh walk, gdy jednych kapłanów zastąpili drudzy, z upadkiem starożytnej religii egipskiej padły, (nie mając żadnej innej opory, prócz religii), język, pismo i piśmiennictwo egipskie. I zabytki kilkudziesię-cio- wiekowej kultury znikły z powierzchni ziemi, kryjąc się po grobaoh i zwaliskach, bardziej jako ślady zbrodni lub ciemnoty, niż pracy, dokonywanej z zupełną wiarą w jej trwałość i użyteczność przez setki pokoleń pod przewodnictwem kapłanów, zacnych, mądrych, a przedewszystkiem wierzących i wiernych swojemu zadaniu. Zabytki religijnego piśmiennictwa egipskiego pozwalają egi-ptologom zbadać religię egipską na wszystkich stopniach jej rozwoju, począwszy od pierwotnego animizmu aż do ostatniego objaśnienia wszystkich zagadnień, mogących powstawać w umyśle ludzkim, a tyczących się istnienia świata i losów na nim ludzi. Ta praca umysłowa na polu religii w trzy się zwykle przyobleka formy, w trzech się uzewnętrzniając aktach: w zaklęciu, hymnie i micie. Człowiek pierwotny, widząo się wyjątkowo w przyrodzie obdarzonym mową, słowu swemu poozął zrazu przypisywać moo nadprzyrodzoną. Ono-to, łamiąc prawa natury, mogło, według niego, oddalać wszelkie niebezpieczeństwa, uspakajać zjawiska groźne przyrody, uzdrawiać choroby, zapa-nowywać nad śmiercią; przed słowem ludzkiem korzyły się złe i dobre duchy, następnie posłuszną mu być musiała dziatwa tych duchów, rozliczne bogi. Ono w ustach bogów tworzyło światy i ludzi; ono nawet istniało na początku wszystkiego i stawało się ciałem; ono do dziś dnia jeszcze w religiach dokonywa przemian materyi i istoty rzeczy. Wszechmocne słowo w ustach człowieka stawało się zaklęciem. Zbiór zaklęć bywa zwykle najstarszym zabytkiem piśmiennictwa religijnego. W piśmiennictwie egipskiem znane są takie zbiory, jako Papirus magiczny Harrisa (papirusy

dwóch (nr. 65) papirusów

noBzą zwykle nazwy od pierwotnych ich właścicieli), pisany pismem hieratycznem, pochodzący z czasów XIX*ej lub XX ej dynastyi, i dwa papirusy magiczne w bibliotece w Lejdzie a trzeci w Paryżu, pisane pismem demotycznem, z transskrypcyą grecką niektórych imion własnych, co właśnie wskazuje, że rękopis pochodzi z czasów greckich. Papyrus Harrisa wydał F. Chabas („Le Papyrus Magiąue Harris" 1866) i dwukrotnie przetłómaczył na francuski a raz na angielski. Przekład francuski pierwszy uzupełnia wydanie tekstu; drugi w „Mślanges EgyptoIogiques“ (III sery a, tom 2), angielski w „Records of the Past*, X. Dwa papirusy z Lejdy wydał Leemans, paryski zamierzył wydaó Maspero. On również pod tytułem „Etudes dómotiąues* rozpoczął w „Recueil de tra-vaux relatiyes ń la Philologie et ń 1’ Archeologie Egyptiennes et Assyriennes", Vol. I, studyum nad tekstem jednego z Lejdy. Oto są zaklęcia z Papirusa Harrisa. Przeciw krokodylowi należało odmawiać nad wizerunkiem „boga Amona, z czterema głowami ba-raniemi na jednej szyi, trzymającego krokodyla pod swojemi nogami: Zatrzymaj się, krokodylu Mąko, synu Seta (boga zniszczenia); nie płyń ze Bwym ogonem; nie poruszaj ramionami, nie otwieraj paszczy, aby woda stała się płomieniem ognia przed tobą! Oręż siedemdziesięciu siedmiu bogów błyszczy w twych rękach; tyś przywiązany do wiosła Ra, tyś przywiązany czterema kręgi meta-lowemi do przodu łodzi Ra! Zatrzymaj się krokodylu Maku, synu Seta. Zmiłuj się nade mną, Amonie, zapładniaczu swej matki*! Oto znowu inne, przeciw innym niebezpieczeństwom: „Nie bądź przeciw mnie: jam Amon, jam Anhur, dobry pasterz, jestem wielkim wodzem, panem miecza; nie podnoś się: jam Mentu; nie usypiaj mego czuwania: jam Set; nie podnoś ramion na mnie: jam Sapti; nie sięgaj mię: jam Setu! I ci, co są w wodzie, niech nie wynurzają się; co Bię wynurzyli, niech nie wchodzą do wody; niech się mnożą na jej powierzchni, jak trupy na falach! Niech zamkną swe paszcze, jak jest zamknięta na siedem pieczęci wieczna tajemnica". W następnem zaklęciu dźwięki wskutek powtarzania straciły swoje pierwotne znaczenie: „Papalako, Papaluka, Papa-luro! Czyż to nie Num, który wzywa? Czyż to nie Takama, który zaklina? Którzy zaklinają wodę? Ja jestem Horus-Seti”. Powtarza się razy cztery. Zaklęcie przechodzi następnie w modlitwę: „Przybądź ku mnie, przybądź ku mnie, o obrazie miliona milionów, poczęty wczoraj, dzisiaj urodzony! Ty, którego imię ja znam (znajomość imienia istoty była konieczną przy zaklinaniu i samo wymówienie imienia już tę istotę pobudzało i sprowadzało; dla tego narody religijne nie wymawiają nigdy imion swych bogów, a ludy pierwotne wystrzegały się nawet wymawiania imion osób zmarłych), ty, który masz siedemdziesiąt siedem oczu i siedemdziesiąt siedem uszu. Przybądź ku mnie, spraw, by głos mój był usłuchany, jak był wysłuchany głos boga 8eb w ciemnościach. Jestem Baku wielki! Jestem Baku wielki". Modlitwa, gdy

do niej wchodzi żywioł mityczny, wyliczanie czynów boga, wynoszenie jego potęgi, staje się hymnem. Wśród zaklęć w papirusie Harrisa hymny się mieszczą. Oto do boga Szu: „Cześć ci, spłodzony przez Ra; synu pierworodny, z jego członków wychodzący, wybrany przez niego jeszcze przed urodzeniem się! On potężny. On jest władzCą życia każdego człowieka. On pokonywa bezbożnych w każdym dniu. Łódź słoneczna (na której słońce obiega świat cały) płynie, serce jest w radości. Arka (na łodzi) pełna wesołości. Bogowie widzą Szu, syna Ra, zwycięzcę. On udzielił broni przeciw nieprzyjaciołom Ra. On płynie ku górnym niebiosom każdego poranka. Tefnu, królowa niebios, spoczywa oparta na nim. Ona dodaje mu ognia w walce przeciw nieprzyjaciołom, by ich przyprowadzić do nicości. Zastępca Ra przy Oerhaku (bogini 'zaklęć, upostaciowanie ich siły), jako dziecię na łonie ojca. Jego osoba spoczywa w osobie Ra. On jest pokarmem obfitym tych, którzy są w Ra...“ Po tym hymnie, następuje litania do Szu, która, jako rodzaj utworów, tern się różni od hymnów, że w niej pewna zwrot ka ciągle się powtarza. Papirusy magiczne, pisane pismem demotycznem, zawierają zbiór zaklęć, których treść, co wnosić można ze wzmiankowanego studyum Maspero, jest przepełniona formułami czarodziejskiemi i których odmawianie wymagało, dla zupełnej skuteczności, wielce złożonej akcyi czarodziejskiej. Te formuły i ta akcya pozostaną jeszcze na długo, jeśli nawet nie na zawsze, zagadką dla badaczy. Modlitwy, litanie i hymny, powstałe z zaklęć i do zbioru zaklęć wchodzące, z czasem tworzyć poczęły osobny dział utworów religijnych. Mieszczono je na ścianach świątyń, przy obrazach bogów i królów, składających tym bogom ofiary, na stelach (tablicach pamiątkowych dla zmarłych) i przepisywano na papirusach. Oto są głównie znane dotychczas: Litania do Ra, znaleziona na murach świątyni w Te-bach, wydana i przetłómaczona na francuski przez Naville’a („La litanie du Soleil*, 1875) i przez niegoż na angielski („Records of the Past* VIII). Hymn do Amona—w Pap. AnastaBi, z czasów XIX ej dynastyi, wydany i przetłómaczony na angielski przez Goodwina („Transactions of the Society of Biblical Archeology*, II, 1873 i „R. of the P.* VI). Hymn do Amona-Ra, w Pap. z Muzeum w Bulaku, z czasów XIX d., wydany i przetłómaczony na francuski przez Mariette’a („Les Papyrus Egyptiens du Mueee de Boulaqu 1874) i przez Goodwina na angielski („Trans, of the S. o. B. A," II i „R. of the P.” II). Hymn do Ozyrysa—na steli z czasów XVIII d., wydany i przetłómaczony na francuski przez F. Chabas („Revue Arcbśolo-gique* 1857) i przez tegoż na angielski (rR. of the P.* IV) i francuski („Bibliothóque Orientale*

II). Hymn do Nilu, w dwóch pap. Sallier i Ana-stasi, wydany i przetłómaozony na francuski przez Maspero („Hymne au Nil, publie et traduit d’aprós les deux textes“, Paryż 1868); na angielski przez Cooka („R. of the P.“ IV). Przedostatni jest to rzadki utwór, którego autor odkrywa swe imię,

roz-

sam

jak to oznajmia nadpis: Adoracya Ozyrysa przez zawiadowcę trzód Amen-em-ha, syna niewiasty Nefer t ari; lecz również ten Amen-em-ha może być tylko fundatorem tej steli.

Żywą wiarę we wszechmoc Ozyrysa i gorącość uczucia religijnego nawet te urywki wykażą: „Od niego głębia niebieska otrzymuje swe wody, oi niego pochodzi wiatr, a powietrze do oddechu służące w jego spoczywa nozdrzach... On sprawił, że ziemia wydaje swe owooe doskonałe; niebo i gwiazdy są mu posłuszne... On jest starszy, pierwszy ze swoich braci, naczelnik bogów. On - to u-trzymuje sprawiedliwość w dwóch światach (na niebie i ziemi); mieści syna, gdzie był jego ojciec; on jest chwałą swego ojca, Saba; miłością swojej matki, Nut; mężny i czujny, on obala bezbożnego; niezwyciężony, gromi nieprzyjaciół; on wzbudza bojaźń w nienawidzących go... On slworzył ten świat swojemi rękami, wody na nim, powietrze, roślinność, trzody, ptactwo, owady, zwierzęta dzikie. Ziemia oddaje sprawiedliwość synowi Nut; świat zachwyca się nim, gdy on wstępuje do przybytku ojca swego... Otrzymał on panowanie nad dwoma światy; korona kraju spoczywa na głowie jego. On włada światem i tem, co świat zawiera; niebo i ziemia są pod obliczem jego. Rozkazuje ludziom, umysłom, mieszkańcom E-u i obcym wszystkim narodom*. Tak więo bóg egipski staje się bogiem innych narodów, staje się bogiem powszechnym. Wszystkie ludy go wielbią i zachwycają się nim, gdyż czytamy dalej: „Ogół ludzi jest w zachwycie, wnętrzności uczuwają kosze, serca radość; wszyscy ludzie wydają okrzyki na cześć jego. Każdy sławi jego dobroć; wielka jest jego miłość ku nam... Święte i dobroczynne są jego imiona... dwa światy używają spokoju pod nim; zło pierzcha; ziemia się spokojnie zapładnia pod takim panem. Prawda jest zapewniona, niesprawiedliwość — gnębiona..." Tak piękne i wzniosłe słowa prawdziwego i natchnionego uczucia religijnego podyktować tylko mogła szczera, szczytna a głęboka wiara, która tem bardziej zasługuje na podniesienie, że sam przedmiot jej, bóg Ozyrys, będąo synem boga ziemi, Seba, i bogini nocy, Nut, dwóch tajemniczych istot, nie mniej od nich jest tajemniczy, niepojęty, nie-wytłómaczony. Takąż samą wiarę wyraża i hymn do boga Nilu: „Pozdrowienie ci, o Nilu,—czytamy w nim;—Ty na tę ziemię zstępujesz, przychodzisz w pokoju, by dać życie Egiptowi... Boże ukryty! spuszczasz Ciemności, gdy ci się podoba, zraszasz roślinność przez słońce stworzoną, by dać pokarm żyjącym... On ziemię całą otwiera dla ludzi, z których każdy, wielki i mały, odpoczywają, gdy się podnosi, i każdy czuje radość... On każe wschodzić roślinności dla zwierząt, on pamięta o ofiarach dla bogów, on włada dwoma Egiptami (dolnym i górnym), napełnia gumna, opatruje spichrze, wzbogaca nędzarzy! on stwarza, lecz to nie wyczerpuje sił jego... tarczą jest ubogich... Nie jest on widzianym... niepodobna wprowadzić go do świątyni, nieznane jest to miejsce, gdzie przebywa, nie masz ołtarzy, ozdobionych wizerunkami jego, żaden przybytek go nie zawrze, niczyje słowo do serca jego nie wchodzi... nieznane jest to imię, które on nosi w niebie... Bóg wielki, jedyny i prawdziwy swych kształtów nie pokazuje...*. Tylko głęboka i prawdziwa wiara tak się wyrażać może; tylko naród, głęboko i potężnie wierzący tak szczytne, chociaż dla siebie samego niepojęte, zwykł wygłaszać zdania i obrazy; tylko setki pokoleń kapłanów w czasie, a ich tysiące w przestrzeni, czuwając nad umysłem narodu, mogą tak silną wiarę wszczepić i w duszy bogobojnego narodu ją pielęgnować! Nie mniej żywym, nie mniej głębokiem uczuciem religijnem tchną i inne hymny religijne egipskie, do innych zwracane bogów, chociaż niektórzy z nich nosili głowy ps’e, kocie i krokodyle; niektórzy sami byli bykami, baranami, ptakami. Dla głębokiej i prawdziwej wiary nio niema niepodobnego, nic niemożebnego. Człowiek wierzy, bo wierzy, bo mu tylko wierzyć pozostaje, bo wierzyć tylko on może... Mity egipskie, zawierające dociekania początkowo całego narodu, przedstawianego przez intelligencyę jego, a ostatecznie kapłanów, o początku świata i ludzi na nim, o istocie człowieka i jego losach pośmiertnych, tern się różnią pod względem formy od mitów innych narodów, że, pomimo rozrastania się ciągłego, narastania jednego na drugim, przekształcania się jedoych pod wpływem drugich, każdy z nich otrzymywał, wskutek wielkiej pracy u-mysłowej kapłanów, pojedynczych i w kollegiach zebranych, swą ostateczną w danej miejscowości redakcyę; w tej postaoi były one ryte na śoianaoh świątyń, obeliskach, stelach, zapisywane na papirusach i stanowiły odrębne całości, mogące nazwę Ksiąg nosić bezspornie. Treść tych ksiąg stanowi przedmiot nauki i religii egipskiej. Piśmiennictwo egipskie tylko je zakatalogować jedynie może i powinno.

Zwaliska, a właściwie hypogea królewskie w Tebacb, dostarczyły czterech Ksiąg, oprócz powyżej wzmiankowanej Litanii do Ra. Pierwszą z nich, której tytuł może brzmieć: Księga pogrzebowa, lub, jak chce Maspero: Księga o-twarcia ust („Etudes de Mythologie et d’Archóo-logie Egyptiennes“ tom I: „Les Hypogśes royaux de Thóbes*), została wydaną przez E. Sehiapa-rellego: ,11 libro dei Funerali degli antichi Egizia-ni, tradoto e commentato...* 1882, 4 o; przez J. Duemichena: „Der Grabpalast des Patnamenap in der Thebanischen Nekropolisw 1885, 2 v. Jest to, jak sam nadany tytuł głosi, księga ucząca, jak postępować należy przy grzebaniu ciał. Ale ponieważ w starożytnym E-e do grzebania ciał była zastosowana oała nauka i sztuka, jaką Egipcyanie posiadali, zarówno rzeźba, jak i malarstwo, zarówno teologia, jak i fizyologia i psychologia, traktat ten, pomimo praktycznego tylko użytku, budzi wielki interes naukowy i dostarcza wielu cennych o religii i wiedzy w E-e wskazówek. Trzy następne wydał Lefebure w tomach drugim i trzecim znanego wydawniotwa rzeczy egipskich: „Mómoires publies par les Membres de la Mission franęaise permanente d’Archóologie au CaireM (1886 i 1890)

p. t. „Les Hypogees royaux de Thóbes*. Pierwsza z nich nosi tytuł: Księga wrót, albo Księga Świata podziemnego; druga: Księga Amtuat, lub, jak ją nazywa Maspero: Księga wiadomości o tern, co jeBt wdrugim święcie („Etudes de Myth. et d’Arch.“ t. 2-gi, 27). Pierwsza zawiera wiadomości w postaci mytu o krążeniu słońca; druga podaje myt o Ozyrysie. O obu wyczerpujące studyum pomieścił Maspero w przytoczonem powyżej dziele („Et. de Myth. et d’Arch.“). Przekład zaś pierwszej, pod tytułem „The book of Hades*, wydał Lefóbure w „Records of the Past* X, XII. Trzecia nosi tytuł: Opowiadanie o stworżeniu Nieba. Wzmiankowane wydawnictwo „Mómoires publióes par les Membres* w tomach X — XVI obejmie wszystkie napisy znalezione na świątyniach w Edfu, w Filach, w Luksorze, w Medinet-Abu, w Deir-el-Medi-neh i Beheni, które obecnie są już w druku lub się do druku przygotowują. Również groby królewskie w Tebach, mianowicie grób Setiego I, dostarczyły Opowiadania o wyniszczeniu ludzi przez bogów, urywku mitycznej epopei, którą wydał E. Naville w „Transactions of the Society of Biblical Archeologyu, IV, wraz z przekładem Da francuski, a którego przekład angielski podał w „Records of the Past*, VI. Przekład niemiecki, dokonany przez siebie, pomieścił, Lauth w dziele p. t. „Aus Aegyptens Vorzeit“. Lekceważenie boga Ra w jego starości przez ludzi ściągnęło na nich karę w postaci rzezi i zalania napojami z nieba. Postawione pytanie: dla czego-to, mianowicie groby królewskie, z natury rzeczy będące mniej dostępnemi, niż inne gmachy, były ozdabiane tekstami ksiąg, rzeźbionemi na ich ścianach? odpowiedź znajduje w pojęciach narodu egipskiego o losach pośmiertnych ozłowieka, w tym ogólnym nastroju jego usposobienia, przy którym te losy tak go wyłącznie zaprzątały. Pomimo istnienia setek bogów, pomimo tworzenia się dziesiątków mitów o ziemi, przestrzeniach nadziemnych, o słońcu i księżycu, głównym punktem, do którego te wszystkie mity zmierzały, był człowiek, a w nauce o człowieku—losy jego pośmier tne. Z nauki tej wynika, że człowiek, w porównaniu z potęgą Błońca i ziemi, bogów i bogiń, byłby mniej jeszcze niż niczem, gdyby nie posiadał daru mowy, mocy w swem słowie, potężnego oręża w zaklęciu. Ta moo nie opuszcza go i po śmierci. Dość było je w wędrówkach pośmiertnych przy każdej okoliczności powtarzać, by osiągnąć stany pożądane. Jak za życia jednostki, tak i po śmierci jej, wymawianie zaklęć dokonywało nadprzyrodzonych rzeczy. Do mitów o losach pośmiertnych ozłowieka wchodzą więc zaklęcia, jako istota tych mitów. Rzeźbione- na grobach stanowią arsenał zmarłego, jego uzbrojenie jedyne w bezwładności, w którą pogrąża go śmierć. Przygotować sobie ów arsenał pośmiertny było zadaniem życia całego każdej jednostki, na każdym szczeblu Bpołeoznych stosunków. Królowie i możni panowie wznosili sobie arsenały murowane; dla ludzi zamożnych tym arsenałem stawały się stele i papyrusy, zapisane temi zaklęciami na tle mitów. Człowiek po śmierci, mając zaklęcia wszędzie obok siebie, mógł walczyó z nicością, pochłaniającą go, z bogami złymi, w tę nicość go pogrążającymi, i żywiołami niszozącemi jego istotę. Tylko prosty lud ginął niezaradny, obezwładniony, w niemocy bezsilny, gdyż nędza mu nie pozwalała okrążyć się zaklęciami, których dostarczanie dawało środki do życia kapłanom. Każdy przeto grób zamożnego człowieka zawiera stelę i zwój papirusów. Stele, wskutek swoich nieznacznych rozmiarów, tylko ulotny i przygodny dają nam materyał. Inaczej rzecz się ma z papirusami. To znowu całe księgi. Na ich czele stoi Księga Zmarłych. Począwszy od czasów Btarej monarchii, do czasów najpóźniejszych greckich i rzymskich, wkładano ją do trumny każdego zmarłego, którego rodzina miała środki ją nabyć; ilość przeto odnajdywanych egzemplarzy jest wskutek tego bardzo znaczna, zwłaszcza z czasów późaiejszych. I oto właśnie, z przyczyny tej znacznej ilości, krytyczne jej wydanie jest bardzo utrudnione. Ponieważ wkładano ją do trumny, egzemplarze jej, pomimo pozornego dobrego wyglądu i eleganoyi illu-stracyi, były bardzo niedbale i z wielkiemi opuszczeniami pisane. Dla jej ważności nawet nazywano ją Księgą Świętą Egipoyan. W 1874 roku, na zjeździe oryentalistów w Londynie, zawiązany komitet z Bircha, Chabas, Lepsiusa i Navil-le’a poozął opracowywać tekst. Śmierć przed wykończeniem dzieła porwała trzech pierwszych. Ostatni z komitetu doprowadził zadanie do kuńoa i w lat dwanaście, 1886 r., wydał p. t. „Das Ae-gyptische Todtenbueh der XVIII bis XX Dynastie* (Berlin, 2 tomy). Dwa przekłady tej Księgi, dokonane przed tern jej wydaniem, utraciły przeto swe dawniejsze znaczenie: angielski, Bircha, był pomieszczany w Bunsena „Egypt’s place in Univer-sal History* 1867, t. V, p. 123 — 333; franouski,

P. Pierreta, wydany osobno: „Le livre des morts des anciens Egyptiens” (1882, IX, 681), Nowy przekład jest oczekiwany. Do niej dodawano, lub w zastępstwie jej kładziono, i inne jeszcze księgi, które odnaleziono, a które są: KsięgaWielkiego kapłana Amenthotpi, Księga przekształceń, Księgi królewskie, Księga przejśofa przez wieczność, na niemiecki według papirusu wiedeńskiego nr. 29 przełoźoua przez Berg-manna („Das Buoh vom Durchwandeln der Ewig-keit* 1877), nakoniec: Księga oddychania. Ta ostatnia ma swoją historyę. Wydana wśród najwcześniejszych wydawnictw egipskich przez Brugscba i przetłómaczona na łacinę („S’ai en sin-sin, sive Liber Metempsycosis veterum Aegyptio-ium e duobus Papyris funebribus hieraticis signis ezaratiB nunc primum edidit, latine vertit, notas adjecit Henricus Brugsoh* Berlin 1851), następnie przez Horracka w facsimile dwóch rękopisów Luwru, i przez niego przetłómaczona na angielski (R. of the P. IV), p. t. „The book of respirations", oczekuje krytycznego obrobienia i nowego, według niego, przekładu. Służyła ona, jak się domyśla Hor-rack, głównie kapłanom i kapłankom boga Amona Ra.

II. Zabytki historyczne służą za podstawę do odtwarzania obecnie rzeczywistej historyi Egiptu. Przechowane na grobaoh królewskich napisy pamiątkowe z oznaczeniem imion ojca i dziada, nawet innej kolligacyi pochowanego króla, a na ścianach świątyń wizerunki królów, składających ofiary bogom w imieniu długiob szeregów przodków wyliozonych, pozwalają ułożyć listę królów egipskich, z niewielkiemi przerwami, począwszy od pierwszych dynastyj Manetona do czasów rzymskich. Następnie biografie oraz napisy, wyryte na grobach wielkich mężów państwowych, dają możność wniknąć w sposoby dochodzenia dostojeństw, w tajemnice dworskie, ująć ducha, zrozumieć sposoby rządzenia, spiętrzyć stopnie hierarchii urzędniczej, nakreślić dzieje wewnętrzne państwa. Nakoniec, liczne dokumenty polityczne, traktaty, opisy wypraw wojennych, ody pochwalne na cześć królów, przedstawiają dzieje zewnętrzne. Dzięki obfitości i rozmaitości tego rodzaju zabytków, a zwłaszcza na ich podstawie dokonanej pracy trzeciego już pokolenia egiptologów, Dzieje Eu lepiej są obecnie znane w nauce, niż początkowe dzieje Grecyi i Rzymu, a nawet współczesnych państw europejskich. Ponieważ treść tych dokumentów róźnyoh i zabytków jest właściwie treścią historyi E-u, piśmiennictwo egipskie więc na tern miejscu wskazać tylko może z nich niektóre, ważniejsze, jako typy tego rodzaju utworów, na tle wiadomości bibliograficznych, ich się tyczących.

Z pierwszej kategoryi dwa głównie znane są zabytki: płaskorzeźba, umieszczona na ścianie świątyni w Abydos, przedstawiająca Setiego I, gdy wraz z synem swoim, późniejszym Ramessu II, składa ofiaię przed szeregami przodków, upamiętnionych w siedemdziesięciu sześciu kartuszach, i takaż z grobu Tunari w Sakarah, mieszcząca pięćdziesiąt osiem kartuszów. Oba zabytki w po-dobiźnie pomieścił E. de Rougó w dziele swem „Recherches snr les Monuments qu’ on peut attri-buer aux six premióres dynasties de Manethon* (1886). Również w niem, jako uzupełnienie tych tablic, mieści się facsimile papirusu królewskiego turyńskiego, zawierającego listy królów. Z drugiej kategoryi zwraca na siebie uwagę napis grobowy Uny, opowiadający dzieje urzędnika dworskiego, żyjącego za czasów trzech pierwszych królów VI-ej dynastyi. Podobizna jego znaj duje się w wyżej wzmiankowauem dziele de Rou-ge, przekład zaś na angielski, dokonany przez Bircha, w „Records of the Past” II. Za nim idzie napis z hypogeum w Beni Hassan z czasów XII-ej dynastyi. Odtwarzający dzieje jednej rodziny możnej z łaski królewskiej, napis ten po raz pierwszy zossał wydany w „Excerpta Hierogliphica” przez Burtona, następnie, co dowodzi jego znaczenia, przez Lepsiusza, Brugscha, Reinischa, nakoniec przez Maspero (w „Recueil de travaux rela-tifs a la Philologie et ń 1’arcbóologie Egyptiennes et Assyriennesu I) i przez niego na francuski przełożony (przekład tamże).

Z ostatniej kategoryi zabytków najważniejsze pochodzą z czasów panowania Tutmesa III, piąte-

Enc rki. Pottsz, UWstr Zesa. 142, T, 18 ty.

go monarchy XVIII-ej dynastyi. Wyryte na mu-raoh Karnaku, głoszą one zwycięstwa tego wielkiego zdobywcy. Wyprawa do Syryi pod Mageddo stanowi jedną całość. Opowiadanie to było krytycznie streszczone przez Champolliona („Notices Manu-scrites* II), wydane przez Lepsiusza („Denkmaler aus Aegypten und Aethiopien* III), zbadane przez Bircha („Aunals of Thotmes* III), obrobione i kom-mentarzami Opatrzone przez Rougó („Notices de quelques fragments de 1’inscription de Karnak” i „Etude sur divers monuments du rógne de Thout-mes III*), przetłómaczone całkowicie w dziele Brugscba („Gesehichte Aegyptens*), na niemiecki, ponownie wydane, opatrzone kommentarzami i przekładem na francuski przez MaBpero („Recueil de Travaux relatifs ń la Philologie et ń l'Arcbeologie Egyptiennes et Assyriennes* II, 48—56, 139—150). Brzmi ono w skróceniu według wydania i przekładu Maspero: „Król E-u, Tutmes III, żyjący, jako Ra, oby na zawszel rozkazał, żeby umieszczono zwycięstwa, których mu użyczył Amon - Ra, jego ojciec, w postaci napisów na świątyni, którą JKM. wzniósł swemu ojcu Amonowi, kiedy wyruszył na wyprawę... dokonaną w zupełności według rozkazów o-trzymanych od swego ojca Ra. Roku XXII (swego panowania), w czwartym miesiącu Pirit, dnia 25, J. K. M. przybył do Tor w czasie swej pierwszej wyprawy zwycięskiej dla rozszerzenia granic E-u. Otóż w ciągu tych lat kraj Rutennu był w niezgodzie, każdy walczył ze swoim sąsiadem wielkim i małym... aż ku odległym krajom ziemi, które powstały przeciw J. K. M.... Roku XXIII, w pierwszym miesiącu Szomu, dnia 6, w mieście Zumu, J. K. M. wezwał na radę swych walecznych żołnierzy i rzekł: Pognębiony władzoa Kodszu (późniejszy Karmel?), wszedł do miasta Ma-giddi w tej chwili. Zwołał on naczelników wszystkich krajów, które się znajdowały pod władzą Egiptu, zgromadził wszystkie konie i wszystkich wojaków i rzekł: będę się trzymał, by wydać bitwę M. K. M. pod Magiddi. Powiedźcie mi więc, jaką drogą mam śię udać, by dojść tam... (Gdy żołnierze, wskazując trzy drogi, każdej niebezpieczeństwa przedstawiali), wtedy J. K. M. uniósł się na słowa, które oni wymawiali jako odpowiedź na jego królewską mowę, i rzekł: Na życie me, na miłość, którą Ra ma dla mnie, na łaskę, którą się cieszę u ojca mojego Amona, na moje odmłodzenie w życiu i potędze, Moja królewska osoba przejdzie drogą Aluna; czy będzie kto z pośród was, którym się podoba pójść drogami przez was wskazanemi, czy będzie kto, komu się podoba udać się za mnąl Cóż bowiem powiedzą nieprzyjaciele, którymi pogardza Ra: czyż J. K. M. nie idzie inną drogą, czyż się nie oddala z bo-jaźni nas... Wtedy odpowiedziano J. K. M.: Twój ojciec Amon ciebie wspierał My pójdziemy za tobą, którędy ty pójdziesz, jako należy, żeby słudzy szli za swoim panem... Wtedy J. K. M., zakląwszy, wyrzekł: niech nikt z was nie wyrusza, idąc przede mnąl J. K. M. wystąpił na czele swych wojsk...

J. K. M. przybył od południa do Magiddi... rozłożono obóz, wydano rozkaz do wojska: Gotujcie

111

się, broń przygdtownjoie, jutro rankiem odbędzie się bitwa przeoiw temu niedobitkowi. Wówczas radzono w namiocie królewskim; naczelnicy czuwali nad zapasami sług; do oddziałów wojsk, które przechodziły, mówiono: odwaga, czujność, baczenie na życie w obozie królewskim. J. K. M. donoszono: Kraj w dobrym stanie, również i wojsko na południu i na połnooy. Koku XXIII, dnia 21 pierwszego miesiąca Szomu... rankiem wydano rozkaz do całego wojska, by ruBzyło naprzód.

J. K. M. jechał na wozie, ozdobiony bronią, jako bóg Hor, potrząsający włócznią; wszech potężny, jako bóg Montu tebański; jego ojoieo Amon wzmocnił ramię jego... Kiedy nieprzyjaciel zobaczył, że J. K. M. postępuje na czele wojska swego, owładnięty strachem rzucił się w rozsypce ku Magiddi; opuścili swe konie, swe wozy złote i srebrne; dostawali się do miasta, będąc wciągani za ubranie, gdyż ludzie miejscy zamknęli miasto tak dobrze, że trzeba było ich wciągać za u-branie po murach do miasta... Zabrawszy ich konie i wozy srebrne i złote, przepędziwszy przed sobą szeregi jeńców, gdy ich waleczniejsi towarzysze leżeli rozciągnięci na wznak jako ryby na ziemi, wojsko zwycięskie J. K. M. utworzyło koło, by obliczyć swoje dobro. Oto zabrano namiot nędznego niedobitka (on sam został wciągnięty do miasta), gdzie jego Byn jeszcze się znajdował. Wojsko całe J. K. M. się weseliło i wydawało o-krzyki na cześć Amona, wdzięczne za zwycięstwo, którem obdarzył syna swojego⁻... Następują w dalszym ciągu rozporządzenia administracyjne, listy zdobyczy, wyliczenie danin i wiele innych szczegółów. Zwycięstwa Tutmesa III wywołały liczne hymny tryumfalne. I raz nawet tak Bię zdarzyło, że gdy Seti I (drugi monarcha z XIX-ej dyna-styi), zapotrzebował odpowiedniej do swych zwycięstw pieśni tryumfalnej, nadwornym zaś poetom zabrakło natchnienia, by stworzyć rzecz nową, to w jednym takim hymnie, w którym Amon Ra przemawia do Tutmesa, jako swego syna, i zape wnia mu zwycięstwa nad wszystkiemi krajami, ota-czającemi E., imię Tutmepa tylko na Setiego za mieniono i hymn już był gotów, dla uwiecznienia czynów nowego bohatera. Lecz nie tylko zwycięstwa królów stanowiły przedmiot opowieści wojennych: klęskom również styl urzędowy poetów nadwornych potrafił nadawać pozór pochodów tryumfalnych. RamesSu II, syn po dwa kroć zwmian-kowanego Setiego 1, trzeci monarcha z XIX-ej dy-nastyi, w wyprawie do Syryi, przedsięwziętej w piątym roku swojego panowania, zabrnął był daleko w głąb kraju, przeszedł wąwozy Libanu i wstąpił na dolinę Orontu. Tu, gdy, odłączywszy się na czele zaledwo kilkuset wojowników od głównych sił swoich, już po za sobą zostawił był miasto Kadesz, niespodziewanie otoczony został przez stokroć liczniejszą armię nieprzyjacielską. Pozostawało wybierać pomiędzy śmiercią a poddaniem się, więo niewolą. Wybrał pierwsze, a wybrawszy, tylko dzięki osobistej swej odwadze, w ósmej próbie przebił się przez pewne zwycięstwa szeregi wrogów. Czyn ten, decydujący o losie wyprawy, opowiedziany przez pisarza nadwornego Pentaura, w trzech miejscaoh, a więo po trzykroć, został w tem opowiadaniu upamiętniony na murach Teb, a następnie i w licznych, jak sądzić można, rękopisach, skoro jeden z nich, papirus Sallier (nr. 3), przechował się do naszych czasów i spoczywa w British Museum. Teksty hieroglificzne były wydane przez Brugscha i Rou-gś; przekłady zaś przez tego ostatniego po dwa kroć na francuski (drugi, poprawny przekład w „Bi-bliothóąue Orientale" II; „Rec.de Travaux“ I), rowy przez Lenormant („Les premióres Civilisations“ I), a przez Lusbingtona, z Papirusa Sallier, na angielski („R. of tbe Past" II) dokonane, rozpowszechniły poemat Pentaura, jak to opowiadanie dla powagi stylu zwad poczęto, bardziej nawet może, niż ono na to ze względu swej treści zasługuje. W każdym razie charakterystycznym jest ustęp następny. Skoro król ź. z,, s. (pó rzeczowniku król, lub imieniu królewskiem we wszystkich tekstach egipskich, idą zawsze trzy inne, oznaczające: życie, zdrowie, siła, co przyjmować należy jako życzenia, żeby mu bóg udzielił ich, albo jako wyrażenie tego, że król uosabiał te trzy pojęcia), spostrzegł, że jest otoczony; świadomy niebezpieczeństwa, zwraca się do boga Amona, a swojego, naturalnie, ojca, z temi słowy: „Gdzieżeś, o ojcze Amonie? Czyż ojciec o synu zapomina? Czyż dokonałem czego bez crebie? Czyż nie szedłem, czyż się nie zatrzymałem na twe tylko słowa? Rozkazów twoich nie przekroczyłem... Czyżem ci nie składał nieprzeliczonych ofiar? Przybytek twój święty napełniałem moimi niewolnikami. Wzniosłem ci świątynię na lat miliony... Trzydzieści tysięoy wołów zabiłem dla ciebie, spłonęły one na drzewie, wydającem rozkoszny zapach... Los nieszczęsny zgotowany jest dla tych, którzy zamiarom twoim są oporni; szczęście oczekuje tych, którzy cię znają... Czyny twoje pochodzą z serca przepełnionego miłością... Wzywam oię, o ojcze Amonie! Oto jestem otoczony ludami mnogiemi, a nieznane mi są... Żołnierze moi liczni opuścili mię... Mniemam jednakże, iż Amon więcej dla mnie znaczy, niż milion żołnierzy, niż sto tysięoy konnicy, dziesięć tysięcy braci i synów razem zebranych". Głos się rozległ: „Przybywam do ciebie, o Ramessul Jestem z tobą. To ja, ojoiec twój; moje ramię jest z tobą, a więcej znacrę dla ciebie, niż setki tysięcy. Jestem władzcą sił, lubownikiem odwagi. Widzę serce mężne i zadowolony jestem. Wola moja spełni się*,.. Pokrzepiony głosem ojca, król opowiada dalej: „zabijałem wszystkich pomiędzy nimi, a oporu nikt nie stawiał. Podniosłem głos do żołnierzy moich i rzekłem: Bądźcie odważni, wzmocnijcie swe serca, o żołnierze moi. Widzicie me zwycięstwo, a byłem sam. Amon to udzielił mi siły, jego ramię było ze mną".,.

III. Z pojęoia, jakieśmy sobie o charakterze starożytnych Egipcyan wyrobili, wypływa, że naród ten posiadać był powinien bogate piśmiennictwo dydaktyczne. Jakoż to nasze oczekiwanie nie zostało przez rzeczywistość zawiedzione. Grupa utworów dydaktyoznyoh jest znaczna, a stanowią ją papirusy, najstarsze pod względem pochodzenia. Jeden z nich mianowicie papirus PrisBe’a nosić może nawet nazwę najstarszej księgi na świecie. Sięga on bowiem czasów XII-ej dyna-styi, a więc drugiej połowy trzeciego stulecia przed erą naszą; lecz chociaż sam tak starożytny, zawiera utwory jeszcze o tysiąc przeszło lat staro-żytniejsze. Początek jego mieści zakończenie zdań moralnych i przypowieści Kakemny, wielkiego urzędnika na dworze króla Snefru, ostatniego z III-ej dynastyi (panującego około 3 00 roku). Tuż za tym urywkiem idzie już zupełna całość, którą wydał z przekładem łaoińskim Łauth (w „Sitzunga-berichte der Akademie der Wissenschaften“ Monachium 1870), tłómacząo nadpis w ten sposób: „Nauki przełożonego nad miastem i krajem Ptah-hotepa, z czasów panowania króla niższego i wyższego E-u Assa (Esse), któremu niech będzie żywot jak najdłuższy*. Wzmiankowany król Assa, inaczej Tatkara, należał również do III-ej dynastyi i był w niej przedostatnim. Ptahhotop rzecz swą rozpoczyna od skargi do boga: „O Ozyrysie, wielki władzco, być starcem jest to wielkie zło; zdzieoinuieć na nowo—klęska to okropna. Oczy słabieją, słuch tępieje, siły opuszczają, smaku s ę nie czuje, nos założony, ciężkim się staje oddech, usta źle wymawiają, słów im brak.... serce drętwieje, pamięć o dniu wczorajszym zawodzi, kości czują ból, brzemieniem dla nich jednakim stać i siedzieć. Starość robi człowieka nieszczęsnym, dobre dla niego złem się staje*. Bóg odpowiada. Ptahhotep boga usłuchał i oto słowa jego „mają doprowadzić nieświadomych do poznania wszystkich rzeczy, do dokładnego ocenienia rad dobrych; słuchającym ich zapewniają błogosławieństwo; na przekraczających je sprowadzają złorzeczenia.* Po takim wstępie idą kilku i kilkunastowiersaowe ustępy (jest ich do 40), jakoby przemówienia, zawierające dość szczegółowe rady, jak się zachować, przestrogi, czego unikać należy w rozmaitych stosunkach społecznych (np. z władzą, starszymi, przełożonymi) i rodzinnych (z krewnymi, z dziećmi), lub też, przepisy, jak postępować w szczególniejszych wypadkach życia, przy zmianie losu, w upadku lub wyniesieniu. Te i inne następne, choć skierowane do rozmaitych okoliczności i stosunków, jedną myśl w zasadzie wyrażają i dadzą się streścić w kilku głównych zdaniach: bądź posłuszny, uległy, panuj nad każdem słowem, wiedz, że wszystko jest zmienne.

PapiruB Sallier (nr 1 i 2) i Papirus Mil-lingen, również pochodzące z czasów XII-ej dynastyi, zawierają: Rady króla Amenemhata I, dane synowi swojemu Usertasenowi I, Rady te przełożył na angielski Maspero („R. ot tbe

P.” II,). A ponieważ oprócz w tych dwóch przechowały się one i w wielu pćźaiejszyoh przepisach, w wyjątkach i urywkach, przeto tłómacz twierdzi, że jeszcze po upływie kilkuset lat z utworu tego uczono w szkołach, a młodzi uczeni przepisywali go dla ćwiczenia się w stylu. Oto jakie słowa nieznany autor wkłada w usta króla Amenemhata, gdy ten po śmieroi swojej stanął we śnie przed synem i następcą swoim Usertasenem I: „Panujesz nad dwoma światy (E-em wyższym i niższym); rządzisz trzema krajami (dwoma E-ami i Nubią), pamiętaj więc, abyś czynił zawsze lepiej, niż czynili poprzednicy twoi. Utrzymuj zgodę między sobą i poddanymi, by oni ciebie bać się nie musieli. Nie wyłączaj się z pośród nich; nie mianuj bratem swoim wyłącznie tylko znanego i bogatego, ale również do obecności swej nie dopuszczaj pierwszego lepszego przybysza, którego przyjaźń nie wypróbowana jeszcze. Wzmocnij twe serce, ono bowiem jedynym będzie sługą twym w dniach potrzeby...” Aozkolwiek te rady i in-nyoh wiele w tym rodzaju włożone są w U3ta królewskie, że one przecież nie z nich wyszły, dowodzi duch sam i treść tych rad. Z papirusów Sallier (nr 2) i Ana-stasi nr 7, przetłómaczonego na angielski przez Bir-cha („R. of tbe P.* VIII), a wydanego oraz przetłómaczonego na francuski przez Maspero („Du Genre ópistolaire chez les Egyptiens de l’ópoque pharaonique“) jeszcze inny powstał utwór, który, za przykładem pierwszego tłómacza, nazwać możemy Pochwałą nauk. Oto jego treść: niejaki Daw-se-chrad, należący do ciała pisarzy, wysłał był syna swojego, Pepi, do szkoły w Kennu. Młodzieniec ów przykładał się do nauk dość starannie, skoro go nawet „synowie miejscowych urzędników nie wyprzedzali⁴*. Pomimo to, ojciec uważa za stosowne jeszcze go bardaiej na przedsięwziętej drodze umoonić. Jako środek ku dopięciu tego celu ma posłużyć skreślony obraz wszystkich rzemiosł i stanów. To, co ów troskliwy ojciec prawi synowi, rzuca światło na stosunki społeczne i ekonomiczne kraju, maluje stan rzemiosł, świadczy o warunkach pracy. Oto, co między innemi czytamy: „widziałem ciężką pracę, widziałem straszne gwałty... patrzyłem na tego, kto jest wolny od praoy ręcznej, i rzeczywiście, nio nie masz prze-dniejszego od nauki. Przykładaj się więc do niej. Jak się pogrążają w wodzie, tak się pogrąż w książkach... Kochaj naukę jako matkę. Piękność jej przed oczy oi chcę postawić. Więk-szem jest ona mieniem, niżli wszelkie godności. Wcale nie jest czczem słowem na ziemi. Kto się jej poświęcił, już od lat młodych jest szanowanym. Otrzymuje on rozmaite dostojeństwa. Kto jej nie posiada, w nędzy ginie... Nikt nie rzekł jeszcze do pisarza: pracuj ty dla tego lub owego; nikt doń nie wyrzekł: nie wykraczaj przeciwko temu... Jeśli dzień jeden pracujesz w szkole, to pracujesz już dla wieczności...u Z tym wyrazem pisarz nie tylko w tym się spotykamy utworze. Zebrany przez Maspero szereg listów rzeczywistych i fikcyjnych, to jest utworów w większości dydaktycznych w postaoi listów, przedstawia nam pisarzy jako ciało społeczne. Ludzie oznaozeni tern mianem byli liczni i stanowili jakoby OBobny stan. I naturalnie. Im trudniejszą i mozolniejszą jest sama nauka czytania i pisania; im zdobycie sobie w niej biegłości wymaga praoy dłuższej i starań zwiększonych: tern pożądańszą sama przez się staje się ta umiejętność dla uczącego się, tern bardziej jest ceniona w innych. Otóż tytuł pisarza był to już stopień naukowy. Jeśli przy badaniu starożytnego społeczeństwa egipskiego samo się nieraz nasuwa porównanie jego x Chinami współczesnemu, to tytuł pisarza odpowie godności mandaryna w Chinach. Zdobywano go może w E-e, jak obecnie tę godność w Chinach, w szkołach, poświęcając długie lata mozolnej pracy. Zdobyty atoli, czyniąc człowieka użytecznym, więo i potrzebnym, otwierał drogę, jak w Chinach mandarynat, do rozmaitych urzędów i dostojeństw na wszelakich polach, A co więcej, wobec warunków społecznych, niepewnych (których obraz przedstawia nasze piśmiennictwo powieściowe), w porównaniu z uciążliwą pracą, nie mówię już rolników i wyrobników, lecz, dla braku wszelkich ułatwień, rzemieślników i rękodzielników, zdobyty ów stopień zapewniał większą niezależność osobistą i stosunkowo łatwiejszy zarobek.

IV- Jeśli piśmiennictwo dydaktyczne było przewidywanem, jako wypływające z charakteru narodu, niespodzianką rzeczywistą się stało odkrycie zabytków piśmiennictwa powieściowego. A jednakże to piśmiennictwo, co do ilości utworów, prawdopodobnie nie ustępowało innym działom: więc jeżeli jego zabytki później, niż inne, były odkryte, pochodzi to z tej przyczyny, że nie były one rzeźbione na ścianach gmachów, jak opowiadania dziejowe lub hymny i myty religijne, tylko głównie przechowywały się w papirusach, i to częstokroć w piśmie demotycznem. Stan pa-piruBÓw, w większości wypadków wielce uszkodzony, i ilość egzemplarzy jednego opowiadania, dowodzą nadto znacznej popularności tych utworów. Odnajdywanie opowieści rozpoczęło się w roku 1852, a obecnie liczba kilkunastu znanych w całości lub urywkach, wykazując istnienie tylko tego rodzaju utworów, może stanowi wstęp jedynie do dalszych odkryć. Najpierwej odnaleziona opowieść nosi tytuł Dwaj bracia. Odnalazł ją De Rougó w papirusie Orbiney i z powodu znacznego uszkodzenia na razie podał o tern tylko zawiadomienie w „Revue Archśologiąue” z 1852 r. Nowy rodzaj utworu zwrócił na siebie uwagę wszystkich prawie egiptologów i obecnie Dwaj bracia, wskutek opracowania tekstu i licznych przekładów na języki europejskie, są bardziej, niż inne zabytki powieściowe, znani i cytowani. Rękopis pochodzi z czasów XIX-ej dynastyi i należał, jak o tern świadczą napisy, do Setiego II. W 1863 r. Cha-bas wydał p. t. „Les Papyrus hieratiąues de Berlin, Reaits d’ilya ąuatre mille ans*, opis oznaczonych w tytule papirusów i przekład kilkunastu urywków z ich tekstu. Z tego wnosić można było, że papirus, oznaczony nr. 2, zawiera opowiadanie, któremu następnie Maspero nadał tytuł: Dzieje pewnego włościanina; oznaczone zaś nr. 1 — opowiadanie, znane następnie pod tytułem: Przygody Sinuhita. Pierwszy utwór pochodził z czasów XIII-ej, drugi z czasów XII-ej dynastyi. W r. 1864, przy poszukiwaniach w zwaliskach Teb w grobie jednego mnicha, odnaleziono rękopis de-motyczny, w którym Brugsch odkrył opowiadanie o Królewiczu Satni-Kamoisie, i przekład jego pomieścił w „Reyue Archóologiąue* z 1867 roku. W r. 1874 Goodwin, porządkując zbiory Harrisa, odszukał jeszcze dwa inne, któremi były, jak się następnie okazało: Przygody księcia zaczarowanego i W jaki sposób Tutii zdobył miasto Joppe. Facsimiie papirusów zawierających to opowiadanie, tekst w transkrypcyi hieroglificznej, przekład i kommentarze do niego wydał Maspero w 1879 r. p. t. „Romans et poe3ies du Papyrus Harris* nr. 500. W taki sposób fakt istnienia piśmiennictwa powieściowego w starożytnym E-e stał się rzeczą dowiedzioną. Dalsze poszukiwania odkrywały coraz to nowe utwory. Wydania tekstu i przekłady znajomiły z odkrywa-nemi utworami. Nakoniec rozproszone po rozmaitych pismach specyalnych przekłady na francuski zebrał Maspero w jedną całość i wydał pod tytułem: „Les Contes populaireB de 1’Egypte Aucienne*. Już jest drugie wydanie. Tylokrotnie wzmiankowane angielskie wydawnictwo „Records of the Past*, którego tomy, noszące cyfry parzyste, zawierają rzeczy egipskie (nieparzyste—assyryjskie), również obejmują przekłady tych zabytków na język angielski.

Autorowie tych opowiadań czerpali ioh wątek z rozmaitych przygód w życiu, wprowadzali do nich przedstawicieli wszelkich stanów społecznych. Jedne przeto, jako to: znane już z tytułu Opowiadanie o królewiczu Satni-Kamoisie, Przygody księcia zaczarowanego, W jaki sposób Tutii zdobył Joppe, i jeszcze niewzmian-kowane: Król Kufui i Czarodzieje, Córka księcia Baktanu i duch nią władająoy, Opowiadanie o Rampsinicie, oraz znane tyl-'ko z urywków: Kłótnia króla Apopi z Sok-nunri, Historya o figlu, który s płatał rzeźbiarz Petesis królowi Nektombo, Historya jednego marynarza, przedstawiają wypadki, odbywające się na dworze królewskim lub w otoczeniu królewskiem. Inne, jako to: Przygody Sinu-hita i Rozbitek, mają treść podróżniczą. Dzieje pewnego włościanina odkrywają nam życie i utrapienie z niem związane klas niższych. Nakoniec w opowiadaniu Dwaj bracia jeden z braci jest Józefem z podań żydowskich, Hippolitem z greckich. Lecz niezależnie od tego, jacy są wprowadzeni na scenę bohaterowie opowieści, z jakiej sfery życia lub stanu społecznego wzięta jest treść opowiadania, akcya sama opowiadania toczy się w świecie, niby zupełnie innym od naszego, w święcie, w którym rządzą inne prawa przyrody, lub właściwiej, w którym przyroda nie zna praw żadnych. Wyobraźnia góruje tam nad wszelkiemi in-nemi objawami umysłowośoi, a górując, pomiata wszelkim porządkiem logicznym. Myśl, niepohamowana rozsądkiem, buja tylko w cudowności, zna jedno tylko prawo—potęgę czarów, spowodowanych słowem ludzkiem.

Po dwakroć już wzmiankowane Opowiadania o królewiczu Satni-Kamoisie jest typową egipską opowieścią. Oto jej treść: Satni Kamo-is oraz brat jego, Anhathoreraa, byli synami króla Uzirmari. Satni-Kamois był wielce uczony. Raz, gdy* rozmawiał z mędrcami królewskimi i wy-

chwalał siłę książek, jeden ze słuchaczy, wiekiem najstarszy, zaśmiał się. Ten go zapytał: czego się śmiejesz? Starzec odpowiedział: nie z ciebie, lecz czy mogę wstrzymać się od śmiechu, skoro ty mówisz tak o księgach, które żadnej nie posiadają mocy? Jeśli w istocie chcesz czytać księgę skuteczną, chodź ze mną. Zaprowadzę cię gdzie jest księga, którą Tot napisał własną ręką, a która cię wnet postawi tuż po bogach. Dwa zaklęcia są w niej napisane. Jeśli wypowiesz pierwsze, zaklniesz niebo, ziemię, świat nocny, góry, wody; poznasz ptaki niebieskie i płazy, takie, jakie są; ujrzysz ryby, gdyż siła boska wzniesie je na powierzchnię wody. Gdy przeczytasz drugie, gdybyś bjł nawet w grobie, otrzymasz postać, jakąś miał na ziemi; zobaczysz słońce, wzbijające się na niebiosa, i szereg jego bogów, księżyc w postaci, w ja kiej się pokazywał po raz pierwszy... Na zapytanie, gdzie jest ta księga, starzec odpowiedział, że w grobie Noferkeptaha, syna króla Minitptaha..,

opowiadaniami o cudownych przygodach, a i na-koniec on sam, zaciekawiony, sprowadza na swój dwór sławnego czarodzieja Didi. Prorootwo Didi o mających Bię narodzić trzech synach boga Ra, z żony jednego z jego kapłanów i opis szczegółowy owych narodzin, przy których posługę właściwą okoliczności spełniały, na wyraźny rozkaz samego Ra, cztery boginie przy pomocy boga Chnu-ma, ma jeszcze dotychczas nieodgadnięte cele polityczne. Nawet w opowiadaniach, których treścią są przygody podróżnicze, nie obywa się bez cudowności Naprzykład w Rozbitku, na wyspie, gdzie ów rozbitek po burzy się sohronił, występuje wąż, jako człowiek, opiekuje się nim, przemawia do niego, uczy go, obdarza i wyprawia do domu z powrotem. Jako dalszy ciąg zebranych przez Maspero zabytków powieściowego piśmiennictwa e-gipskiego może służyć dzieło E. Amólineau „Contes et romans de 1’Egypte Chretienne⁴ 2 tomy i tegoż autora „Les moines Egiptiens, Vie de Schnoudt⁴.

Gdy zdumieni tern zboozeniem umysłowych zdolności, jakie przedstawiają zabytki powieściowe piśmiennictwa, tern zupełnem zatarciem w pojęciach poczucia prawdy i rzeczywistości, sami wierzyć przestajemy w autentyczność odnajdywanych zabytków, wówczas przypomnienie sobie zawartości trzech poprzednich grup uspokoi i pogodzi z faktami. Tam bowiem, gdzie wyłącznie panowała religia, oparta na potędze słowa, łamiącego prawa przyrody, a grube kłamstwo było jedyną podstawą w niej wszystkiego, czego nauczała; gdzie jedynie rządzili synowie bogów, a rządzili tylko słowem, nie spotykającem oporu w ludziach; gdzie nakoniec usidlona myśl ludzka wydała, zewnątrz techniki życia praktycznego,

Satni udaje się do grobu. Wchodzi i zastaje światłość w nim słoneczną, którą wydawała księga.

szukać w umyśle ludzkim pojęcia prawdy, a w życiu zrozumienia rzeczywistości, jest to dowodzić właśnie nieznajomośoi tego, co jest fałsz i do czego fałsz doprowadzić może i powinien.

D) Sztuki piękne. E , ów praszczur oywilizacyi ludzkiej, jest zarazem kolebką nauki sztuk. Sztuka egipska, tak jak i kraj, w którym powstała, nosi odrębną cechę, Wyróżniającą ją zasadniczo od sztuki innych środowisk cywilizacyjnych. Oryginalność i odrębność sztuki egipskiej nie ulega żadnemu zaprzeczeniu. Niektórzy uczeni badacze przesadzają jednak, widząc w sztuce egipskiej pewną nieruchomość, skamieniałą, jeśli wolno tak się wyrazić, formę ducha estetycznego starożytnego E-u. Wśród jednolitości przejawów sztuki egipskiej i cech wspólnych wszystkich jej okazów widoczne są bowiem i różnice, i cechy znamienne w różnych epokach jej rozwoju. Cechy te, rozróżniające dane epoki, stają się widocznemi jednak dopiero przy bliższem zbadaniu zabytków sztuki, jakich czas i ręka ludzka nie zdołały zniszczyć. Zrazu jednostajność, konwencyonalizm prawie stereotypowy, zdradzająoy pewną rzemieślni-czość w traktowaniu dzieł sztuki, uderza oko każdego badacza; w miarę jednak głębszego wnikania w charakter pozostałych po Egipcyanach dzieł sztuki, zarysowują się i różnice ich typowe. Prawda, że typy pewne, a nawet i style, trwają tam wieki, ale nie nieskończenie. Bo też, jak przy badaniu

I. R.

Noferkeptah nie leżał sam w grobie: obok niego przebywały dusze sobowtóry (ka) sioBtry jego i żony zarazem Ahuri i syna ich Mikonsu, a których ciała były pochowane w Koptos. Ahuri, w celu ostrzeżenia Satni o skutkach posiadania księgi Tota, opowiada o przygodach swego brata i męża, w którym, również jak w Satni, jakiś starzec opowiadaniem o sile księgi Tota wzbudził chęć jej posiadania, a posiadanie odjęło im czas, jaki mieli pozostawać na ziemi, gdyż bogowie nie mogli pozwolić na to, by ktokolwiek na ziemi posiadał, wskutek odczytywania zaklęć w niej zapisanych, taką władzę, której i oni podlegać muszą. Przestroga nie tylko parę lękliwych wskazówek etycznych; tam poskutkowała. Satni uniósł księgę. Ciemność ogarnęła grób z jej wyniesieniem. Lecz Satni nie korzystał z księgi. Oczarowany wdziękami spotkanej kobiety, począł ją ścigać po kraju. Kobieta ta była czarodziejką, działającą z woli bogów i jako bogów powiernica i zesłanka. Na jej żądanie oddał jej całe swe mienie, dla jej zadowolnienia rozkazał pozabijać swe dzieoi. Będąc blizkim, wskutek takich ofiar, zadowolenia swych chęci, ujrzał się zupełnie nagim... Smutna a sromotna ta przygoda skłoniła Satni do u9łuohania rady ojca—do odniesienia księgi do grobu jej właściciela. Noferkeptah, ujrzawszy powtórnie Satni, uprosił go, by ciała Ahuri i syna sprowadził z Koptos do jego grobu. Satni to uczynił.—W tern opowiadaniu, pomijając cudowność głównej treści, tylko cudowności same spotyka się w szczegółach. W sposób cudowny odkrywa Satni groby Noferkeptaha i Ahuri, a wszystkie przeszkody usuwa za pomoi ą zaklęć; wyszukawszy kobietę, która go oczarowała, wykonywa, bez żadnego względu na okoliczności, jej zlecenia wszelkie, nakoniec spełnia prośbę Noferkeptaha, na miejscu w Koptos od niego samego otrzymawszy wskazówkę, gdzie są pochowane zwłoki jego żony i syna.—Pomysł innego znowu opowiadania: Król Kufui i czarodzieje, powtarza się w wielu innych opowieściowych utworach wschodnich; synowie króla Kufui po kolei bawią go

dziejów cywilizaóyi egipskiej, etapów jej cywilizacyj- jego do bóstw i tajemniczej siły przyrody. Pa-nych nie należy znaczyć setkami lat, ale tysiącami, łące i świątynie nie różnią się też wielce co do tak samo i przy rozważaniu rozwoju dziejów sztu- treści, jaką wyczytywać usiłujemy z wielkich ki w tym kraju dla charakterystyki epok brać na- płaszczyzn ich murów, pokrytyćh symboliczną or-leży tysiącoletnie okresy. W kolebce rodu ludzkiego namentacyą, na wieki uplastyczniającą dzieje lu-sztuka jest tak ściśle związana z religią wogóle, dzi i dzieje dusz ludzkich. Co do bliższe} chu-jak w szczególności wszelki kult religijny z zasa- rakterystyki architektury Btarego Egiptu, odsyłamy dniczemi dogmatami wiary. Religia nietylko nada- do art. Architektura-Egiptu, gdzie znaj-je cechę rozwojowi sztuki, ale stanowi pierwiastko- dzie czytelnik historyę rozwoju tej gałęzi sztuki i roz-wo najważniejszy, niemal wyłączny, cel rozwoju te- biór warunków dziejowo-przyrodniczych, pod których go kierunku pracy umysłowej człowieka. Nigdzie wpływem kształtowała się ona w starożytnym jednak sztuka nie nosi tak przeważnego wpływu Egipcie. Jakkolwiek inne gałęzie sztuki, jak rzeźba religii, jak w Egipcie. Wiara w nieśmiertelność, i malarstwo, ściśle łączą się w Egipcie z arcbi-jeśli nie człowieka w ogóle, to w każdym razie tekturą, która, prócz cechy swej zasadniczej, mo tej częścr }ego istoty duchowej, która ściśle zwią- numentalności, nosi aa sobia przedewszyst-zana jest z formą jego ciała, stała się przyczyną kiem znamię sym.boliki religijnej i historycz-wysilania się umysłu ludzkiego nad sposobami kon- nej, uplastycznionej właśnie za pomocą rzeźby i ma-serwowania tego ciała w ogóle, a w szczególności larstwa, to jednak należy im się i odrębne miej-nad sposobami zachowania podobieństwa tej jego sce, z uwagi na ogrom dzieł z tego zakreBU twór-szaty cielesnej, która żyć miała wiecznie w odtwo- czości ludzkiej, jakie przechowała nam ta prasta-rzonej, uduchowionej swej formie. Stąd-to po- na nadnilowa kraina.

r\

Nestora L’Hóte, z epoki upadku sztuki egipskiej. Nie znamy przeto dzieł z epoki jej rozkwitu, a tem mniej możemy sobie uprzytomnić początek i rozwój pierwotnej sztuki rzeźbiarskiej w tej prastarej kolebce naszej cywilizacyi. Najstarszą znaną nam epoką sztuki egipskiej jest epoka 'memfiska. Starszych dzieł i zabytków przechowanych w całości dotąd nie znamy, prócz jednego tylko, owego sławnego sfinksa - olbrzyma z Gizeh

dwójna dążność każdego Egipcyanina: 1) przygoto-., / Rzeźbiarstwo. Zabytki rzeźbiarstwa, jakie wanie sobie za życia jeszcze mieszkania wiecznego" “przechowały się dotąd w E e, pochodzą, zdaniem na ziemi i 2) zachowanie w tern mieszkaniu swo-jem ciała swego, dla zabezpieczenia od zniszczenia, a zarazem przekazania idealnej formy jego, podobieństwa indywidualnego, mającego być odbiciem tej części składowej ludzkiego ducha, którą dusza ludzka, powracając do ciała swego, odnaleźć powinna, po której by poznać ją zdołała. Konsekwentnie z tem domy umarłych, owa troska najważniejsza każdego Egipcyanina, oto zarazem główny cel sztuki egipskiej Zarówno mieszkania pośmiertne zwy- (ob. fig. 219), ale dość tego jednego zabytku, aby czaj nych ludzi, to jest tak zwane mastaba, jak módz śmiało cofnąć się myślą o wiele wieków

x i wielkie,^niebotyczne piramidy (ob.), będące domami śmiertelnemi włafóców tego kraju, są wynikiem tej wiary Egipcyan w nieśmiertelność ciele-sno-duchową człowieka I wypływającej stąd dążności zachowania śmiertelnych oraz duchowych szczątków jego od zagłady czasu i niszczącej ręki człowieka. Dzięki też temu obmyśleniu takich grobowców, które mogłyby trwałością swoją stawić czoło czasowi i wszelkim przewrotom dziejowym, grobowce prastarego Egiptu, wraz z całą bogatą swoją zawartością, przechowały się dotąd i po wielu tysiącach lat przedstawiają się zdumionym oczom naszym w całej okazałości i świetności swojego pierwotnego ukształtowania.

Architektura pierwotna egipska nosi też prze-dewszystkiem na sobie odbicie tych dążności duchowych Egipcyanina, tej najważniejszej dla niego sprawy, zmartwychwstania nietylko duchowego, ale zarazem i cielesnego. Grobowce, w naj ogólniej-szem znaczeniu Błowa: oto, oo jedynie pozostało nam z pierwotnej doby sztuki egipskiej. W następnych nawet epokach, gdy potęga zewnętrzna, dziejowe - polityczna, niektórych władzców wywołała potrzebę uświetniania ich czynów i wznoszenia wielkich, odpowiednich dla ich pomieszczenia, pałaców, to i te cywilne, jeśli wolno tak się wyrazić, budowle, noszą przedewszystkiem znamię religijne i uwydatniają plastyką przedewszystkiem łączność człowieka ze światem zagrobowym: stosunek

wstecz po za panowanie króla Mini, szukając początku sztuki rzeźbiarskiej prastarego Egiptu. I niewątpliwie, na miejscu, na którem wyłania się z piasku sfinks gizehski, pod dwudziestometrową warstwą tegoż piasku ukryte są liczne grobowce doby przedhistorycznej Egipcyan, któryoh zabytki, z czasem odkopane, wskrzeszą może kiedyś przed okiem badacza początki tej najstarszej na kuli ziemskiej cywilizacyi, a zarazem i uwidocznią rozwój sztuki z przedmemfiskiej epoki. „ Sztuka, jak słusznie zauważył Maspero, opisując wspomniany wyżej posąg Sfinksa, która wykuła w skale ten posąg olbrzymi, była już sztuką skończoną, musiała już mieć świadomość swych oelów i posiadać środki dla dopięcia ich". A ileż wieków musiało upłynąć, powiada tenże uczony Maspero, który pierwszy odkopał przód tego największego na świeoie posągu, ile wieków przeminęło, nim sztuka mogła wydać tak dojrzały owoc, dzieło tak doskonałe? Oto jak opisuje Maspero, ów cud świata starożytnego: ,Wieki całe pogrążony w piasku aż po szyję, posąg *ten nie zdołał jednak uchować się od zniszczenia. Poszarpane cielsko tego olbrzyma posiada tylko ogólną formę lwa. Pierś jego i łapy, restaurowane jeszcze za Ptolemeuszów i Cezarów, zachowały dotąd zaledwie kilka tylko z owych płyt kamiennych, któ-remi wtenczas już na nowo wyłożono częśoi uszkodzone, celem ukryoia zniszozenia, jakie czas na

;)

L'

ii

>i.V... rfŁS..'., ...

sad

li

MW

\'

r-.

;i«śSe«£is

g»n.

&:3fv .j;f:,

WĘż£m£ZT_ AW-Ęjmi

ra    ';S -... ąwiy-

f U^sfeibC*:)^gfeKS^ŁijS

■■■ ji

M^B^hmdSK

S^P^IiP

3aśBa*5!

gg;

mm

ps^

fas®!!

:■

j3S ?

liSafitaiKd^k '^r^. ?.: .3

mm

il!

JfcifeS

1^

. vw;

i£f-

v    »aP>M

.jHb

83

s\'V

5SpcŁ -

, Vl |' ■ -

atS

5S

jp

J,N '

' asaj*

fp

oę®g!!SJ

v ęA-

r*

-N

Fig. 219. Wielki Sfinks w Gizeh, najstarszy/[zabytek sztuki egipskiej, podług najnowszego zdjęcia fotograficznego.

nich wyrył. Niższa część ubrania głowy odpadła, a szyja, uszczuplona tym sposobem, sprawia wrażenie zbyt cienkiej w stosunku do ciężaru głowy. Ręka fanatyków odbiła nos i brodę z tego posągu, a kolor czerwony, który niegdyś ożywiał oblicze jego, zatarł się zupełnie“. A jednak, dodaje tenże uczony, całość tego posągu, nawet w takiej, poszarpanej szacie swojej, posiada jeszcze zdumiewający wyraz siły i wielkości. „Oczy tej głowy patrzą w dal w głębokiem zamyśleniu, uśmiech widnieje dotąd na tych ustaoh kamiennych, a oblicze tchnie spokojem i potęgą. („Archóologie ógyp-tienne* Paryż 1889, str. 199—200). Podobnież opisuje wrażenie, jakie sprawia ten posąg na ludziach myślących, inny podróżny, polityk a nie egiptolog, więc nie mogący być posądzonym o przesadę: „W tym jeszcze roku (1889), pisze Edmund Plauchut, znalazłem Bię wobec Sfinksa w towarzystwie kilku przyjaciół. Było to w marcu, o północy, gdy księżyc w kształcie sierpa wznosił się nad tą głową olbrzymią. 1 rzecz szczególna, tyle grozy tajemniczej wywołał w nas ten widok, że wszyscy pomimowoli spuśoiliśmy oczy przed potężnym wzrokiem tego kamiennego potwora*. (,L’Egypte et 1’occupation anglaise* Paryż 1889 str. 26). Jak dotąd, opisany kolos kamienny jest jedynym zabytkiem sztuki (egipskiej z epoki starszej od memfiskiej. Ta ostatnia epoka za to jest silniej reprezentowana w zabytkach dotąd odkrytych i ciągle z pod piasków wydobywanych. Najwięcej materyału dostarczyły i dostarczają t. zw. przez Arabów m a s t a b a, t. j. wspomniane wyżej grobowce zwyczajnych śmiertelników. Zawartość ich zapełnia muzea egipskie, znajdujące się we wszystkich niemal większych stolicach świata, a zwłaszcza, bogate w najciekawsze i najcenniejsze z odnalezionych dotąd zabytków, muzea dawniej w Bulaku, obecnie w Gizeh, i w Luwrze Paryskim. Dzieła, z epoki memfiskiej pochodzące, noszą tak wybitne cechy, wyróżniające je od innych, późniejszych utworów, że epoka ich pochodzenia nie podlega prawie nigdy sporowi uczonych. Cechą tą wybitną jest realizm, Realizm ów, odróżniający dodatnio epokę memfiską od innych, późniejszych okresów rozwoju sztuki e-gipBkiej, jest wynikiem potrzeby religijnej, opartej na owej wierze w życie pozagrobowe, o której wspomnieliśmy wyżej. Wypływająca z niej dążność do oddania podobieństwa danego człowieka, to jest ujęcia w formę stałą jego rysów cie'esnych i duchowych, zmuszała artystów do trzymania się wiernie wzorów natury, a samo to odtwarzanie natury, z początku niewolnicze, dawało następnie możność chwytania prawdy i kształcenia tym sposobem zmysłu estetycznego. Uwydatnienie podobieństwa odtwarzanych postaci, czy dłótem, cz.y rysunkiem, było też najważniejszem zadaniem pierwotnej sztuki egipskiej; usiłowanie to stało się też przyczyną, a zarazem i podstawą owego realizmu, który cechuje dobę memfiską sztuki plastycznej w Egipcie. Artyści, z konieczności rzeczy, zaznajamiali się z nieskończoną rozmaitością kształtów w postaoiach ludzkich, z nie-skończonem bogactwem ruchu tych postaci, a przy-tem pilnie badali wyraz twarzy, zasadzający się na uchwyceniu wszelkich odcieni jej rysów i ruchów. Podobieństwo osób zmarłych, a w plastyoe odtworzonych, musiało być wielkie, sądząo z prawdy i naturalności tych postaci, które uderzają odrazu każdego widza nieuprzedzonego. Realizm ten, a stąd i domniemane podobieństwo kształtów i rysów osób odtwarzanych, uderza zwłaszcza w niektórych posągach, z kamienia lub drzewa rzeźbionych, jakie przechowały się dotąd w całości w grobowcach swoich, a teraz, porozrzucane po muzeach, świadczą same wymownie o wysokim rozwoju sztuki memfiskiej. Istnienie ich przeczy zarazem twierdzeniu, do niedawna jeszcze, z całą stanowczością uprzedzenia, przez uczonych egiptologów popieranemu, jakoby cała sztuka egipska była jednym, nieruchomym, w kamień zaklętym stylem, jedną formą jego stereotypową i niewolniczą. Jeśli twierdzenie to ma poniekąd swe uzasadnienie przy ocenianiu zabytków plastyki egipskiej, pochodzących z szeregu wieków, od doby pomemfiskiej począwszy, aż do zupełnego upadku sztuki krajowej, to jednak doba sztuki memfiskiej, dzięki właśnie wspomnianym tej cechom, a głównie zdrowo pojętemu realizmowi, powinna być stanowczo wyłączoną z tej zbyt uogólnionej charakterystyki całej sztuki egipskiej. O wyłączenie to na korzyść sztuki z doby memfiskiej wołają niektóre zwłaszcza zabytki, które powoli, przy bliższej ioh ocenie, nabierają coraz większego prawa obywatelstwa w panteonie nawet najwyższych utworów plastyki świata starożytnego wogóle. Zabytkami temi są przede-wszystkiem: Posąg drewniany Raemkego,nadzorcy robót publicznych, zwany Szeikiem El Beled, znajdujący się w muzeum w Gizeh; znakomite są co do charakterystyki, nietylko indywidualnej, osobistej, ale razem i charakterystyki zawodu swego i pochodzenia, posągi sekretarzy pańskich albo raczej pisarzy, znajdujące się w Gizeh i w Luwrze; dalej, jako wzór ścisłego odtworzenia indywidualnego, postaoie w rzeczywistości karykaturalne, a jednak nie tak rażące swą brzydotą w odbiciu piastyczaem, jak naprzykład posągi piekarza, wstrętnego karła Chnemhotpa i w. innyoh; wreszcie wyborne swą charakterystyką i zapewne nader podobne, postacie członków rodzin możnych i dygnitarzy, a w końcu panujących, to jest królów, owych mocarzy świata ówczesnego. Tu przede-wszystkiem wymienić należy liczne posągi faraona Chefrena, z których kilka zdobi muzeum w Gizob. Przyjrzyjmy się bliżej tym, jedynym w swoim rodzaju, zabytkom sztuki rzeźbiarskiej świata starożytnego.

Posąg drewniany Raemkego, przedstawia mężczyznę w sile wieku, dobrej tuszy, o kształtach miękkich. Z wysoką laską w ręku, idzie on zwolna, z głową podniesioną #i wzrokiem wytężonym przed siebie. Głowa ta, znakomita w swej charakterystyce, modelowana z całą znajomością anatomii, pomimo brózd, jakie ozas wyżłobił w drzewie, jest tak żywą, wyraz twarzy, a zwłaszcza nieporównane oczy, są tak wymowne, że od-razu z nich wyczytać można, że ów Baemke jest sumiennym wykonawcą swojej roli, nadzorcy robót. Widooznie przypatruje się on z zajęciem robotom, może przy wznoszeniu jakiej piramidy, śledzi badawczym wzrokiem robotników i pilnuje ich z całem przejęciem się tą swoją rolą. Wy-bornem dopełnieniem tego typu jest posąg pisarza, w temże muzeum, tuż obok Raemkego, jakby umyślnie, postawiony. Wyobraża on znany typ jęcie się swoją rolą: poddanie się losowi i sumienne wykonywanie swego obowiązku. Nawet ten uśmiech jego, ściągający usta i marszczący nos, jest wysoce charakterystycznym: nie ma on w sobie żadnego odcienia wesołości, tylko wyraża pewną uprzejmość, nawet w obeo grożącej może kary za omyłkę w cyfrach, lub opuszczenie jakiego szczegółu. Pokrewnym typem tema jest i drugi pisarz, którego rysunek załączamy (fig. 220), zne-

J f,

ssreT

j\

fi

V*

|v

fc

.•'\ :v *SBr    f»9£

4?

f0-r

•§l

■ .!

-H

J|

fe.

Fw

mś

U*

ii

«/>■

**

*1

,13

i\

$hiJS

^jesmSm

mmu

■«

Uplt&i

:⁴* ■

' 1:

Sg,,

s*sfc*.

Eśsr

'i.

Ty*

ą j

mm i *

■-

i* i₄'. 220. Pisarz oczekujący dyktowania. Rzeźba z Sakkarah. w muzeum w Gizeh.

sługi pańskiego, owego nieodzownego przy boku kaźttego zamożniejszego pana, pisarza jego. Pisarz ów, w postawie klęczącej, nieco pochylony, ze złożonemi rękoma, z całą pokorą oddanego sługi i pewną obawą, malującą się we wzroku, oczekuje approbaty lub nagany za pismo, jakie przed chwilą doręczył swemu panu. Artysta wybornie uchwycił tu wyraz twarzy, odpowiadający zresztą całej postawie, ową rezygnącyę kastową i prze-

Encykl. Pows*. Illustf Zeszyt 142. T, 18-ty,

leziony w Sakkara (1893). Jest to cenny zabytek muzeum gizehskiego. Taż sama pokora i tenże wyraz przejęcia się swoją rolą biją z całej postawy i wzroku oddanego swemu panu sługi. W postawie siedzącej, podług zwyczaju wschodniego, ze zwojem papirusu na kolanach i trzciną zaostrzoną w ręce, czeka on, wpatrzony w swego pana, rozkazu, pilnie śledząc wzrokiem każdy ruch jego. Odmiennym typem jest trzeci pisarz,

112

prawdziwa perła zbiorów egipskich w Luwrze (ob. niewyrobione, miękkie; życie bowiem siedzące, nie-załączony rysunek fig. 1121). Siedzi on tak samo, ruchome, nie mogło rozwinąć w niem musku-jak wyżej opisany pisarz, tak samo trzyma pió- łów, wyrobić siły w organizmie. Ręka tylko ro w ręce, opartej na papirusie    rozłożonym na    i głowa jego    jest wyrobioną:    palce chude, o ru-

kolanach. Podobnie jak pierwsze    dwa typy, od-    chu nerwowym, podobnie jak    twarz o ściągłych

dany jest całkowicie roli, jaką    spełnia: tylko,    rysach, nader    ruchliwe, a przedewszystkiem oczy

źe oblicze jego jest rozumniejsze,    w całej poBta-    i żywe i słuch    natężony, zdają    się być doskonałe-

■:*ś

•• •v-%-

SMffii»S( •    • >» :■;• '• A

■£?<*>

siU

;■

Wf:r

'I

'%

*mą

tfm

5:,

gSgM&iiS

aas£^v

Ł.......-.. .

Fig. 221. Pisarz, rzeźba kamienna w muzeum egipskiem w Luwrze.

wie mniej pokory, więcej natomiast pewności siebie, mi. Przymioty te i wady ciała, odpowiednie do pewne przeświadczenie o znajomości rzeczy. I.wyraz rodzaju zajęcia, uwydatnił artysta w sposób zna-więc, i postawa inna wskazują, źe to nie jest nie- komity, tworząc tym sposobem podobieństwo in-wolnik, ale albo najmita, albo wyższego pochodzenia, dywidnalne i typowe zarazem. Charakterystyka wyższej, niż niewolnik, warstwy spółecznej. Ciało położenia społecznego i odpowiedniego mu typu jego, podobnie, jak opisanych kolegów jego, jest przedstawianego indywiduum widoczna i na in-

mm

mm

7/

mi

",

i.

lir

m

mi

md

nych posągach doby memfiskiej. 1 tak posągi, znane pod imieniem Ranofer, przedstawiają tego władzcę feudalnego, w postawie stojącej, z nogą lekko naprzód wysuniętą, jakby, zwolna postępując, przypatrywał się defilującym przed nim wassalom. Postać to dumna, poważna, znać, że to książę

z krwi i kości. Dwa te posągi z kamienia wapiennego, wysokości prawie dwumetrowej, jpocbodzą z Sakkara z epoki V-ej dynastyi !~są prawdziwą ozdobą muzeum gizebskfeogo. Prócz wybornej charakterystyki postaci, cechuje je pełne prawdy i nader umiejętne traktowanie muskułów ciała, zwłaszcza ramion, piersi i kolan. Jeżeli posąg Ranola-ra przedstawia potentata w skali społecznej i pań-

Fig. 222. Posążek alabastrowy Vróla Cbefrena (z Iv-tej dynastyi). Muzeum w Gizeh.

stwowej, to inny, także w muzeum w Gizeh, jest półbogiem. Dość przyjrzeć się jednemu z kilku posągów, tamże przedstawiających króla Chefrena (fig. 222), a zwłaszcza największemu z nich, więcej niż naturalnej wielkości. W siedzącej postawie jego uderza przedewszystkiem przeświadczenie o swojej godności i spokój, graniczący ze spokojem bogów. U-branie głowy staranne, broda utrefiona, ręce nie-ruchomie oparte na kolanach, wzrok podniesiony, poważny, wskazują króla, nawykłego rozkazywać, z godnością piastującego wysoki urząd swój społeczny i dzielnie podtrzymującego honor swej królewskości w myśl wyroków bożych. Pomimo wyidealizowania tej postaci, widoczne jest przjtem i podobieństwo rysów tego posągu do zmarłego króla, gdyż wszystkie jego podobizny zgadzają się z sobą, a wyróżniają się wybitnie od innych, podobnie usadowionych postaci. I nie mogło być inaczej: w dobie owej społeczeństwo wierzyło jeszcze niezachwianie w sobowtóry ludzkie i zależało mu na tem, aby dusza zmarłego mogła odnaleźć swoje ciało uduchowione, a uplastycznienie tego sobowtóra w rzeźbie lub rysunku miało właśnie ułatwić jej to zadanie.

Tak świetna dla sztuki egipskiej epoka mem-fiska, kończąca się dziesiątą dynastyą, minęła bezpowrotnie. Następne dwie epoki przewagi Teb nie dorównały jej. Pierwsza z nich, to jest panowanie dynastyj 11-ej, 12-ej, 13-ej, 14-ej i 15-ej, nosi już znamię ooraz wyraźniejszego upadku. Sztuka z tej epoki jest słabem tylko odbiciem e-póki memfiskiej. Trafiają się i w tej epoce dzieła sztuki, posiadające większą wartość, ale nie wychodzą oue po-za tradycyę epoki memfiskiej, są to już tylko owoce niewolniczego spoźylkowy-wania bogatego zasobu artystów epoki poprzedzającej. Jako portrety podobne i jeszcze piękne, wspomnieć tu przedewszystkiem należy posągi kamienne wodza Rahotepa i żony jego N o f r e-ty, znajdujące się w dawnem muzeum bulackiem, obecnie mieszczącem się w Gizeh. Oba te posągi noszą na sob.ie ślady dobrego artysty. Przedewszystkiem wyborną jest charakterystyka tych postaci: generał, jakkolwiek dostojnik państwowy, nizkiego był pochodzenia, co też przebija w dobrodusznej jego twarzy, noszącej przytem odcień pewnej pokory; przeciwnie, z całej postaci żony jego poznać można królewskie jej pochodzenie. Posąg tej ostatniej, jak widać z załączonej ryciny (fig. 223), przedstawia typ młodej kobiety o twarzy pełnej, w czarnej peruce, u góry okolonej bogatą wzorzystą przepaską, z pod której widać włosy naturalne, gładko uczesane, z przedziałką na środku. Szata obcisła, z przodu na piersiach wycięta, okrywa ciało, którego kształty zarysowują się śmiało, ale bez przesady; na piersiach spoozywa bogaty naszyjnik. Rzeźba ta, prócz wartości swojej estetycznej, jest zarazem ciekawym okazem, dowodzącym, z jaką drobiazgowością artyści egipscy odtwarzali, nietylko rysy osób zmarłych, ale i wszelkie akcessorya ich ubrania. Rzeźba ta u-widocznia zarazem, jak daleko Egipcyanie posuwali zamiłowanie swoje do polichromii. Pomijając, że ciało tych posągów zabarwione jest, wedle o-gólnej modły, u mężczyzny na kolor czerwono-brunatny, u kobiety zaś na żółto - bistrowy, prócz tego każdy szczegół rzeźby malowany jest odpowiednio do rzeczywistej barwy danego przedmiotu w naturze. Oba te poBągi są pięknemi okazami sztuki rzeźbiarskiej; uderza w nich przedewszystkiem prawda, a Btąd domniemanie istotnego podobieństwa z oryginałami. Są to portrety w ca-łem słowa tego znaczeniu, a przytem cechuje je wprawne władanie dłótem i pewna werwa, znamionująca dobrego artystę. Ale, niestety, takich o-kazów w dobie sztuki egipskiej pomemfiskiej niewiele, a najstaranniejsze z nich nawet nie dorównywają ani S z e i k o w i, ani żadnemu z pisa-t z y wyżej opisanych. Wprawdzie rzeźba z epoki pierwszego państwa tebańskiego ściśle wiąże się z epoką memfiską, posiada teźsame zasoby materyalne, uprawia tenże rysunek, kompozycyę, ale brak jej dawnej samodzielności. Nawet na o-

która przypada na 3 500 do 2 500 lat przed Chrystusem. Ze zmianą przekonań religijnych, oraz w miarę jak działalność artystów zwraca się powoli ku innym zadaniom, i tradycya tei zdrowych zasad sztuki memfiskiej powoli słabnie, słabnie mia-

.....

:

lit X

SVfi

«JUA^ -    *

SI

w>

fi

*fcj

:vi.

,i;|j

i «SBre

ga£j i

•i]

ii

Sfe:

gŁ

cv":

,-*aj

I«il

fi

>■)>

m*

F£|§P

T

Fig. 223. Głowa z kamienia wapiennego malowanego, z posągu Nofrety. Muzeum w Gizeh.

wych nielicznych, dobrych dziełach z tej epoki, wi- nowicie i znika ostatecznie owo zamiłowanie ob-doozne już są ślady pewnej maniery, niewolniczego serwowania natury i dążność do ścisłego odtwa-naśladowania pierwowzorów, które stają się po- rzania kształtów i rysów, zarówno rzeczy jak i woli coraz wyraźniejszemi, w miarę oddalania się istot obserwowanych. Jeżeli też jeszcze spotyka od tej najświetniejszej epoki dla sztuki egipskiej, 1 się tu i owdzie rzeczy pewnej wartości, są to za-

bytki nader rzadkie i znajdują się w stanie zupełnego zniszczenia. Pochodzą one z epoki wkroczenia do Egiptu tak zwanych Hykszu, tj. z epoki, która rozgranicza, rozcina pierwsze państwo te-bańskie na dwa okresy. Otóż dzieła sztuki i z tego drugiego okresu, w którym dynastye obce zajęły miejsce narodowych, dzieła, przedstawiające czy to królów miejscowych, czy dygnitarzy, czy wreszcie zwykłych śmiertelników, a których dostarczają oiągle wykopaliska tebańskie, zarówno posągi, jak i płaskorzeźby, są tylko reprodukcyą niezdarną posągów i płaskorzeźb memfiskich. Niema w nich ani dawnej pomysłowości i swobody w układzie figur, ani śmiałości w wykonaniu. Wszędzie panuje rutyna i bezmyślność. Jeżeli rych królów z XVIII-ej i XlX-ej dyaaityi, jak Aman-hotep, Tutmes, Sati i Ramses. potęga E ?iptu wzmogła się, jęli monarchowie odpowiedniemi dziełami sztuki uświetniać swe czyny, głosić sławę swoją i składać dziękczynię iii bóstwom opiekuńczym. Powstaje też cały szereg budowli odpowiednich: wznoszą się pałace i świątynie, a olbrzymie posągi i wielkie przestrzenie murów, całe pokryte plastycznem wyobrażeniem tych nowych dziejów Egiptu, dają podobizny królów i bohaterów i głoszą ich czyny nieśmiertelne. Jest to epoka sztuki monumentalnej w architekturze egipskiej i opowieści narodowej w plastyce. Sztuka egipska staje się narodową przedewszystkiem; tematem jej dzieje Egiptu: wojny, zapasy, zwycię-

.■Li

::

fes

iMg!M5BSg|S

pfcigr:

V- ■•■ ■

ii

.■ .A

tó, i[»

i O

feJil

?

nm\k

«a

Hi

It-LT i

Ift

rii

dl

vśte

/!

/•-V

/■I

\/'

i'

■m

yćM

4WJ3ffs|

lOili

i 4-u

Uiltl

NN

p»

RBril i^. ^

1-ŚiŚŁ,

tli

II

.1

\j

• f-rg

•• *

:i

.........'■> •

Z.........~    ^ \

Fig. 224. Wielkie podwórze z kolumnadą w świątyni w Karnaku, podług zdjęcia fotograficznego zwalisk tej świątyni.

są stroną opisową, wyjaśniającą znaczenie pomników budownictwa. Jak w budownictwie pomniko-wem Egipcyanie owej epoki wielkość dziejową i duchową osiągnąć pragnęli, za pomocą rzeczywistej wielkości budowli, tak w plastyce i malowidłach ściennyoh taż sama wielkość materyalna ma wyobrażać wielkość duchową i potęgę ziemską królów i bohaterów. Jest to epoka kolosalnych postaci, posągów olbrzymów. Równolegle z olbrzymią kolumnadą, wnoszącą się w Karnaku (figura 224), powstają także kolosalne posągi królów, jak np. posągi Memnona (Amenhotep III), posągi Ramsesów w Ibsambulu, lub wreszcie całe szeregi olbrzy-

pomimo tej rutyny widać czasami śmiałe włada- stwa, ubóstwianie bohaterów, ofiary i dziękczynienia, nie dłótem lub rylcem, jeżeli w modelowaniu lub Bkładane bóstwom. Budowniotwo pomnikowe jest rysunku znać miejscami wielką zręczność, to brak główną sztuką Egiptu, a plastyka—rzeźba i ma-im jedaak zawsze samowiedzy artystycznej i tej larstwo—są odtąd pomocniczemi tylko dodatkami, precyzyi w szczegółach, jaką tylko samodzielne obserwowanie natury dawało poprzedniej sztuce-

Te same strony ujemne sztuki, jakie zaznaczyliśmy w epoce obu okresów pierwszego państwa tebańskiego, odnajdują się w drugiem państwie tebańskiem, to jest pod dynastyami od 18-ej do 21-ej.

Pod wpływem jednak nowych warunków dziejowych, jakie, w tym długim okresie panowania wspomnianych dynastyj, ożywiły historyę Egiptu, ujawniły się inne, jeśli nie cechy, to w każdym razie kierunki sztuki, odpowiednie do nowych jej zadań. A mianowicie: gdy pod panowaniem niektó-

w?⁵*

lifffiŁ,!

S--1    -‘Ł

' ■■ ,

11\ •' •

-p/-y

5£~

Si

Mm

Sfe... a

mSSSfty

m-

v4

Va

Mm

fy%

. £*

H;

v.;y

fr?-

mi-Z

?j^8P

-^pri

ii

-ja

Iflif

Spii

>s‘*

r-

- - r::-

Wrf?

gj

r*gg

f&•; VrC.

Fig. 226. Wejście do świątyni jaskiniowej w Ib3ambul w Nubii. Podług fotografii, na której widać 2 kolosy, umieszczone z lewej strony drzwi wchodowjeh.

ygSiSf.

KfS

•■■W

■'«

■■Si

i;:i2

- if

El

as

gs

iffl

.*aa

ripl

:9a

cii

i-

gj

^•'3

■W-':

II

SI

’m

S*

WMm

Fig. 226. Wejście do świątyni jaskiniowej w Ibsambnl, przedstawione od frontu z czterema kolosami.

ze-

mich sfinksów, tworzących szpalery kamienne, prowadzące do świątyń, równie imponujących rozmiarami. Wielkość królów uwydatnia się ich rozmiarami także i na płaskorzeźbach. Postacie królewskie zawsze są większe od innych, otaczających je osób, a wielkość ich czynów i zwycięstw oddaje sztuka plastyczna mnogością otaczających je postaci i Bilnem powikłaniem scen. Odtąd sceny, w plastyce przedstawiane, nie są już, jak dawniej, ujęte w małych rozmiarów przestrzenie, ale rozlewają eię po całych powierzchniach murów lub olbrzymich pilonów. Powierzchnie te są najczęściej poziomo dzielone liniami równoległemi, a na tych pasmach olbrzymich snują się bez końca Indzie, zwierzęta i bóstwa, jak w panoramach. Posągi przed pałacami i świątyniami, plecami oparte o ściany olbrzymie (fig. 225 i 226), strzegą wnijścia, a mury, rzezane rysunkiem barwionym, opowiadają czyny bohaterów i głoszą sławę narodu. Ale ta wielkość imponująca i mnogość zabytków nie wynagradza tego, co sztuka zatraciła w indywidualizowaniu dawniejszej epoki. W tej dobie rozwoju sztuki egipskiej, to jest podczas drugiego państwa tebańskiego, tenże sam panuje konwencyonalizm, taż sama rutyna, taż sama jakby skamieniałość, jak i podczas piórwszego państwa tebańskiego. Kie bardziej monotonnego, nad typy tych olbrzymich posągów, nic bardziej nużącego oko, nad takie samo, jednostajne opiewanie wszystkich zwycięstw i czynów monarchów. Wszystkie te wielkie posągi, z małemi nader wyjątkami, pozbawione są życia i charakteru; kolosy te, zarówno w muzeach przechowane, jak dotąd jeszcze zalegające ruiny środkowego Egiptn, zarówno w Tebach, w A-bydos, jak i w Ibsambulu, wszystkie te posągi różnych osób, są właściwie kopiami ‘jedne drugich. Postawy te same, ruchy jednostajne i nigdzie indywidualizowania, nigdzie charakterystyki odmiennej. Królowie podobni są do swoich poprzedników, sfinksy wszystkie takie same. Słowem, pomysłowości ź&duej, wszędzie i wiecznie konwencyonalizm i monotonia. Rutyna zastąpiła miejsce natchnienia; ale rutyna ta, a więcej jeszcze technika, nadzwyczaj wyrobiona, doprowadzona niemal do doskonałości. Artyści zdają się tern chlubić, a pokonywanie trudności materyalnych, zwalczanie oporu najtwardszych matpryałów zdaje się być czasami nawet celem zabiegów panujących i chwałą artystów. ^Olbrzymie posągi kute są w najtwardszych skałaćBTuiajupórnTejfcze gatunki kamienia, jak granit, bazalt, wyrabiane są i polerowane”z wytrwałością i umiejętnością, godną podziwu.

Jest to charakterystyka ogólna dzieł sztuki owej epoki. Nie idzie za tem jednak, aby wśród " takiej masy utworów nie można było znaleźć i dzieł lepszych. Nigdzie zbytnie uogólnianie nie jest tak rażącem, jak w zakresie twórczości artystycznej; przy największem nawet hołdowaniu pewnym stałjm przepisom, kanonom, trafia się, że artysta bardziej uzdolniony, pomimo przeszkód, jakie stawia mu ów kanon i rutyna, wzbije się czasami ponad zwykłą modłę. Na karb indywidualizmu niektórych lepszych artystów złożjć należy i świetne, choć nieliczne, wyjątki, jakie sztuka tehańska wydała. Do arcydzieł z tej epoki należą przedewszystkiem niektóre z olbrzymich posągów, będących portretami królów, oraz kilka płaskorzeźb. Do pierwszych zaliczyć przedewszyst-kiem należy olbrzymią głowę z różowego granitu, jaką posiada muzeum brjtańskie. Jest to część posągu Tutmesa Iii-go. Prócz podobieństwa indywidualnego, głowa ta ma wyborny typ rasowy. „Rysy tej głowy, powiada Perrot, wcale nie są egipBkiemi; kształt nosa, oczy ukośne, przekrój ust i w ogóle rysunek twarzy znamionują raczej rasę armeńską⁰. Pokrewną tpj głowie, co do wartości portretowej, jest głowa, podług jednych Mer-neptaha (Perrot), podług innych Harembeba (Mas-pero), znajdująca się w muzeum gizehskiem. Jest to fragment olbrzymiego posągu, misternie wykuty z czarnego granitu. Charmes zalicza tę głowę do najlepszych dzieł sztuki egipskiej w ogó.e, w każdym razie jeBt to arcydzieło szkoły tebsń-Bkiej. Posąg ten wyobraża młodego króla; ubranie głowy ciężkie, przygniatające, kilkakroć większe od samej głowy; ale głowa pięknie modelowana, wyraz twarzy smętny, oczy pełne słodyczy, usta melancholijne: wszystko to nadaje tyle wdzięku i prawdy tej twarzy, że trudno od niej oderwać oczu. Linie tej twarzy są tak miękkie, oczy i usta tyle mają życia, iż podziwiać należy rękę rzeźbiarza, który modelował tak twardą o-pokę z taką łatwością, jakby lepił z gliny lub wosku. Toż samo powiedzieć można o głowie królowej Taja, żony Amenhotepa Ii-go, znajdującej się w temźe samem muzeum. Piotr Parris stawia ją najwyżej w rzędzie zabytków szkoły te* bańskiej. Znać na niej rasę odmienną od egipskiej: niema w niej sztywności, właściwej Egip-cyankom, rysy jej piękne, odcień zalotności i pewności siebie cechują tę piękność kamienną i nadają jej życie i prawdę. Wybornem przy tern co do charakterystyki postaci jest jeszcze jedno dzieło z tej epoki. Jest to mała statuetka (wysoka na 60 centymetrów), znajdująca się w Luwrze paryskim. Przedstawia ona króla-odszczepitńca, Amenhotepa IV. Ciało jego brzydkie, obwisłe, głowa wstrętna swą brzydotą i brakiem charakteru męskości, całość jednak pełna prawdy i wyrazu odpowiedniego. Artysta widocznie dobrze obserwował naturę i tworzył portret istotny. Wszystkie wymienione dzieła Bztuki z epoki nowego państwa Tebańskiego są arcydziełami tej szkoły; widać w nich i błędy szkoły, ale przeważają zalety, i te zalety jednak są jakby reminiscencyą zalet szkoły memfiskiej: naśladowanie natury celem oddania możliwie wiernego podobieństwa. Re-miniscencya tegoż realizmu widoczną jeBt także i w niektórych płaskorzeźbach, odróżniających się tak dodatnio od całego szeregu podobnych im utworów z tej epoki. Dzieła te są świetnemi wyjątkami, typowo róźniącemi się od wszystkich innych współczesnych im płaskorzeźb. Wymienić tu należy przedewszystkiem dwie płaskorzeźby: jedną w świątyni w Abydos, drugą na murze

S@l!\

i.

wnętrznym głównej świątyni w Karnaku. Pierwsza przedstawia króla Setisa 1-go, który, w postawie stojącej, ofiaruje bóstwom jakiś posążek. Te same błędy rysunkowe, które cechują wszystkie płaskorzeźby egipskie, występują tu wyraźnie, że wskażemy dla przykładu jeden tylko, a mianowicie brak harmonii pomiędzy torsem, przedstawionym prawie en tace, a nogami i głową, rysującemi się profilem. Pomimo tych braków, płaskorzeźba ta ma i strony nader dodatnie: głowa króla, dobrze narysowana, odznacza się ładnym profilem, wyraz twarzy łagodny, ale pełen majestatu, fałdy szat starannie ułożone, naszyjnik i ozdoby złote drobiazgowo wykończone, a cała postać więcej ma życia, niż inne podobne płaskorzeźby. Nie znać takiej staranności w wykonaniu w drugiej ze wspomnianych wyżej płaskorzeźb, przedstawiającej króla Ramsesa Ii-go, powracającego na wozie tryumfalnym z wyprawy wojennej do Syryi. Błędy rysnnkowe, a zwłaszcza perspektywiczne, i tu też same. Ale, pomimo tych błędów, całość robi dobre wrażenie; cel artysty osiągnięty, skoro po-Btać króla szkicowo, ale nader śmiało, narysowana; szeregi jeńców wojennych, o typach charakterystycznych, i trofea zwycięskie, do rydwanu przytwierdzone, dają rzeczywiste wyobrażenie o zwycięstwie i potędze tego dzielnego wojownika, pełnego powagi, spokoju i majestatu królewskiego. Obok tych wybitniejszych dzieł szkoły tebańskiej o kierunku konwencyonalnym, niejako oficyalnym, mo-źnaby jeszcze przytoczyć i kilka wcale udatnych płaskorzeźb z tej epoki, jak np. taniec pogrzebowy, w muzeum w Gizeh, na których znać nie-tylko z natury dobrze uchwycone ruchy, ale i pewne odstępstwa od przyjętych zasad traktowania podobnych scen. Odstępstwa, które, mówiąc nawiasem, wypadły na korzyść uplastycznianych scen, dowodzą przytem istnienia, obok sztuki ofi-eyalnie uprawianej, a trzymającej się niewolniczo pewnych zasad i przepisów, także i sztuki uprawianej niepodległe, a więc z większą swobodą i samodzielnością.

Epoka panowania Teb w Egipcie była epoką upadku prawdziwej sztuki, pomimo, że była najpłodniejszą w dzieła; zwłaszcza trzy pierwsze dynasty e nowego państwa Tebańskiego uświetniły się takiem mnóstwem budowli pomnikowych, że ich liczba przekracza liczbę wszystkich dzieł razem wziętych, w innych epokach powstałych. To też nic dziwnego, że zabytki z tej epoki przepełniają muzea egipskie, krajowe i obce, i że podług dzieł tych najczęściej sąd swój o sztuce egipskiej w ogóle wydają artyści - turyści. I ta epoka u-padku sztuki wydała jednak, jak widzieliśmy, dzieła niepośledniej wartości, a przeto i ten upadek, który ciągnie się tyle wieków i jest tak płodnym w zabytki, przy bliższem zbadaniu jego spuścizny i nowych odkryciach, przestanie może z czasem być uważanym za pasmo jednolite, za jedno sta-dyum rozwoju sztuki. Sztuka prowincyonalna E-giptu, dotąd mało zbadana, może także odsłonić kiedyś cenne jakie strony odmiennego zapatrywania Bię w tym kierunku i odrębnego traktowania plastyki podczas tej długiej doby dziejowej starego Egiptu. Prawdziwy upadek sztuki egipskiej w ogóle, a szkoły tebańskiej w szczególności, znamionuje dopiero czasy bezpośrednio po panowaniu Merneptaha. Wojny domowe, najścia obcokrajowców, zachwiały potęgę państwa i wnet się to odbiło na sztuce. Wzrastający stopniowo upadek sztuki widoczny jest na zabytkach owych czasów: dość się przyjrzeć płaskorzeźbom grobowców królewskich, albo świątyni w Konsu, lub wreszcie ornamentacyi obrazowej kolumn z sali hyposty-lowej świątyni w Karnaku (fig. 227). Najdłużej stosunkowo trzymało się jeszcze rzeźbiarstwo w drzewie. Ładne posążki drewniane, przedstawiające kapłanów i dzieci, jakit dotychczas przechowują się

-Ir

i imI

mm

m.M

Ilgjrfl

ST

Fig. 227. Kolumny pozostałe z sali hypostylowej w Karnaku, podług najnowszej fotografii.

w muzeum turyńskiem, pochodzą jeszcze z XX-ej dynastyi. .Od czasu Ramessydów, powiada Per-rot, upadek Egiptu idzie niewstrzymanym biegiem; upadek ten staje się najwidoczniejszym w początku VII-go wieku przed naszą erą, to jest gdy Etyopia i Assyrya, współubiegają się o posiadanie Egiptu. Pod Psametychem dopiero, oswobodziwszy się od obcokrajowców i wywalczywszy swą jedność narodową, Egipt odzyskuje nawet na jakiś czas dawną swoją przewagę nad Syryą. Równolegle z tym szczęśliwym zwrotem w losach Egiptu idzie też i odrodzenie się jego artystyczne; książęta z XXVI*ej dynastyi usiłują podnosić zwaliska, jakiemi zaznaczyły E. niesnaski domowe i najścia od północy i południa*. 1 oto wkra-ozamy w nową epokę sztuki egipskiej, w epokę s a i s k ą. Jest to epoka odrodzenia się sztuki, ale odrodzenia się w granioach zamkniętych, powstania z zupełnego upadku, ale nie odrodzenia się w duchu świadomej siebie, nowej, samodzielnej szkoły. Sztuka zaczyna na nowo tworzyć pomniki i zdobić ściany świątyń i pałaców, ale nie wznosi się ponad epokę tebań-ską, która służy jej za wzór jedyny i nieomylny. O ile artyści wzoru tego trzymają się niewolniczo, o ile pracują pospiesznie i bez głębszego zastanowienia się, powtarzają tylko mniej lub bardziej udolnie swoich poprzedników, wpadając często w banalność i nie wznosząc swej plastyki wyżej ponad dekoracyjność. Prócz tego naśladowania wzorów epoki tebańskiej, szkoła saicka odznacza się jednak czasami i pewną dążnością sobie właściwą: jest nią zaokrąglanie zbyt ostrych konturów ciała i w ogóle usiłowanie zmiękczenia tego, co w szkole poprzedniej występowało zbyt szorstko/ Dążność ta, po której najłatwiej poznać można lepsze zabytki tej epoki, przekraczała jednak często granice właściwe, nadając zbytnią miękkość i niepewność kształtom ciała. O ile dążność ta wywołaną była pierwiastkowo, jako reakcya przeciwko zbytniemu akcentowaniu linij, o tyle z czasem, przechodząc sama w manierę, powodowała brak siły i wyrazu. Maspero, ów najgłębszy może z żyjących, znawoa Egiptu, nader trafnie charakteryzuje Bzkołę saiską: ,Nie jest to, powiada on, szerokie i umiejętne traktowanie pierwszej szkoły memfiskiej, ani traktowanie na wielką skalę, choć szorstkie, szkoły tebańskiej; przeciwnie, w szkole saiskiej, kształty ciała drobnieją i szczupleją, o ile zaś całość zyskuje pod względem wytworności, traci na sile i charakterze⁰. (,L’archóologie ógyp-tienne” stron. 226). Ceohą rzeźbiarstwa z tej epoki jest także zamiłowanie do pokonywania trudno śoi materyalnych, które wyraża się głównie w wybieraniu najtwardszych materyałów do posągów. Władanie dłótem, technika obrabiania kamienia jest rzeczywiście zadziwiającą u Egip-cyan z tej epoki. Ale ta sztuka w sztuce nie zastąpi nigdy ani pomysłowości, ani samodzielności w traktowaniu danych tematów, przeciwnie, uganianie się za sztucznoścą w sztuce znamionuje naj ■ częściej chwile wyczerpania się natchnienia i wyższego w niej polotu.

Jak w każdej epoce rozwoju sztuki trafiają się dzieła, Jktóre trudno podciągnąć pod ogólną charakterystykę lub zaliczyć do której bądź ze szkół bardziej znanych, tak samo iw epoce saiskiej znajdujemy w zakresie rzeźbiarstwa dzieła bardzo dobre, jakby natchnione tradyGyą dawniejszą, lepszych dla sztuki czasów. Dzieł takich jest niewiele. Jak dotąd, znamy zaledwie kilka tylko posągów i kilka płaskorzeźb, które dodatnio wyróżniają się zpośród całej spuścizny artystyoznej epoki saiskiej. Do nich należą przedewszystkiem: posąg alabastrowy królowej Ameniritis, znajdująoy się

En cyklop. Pows*. Hus li Zesz. 148. T. 18-ty.

w muieutn w Gizeh, posąg klęczącego pisarza Neeht-Har-Heba w Luwrze, głowa starca tamże, oraz posąg siedzącego na ziemi P e d i s z a -szego. Ameniritis była macochą Psamety-cha I, a córką króla Kachty z XXV dynastyi. Posąg ten alabastrowy, przeszło półtora - metrowej wysokości, stoi na cokule z szarego granitu, na którym zachował się napis. Pochodzi on z Kar-naku. Królowa przedstawiona jest w postawie stojącej, w długiej obcisłej szacie, na głowie ma wielką perukę. Ooliczejej ponure, ale posiada dużo wyrazu. Głowa starca, z kamienia wapiennego, jest wybór nem studyum z natury, realistycznie traktowanem. Niektórzy, właśnie dla tego realizmu, porównywają ten fragment sztuki egipskiej z rzeźbami epoki memfiakiej. Głowę tę niedawno nabył Luwr do swoich zbiorów, uchodzi ona za głowę pisarza i jest pokrewną, oo do swego realizmu, tak silnie zaakcentowanego, z głową, znajdującą się w zbiorze prywatnym księcia Ibrahima w Kairze. O ile artysta był nader skrupulatnym, może nawet zanadto skrupulatnym, w uwydatnieniu ceoh starości w obu tych głowach, o tyle pewne upięknienie, widoczne zidealizowanie, tik rzadkie wogóle w sztuce egipskiej, znamionuje posąg kamienny, wyobrażający postać siedzącą, znaną pod nazwą Pediszaszy. Pewna błogość i wesołość młodzieńcza bije z tej twarzy wyidealizowanej. Posąg ten jest i pod innym jeszcze względem ciekawy. Przedstawia on mianowicie postawę, jakiej artyści epok poprzednich uaikali z powodu nieestetycznej i niewdzięcznej dla rzeźbiarza pozy. Jest to jeden ze sposobów siadania, na wschodzie rozpowszechniony, a polegający na stawiauiu obu stóp równolegle na ziemi i opieraniu głowy na ramionach, wspartych na kolanach razem skupionych. Figura tak usadowiona przedstawia rodzaj bryły kwadratowej z głową nad nią sterozącą i dla tego unikano tej postawy w sztuce. Rzeźbiarze egipscy dopiero za XVflI«ej dynastyi zaczęli odtwarzać takie postawy, ale i to nader rzadko. Rzeźba, o której mowa, jest wyjątkowo dobrą próbą pod tym względem.

Jakkolwiek tylko co wyliczone zabytki epoki saiskiej stanowią szczęśliwy dla sztuki krajowej nabytek, są one jednak tylko wyjątkami, i te nader nielioznemi wyjątkami, jak w ogóle, w tej epoce rutyny i naśladownictwa czasów tebańskich, rzecz dobra należy stale do wyjątków. Rutyna, wyróbiona w poprzednim okresie sztuki, jest tak zakorzenioną w epoce saiskiej, że później, nawet w dobie zetknięcia się Egipcyan z Grekami przed Aleksandrem i podczas jego panowania, a nawet i za Ptolemeuszów, sztuka egipska pozostaje stale wierną swojej skamieniałej formie. Następcy Aleksandra nawet są tam przedstawiani w postaciach archaicznych, a strój ich przypomina stroje dawnych faraonów egipskich. Kolos Aleksandra 11-go w Bulaku ma np. głowę ustrojoną w chustę, zwykłą na pomnikach królewskich, ale z pod tego u-brania głowy czysto - egipskiego sterczą utrefione loki greckie. Naturalnie, że długo trwający wpływ cywilizacyi greckiej, a więc i sztuki, musiał z cza-

113

sem oddziałać i na artystów egipskich. Jakoż odnajdują Się tam coraz częściej dzieła nawpół greckie i nawpół egipskie; do takich należy na-przykład Hor, znaleziony w 1881 roku. Są tj jednak okazy wyjątkowe, nieudowadniające bynajmniej organicznego zlania się dwóch tych kierunków sztuki i wytworzenia się jakiej wybitnej odrębnej szkoły, z mieszaniny tej powstałej. Artyści, którzy naśladowali Greków, nie byli dość samodzielni, aby wytworzyć nowy, płodny w następstwa, kierunek. Psuli oni tylko charakterystykę sobie właściwą dawnej szkoły, ale nie umieli usunąć sztywności egipskiej ze swoich typów, nawet przez miękkie, greckie, traktowanie kamienia. Były to płody poronione nowych, ale niezdolnych do dłuższego życia szkół, jakie powstawały i chwilowo istniały w miastach, w których wpływ grecki był silniejszym, jak np w Aleksandryt Memfis i wogóle w większych miastach Delty. Z wyjątkiem jednak, nielicznych zresztą, wyrobów, tych efemerycznych szkół o charakterze mieszanym grecko - egipskim, wszystko, co się odnajduje z zabytków, pochodząoych z owej długiej epoki, od Ptolemeuszów aż do połowy III stulecia naszej ery, nosi na sobie przeważnie ten sam charakter, tę samą pieczęć, niemal stereotypową, szkoły saiskiej. Nawet za panowania Rzymian, nawet za cesarza Hadryana, który, umiłowawszy sztukę E-u, wywołał pewną ruchliwość wśród artystów tego kraju, sztuka egipska nie zdołała ani odrodzić się, ani nawet zmienić w czemkolwiek-bądź swoich cech zasadniczych i swojej stałej formy. Pozostała ona sztuką narodową, ale skamieniałą, aż do zupełnego swego upadku. Zaburzenia, wynikłe w połowie Iii-go wieku, najazdy ludów barbarzyńskich, powstrzymały wznoszenie budowli i uprawianie rzeźby w duchu szkoły miejsoowej i rozproszyły po świecie ostatnich przedstawicieli sztuki egipskiej. Rozwój i tryumf ostateczny chry-styanizmu położyły wreszcie kamień grobowy nad tą prastarą kulturą.    \

Malarstwo, rysunek, symbolika, farbj^A technika. Już za czasów Pliniusza Egipoya-nie chełpili się tern, że używali barw w sztu-ce na 6 000 lat przed Grekami. I rzeczywiście, najstarsze malowidła na świecie przechowały się w Egipcie. Dzięki suchemuj klimatowi, oraz dążności do zabezpieczania dzieł sztuki, z kultem religijnym ściśle związanych/ od zagłady, mamy dotąd przed sobą malowidła egipskie tak świeże, R jakby brzemię lat tysięcy wcale na nich nie ciążyło. Tym sposobem malowanie Egipcyan bardziej jest nam znanem, aniżeli o wiele dziesiątków wieków późniejsze malowanie Greków i Rzymian. Malowidła te tak są zakonserwowane, że można ' na nich dopatrzyć się nawet sposobu malowania, składu farb i całej niemal techniki malarskiej. O ile jednak rzeźba w starym Egipcie dosięgła wysokiego rozwoju, tak, że niektóre z przechowanych okazów, zwłaszcza doby memfiskiej, jak np. wyżej opisane (str. 889) posągi, mogłyby nawet współzawodniczyć z rzeźbą grecką, jeśli nie o stopień doskonałości, to przynajmniej o wyborną

charakterystykę postaci, — o tyle malarstwo nie doszło w starożytnym Egipcie do takiego choćby rozwoju, aby mogło zająć oddzielne wśród innych sztuk miejsce, to jest miejsoe samodzielne. To też malarstwo, w znaczeniu odrębnego rodzaju sztuki, właściwie w Egipcie nie istniało. Malowanie grało wprawdzie wielką rolę w sztuce zdobniczej (ornamentacyjnej) starożytnego Egiptu, ale malarstwo, któreby samo dla siebie było celem, to jest jako sztuka przedstawiania na gładkiej płaszczyźnie przedmiotów w perspektywicznem u-grupowaniu, w barwnej i świetlanej szacie, nie było im znane. Malarstwo ich jest właściwie tylko illuminowaniem, to jezt barwieniem linij czy rysunkowych, czy wklęsło—lub wypukło—na gład-kiem tle rzeźbą wydobytych, albo też ornamen-tacyą pustych powierzchni lub członkowań architek-toniózycb, albo wreszcie zabarwianiem całych posągów. Dziwna rzecz, zamiłowanie polichromii, tak naturalnie wynikające z charakteru otaczającej przyrody i warunków światła słoneoznego, w Egipcie, nie wytworzyło wśród jego mieszkańców malarstwa we własciwem słowa tego znaczeniu: nie dało im poczucia gry światła, perspektywy powietrznej i światłocienia. Sądząc z zachowanych niektórych świetnych zabytków rzeźby e-gipskiej, trudniej zrozumieć brak perspektywy w rysunku egipskim. Brak ton tłómaczy nam po części i nierozwinięcie się malowania, to jest zwyczajnego barwienia, w prawdziwe malarstwo. Co było przyczyną tego braku znajomości rysunku i, co za tern idzie, perspektywy? Jest to tak trudne do zrozumienia, iż należy uciekać się do tłómaczeń nie wystarczających, jak np., że konwen-cyonalizm wyrobił rutynę, która przy upadku sztuki odbiegła daleko od pierwowzorów, spaczyła je, skarykaturowała—albo wreszcie, że ozdoby ścian grobowcowych powierzane były, nie artystom prawdziwym, ale tylko rzemieślnikom. Otóż to ostatnie słowo może po części tłómaczyć i wspomniane braki obok pewnych zalet malowideł egipskich. Rzemieślniczość, traktowanie malarstwa jako rzemiosła, mogły być rzeczywiście jednym z powodów tych braków, jakie uderzają w rysunku płaskorzeźb egipskich. Malowanie śoiennd Egip-cyan, jest właściwie pismem obrazowem, dla tego tylko barwnem, że barwy przyjemne były dla ich oczu: rysunek ścienny, lub .płaskorzeźbę barwili oni tak, jak barwili hieroglify. Te obrazowe opisy na muraoh, ta kronika w obrazach, nie związanych poczuciem ani jednolitości, ani perspektywy, to tylko wyższy rodzaj hieroglifów. Lepsius słusznie też nazywa sztukę egipską .dzieckiem surowo i starannie wychowanem*, ale tylko dzieckiem. Jest to przesadą, o ile odnosi się do całego zakresu sztuki egipskiej, ale zupełnie oharakte-rystycznem, jeśli odniesiemy tę uwagę do malarstwa egipskiego. To też, pomimo tak wielu zabytków malarstwa, w Egipcie przechowanych, nie można tam mówić o historyi sztuki malarskiej, nie można mówić ani o jej postępaoh, ani o wybitnych jakich malarzach, których indywidualizm zarysowałby się odrębną cechą. Historya sztuki nie zna oho-oiażby z tradycyi, ani malarzy egipskich, ani nawet może rozróżnić jakieś style malarskie, zna tylko technikę malowania, narzędzia, sposoby, a nawet rodzaje farb i skład ich chemiczny.

Ponieważ malarstwo w Egipcie jest tylko dodatkową sztuką, mającą za zadanie zdobić gładkie powierzchnie i członkowania architektoniczne, lub barwić kontury rysunkowe oraz rzeźby, prze-dewszystkiem więc musimy scharakteryzować rysunek w Egipcie.

Rysunek w E-e jeBt przeważnie szkioowym, linijnym, i to na gładkiej powierzchni jednoplano-wej. Gdy idzie o drugie plany, rzeczy i postaoie stawia się obok lub u góry. Szło artystom o to widocznie, aby kontury każdego przedmiotu były narysowane, aby jedne nie zasłaniały drugich. Dla ominięcia tej trudności uciekali się oni do sztucznyoh sposobów, naśladujących perspektywę, u-stawiali obok siebie np. ludzi tak, że tułowie ich sterczały jedne nad drugiemi, albo ręce i łuki, lub tarcze, tak, że części ich było widać. Często jednak żołnierze w marszu wyciągnięci bywali w jedną linię, pomimo, że kolumna była do obrazu prostopadłą. Grupa łuczników np. miała czasami dobrze linię łuków nakreśloną, ale nogi stały na jednym planie. W epoce tebańskiej, gdy panowała monumentalność w rzeźbie a w ornamentyce mnogość, mnogość ta, czyli ilość, miała też wyrażać i wielkość, być może nawet, że unikano z umysłu skróceń grup ludzkich, ale szeregowano na mu-rach całe linie jednostajnyoh postaci, tak jednostajnych, że nawet zrodziło się przypuszczenie, że były to postacie patronowane. Bliższe zbadanie tych rysunków dowodzi jednak, że każda z figur, lubo jednostajnych, od ręki była robioną; tylko podług stałej o-gólnej normy, wyłączającej indywidualizowanie. Były przytem umówione, rzęchy można hieroglificznie, pewne rysunki, np. rzeka, kanał. Tam, gdzie z konieczności rzeczy na jednej płaszczyźnie trzeba było przedstawić plan jaki, używano sposobu planu en relief, rysowano na płaszczyźnie niby ń vol d’o i s e a u domy, ogrody, ludzi, ale nie zadawano sobie trudu z perspektywą lub cieniami. Często nawet kładziono na bok drzewa i na dół wierzchołkami je skierowywano, jeśli drzewa te okalały np. sadzawkę lub plac jaki.

Na widok tych naiwnych rysunków, spotykanych na murach budowli egipskich, mimowoli przychodzi na pamięć wspomniana wyżej uwaga Lepsiusa, i zdaje się wtedy, iż miał on wszelkie prawo mówić, iż to jest malowanie dziecinne. Gdy jednak obok tych dziecinnych sposobów przedstawiania rzeczy są okazy i lepszego traktowania planów, trzeba nieraz niezdarność tę i naiwność położyć na karb roboty rzemieślniczej. W tej całej hieroglificznej i obrazowej sieci murów rysowanych i malowanych przebija bowiem nieraz i coś dobrego, widoczne jakieś pozostałości lub wspomnienia rzeczy artystycznych. Wogóle, pomimo wad przytoczonych, pewne życie, ruchliwość cechuje te sceny z życia codziennego, państwowego i religijnego Egipcyan; zwłaszcza w ugrupowaniach na tych rysunkach jest jakaś harmonia,

naturalnie tylko w zakresie więzów, nałożonych przez przepisy niewolniczo obserwowane. Obrazowość i życie, wywołane bez perspektywy, bez cieniów, są rzeczywiście zagadkowe. Odzie nie było prawdziwych artystycznych sposobów, znajdowali artyści, czy rzemieślnicy owocześni, sposo-biki sztuczne, które na chwilę usuwają przeszkody przy odbieraniu wrażeń estetycznych, wywoływanych przez całość. Ruch i życie w scenach przedstawianych każą też nieraz zapominać o nienaturalności położeń danych postaci i wadliwości ustosunkowania wzajemnego ich członków.

I tak co do postaci ludzkioh, widzimy dziwne, czasem nawet dowcipne radzenie sobie, celem u-niknięcia błędów, spowodowanych nieznajomością lub świadomem może niestosowaniem praw perspektywy. Usiłowano z pominięciem tych praw przedstawiać całe sceny pełne figur, w kształtach o ile można do prawdy zbliżonych. W postaciach ludzkich, więcej jeszcze niż w innych tematach, chodziło artystom o to, aby niezatracać żadnego rysu, mającego odtwarzać podobieństwo, a że nie znali wydobywania efektu plastyczności drogą cieniowania, przyjęli więc następujący sposóbtrak-towania figur, który oeohujewszyst-kie ich rysunki i płaskorzeźby. A mianowicie: dla uwydatnienia twarzy, zawsze głowę rysowali w profilu, tak samo postępowali z nogami, bo inaczej kontury twarzy i forma nogi nie byłyby widoczne bez cieniów. Plecy natomiast, piersi i tułów cały w skrócie perspektywicznym nie mogłyby przez nich być dokładnie wyrażane; dla tego też zawsze są przedstawiane enfacelubentrois quarts. Stąd każda figura ludzka jest dziwolągiem anatomicznym, jest jakby skręconym z umysłu tułowiem. Zasada ta przedstawiania figur, na rysunku a nawet i płaskorzeźbach, pociągała za sobą i inne wadliwe traktowanie rysunku. Dość wspomnieć tylko o oku, które na twarzy profilowej traktowane jest jakby -było widziane en face. Przy tym sposobie rysowania figur ludzkich, tak wadliwym, a tak charakterystycznym dla sztuki egipskiej, że moźnaby go nazwać sposobem egipskim par ex-c e 11 e n c e, podziwiać rzeczywiście należy pomysłowość artystów miejscowych przy wyszukiwaniu sposobów sztuoznego radzenia sobie, dla ukrycia tych wadliwych, niewolniczych form, tak dawną tradycyą usankcyonowanych.

Charakterystykę ogólną rysunku egipskiego, jaką podaliśmy wyżej, sprawdzić łatwo na zabytkach, reprodukowanych w różnych specyalnych wydawnictwach, które znajdzie czytelnik podane w końcu tego artykułu pomiędzy wymienionemi główniejszemi źródłami do historyi sztuki egipskiej. Sprawdzić ją można również na rysunkach w Encyklopedyi niniejszej, już umieszczonych przy artykułach: Amentes (rysunek: Sąd pośmiertny w Amentesie), Archeologia (tablica I), Archi-tek-tura (tablica I), Edfu, oraz w niniejszym artykule Egipt starożytny pod oddziałami: Religia, Rolnictwo, Rękodzieła, Handel, Dzieje.

Niektórzy badacze historyi sztuki egipskiej dopatrywali w rysunku dawnych Egipoyan pewnej, jakoby stałej, proporcyi, dla ciała ludzkiego przyjętej. Twierdzili naprzykład, źe kanonem (Dyod. I 98) u nich była stopa ludzka, i źe postacie te zmieniały się w różnych dobach rozwoju sztuki egipskiej, w miarę zmiany przyjętego stosunku tej stopy do reszty ciała. I tak np., w epoce saiskiej niektórzy zaznaczają ten kanon proporcjonalny na 7 stóp wysokości ciała do oczodołu. Spostrzeżenie to trudno udowodnić, nigdzie bowiem kanon taki nie da się ściśle zastosować. Że postać ludzka na rysunkach i płaskorzeźbach e-gipskich ulega pewnym zmianom, w przeoiągu tak długotrwałego rozwoju tej kultury, zaprzeczyć nie można, a nawet jest to nader doniosłem zja-

łym kanonie dla ciała ludzkiego, to tylko w epokach, nieodznaczających się samodzielnością. JeBt ono wtedy, bezwiednem może, trzymaniem się formy, nie tyle przepisanej zasadami sztuki, ile u-trwalającej się przez niewolnicze naśladowanie danych wzorów, a nie odświeżanie ich ścisłem badaniem natury. To też epokę memfiską np. stanowczo wyłącayć-by wypadało od przeprowadzania stałych, niezmiennyoh kanonów; tam więcej jest swobody, bo i więcej badania wprost z natury. Z tamtej,

; r,ś

IS

W:

linpP

SM

liJ hmf:

!: ■:■■ ■■'■■

jjlf

....

s

lilii

¹I I •:¹ ■ 'n|

crr

"m

5M 1*1

>■

iii

!;i-

i-;

■:

fi

immij »;;s i

ijiJi

Ir₍hi yi

ifflapsN. r

Im¹¹'

teii

ii i

pw. ^

m,

>n

mm

lir.

mm* \

wmF""****-■

2JHI

im

I?

?K

!;!■

Uig. 228. Sfinks z czarnego marmuru, znaleziony w Tanis. (Muzeum w Gizeh).

W*y,

^mi

i __l

•r. • . *•

sieli

- z

;

..

Sty.;,:-'-

wiskiem, ułatwiającem .badanie ras ludzkich i typów społecznych. Pomimo bowiem wadliwego przedstawiania postaci w samym rysunku, Egip-cyanie znakomioie umieli chwytać podobieństwo typowe rasy lub kasty, właśnie temi liniami profilowe-mi, które stanowią cały, jedyny zasób ich spostrzeżeń rysunkowych. Jeżeli więc i kanon postaci ludzkich zmienia się u nich, trzeba to także kłaść na karb rzeczywiście zaszłych odmian w ludziach, jakich sztuka przedstawiała. Odgraniczenie prawdziwych zmian, zaszłych w modelach, od zmian w sposobie ich przedstawiania, jest bardzo trudne, ale powinno być brane z całą ścisłością na uwagę, zanim wyda się sąd stanowczy. Przytem zaznaczyć wypada, że jeśli może być mowa o sta-

Fig. 229. Ese (Izis z rogiani krowy i tarczą słoneczną ('Muzeum wGizoh). _

najświetniejszej dla sztuti, epoki, pozostała jednak pewna, przez zwyczaj przyjęta w sztuoe^plastycznej, zasada, unormowana zresztą wierzeniami religij-nemi. Egipcyanom szło nie tylko j o prawdziwe podobieństwo indywidualnych osób, których podobizny stawiano w grobowcach, i często w ilości znaoznej, aby zabezpieczyć się od ». zatracenia w ciągu wieków śladu tych osób,'[alej o najdoskonalszą formę oielesną, jaką dane indywiduum posia-dało. Otóż zwyczajem było w ogóle przedstawiać

fi

ciało danej osoby w idealnej, ale prawdziwej jego szacie, to jest w wieku pełnym rozwoju sił młodzieńczych. Wiek ten przyjętym też został przez artystów za normę, niezależnie od lat, w których dane indywiduum umarło. Z małemi też wyjątkami spotykamy najęzęśoiej posągi osób młodych, zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Naturalnie, że artyści skwapliwie zasadę tę przeprowadzali; jest to jedyne idealizowanie, jakiego się sztuka egipska dopuściła. W epoce memfiskiej, mniej niewolniczej co do stałych zasad, wyjątki są częstsze, ale i te spowodowane są dążeniem do prawdy, to jest^do' podobieństwa indywidualnego. Przeciwnie, w epoce saiskiej portretowanie osób należy do rzadkości; podobieństwo indywidualne wcale nie jest celem artystów tej epoki, jest nawet rzeczą zupełnie niemal zaniedbaną. Podobieństwo zewnętrznych oznak natomiast, to jest uczesania i u-brania głowy, strojów, najdrobniejszych nawet akcesBoryów zewnętrznych danych postaci, jak np. klejnotów i ozdób najrozmaitszych, jest przedmiotem szczególnych ich zabiegów. Artyści owej epoki wysilają się więcej na bogate udrapowanie szat swoich figur, aniżeli na charakterystykę samych postaci.

Na wstępie już powiedziano, że religia, to jest wierzenia starożytnych Egipoyan i kult ich religijny, więcej niż gdzieindziej nadały cechę j charakterystyczną ich sztuce. I rzeczywiście, nigdzie symbolika religijna nie miała szerszego zastosowania. Egipcyanie nie zdobyli się na idealną, duchową charakterystykę postaci swego olimpu. Tak jak pismo ich było z początku czysto obrazowem uchwyceniem pojęć i Fig. 230. Izys-Hathor wyrazów, tak samo i sztuka.

mi§fMVą Łrowy A-r° Cała mitologia egipska oparta mi i uzeum w ize    na obrazowem przedsta

wieniu bóstw i pojęć oderwanych. Stąd cały świat ziemski, to jest człowiek z otoczeniem swojem, a więc świat roślinny, zwierzęcy, a zwłaszcza ten ostatni, wcielone są do olimpu egipskiego, Uplastycznienie bóstw czyli pojęć oderwanych pod postacią ludzką,] ale o członkach zwierzęcych, lub, odwrotnie, pod postacią zwierząt o głowie ludzkiej, jest ch raktery-stycznem wyrażaniem istot nadprzyrodzonych. Kom-binacya ta ułatwiała uzmysławianie przymiotów i własności istot, przez wyobraźnię ludzką stwarzanych, ale nie mogła wpłynąć dodatnio na rozwój sztuki. Egipcyanie nie doszli do tego, aby bóstwa swoje odróżniać od ludzi pięknością form cielesnych i wyrazem podniosłym twarzy, jak to czynili artyści greccy, którzy wcześnie potrafili otrząsnąć się z więzów tradycyjnych pierwotnej swojej sztuki, to jest z jej form archaicznych. Egipcyanie formy te zachowali podczas całego szeregu wieków swojej kultury. Wielkość duchową, nadprzyrodzoną, swoich postaci mitologicznych, a później nawet i historycznych, wyrażali oni wielkością czysto zewnętrzną, materyalną (kolosalność rzeźby i rysunku), oraz obrazowem przedstawianiem pojęć oderwanych kształtami zapoźyczonemi ze świata zwierzęcego. I tak np. sfinks, ów potwór złożony z ciała lwa i głowy ludzkiej, który wyobrażać miał siłę nadzwyczajną w połączeniu harmonijnem z rozumem, i cały szereg bóstw, przedstawianych pod dziwacznemi postaciami, złoźonemi z części organizmów ludzkich i zwierzęcych, są takiem symbo-lizmowaniem postaoi religijnych lub pojęć oderwanych, uosobiających olimp egipski. Dość wymienić niektóre z licznej falangi tych bóstw egipskich, jak np. Izys-Hathorę w postaci krowy, Anubisa z głową szakala, Thota z głową ibisa, Hora z głową jastrzębia - krogulca, Tueris, z głową hippopotama, ciałem zwierzęcia drapieżnego i łonem kobiecem (por. A mam w Sądzie Ozi-rysa), aby zrozumieć zadanie sztuki, która postacie takie miała uplastyczniać i uwieczniać. Dla charakterystyki, jak sztuka egipska temat ten traktowała, podajemy tu podobizny niektórych z wybitniejszych uosobień tych postaci symbolicznych.

Figura 228 wyobraża Sfinksa, znalezionego w 1861 r. przez Marietta w Tanis. Jest to wyjątkowo piękny zabytek sztuki egipskiej. Wykuty z czarnego marmuru, sfinks ten nieco od-mienniej jest traktowany, niż setki innych, które wszystkie niemal są do siebie podobne. Zamiast zasłony płóoiennej, sfinks Marietta ma bogatą grzywę, która okala całą głowę i nadaje twarzy więcej jeszcze siły. Cielsko tej figury jest krótsze od zwykłych sfinksów, mięśnie i cała postawa skupionego ciała uwydatniają sprężystość ruchów i siłę muskularną lwa. Twarz dziwnie harmonizuje z tą siłą; przedstawia typ wschodni, rysy jej są dla Marietta wskazówką pochodzenia tego posągu z epoki Hykszu. Figury: 229, 230 i 231, wybrane z różnych epok i miejsc, przedstawiają Izys i Hathor w trzech postaciach, będących ciekawem stopniowaniem w symbolizowaniu niektórych bóstw egipskich, od postaci ludzkiej z oznakami symboliczne-mi począwszy, do samego zwierzęcia z odpowie-dniemi symbolami. I [tak figura 229 przedstawia Izydę w zwykłej, najczęściej spotykanej, postaci ludzkiej, z rogami krowiemi na głowie, pomiędzy któremi jaśnieje tarcza słoneczna lub księżyc. Izys, żona Ozyrysa, a matka Hora, jako , Królowa*, „Wielka“, „Matka boża* wyobrażała krainę nadnilową, przez ową rzekę (Ozyrys) zapładnianą, a jako źródło życia i płodności nazywana była „roz-dawczynią życia“, i dlatego czczono ją pod postacią białej krowy, która, jako żywy symbol tego bóstwa, była przedmiotem odpowiedniego kultu, głównie na wyspie Philae^, dziś. Gez. Anas el Wogud, Dla tego też przedstawiano Izydę także z głową krowią, jak to widać na fig. 230. Jest to I z y s-

H a t h o r, egipska Afrodyta, matka przyrody, z głową krowi? gdyż krowę uważano w Egipcie za symbol rżenia i odżywiania (karmienia). Trzecia z tyoh figur, 231, przedstawia krowę Hat-hor, z °vmboliczną, tarczą słoneczną na głowie pośród rogów. Jest to jedna z czterech figur, zdobiących niegdyś grobowiec Psametyoha. Rzeźba ta pochodzi z epoki saiskiej, wykonana jest z zielonego bazaltu (porównaj fig. 215). Figura 232 przedstawia Hora, bożka wschodzącego słońca, jednego z głównych bóstw egipskich. Był on synem Ozyrysa ilzydyi walczył z bożkiem ciemności Setem. Głównem miejscem kultu sam Hor częBto przedstawianym też bywa z tarczą słoneczną na głowie. Podług niektórych wielki Sfinks w Gizeh (ob. wyżej fig. 2L9), miał także przedstawiać Hora, śledzącego ruchy wschodzącego słońca. Hora z głową krogulca widzieć można na wielu płaskorzeźbach grobowców, lub na malowidłach sarkofagowych, przedstawiających sceny z krainy umarłych. W towarzystwie Thota często zajęty on jest libacyą, oznaczającą zmywanie grzechów zmarłego. Przedstawianym w ten-czas bywa podobnie, jak na załączonym rysunku,

mm

PK

■'Z-

'■V i}

■ -aj* V II

W- Swl

f?

■mmI

Fig. 231. Krowa ilathor, biorąca pod Swoją opiekę zmarłego Egipcyanina, rzeźba z bazaltu zielonego z opoki sal ;kiej; (Muzeum w Gizeh).

Hora było starożytne Apollinopolis Magna, dzisiejsze miasto Edfu, gdzie dotąd istnieją jeszcze zwaliska wspaniałej świątyni, na cześć tego bóstwa wzniesionej (ob. rysunek tej świątyni przy art. Edfu). Tu właśnie czczono Hora w postaci krógulca. Tak też przedstawił go nieznany artyBta na posążku bronzowym, znajdującym się w Luwrze, którego podobiznę dokładnie odtwarza figura 232. W postawie stojącej, z głową krogulca, Hor ma obie ręce wyciągnięte przed siebie, jakby podtrzymywał jakie naczynie. Jak objaśnia Maspero („Arohóologie ćgypt." Btr. 294), trzymał on niegdyś wazę libaoyjną, z której zlewał wodę życia na króla, przed nim stojącego. Tenże

Fig. 232. Hor, statuetka bronzowa’ze zbiorów Posno w Luwrze paryskim.

w postawie stojącej, z naczyniem trzymanem przed sobą, z którego leje wodę na klęczącego grzesznika, nim go przed sąd zaprowadzą. Scenę tę wybornie odtwarza grupa bronzowa, pochodząca z Serapeum z epoki saickiej, przechowywana w muzeum w Gizeh (N. 1826). Statuetka, którą przedstawia fig. 232, pochodzi także z epoki saiskiej, ale wyróżnia się od współczesnych sobie utworów nadzwyczajną wyrazistością typu,—wiele w niej charakteru, a głowa krogulca wybornie harmonizuje z całem ciałem.

kamienia wapiennego,

Nie można tego powiedzieć o innych postaciach bóstw egipskich, rażących oko nienaturalnością połączeń ich członków organioznych. Co zresztą i dziwić nie może przy takiej nieharmonijnej kom-binacyi crgauicznej, jak np. głowa ibisa na ciele ludzkiem; na wszystkich płaskorzeźbach i rysunkach bożek Thot wychodzi też najniezgrabniej ze swą cienką szyją, osadzoną na potężnym tułowiu, o szerokich barkach.

Egipcyanie uciekali się do symboliki zawsze, ilekroć ich zasób obserwacyjny natury nie wystarczał im na wyrażenie plastyką pewnych typów lub pojęć oderwanych. Symbolizowanie tych ostatnich bywało nieraz bardzo uogólniane. Znany symbol Hora, czczonego w Edfu—skrzydlatą tarczę słoneczną z wężami—umieszczano nietylko nad głó-wnem wejściem do świątyni, ale nad każdemi niemal jej drzwiami. Symbol ten, symetryą, swoją i splotami wężów wybornie nadający się do ornamentu, spożytkowali budowniczowie do upiękniania członkowań architektonicznych. Na tym motywie ornamentacyjnym osnute, trafiają się często bardzo pięknie ozdabiane gzymsy, a nawet całe plafony, nietylko w świątyniach egipskich, ale i w pałacach. Szczególnie pięknemi są gzymsy z symbolem Hora, zdobiące wejście do wielkiej świątyni na wyspie Philae; ornament ten powtarza się nad wszystkie-mi niemal otworami wewnątrz tej świątyni. Ta-kimźe gzymsem ozdobione jest wejście główne do pałacu w Luksor, oraz plafon przedsionka świątyni jaskiniowej w Ibsambul. (Rysunki odpowiednie w dziele A. Rosengartena „Die architektoni-schen Stylarten*, Brunświk 1874, str. 20—33).

Symbolika egipska, zapożyczając ze świata fauny znamion gatunkowych i rodzajowych na wyrażenie przymiotów całego szeregu bóstw, przyczyniła się w znacznej mierze do wybornego odtwarzania w plastyce wszelkiego gatunku zwierząt, a zwłaszcza tych, które grają rolę znaczniejszą w codzien-nem i społecznem życiu Egipcyan. Znaczenie ich i ważność dla mieszkańców krainy nadnilowej utorowały im wstęp do przybytków religijnych; przymioty ich posłużyły za cechy charakterystyczne bóstw, a same owe zwierzęta, dla przymiotów tych i dla symbolicznego wyobrażania bóstw odnośnych, były szanowane, a nawet odbierały w zastępstwie swoich bóstw cześć odpowiednią. Wprawdzie Egipcyanie nie doszli do tego, aby indywidua-lizować zwierzęta, co zresztą i nowszym artystom, specyalistom w studyowaniu działu zwierzęcego, rzadko sięudaje, ale umieli wybornie odtwarzać typy zwierzęce. Wół, krowa,baran, koza, psy, osły, gęsi, małpy, a zwłaszcza lwy i koty są wystudyowane i oddane z prawdziwem mistrzowstwem (ob. fig. 233, 234 235). Żaden ze starożytnych narodów nie zbadał tak doskonale zwyczajów, ruchów i rzec można fl-zyognomii lwa, jak Egipcyanie. Rzeźby ich i płaskorzeźby przedstawiają nam go w najrozmaitszych pozach i w najrozmaitszych wypadkach: to goniącego swą ofiarę, np. antylopę, to rzucającego się na myśliwych, to w spoczynku obojętnie patrzącego przed siebie. To też lwy znane pod nazwą lwów Amenhotpu(tep’a) lii,

a także i lwy pochodzące z Horbait, zaliczają powszechnie do arcydzieł rzeźbiarstwa staro-egipskiego. Jeden z nich, największy i najwspanialszy, nosi napis Apries, pochodzi zatem z epoki saiskiej.

/ 066

IŁ

7]

Fig, 233. Byk święty Hapis v. Alaevis, w modelu. (Muzeum w Gizeh).

Lew ten jest jednym z posągów, które niegdyś zdobiły wejście do świątyni; część jego zadnia wpuszczona była w mur lub ukryta w rodzaju klatki drewnianej; przód tylko, to jest głowa z ła-

'M

* i

yi

go?

ig ■ * r •Ili

mrz.'

Fig. 234. Baran święty ze świątyń fortecznej Amenhotepa Iii-go w Solebie (Nubia). (Muzeum Berlińskie).

parni gniotącemi węża, występowały poprzed murem. Linie tego posągu są proste, ale śmiałe, głowa wyraża spokój i siłę; z całej postaci bije majestat,

znać w niej króla zwierząt. R>z wiązanie zagadki, dla czego lwy i boty były tak prze* artystów uprzywilejowane i wystudyowywane, dać może fakt, źe wiele z pośród bogów i bogiń egipskich miały ciało lub części ciała swego ze lwa lub kota; dość wymienić: S3U, Anhurego, Bistit, Sckhel, Tafaut. Wspomniane bóstwa były najwięcej czczone w Delcie nilowej, gdzie kult ich był najpopularniejszym; niema też roku, w którymby okolice Bubastis, Tani3, Mendes, lub nawet mniej znanyoh miast, nie dostarczyły poszukiwaczom starożytności tysięcy figurek, przedstawiających lwy, lwice, oraz bóstwa z głowami Iwiemi lub kooiemi. Figurki tego rodzaju, które w takiej ilości zalegają muzea egipskie, pochodzą po większej części: koty i Bu-basti3, a lwy z Tell-es-seba. Wprawdzie Egipcya-nie, dzięki właśnie symbolice, jak zauważyliśmy, celowali w przedstawianiu wspomnianych zwierząt, to jest w ogóle tych ich rodzajów i gatunków, które grały większą rolę w ichreligii, a więc, z konieczno-z małeoii wyjątkami w niektórych fazaoh swego roiwoju, zakuwała się w stałe formy konwencyo-nalizmu, wyłączające wszelki postęp, na twórczość oparty; nie miała ona bowiem nigdy tyle siły twórczej, tył3 samodzielności artystycznej, aby, podobiie jak w Greoyi, wyłamać się z pod tych form archaicznych i stworzyć nowe prądy, nowe kierunki.

Konwencyonalizm, tak szkodliwy w następstwach dla rozwoju sztuki, miał u Egipoyan zastosowanie swoje nawet i w zakresie malarstwa. Dla każdej rzeczy przepisany był osobny kolor; przepisów tych uczyli się na pamięć adepci sztuki i nader rzadko od reguły ogólnej zbaczano. Tak, jak w rysunku były stałe, jakby umówione, znaki, ułatwiające artystom przedstawienie zawilszych położeń i scen, tak samo też i w malarstwie. W niektórych razach Egipoyanie naśladowali dość wiernie co do kolorów naturę, np. w barwieniu ciała ludzkiego, a zwłaszcza szat

Mi

■zaefajS&SSk

UJ

jij

Fig, 235. Lew z Gebel Barkal (British Museum).

ści rzeczy, często musiały być przedmiotem sstufei i ozdób noszonych, choć i tu nie uwydatniali od-plastycznej; symbolika ta jednak utrudniała sztuce mian, ale stosowali barwy szablonowo podług sta-rozwinięcie się jej antropomorficzne, czyli naj- łych przepisów. Tak np. ciało mężczyzn było stale wyższy jej rodzaj; łączenie obowiązkowe organów barwy czerwono - brunatnej, a kobiet jasno - żółtej, zwierzęcych z ludzkiemi postaciami nie mogło wpły- przyczem różne rasy miały odpowiednie barwy, wać dodatnio na postęp sztuki. Symbolizm taki ale zaws*e gatunkowe, nigdy nie indywidualizowa-był wprawdzie rzeczą dogodną dla artystów, bo zwal- ce. W wielu razach umówione barwy, jak np. niał ich od dochodzenia sposobów wyrażania cech woda, to jest wstęga niebieska, najczęściej po-i przymiotów bóstwa, to jest, jak w rzeźbie i rysun* przerzynana równoległemu liniami zygzakowatemi, ku, cech duchowych człowieka, mającego je wyobra- naśladującemi fale—czyniły dla mas zrozumiałemi żać; ale właśnie tem udogodnieniem zadania nie rzeczy, które były nieodpowiednio a nawet wa-pozwolił im rozwinąć skrzydeł] do polotów ar- dliwie rysunkiem przedstawione, i bez tej rutyny, tystycznycb. Przytem symbole, usankcyonowane wpojonej i w widzów, nie mogłyby być odrazu zro-z początku religią, później zwyczajem, ślepą zumiałemi.

tradycyą, nie mogły podlegać zmianom; a stąd, j Pomijając ten konwenoyonalizm co do barw, pomijając zamknięcie drogi do podniosłości w sztu- trzymający się w granicach zbliźoayoh do natury ce, o której dopiero co wspomnieliśmy, ciążyła zjawisk, Egipoyanie stosowali w malarstwie i swoje prócz tego na artystach niezmienność raz przyję- zamiłowanie do symboliki. Symbolika kolo-tych form, niemożność wprowadzania w nich ża- rów, dla nas nawet często niedostępna, ułatwia-dnych waryacyj. Takim sposobem sztuka egipska, | ła także artystom trudne zadanie przedstawiania w formie konkretnej rzeczy nadprzyrodzonych.

też malarstwo dekoracyjne w Egipcie jest prototypem tego rodzaju malarstwa; Egipcyanie prawie nigdy nie przekraczają granic z natury, rzeczy na malarstwo dekoracyjne przez sztukę nałożonych.

Z dokonanej analizy niektórych farb, zachowanych na paletach starożytnych, w Egipcie znalezionych, widać, że Egipcyanie za czasów pierwszych dynastyj znali 7 kolorów, a mianowicie: niebieski, czerwony, żółty, zielony, brunatny, biały i czarny. Później, w epoce panowania Teb, znano już 15 od-

Rzesze widzów, w rutynie tej wyćwiczone, rozumiały artystów, podobnie jak biegli w odczytywaniu rebusów odrazu domyślają się ich znaczenia.

I tak dla przedstawienia rzeozy nadnaturalnych, dobierali Egipcyanie i kolorów nienaturalnych.

Bóstwa ich nie tylko mają członki nienaturalne, ale i zabarwione są dziwacznie; rzeźby ich i rysunki barwione, przedstawiające bóstwa, olśniewały krzyczącemi barwami kolorów: żółtego, zielonego, czerwonego i niebieskiego. Symbolika kolorów, która u Egipcyan niewątpliwie grała wielką mian kolorów zasadniczych, a zatem całą skalę ^ rolę w przedstawianiu scen religijnych i opartą barw najrozmaitszych. Do tej skali nie należy za-być musiała na stałych jakich głębszych moty- liczać odcienia fioletowego niektórych płaskorzeźb, wach, nie jeBt w zupełności zbadana; wiele rzeczy gdyż jest to pozostałość dawnego złocenia, które pozostaje dotąd niezrozumiałych, tak jakby rebusy znikło.

nieodczytane.    „ Farby,używane przez Egipcyan, były przewa-

Co do barw, używanych przez Egipcyan jako” lnie produktami mineralnemu Najtrwalszą z nich ornamentyka, to jest co do sposobu zastoBOwy- była farba niebieska, otrzymywana przez spro-wania barw w celach zdobniczych (ornamentacyj- szkowanfe szkła, zabarwionego tlenkiem miedzi, nych), należy przyznać im wyrobiony zmysł pię- Egipcyanie znali także farbę niebieską z lapis-kna, objawiający się w poczuciu harmonii ko!or__ 1 a z u 1 i, ale tej używali bardzo oszczędnie. Od-rów i strzegący ich od ,przesady i zbytniej dro- miany barwy czerwonej otrzymywano z okry biazgowcści. Warunki klimatu, a stąd i światła naturalnej lub palonej, być może, że i z cynobru, słonecznego, wcześnie wyrobiły u mieszkańców a nawet z minii, której dostarczała Azya za po-Egiptu zamiłowanie barwności i gry kolorów, średniotwem Syryi po zawojowaniu tej ostatniej Architekci miejscowi, czy w celu modyfikowania przez Tutmesa Iii-go. Kolor żółty wyrabiano zbytniego, zwykle nużącego oko, światła, na sze- z okry lub siarczanu arszeniku. Kolor zielony, rokich płaszczyznach murów, czy dla uwydatnię- najmniej trwały ze wszystkich kolorów przez Egip-nia barwą ozdób rzeźbionych, które przy tak sil- cyan używanych, wyrabiano z miedzi; brunatny nem oświetleniu słonecznem zlewały się z cało- z glinki rodzimej lub z mieszaniny okry czerwonej śeią, stosowali w szerokim zakresie barwienie z farbą czarną. Czarny kolor wyrabiano, albo członkowań architektonicznych, gładkich pól, a na- ze spalonych kośoi, albo z węgla, jak o tem świad-wet całych płaszczyzn. Zarówno drewniane budo- cży dotąd zachowany odcień niebieskawy włosów wie, to jest przeważnie mieszkania Egipcyan, jak niektórych rzeźb. Kolor biały wyrabiano z gip-i murowane, były zawsze ozdabiane ornamentem su rozpuszczanego w roztworze gumowym; kolor barwnym, wielokolorowym, ale bez cieniów; mury, ten zachował się zadziwiająco czystym po tylu pilony, słupy i pilastry najczęściej wklęśle rse- wiekach. Podtug niektórych, w skład wymienio-źbione (koilanaglify), były napuszczane farba- nych farb wchodzić miał także i miód. Egipcya-mi. To, co stanowi wadę w ich rysunkach i ma- nie znali również i rodzaj werniksu, ale go potem lowidłach, to jest brak zupełny cieniów i perspe- zaniechali, skoro przekonali się, że wpływa na cie-ktywy barwnej, nadawało się jednak wybornie do mnienie barw i łuszczenie się farby. Wogóle ko-ornamentacyi architektonicznej. Żadne malowidło lory, nakładane na rzeźby albo ściany pałaców, nie stanowiło u Egipcyan odrębnej części wśród świątyń i grobowców, zachowały się dotąd takie całości, ale zlewało się z całością, w sposób har- świeże, że podziwiać należy sposób, jakim Egip-monijny. Przypadkowo więc Egipoyanie lepiej Bto- cyanie barwienie to odbywali. Jeżeli nawet sowali malarstwo do architektury, niż współcze- zwierzchnia powłoka tych farb uległa pewnej zmia-śni nam nawet artyści, i to nieraz bardzo zdolni nie, to, po odskrobaniu jej, dolna warstwa przed-malarze, którzy nie mogą przyzwyczaić Bię do tej stawia się w tak czystym tonie, jakby dopiero by-kardynalnej zasady zdobniczej, żeby ozdoba nie ła nałożoną. Zawdzięczać to przedewszyBtkiem pochłaniała większej uwagi widza, niż przedmiot, należy wybornemu podkładowi, czyli umiejętnemu mający być ozdobionym. Egipcyanie przeciwnie, gruntowaniu powierzchni, mających się malować, jakkolwiek wogóle niewolniczo kopiowali naturę, Egipcyanie używali farb, albo w formie ciasto-starali Bię jednak przy dekorowaniu ścian uprasz- wej, albo w proszku; w tym ostatnim razie farbę czać jej zjawiska, idealizowali ją, jeśli można tak przed użyciem rozrabiali w wodzie, nasyconej gum-się wyrazić, ale idealizowali po swojemu: nie cho- mą dragantową, przechowywali ją zaś albo w wodziło im w tym razie tyle o podobieństwo przed- reczkach płóciennych, ściągniętych sznurkiem, al-stawianych rzeczy, ile o ich efekt dekoracyjny, bo w wydrążonych laseczkach z sitowia. Do nakła-0 ile też artyści egipscy są drobiazgowi w rysun- dania i rozprowadzania farb używali trzciny zao-ku, o tyle znowu malują szeroko; w malarstwie, strzonej i zwilżonej, pędzli lub szczotek. Na wielu które u nich jest wyłącznie sztuką ornamentacyj- rysunkach staro-egipskich widzimy malarzy, zaję-ną, idzie im więcej o ogólne wrażenie, zgodne tych malowaniem, czy to sprzętów domowych, jak z całością ornamentu, niż o szczegóły. Dla tego np. kufrów, czy posągów. Przy takich prostszych

114

Enorkl. Powsz. Llus-r. Zesz, 143, T. 18 tr. Z

S. 8.

robotach, zwykle trzymają oni w lewej ręce naczynie z farbą, rodzaj garnka, a w prawej pędzel; przy innych, bardziej skomplikowanych czynnościach barwienia, artyści trzymają w lewej ręce paletę, na rysunkach przedstawianą pionowo, bo nie umieli inaczej jej przedstawić, choć używali jej, jak i obecnie się używa, trzymając poziomo. W muzeach widzieć można palety staro - egipskie, dotąd przechowane; są one najczęśoiej kształtu podłużnego prostokątnego, w rodzaju nowoczesnych pudełek do rękawiczek damskich, tylko płytkie, i zamiast przykrycia mające zasuwy, obracane na gwincie, albo wpuszczane. Po środku lub z boku je3t wydrążenie na pędzle, w około wydrążenia na farby. Na niektórych z nich jest także wyżłobienie na palec dla lepszego ich trzymania. Muzeum egipskie w Luwrze posiada piękną kollekcyę takich palet; • na niektórych z nich zachowały się dotąd i farby. Przy klassyfikowaniu tych palet należy jednak rozróżniać palety, używane rzeczywiście przez malarzy, od innyoh, znacznie mniejszych,! będących staroźytnemi exvota. Należały one do inwentarza pośmiertnego zmarłych artystów i przechowywały się w grobowcach razem ze wszystkiemi innemi sprzętami, których artysta używał za życia, ale odtwarzanych w mniejszych rozmiarach. Palety, przeznaczone do grobowców, robiono najczęściej z alabastru, czasami z hebanu lub kości słoniowej.

Pomijamy technikę rzeźbiarską i malarską artystów egipskich; ogólną wiadomość o niej, jak i o sposobach obrabiania kamienia, drzewa, metalów i kruszców, znajdzie czytelnik przy opisie rękodzieł i przemysłu (E. starożytny: Rolnictwo, Rękodzieła, Handel); nie możemy jednak pominąć jednego charakterystycznego sposobu potęgowania polichromii, stosowanej do rzeźby, a używanego przez Egipcyan w najstarszej znanej nam, dobie ich sztuki rzeźbiarskiej.

Wspomnieć nam mianowicie wypada o pewnym sztucznym sposobie uwydatniania wyrazu twarzy figur rzeźbionych i malowanych następnie, używanym przez artystów egipskich. Nie poprzestając na barwieniu całej postaci, Egipoyanie używali jeszcze następującego sposobu dla nadania figurom swoim siły wzroku i złudzenia prawdy. Wyżłobione dłutem orbity oczne wypełniali oni jakąś masą emaliową białą, źrenicę zabarwiali na czarno i wbijali w nią sztyft srebrny, przytem wokoło powiek pod spód ich dodawali kanty bronzo-we. Widać to najlepiej na opisanych wyżej figurach dozorcy robót publicznych (str. 886—887), i pisarza siedzącego (fig. 221). Efekt tym sposobem osiągnięty jest rzeczywiście zdumiewający; oczy drewnianych i kamiennych tych osób są tak pełne życia i tak wymowne, że sprawiają najzupełniej złudzenie prawdy; sztyft srebrny zwłaszcza, tak naśladuje blask źrenicy, jakby oko żywe odbijało promienie światła.

Literatura t źródła do sztuki egipskiej. Schna-ase „Geschichte der bild. Kiinste“ (wyd. 2-e, T. I str. 241—384); Perrot et Chipiez „Histoire de l’art dans l’antiquitóu (T. I Egypte); N a r k i e-wicz Jodko „Szkic historyczny . umysłowego i artystycznego rozwoju ludzkości*; G. Maspero „Archóologie ógyptienne* (Paryż 1889); „Histoire ancienne des peuples de TOrient ciaBsiqueu T. I i II. „Les origines. Egypte et Chalde3u (Paryż 1896); P. Par i s „La sculpture antiąue* (Paryż 1889); P. Girard „La peinture autiąue* (Paryż 1892); A. Woltmann „Geschichte der Malerei" T. I. „Die Malerei des Alterthums von K. Woermannu (Lipsk 1879); Passalacąua „Catalogue iaisonuó et bistoriąue des autiquitĆ3 demuvertes en Egypte* (Paryż 1826); Leo Thude. „Fiikrer durch das Muzeum von Gizech* (Kair 1891 — 2); „Mómoires publiós par les membres de la mission archeolo-gique franęaise au Caire, sous la direction de M. Maspero, Gróbaut, B o u r i a n t“ (Paryż; dotąd 5 tomów). O poszukiwaniach i wykopaliskach, w ostatnich latach przedsięwziętych i dokonanych przez towarzystwo angielskie EgyptExplo-ration Fund, dają peryodyczne sprawozdania N a-ville, Petri.e i Gardner, w wychodzących w Londynie „Memoires of the Egypt Exploration Fund.*.

Odtworzenie faksymilowane zabytków sztuki egipskiej znaleźć można w następujących specyal-nych wydawnictwach: J. Grobert „Deicription des pyramides de Ghize de la ville du Kaire et de ses environi“ (Paryż Rok IX Rzpltej); „Treue Abbildungen aegyptisch - griechisch -rdmischer Alterthiimer... herausgegeben von A. J. M-r.‘ (Praga 1800); „DÓ3cription de 1’Egypte ou Rt-cuell des observatiouB de 1’armóe frauęaise“ (Paryż 1809—13, wyd. 2-e 1820 -30, tomów 26 tekstu i 12 miedziorytów); „Monuments de 1’Egypte et la Nubie* (Paryż 1835 — 46, 4 tomy, wydane przez Champolliona); G a u „Antiąuitćs de ia Nubie"; Abbildungen zu Friedrich Creuzers „Symbolik und Mythologie der alten Volkeru (Lipsk i Darmstadt 1819); Rosellim „I Monumenti del Egitto e della Nubia* (Piza 1832 — 44, 12 tomów); R. L e p s i u s „Denkmaler au8 Aegypteu und Aethiopien” (Berlin 1849 — 59, 12 tomów); Mariette: „Choix de momuments et de dessins* (Paryż 1856), „Abydos* (3 tomy tamże 1870—80), „Monuments dwors” (tamże 1872, do tego tekst franouski przez G. Maspero 1889), „Deir el Baha-ri“ (Paryż 1877), „Les Mastabas de Faucien empire* (tamże 1882); E. de Rougó „Recherches sur les monuments qu’on peut attribuer aux six pre-mióres dyuasties de Mauóthon* (Paryż 1866). P r i s s e d’A v e n n e s—Atlas do „Histoire de Part egyptien d’aprÓ8 les monuments* (Paryż 1878—9); Brugsch H i Diimicheu J. „Recueil des monuments ćgyptiens" (T. I i II, Lipsk 1862-63, T. III—VI tamże 1865—85; Dumichen J. „Geograph. Inschrif-ten altaegypt.u i „Hist. Denkmaler* (Lipsk 1866—8, 5 tomów). Tegoż „Thesaurus inscriptionum aegyp-tiacarum* (6 tom. Lipsk 1883—91). Tegoż „Die Aegyptologie, Abriss der Eutzifferuugen und For-schungen" (Lipsk 1891); Georg Ebers „Aegyp-ten in Bild uud Wort” (Stuttgart wyd. 2-e w 2-ch tomach 1879—80).

Egipski styl. Egipcyanie mieli wrodzone poczucie piękna i lubili otaczać się komfortem i przedmiotami zbytku. Dzięki zwyczajowi nagromadzania w grobowcach wszystkich niemal rzeczy, któ-ryoh umarli za życia używali, oraz mnóstwa amuletów i figurek symbolicznych, mających albo przypominać im życie na ziemi przebyte, albo bronić duszy od napaści Bprzysięźonych na nią sił nieczystych, przechowały się dotąd, nietylko przedmioty zbytku, sprzęty do codziennego użytku przeznaczone, ale zarazem najrozmaitsze wyroby rękodzielnictwa egipskiego. Przedmioty, których nie mogli oni dostarczać do grobowców w naturze, są tam albo przedstawiane na płaskorzeźbach i malowidłach ściennych, albo też odtwarzane z kamienia, drzewa lub metalu w miniaturowych rozmiarach. Prócz tego spotykamy tam wszelkiego rodzaju narzędzia rękodzielnicze, a nawet obrazowe sposoby ich używania.

Na wierzeniach religijnych oparty był zwyczaj wyobrażania na ścianach grobowców, a także na sarkofagach, kryjących mumie, całego rytuału pogrzebowego, oraz zwyczaj uplastyczniania scen odpowiednich i wypisywania wyjątków z tak zwanej „Księgi umarłych** (ob. E. Starożytny: Religia Piśmiennictwo).

O ile ta zawartość grobowców egipskich jest źywem jakby odzwierciedleniem ich wierzeń, zwyczajów, zatrudnień, przemysłu i rękodzieł, o tyle także zabytki sztuki i przemysłu, w nich zachowane, dają nieoceniony materyał dla scharakteryzowania poczucia estetycznego i natury gustu starożytnych Egipcyan. Słowem, zawartość tych grobowców jest wybornem illustrowaniem tak zwanego stylu staro-egipskiego. Przedmioty przemysłu i rękodzielnictwa egipskiego, począwszy od mebli i sprzętów, do tak zwanych dziś „wyrobów galanteryjnych', są waźnem dopełnieniem przy badaniu zabytków pomnikowych sztuki egipskiej. Nie należy ich lekceważyć, skoro mówi się ostylusta-ro-egipskim. Ze o stylu takim mówić można, dowodzą właśnie, prócz wspomnianych zabytków monumentalnych, przedmioty przemysłu i kunsztu. Co więcej, można śmiało twierdzić, że Egipt, który rzeczywiście jest kolebką wielu, sztuk i umiejętności, jest zarazem i ojcem pojęć o stylu, a na wet, tak modne rozróżnianie’ mebli stylowych od zwykłych, powinno także być odniesione do tegoż Egiptu. Rzecz to nie nowa, ale mówić o niej zaczęto niedawno. Dopiero za czasów wyprawy Napoleona do Egiptu zjawia się w mowie i literaturze styl egipski. Przywiezione z Egiptu meble i sprzęty, z rozkopanyoh grobowców wydobyte, zapełniły muzea świeżo zakładane i dały pochop do naśladownictwa. Styl egipski stał się wtedy modnym, chociaż nigdy nie panował jako odrębny samodzielny kierunek sztuki stosowanej; wcielił się on całkowicie w styl cesarstwa, czyli tak zwany Empire (ob.). Nie było to pierwsze wskrzeszenie gustu zamierzchłej prastarej kultury afrykańskiej. Styl egipski miał już i w starożytności zwolenników za czasów rzymBkioh, w epoce zwłaszcza cesarskiej. Sztuka Egipcyan jednakże mniej wywierała wpływu na świat klasyczny, aniżeli ich religia i filozofia. Grecy zanadto zamiłowani byli w an-tropomorfizmie, aby przejąć się mistyką i symbolizmem hieratycznym Egipcyan, a nawet architektura egipska, która umiała w tak wysokim stopniu łączyć całość z częściami Bkładowemi budowli, nie mogła mieć wpływu dodatniego na sztukę, oderwana od warunków miejscowych tellurycz-nych i klimatycznych oraz od kultury, wśród której wynikła i którą wyobrażała. To samo powtórzyło się i w epoce CesArstwa Francuskiego: styl egipski przeniesiony na grunt odrębnej całkiem cywilizacyi i stosowany śród odmiennych warunków miejscowych, nie mógł rozwinąć się normalnie i odpowiednio. Tak, jak w Rzymie cesarskim archaizm stał się na chwilę modnym i zdumiony sfinks ujrzał się na gruncie klasycznym sztuki grecko-rzymskiej, tak i w epoce cesarskiej Napo-leonizmu duch prastarego Egiptu zdumiony czuł się pewnie bardzo nie na swojem miejscu, gwałtem wciskany do ornamentu empirowego; a sfinksy ze zdziwieniem zapewne dźwigały francuskie blaty stołowe lub zegary kominkowe.

Jeżeli jednak przenoszenie szczątków architektury monumentalnej i rzeźby ornamentacyjńej starego E u z nad Nilu na grunt klasyozny lub grunt nowej cywilizacyi nie miało żadnego uzasadnienia teoretycznego i w praktyce okazało się dążnością chybioną, to z drugiej strony zbadanie i ocenienie odpowiednie pracy Egipcyan w obrabianiu metalu, twardych kamieni i w rzeźbieniu drzewa mogłoby oddać rzeczywistą usługę naszemu przemysłowi artystycznemu. Zręczność, wytrwałość i sumienność robotników egipskich w obrabianiu najtwardszych i najoporniejszych materyałów była rzeczywiście zadziwiająoą i warta jest naśladowania. Gdyby też prąd naśladowniozy w epoce pierwszego cesarstwa Francuskiego, skierowany ku wybrzeżom nad-nilowym, zamiast sztuki monumentalnej Egipcyan i ornamentyki ich symbolicznej, niemogącej woale być rozumianą w cywilizacyi nowożytnej, wybrał był za przedmiot naśladowania ich sztukę, stosowaną do przemysłu, z pewnością nie zawiódłby pokładanego w nim zaufania, i sam - by się nie zawiódł na wartości odpowiedniej zabytków starego Egiptu. Meble i sprzęty domowe, jakie posiadają muzea egipskie, noszą na sobie tyle poczucia prawdziwie artystycznego, kształty ich są tak wytworne, linie tak śmiałe i harmonijne, że słusznie nosić mogą nazwę rzeczy stylowych, a naśladowanie ich nietylko że nie raziłoby ludzi nowoczesnyoh, ale, przy uprawianiu w przemyśle artystycznym różnych stylów, miałoby najzupełniejsze'prawo bytu, jako odrębny, wybitny, styl star o-e gips ki.—Porów. Perrot et Chipiez „Histoire de Part dans l’antiquite* (T. I); Labarte „Histoire des arts industriels"; Dupont-Auberville „I/Ornement des tissus"; Wilkinson „Maoners and Customs of the ancient Egyptians* (Serya I, T. III); Bruno Bucher „Gesohichte der technischen Kiiaste" (Tom I); G. Maspero „LTArcheologie egiptienne*. (Rozdział V: „Les Arts induBtriels“, Paryż 1893)

s. s.

„Das Mobel. Ein Musterbuch stilvoller Mobel aus allen Landem in historisoher Folgę, aufgenommen und herausgegeben von A. Lambertund E. Stahl." (Sztutgart. 1893. Zeszyt II. Tablica I); a także Alfred de Champeaux „Le Meuble. Tom T. Antiąuitć, Moyen Age et Renaissance*. (Paryż 1894).

JE) Muzyka. O muzyce Egipcyan do niedawna jeszcze nic prawie nie wiedziano. Luźne o niej wzmianki Platona i kilku innych pisarzy greckich skąpego dostarczały materyału historykom do rozjaśnienia tej części kultury staroźytnyoh Egipcyan. Stąd też w biegu wieków urobiło się przekonanie, że mieszkańcy E-u byli narodem niemuzykalnym, Dopiero odkrycia licznych grobowców i ruin świątyń, pokrytych nie tylko płaskorzeźbami, przedstawiającemi grających na różnych instrumentach muzycznych, lecz także i napisami dotyczącemi muzyki, zdołało zachwiać te przekonania. Pierwszy wizerunek hieroglifowy instrumentu, w kształcie liry, odkrył Burney na wywróconym obelisku w Rzymie. James Bruce na grobach królewskich w Tebach dostrzegł wyobrażenia arf wielostrunnych. Następnie inni egiptologo-wie i podróżnicy znaleźli bardzo wiele płaskorzeźb z wyobrażeniami przeróżnych narzędzi muzycznych, jak najlepsze świadectwo dających o muzykalności Egipcyan i różnorodności ich instrumentów. Jaki był charakter tej muzyki, nie wiadomo; wszelkie w tej mierze badania i wnioski, jak dotąd jeszcze, opierają się jedynie na domysłach. Według wszelkiego prawdopodobieństwa musiała ona mieć charakter równie poważny, jak muzyka ówczesnych narodów semickich, jak również wszystkie pomniki egipskie, posągi, sfinksy, o-beliski, piramidy i obrządki religijne, tchnące wielką powagą i uroczystością. Taką przynajmniej musiała być dopóty, dopóki znajdowała się wyłącznie na usługach religii. Plato, który znał muzykę egipską, przypuszcza, że piękne ich pieśni w przeciągu 10 000 lat żadnej nie uległy zmianie. Posiadają one—mówi Plato („De legib.* ks. 2) —moc uszlachetniania ludzi, muszą więc pochodzić od bogów. Bliźszyoh wszakże wiadomości o charakterze tej muzyki, jakości jej melodyi i harmonii, nie podaje. A zdaje się to nie ulegać wątpliwości, że dawni Egipcyanie znali harmonię, choć prawdopodobnie w najprostszych jej przejawach. Za dowód posłużyć tu mogą liczne wyobrażenia instrumentów, które, choćby tylko ze względu na wielką swą różnorodność form, stroju, natury i obszaru skali, nie mogły służyć do odtwarzania jednoczesnego jednej i tej samej melodyi, lecz jedne z nich musiały ją prowadzić, drugie zaś towarzyszyć w akompaniamencie. O wiele ważniejszych dowodów istnienia harmonii dostarczają wyobrażenia arfistów, dotykających strun obiema rękami jednocześnie, równie, jak i dzisiejsi, i szczypiących je kilku palcami, co wtedy jedynie może mieć miejsce, gdy grający używa a-kordów i arpegiów.

Początek użycia muzyki przez Egipcyan ginie w pomroce wieków. Z czasów IV-ej dynastyi dochował się na grobowcu Imai pod Memfis wizerunek chóru dziewic śpiewających, arfisty i grupy pantomimów; pod grajkami znajdują się objaśnienia hieroglifowe: „arfista", „śpiewak* i „tancerz*. Przewodnik tej kapeli, zapewne jej dyrektor, trzyma rękę przy uchu, jakby dla dokładniejszego wsłuchania się w szczegóły wykonania muzyki. Z czasów XII-ej dynastyi istnieje płaskorzeźba w grobowcu Rotiego, wyobrażająca żonę zmarłego, karmiącą dziecko, a jednocześnie przysłuchującą się pieniom śpiewaka klęczącego, któremu akompaniuje arflsta. Podobny obraz znajduje się w grobowcu z czasów XVII-ej dynastyi: zmarły gospodarz domu i jego żona przysłuchują się grze dwóch arfistów, flecisty i pieniom chóralnym dziewic; mała dziewczynka wybija takt pałeczką. Jest to niewątpliwie wyobrażenie kapeli prywatnej zamożnego Egipcyanina. Z czasów XVIII-ej dynastyi dochowały się ślady istnienia różnego rodzaju instrumentów muzycznych: arf ogromnych, wysoce już udoskonalonych, lir, rodzaju lutni, prostych pojedynczych i podwójnych fletów, bębnów, tambo-rynów z dzwonkami i t. d. Najwięcej takich wizerunków odnaleziono w Tell el Amarna. Na odrzwiach jednego z grobowców znajduje się tak wielka ilość śpiewaków, śpiewaczek, oraz instrumentalistów, że słynny historyk muzyczny, Ambros, wspominając o niej, twierdził żartobliwie, że na dworach Faraonów istniały całe „konserwatorya muzyozne*. W tym żarcie o tyle je3t prawdy, że, zebrawszy wszystkie wyobrażenia narzędzi muzycznych egipskich w jedną całość, istotnie odnajdziemy w niej prawie wszystkie znane nam gatunki instrumentów: perkusyjnych, dętych i strunowych. W liczbie tych ostatnich arfa pierwsze miejsce zajmuje. Pierwotne jej kształty przypominają łuk nawiązany jedną struną; zczasem przybierała ona kształty coraz doskonalsze, a zarazem coraz większą ilość strun. Za czasów Ramzesa Iii-go liczyła do 26 u strun i sięgała do 6-u stóp wysokości. Była to e-poka najwyższego stopnia rozwoju arfy egipskiej. Miała już, jak i dzisiejsza, pudło rezonansowe, które bogatsi ozdabiali rzeźbami, złotem, perłową macicą, kością słoniową, sayldkretem, wyobrażeniami bogów, bogiń, sfinksów i zwierząt. Z innych gatunków instrumentów strunowych mieli Egipcyanie różne rodzaje gitary z długą szyjką, rodzaj lutni opatrzonej buntami, oraz liry, trzy-pięcio- i więcej strunowe. Z dętych: flety, pojedyncze i podwójne, z dziurkami, zgięte flety, zwane Fotinks, trąbki metalowe, tuby; z perkusyjnych: bębny, tamburyny z dzwonkami, różne kołatki, grzechotki, nakoniec dzwonki, cymbałki, i instrument (siBtrum) zwany „kemkem*, będący rodzajem dzwonków janczarskich (Izydę wyobrażano z „kemkem” w ręku), któremu przypisywano władzę nad złemi duchami. Składał się ten instrument z ramy otwartej metalowej, przez którą były przeciągnięte pręciki bronzowe, nanizane pierścieniami. Za uderzeniem w pręciki pałeozką metalową, kemkemy wydawały silne brzęki. Nie brak też napisów na pomnikach egipskich, unieśmiertelniających nazwiska znakomitych śpiewaków i wirtuozów państwa Fa*

• it

£;rl; .

v£n

«L;: :

mgUm

■

■ fil r

-fi-

IM

mw

■

■i

wĘm

spffi

=Saff

■■ -_r j

--1 m i

■J. :■

§5g? El=

-L-.

p sj

sw

Fig. 235. Mnzyka pogrzebowa u Egipcyan (z grobowca w Tebach).

T"

"C

ftp

fi

y~r

1/

' MWŃi

'Er

W’?-.:'

-■a

v ! ;r $K

>!

•" 'g—

'■ "S

g-s¹

\“

■w

f

L.- -

afti

H fisgjSBSgś

Ulg

mm

Ify

li

:    fi j

---

Fig: 236. Grupy muzyków na btarożytnych pomnikach egipskich

Ss;

mm

i.; i

* **

Fig. 237. Formy autentyczne arf pierwotnych egipskich.

Fig. 238. Arfa - lutnia.

raonów. Brugsoh H. znalazł na jednej z wysp gór- i

nego Nilu napis, prawdopodobnie z czasów XV ej \ E-e, doszły do dość znacznego stopnia rozwoju. Wzno-dynastyi, tej treści: „Erpa - He i wielki na czele swoich, śpiewak swego pana Amona, książę Kusa".

Na jednym z grobowców występuje napis: „Przewodnik śpiewów królewskich i wszystkich pięknych rozrywek królau, nazwiskiem Snefrunofr. Według napisu, pochodzącego z ozasów „starego państwa**, na dworze Faraonów były również „przewodniczki śpiewów". Jeden z „przewodników*, w napisie sięgającym około 1500 roku przed Nar. Chr., nazywa się „NeferronfCt, przewodnik śpiewaków faraona* i „przewodnik śpiewaków wszystkich bóstw**.

Upadek E-u za panowania ostatniego z faraonów,

Psamenita, był zarazem upadkiem muzyki egipskiej. Ani późniejsze stosunki E-u z Giecyą, ani uroczystości aleksandryjskie, na olbrzymią urządza-

F) Wiedza. Nauki matematyczn w Btar.

szenie świątyń, piramid i obelisków jest pośrednią wskazówką, że twórcy tych pomników byli w posiadaniu pewnych wiadomości z matematyki; tradycja zaś, ujawniona w wyrzeczeniaoh pisarzy greckich, uważała Egipcyan za ojców geometryi i pierwszych nauczycieli narodu greckiego. Herodot opowiada, źo Sezoatrys (Ramses II) podzielił kraj pomiędzy wszystkich Egipcyan w ten sposób, iż każdemu z nich przypadł w udziale równej wielkości prostokąt gruntu, a według doohodów, jakie czerpał Egipcyauin z tego kawałka ziemi, król pobierał podatki. Gdy rzeka zabierała Egipoyaniuo-wi część gruntu, dawał on o tern znać władzom; wtedy przybywał nadzorca i wymierzał, ile ziemi ubyło i o ile stąd mniejszą należy płacić daninę.

!ii

B9

t*ig. 240.

Instrument muz. „Kemkem”.

ne skalę za panowania Ptolemeusza Sotera 11-go, „W ten sposób zdaje mi się, mówi Herodot, po-w których zazwyczaj brało udział po kilkuset muzy- wstała geometrya, która stamtąd przeszła do Hel-ków, dawnej świetności przywrócić jej nie zdołały. ; lady". Demokryt mówi o sobie: „W konstrukcyi

linij podług wniosków wypływających z założeń, nikt mnie nie przewyższył, nawet harpedonaptowie (miernicy) egipscy".

Początki geometryi i wogóle matematyki egipskiej miały tedy bez wątpienia charakter praktyczny; lecz zauważyć należy, iż zagadnienia praktyczne pobudzają do rozważań teoretycznych, niezbędnych nawet na pierwszych stopniach twórczości, chociażby do wniosków indukcyjnych z szeregu obserwacyj i doświadczeń. Wyraźne ślady tej in-dukcyi i zaczątków teoryi w starożytnej matematyce egipskiej udało się wykryć dopiero w sach najnowszych, dzięki zbadaniu papirusu treści matematycznej, zwanego papirusem Rhinda i przechowywanego w Muzeum Brytańskiem. Odczytanie i ogłoszenie tego niezmiernie cennego zabytku zawdzięczamy Eisenlohrowi (A. Eisenlohr „Ein mathematisches Handbuch der Alten Aegyp-ter" Berlin 1877). Inne zabytki literatury matematycznej wE-e, a mianowicie papirus, znajdujący się w Ermitażu w Petersburgu, o którym wiadomość podał konserwator p. Golenhzczew, i szczątki, znajdujące się w Muzeum egipskiem, w Berlinie, nie zostały dotychczas szczegółowiej opisane.

Fig. 239. Różne rodzaje arf egipskich.

a*

Tm

Fig. 241. Kapłan grający na arfie,

PrzeoiwniO, wpływ muzyki greckiej oraz narodów azyatyckich, pozbawiając muzykę egipską odwiecznych cech plemiennych, upadek jej przyśpie-

A. Pol.

szył.

oza*

. Tylko ułamki ¹/2 Otóż rozdział

i t. d. Sposób dojścia

104

S. D.

Papirus Rhinda pozwala nam szczegółowo wejrzeć w matematykę tej zamierzchłej przeszłości. Jest to podręcznik, a właściwie zbiór zagadnień arytmetycznych oraz geometrycznych, z których ostatnie właściwie są przykładami do zadań arytmetycznych—podręcznik, ułożony nie dla zupełnie początkujących, lecz dla posiadających już pewne wiadomości arytmetyczne i geometryczne. Jak czytamy na wstępie, napisany on został przez Ahmesa (ob.), według dzieł dawniejszych; oryginały zatem, na których opierał się autor, były o wiele starsze i sięgają, według zdania egiptolo-gów, epoki na 20 wieków przed Chrystusem.

Papirus Rhinda jest prawdziwą skarbnicą wiadomości metrologicznych i matematycznych; daje wyobrażenie o miarach długości, powierzchni i objętości, używanych w owych czasach w Egipcie, uczy, jakich znaków i sposobów używali Egipcya-nie do oznaczania liczb (ob. art. Cyfra); jak wykonywali działania arytmetyczne; jakiem! zagadnieniami się interesowali i jakich używali metod do ich rozważania. Jeżeli mowa o metodach, to, oczywiście, nie należy sądzić, że w podręczniku Ahmesa podane są jakieś ogólne sposoby rozwiązywania zadań; każde zadanie rozwiązuje się tu o-sobno, ze wskazaniem działań, bez uzasadnienia, które zostawiano, być może, domyślności ucznia lub pomocy nauczyciela. W sposobach rozwiązywania zagadnień można widzieć zaczątki metod późniejszych, i dziś jeszcze używanych, jak o tern zaraz powiemy, chociaż drogi postępowania są całkiem inne, charakteryzujące jakoby odmienną od naszej umysłowość. Przedewszystkiem nadmienić należy, że podręcznik przyjmuje niejako za znane działania na liczbach całkowitych i zajmuje się przeważnie działaniami na ułamkach. Oryginalnym jest rozdział pierwszy: mówi w nim autor o podziale liczby 2 przez liczby nieparzyste od 3 do 99. E-gipcyanie z wyjątkiem ułamka ²/₃ używali tylko ułamków, mających w liczniku 1. To, co dla nas jest 7s* Ola nich istniało tylko pod poztacią Y*-ł- 7* + 7s> co Egipcyanin wyrażał, pisząc obok siebie składniki bez żadnego znaku. Oznaczali takie ułamki, pisząc tylko mianownik, a nad nim stawiając znak postaci i ?/a miały swoje znaki osobne, pierwszy jest właściwie tablicą ułamków ²/₃, ²/₅, */7» ²/a...... do */99* rozłożonych na ułamki cząstko

we (prócz ułamka ifa, który pozostaje bez zmiany). Tak np. 2:9 t. j. Y9 przedstawia Ahmes jako

V6* Vl8> 752 V

do tego rozkładu wskazany nie jest. Tablica ta służy do wykonywania rozmaitych działań, napotykanych w zadaniach podręcznika: np. w jednem z nich trzeba ułamki */₄, l/₉, 7₁₀, 7,₀, 7₄₅ dodać i dopełnić ich sumę do jedności. Ahmes pisze liczby 11V₄, 67, 7s» ⁴72> l7a> 1* k^re, jakbyśmy dzisiaj to wyrazili, stanowią liczniki powyższych ułamków, po sprowadzeniu ich do wspólnego mianownika 45. Sumę tych liczników przedstawia Ahmes jako sumę 237₂ V* Vs» dopełnia ją do af3 dodając l/₉ x/i0, następnie dodaje i/₃ i otrzymuje wreszcie ¹f₉ l/₉ x/i0. Taki rachunek dopełnień 1 nazywa się seąuem. Inne rachunki odpowiadają naszym prostym zadaniom, w których szukamy niewiadomej x, zrównanie

a x-\-bxĄ-cx-\-.. — k

Niewiadoma nazywa się hau. Jedno z zadań brzmi np. tak: „Kupka; jej część siódma i kupka razem 19”. Są zadania należące do t. zwanej reguły spółki np. „Przepis do podziału "00 chlebów pomiędzy 4 osoby 73 dla jednej, 72 dla drugiej, 73 dla trzeciej, 74 dla czwartej*⁴ i t. d. Napotyka się też zadania na summowanie postępów arytmetycznych i geometrycznych.

Ta treść arytmetyczna podręcznika wskazuje, że w rzeczy samej istnieć musfały dawniejsze lub bardziej początkowe podręczniki, w których uczono pisania liczb całkowitych i działań nad niemi. Nie jest także nieprawdopodobnem, że do wykonywania rachunków Egipcyanie używali deszczułek z podziałkami i kamyków.

Przykłady geometryczne, podane u Ahmesa, odnoszą się do obliczania powierzchni i objętości. Powierzchnię kwadratu oblicza on prawidłowo; powierzchnię prostokąta oblicza bezwątpienia należycie, jakkolwiek zadanie takie, przez opuszczenie zapewne, nie zostało w podręczniku rozwiązane. Powierzchnię trójkąta równoramiennego oznacza nasz rachmistrz, mnożąo długość jednego z boków równych (merit) przez połowę podstawy (tepro); sposób to oczywiście błędny, lecz łatwy, i dla trójkątów o kątach blizkich prostego przy podstawie dość przybliżony. Sposób ścisły wymagałby oczywiście wyciągania pierwiastka kwadratowego, czego Ahmes nie zna. Podobnież błędnie, lecz dość przybliżenie, oblicza powierzchnię trapezu równoramiennego, mnożąc jeden z boków równych przez połowę summy boków równoległych. Kwadraturę kcła uskutecznia, kładąc powierzchnię koła równą powierzchni kwadratu, którego bok równa się sf9 długości średnicy koła. Ten przepis niewiadomego pochodzenia doprowadza do wartości na liczbę w, równej (¹⁶/₉)³=3,1604,.. zadziwiająco dobrej, jak na owe czasy. Są i zadania na obliczanie objętości spichrzów zbożowych, dotąd niezupełnie jeszcze jasne; dalej pewne ślady teoryi podobieństwa lub początków goniometryi (rozważanie stosunku połowy przekątnej w kwadratowej podstawie piramidy do krawędzi tej ostatniej). Wszystko to nasuwa przypuszczenie, że istniały jakieś początki geometryi teoretycznej, uwidoczniające się nadtc i w rysunkach różnych figur geometrycznych na ścianach świątyń; jest nawet dość prawdopodob-nem, że do kreślenia kąta prostego Egipcyanie korzystali już z tej własności, że trójkąt o bokach długości 3, 4, 5 jest trójkątem prostokątnym. Może późniejsze szczęśliwe odkrycie pozwoli jeszcze z czasem uzupełnić powyższe wiadomości o matematyce starożytnych Egipcyan (porów. M. Cantor „Vorlesungen uber Geschichte der Mathe-matik" I, wyd. drugie, 1894).

O stanie innych n a u k w Egipcie starożytnym nie wiele wiemy, niewątpliwie wszakże nie wygórowały one ponad pewien, dosyć nizki, poziom.

Zdobywszy niejakie wiadomośoi elementarne, nie rozwijali ich Egipcyanie dalej, a cała ich wiedza przetrwała w pierwotnej swej formie. W celach rozkładu i poboru podatków kraj podzielony był na powiaty, przebiegające mniej więcej prostopadle do Nilu, długość i szerokość była zmierzona; z dawnych tych pomiarów skorzystał w III wieku praed Chr. Eratostenes do oceny wielkości ziemi. Mówi się często o dawnej astronomii egipskiej, ale w istocie rzeczy, oprócz tego, że gmachy swe umieli stawiać w kierunku odpowiadającym pewnym wymaganiom religijnym, nie posiadamy dokumentów historycznych. Niektórzy badacze pewnym piramidom przypisują znaczenie obserwatoryów astronomicznych, służących do o-znaczania pewnych epok roku, jak chwili przesilenia letniego. Zresztą cała znajomość astronomii streszczała się w urządzeniu kalendarza. Egipcyanie posiadali kalendarz słoneczny, ale rok ich obejmował tylko dni 365, błędny był zatem o 6 godzin blizko; jeżeli więc początek roku w pewnej epoce przypadał w chwili porównania dnia z nocą, to następnego już roku odstępował od niej o 6 godzin, a po 120 latach o cały miesiąc, dwięto, które w pewnym okresie przypadało w le-cie, po kilkuset latach obchodzone było w zimie; taka zaś zmiana odpowiadać miała religijnym u-podobaniom Egipcyan, z upływem bowiem stuleci każda pora roku jednakowo wszystkiemi uroczystościami religijnemi stawała się uświęooną. Z tych 6 godkin corocznego odstępstwa po upływie 1460 lat zbierało się godzin 8 760, czyli 365 dni, a początek roku znowu do epoki równonocy wraoał. Okres ten 1460 lat znany był Egipcyanom, którzy nazywali go okresem sotycznym, od nazwy gwiazdy Sot albo Sopt, czyli Syryusza, którego chwile wschodu i zachodu starannie notowali. Jeżeli okres ten wykryli Egipcyanie istotnie drogą obserwacyi bezpośredniej, świadczy to o odległej starożytności tych dostrzeżeń, ale w takim razie nie były one zbyt dokładne, długość bowiem roku jest nieco mniejsza od 365 dni i 6 godzin, a tern samem okres sotyczny wynosił rzeczywiście około 1500, a nie 1460 lat.—Rok w kalendarzu egipskim dzielił się na dwanaście miesięcy, których nazwy są następujące: Thot, Paof, At-bo(y)r, Choiak, Tybi, Mechir, Famenoth, Pharmuti, Pachon, Payni, Epifi (Epep), Mesori.—Egipski kalendarz nowy, aleksandryjski, koptycki, etyopski czyli H a b e s z u, opiera się na roku słonecznym o 365 lub 366 dniach. Rokiem przestępnym jest każdy rok czwarty. Rok dzieli Bię na 12 miesięcy trzydziestodniowych, po których następuje 5, a w roku przestępnym 6 dni dopełniających; zaczyna się d. 29 sierpnia. Lata się liczą według ery Dyoklecyana (r. 284 po Chr.), przyjmującej, że od stworzenia świata do narodzenia Chrystusa upłynęło lat 5492, gdy tymczasem według ery aleksandryjskiej, zaprowadzonej przez prezbytera Juliusza Afrykańskiego i przyjętej przez kościół aleksandryjski, narodzenie Chrystusa przypada na rok 5502 po stworzeniu świata.—Z dawną metalurgią egipską wiąże Bię także początek al-

chemii, która w 'wiekach średnich rozwijała się na podstawie zdobytej w Egipoie znajomości kilku minerałów, metali i stopów metalicznych; spis ich podany jest pod wyrazem a 1 o h e m i a (ob.).    8 K

(?) Sztuka lekarska. Przed czasem stosunkowo bardzo niedawnym jeszcze znajomość nasza sztuki lekarskiej Egiptu starożytnego była nader niedokładną, bo opierała się tylko na wzmiankach niewyczerpujących i luźnych, napotykanych u pisarzów greckich i rzymskich, ą dopiero badania i odkryoia z ostatnich kilku dziesiątków lat wieku bieżącego przyniosły nam jaśniejsze cokolwiek o niej pojęcia. Autorowie świata klasycznego, przekazali nam zresztą po większej części tylko wiadomości ogólniejsze, odnoszące się raczej do stanu lekarskiego, oraz do urządzeń i przepisów zdrowotnych, z pominięciem, zupełnem prawie, szczegółów o sposobach leczenia, używanego przez Egipcyan; tych dostarozyły nam dopiero obficiej trochę prastare papirusy, cudem, rzec-by można, do dni naszyoh przechowane w zwaliskach świątyń i grobach odwiecznych Egiptu. Zestawienie obu źródeł tych dozwala nam odtworzyć sobie do pewnego stopnia obraz dawnej medycyny egipskiej. Obraz ten, rozumie się, nie może dotąd być ani zupełnym, ani w szozegółach dokładuym i przypominać zawsze będzie tylko zniszczone mozaiki starożytne, na których, obok względnie dobrze zachowanych rysów, widnieją zagłębienia szare, w których oko najwprawniejsze nawet nie dojrzy jnż śladu barwnych kamyków, tworzących niegdyś rysunek wyraźny. W obeo tego jednak, że nie wszystkie papirusy, już odkryte, dotąd odczytane zostały, oraz uwzględniając możliwość odkrycia innych, dotąd nieznanych jeszcze, wolno mieć nadzieję, że z czasem uda się prawdopodobnie uzupełnić nie jedno, co dotąd jest nin-jasnem albo też wątpliwem. Tymczasem postarajmy się o poznanie, chociaż pobieżne, tego, co badania mozolne odkryć zdołały. — Najdawniejszą wzmiankę greoką o Egipcie, tym kraju cudów, „pełnym ziół uzdrawiających, ale i trujących, gdzie każdy mieszkaniec, jako potomek Apollina, jest lekarzemu, spotykamy u Homera (Odys. IV w. 229 i nast.); dowodzi nam to, że sława lekarzy egipskich, już przynajmniej na 800 lat przed erą noszą, rozbrzmiewała daleko po za granicami ich ojczyzny. H e r o d o t (ks. I r. 132; ks II r. 77 i 84; ks. III r. 139), obszerniej i dokładniej rozpisuje się o tern, co sam widział i słyszał o lekarzach egipskich w czasach rozkwitu medycyny greokiej; wzmianki o nich, oraz ich sztuce, spotykamy też u Ksenofonta, Ary stotelesa, Dyodor a, Pliniusza, Galena, Klemensa Aleksandryjskiego, Iambliohosa i wielu innych. Zestawieniem zdań wszystkich autorów tych zajęli się Prosper AlpinoiN.

F. G. E1 o y, skrzętnie zebrawszy, co tylko w dostępnej dla nich literaturze starożytnej odnaleźć można było, starająo się przytem z okruchów tych, sprzecznych nieraz pomiędzy sobą, złożyć całość, chociaż w przybliżeniu, dającą wyobrażę-

nie o stanie sztuki lekarskiej Egipcyan. Badania egiptologów nowoozesDych dopełniły i sprostowały pod wielu względami wypowiedziane przez nich poglądy, nie obalając ich jednak bynajmniej, tak, że i dziś jeszcze z niemi liczyć s:ę trzeba. — O dawności sztuki lekarskiej, u Egipcyan pomówimy, rozpatrojąc odpowiednie papirusy, a tymczasem zwróoimy uwagę na osoby, zajmujące się u nich me-dycznem wykonawstwem.—Nie posiadamy pod względem tym danych stanowczo pewnych i niewątpliwych, wszelako przypuścić nam wolno, opierając się na świadectwach pisarzów starożytnych i tekstach papyiusów, że leczeniem w Egipcie zajmowali się zarówno kapłani, jak i lekarze zawodowi, którzy według świadectwa D y o d o r a, mało czem różnili się od kapłanów niższego rzędu, zwanych przez niego z grecka Pastaforami. Tak było zapewne w czasach późniejszych, początkowo jednakże z pewnością, zarówno jak u innych ludów, sami tylko kapłani zajmowali się lecznictwem w E*e, używając przytem zamawiań i guseł obrzędowych, obok środków rzeczywiście lekarskich. Że w świątyniach leczono, i to nawet w czasach późniejszych, w których istnieli już niewątpliwie lekarze zawodowi świeccy, dowodzą nam liozne wyobrażenia uzdrowionych części ciała, składane ex voto w świątyniach, do dziś zachowane, a pochodzące z różnych okresów czasu.—Na wiele wieków przed erą naszą powstała wśród lekarzy egipskich spe-cyalizaoya, przypominająca swą drobiazgowością czasy dzisiejsze, aż nazbyt pohopne do rozrywania nauki jednolitej na oząsteozki, nawet często nie mające prawa do bytu samoistnego. Szczególniej słynęli szeroko okuliści egipsoy; wiemy, że Cyrusi Daryusz pierwszy powoływali ich na dwór swój, a sława ich nawet za ozasów rzymskich kwitła jeszcze, pomimo rozwoju medycyny    greckiej. O    chirurgach    egipskich    wspomi

naliśmy już na innem miejscu (ob. C h i r u r-g i a), dodamy więc jeszcze tylko, że obok innych    speoyalistów,    choroby    wewnętrzne leozą-

cych, istnieli w E e starożytnym lekarze ohorób usznych, położnicy, ginekologowie, akuszerki, dentyści, umiejący wprawiać zęby    sztuczne,    czasami

w ustach mumij znajdowane, oraz weterynarze.

Aptekarzy zdaje się że nie było, lecz każdy lekarz przyrządzał sam lekarstwa, przez siebie podawane. Rząd egipski utrzymywał też lekarzy, płatnych przez siebie, prawdopodobnie świeckich, których    obowiązkiem    było towarzyszenie    wojsku

podczas wojny, oraz leczenie bezpłatne podróżnych.

— Według wierzeń staroegipskich sztuka lekarska miała być wynalezioną przez I z y d ę i syna jej Hora, głównym jej przedstawicielem i opiekunem był jednak bożek Thot (greek. Hermes), wynalazca wszelkich możliwych sztuk i nauk.

T o t o w i przypisywano autorstwo czterdziestu i dwu ksiąg świętych, mających zawierać w sobie podstawę i treść wszej mądrości egipskiej. Sześć z nich, noszące nazwę zbiorową E m b r e albo Ambrę, były wyłącznie poświęcone sztuce lekarskiej. Podług Klemensa z Aleksandr y i, była w nich mowa: I. o budowie ciała ludz-

Encykl. Poważ, lllustf Zeszyt 143. T. 18-ty,

kiego, 11. o chorobach, III. o narzędziach chirurgicznych, IV. o lekach, V. o chorobaoh ocznych i

VI. o przypadłościach niewieścich. Księgi te dotąd odnalezione nie zostały; jest jednak rzeczą możliwą i prawdopodobną, że w papirusach, o których będzie mowa poniżej, są zawarte wyjątki z nieb. Że E m b r e, chociaż posiadały znaczenie wielkie, nie były jedynemi księgami lekar-skiemi, cieszącemi się uznaniem ogólnem, to wobec odkryć nowoczesnych nie może podlegać wątpliwości; prawdopodobnie zawierały one jednak przepisy podstawowe, uświęcone powagą religii i wywierające wpływ stanowczy na rozwój, a raczej zastój, medycyny egipskiej. Każdy lekarz tamtejszy był obowiązany leczyć, nie podług własnych poglądów, lecz podług ksiąg ogólnie u-znanych; jeżeli się do przepisu tego nie zastosował, a pacyent jego odniósł przytem kalectwo albo umarł, narażał się wtedy na karę surową, był jednakże wolnym od wszelkiej odpowiedzialności, ohociażby leczenie jego jaknajgorzej na pacyen-ta oddziałało, jeżeli przytem postępowanie jego było zgodne zupełnie z uświęconemi prawidłami. Przepis ten prawny, wpływający niewątpliwie z chęci chwalebnej zapobiegania możności fuszerki lekarskiej, tamował jednakże rozwój i postęp nauki, zakuwając ją w pęta martwego schematyzmu. To też, gdy się rozwinęła swobodnie sztuka lekarska grecka, zawdzięczająca początkowo, bez wątpienia wszelkiego, bardzo wiele Egiptowi, Hellada już w wieku V przed nar. Chr. wzięła nad nim górę. Przewaga ta roBła coraz bardziej, a gdy Ptolemeusze opanowali krainę nadni-lową, starodawna, skostniała mądrość egipska nie mogła się ostać dłużej w obec młodej, pełnej życia greckiej. Zamarła też powoli w podziemiach świątyń tajemniczych, skąd po tylu wiekach dopiero przed niedawnym czasem szczątki jej wydobywać zaczęto, przyczem się przekonano, że wielki O a 1 e n o s był zbyt surowym, nazywająo wszystkie księgi lekarskie egipskie „bzdurstwami wierutnemi* (Cl. Galeni „De facult. simpl. medio. ed. Kubn” T. XI, str. 789). — Traf szczęśliwy zrządził, iż w wielkiej liczbie znalezionych dotychczas papirusów natrafiono też na szereg odnoszących się do sztuki lekarskiej. Część tych ksiąg została już jako tako odczytaną i dozwoliła nam wyrobić sobie dokładniejsze cokolwiek wyobrażenie o medycynie dawnych Egipcyan. Wartość i doniosłość tych zabytków prastarych, dotąd bliżej poznanych, jest bardzo niejednakowa: dla tego też o wszystkich tu mówić nie możemy, ograniczająo się jedynie do wzmianki krótkiej o tych, które bogactwem treści swej przodują. — Do najdawniej wydanych zaliczyć potrzeba, odkryty przez Passa 1 a c q u e, papirus większy muzeum berlińskiego, wydany przez Brugscha i zwykle imieniem jego oznaczany; pisali też o nim Cha-bas i Le Page-Renouf, który wykazał, że jeden z ustępów księgi tej, odnoszący się do ciąży, dosłownie powtórzonym został w pismach Hippokratesa. Papirus ten spisany był w wieku XIV przed Nar. Chr., ale nie jest dzie-

116

łem oryginalnem, lecz kompilacyą z prao dawniejszych. Jeden z rozdziałów jego miał byd odkryty w świątyni Anubisa w Sochmicie (Letopolis), za panowania Huseptiego, który był królem piątym dynastyi pierwszej i zasiadał na tronie około r. 3700 przed Nar. Chr. W podobny sposób i co się tyczy papirusu będącego w posiadaniu Muzeum brytańskiego twierdzą, że tekst jego został odkryty w świątyni w Tabnuterzie za panowania króla Chufu (Cheopsa), to jest ok. r. 3000 przed Nar. Chr.—Najsłynniejszy i najobszerniejszy ze wszystkich znanych dotąd papirusów lekarskich, będący obecnie własnością biblioteki uniwersyteckiej w Lipsku, przywieziony został z E-u przez Ebersa (ob.), który go też wydał w r. 1875. Szacowna księga ta, podług zdania E bersa, potwierdzonego przez innych znawców literatury sta-ro-egipskiej, spisana została około r. 1550 przed Nar. Chr., nie jest wszelako oryginałem, lecz zbiorem rozpraw, albo raczej wyciągów z dzieł znacznie starszych. Do twierdzenia tego upoważniają: niejednolitość układu całego papyrusu, powtarzanie w różnych miejscaoh tych samych prawie ustępów, różnice gramatyczne i językowe, świadczące niezbicie, że nie jeden i ten sam autor całość ułożył, nareszcie przerwy w tekście, oznaczone wyrazami „gem-szen" (znaleziono uszkodzenie). Uwaga tego rodzaju w dziele ory-ginalnem byłaby niedorzecznością, niedającą się niczem usprawiedliwić; w kopii jednakże, sporządzonej podług oryginału starego i uszkodzonego, jest uzasadnioną zupełnie. W papirusie tym na kolumnie 103-ej czytamy, podobnie jak w powyżej przytoczonym papirusie Brugscha: „Początek księgi o usunięciu choroby „uchedu** we wszystkich członkach osoby, jako znaleziono w piśmie pod stopami boga Anubisa, w mieście Socbmit (Letopolis) i zaniesiono do jego świętobliwości króla górnego i dolnego E-u, Huseptiego, nieboszczyka". — Gdybyśmy mogli zapewnieniom tym dać wiarę bezwzględną, to ustęp przytoczony księgi naszej musiałby już mieć dzisiaj około 5 600 lat; jednakże jest rzeczą bardzo prawdopodobną, że kapłani egipscy, chcąc księgom podobnym nadać więcej powagi, przesadzali dawność ich pochodzenia; wątpić nam jednak nie wolno o tern, że treść papirusu E b e r s a jest z pewnością znacznie starsza niż on sam, i że ma prawdopodobnie przynajmniej 3500—4000 lat. — Początek tego nadzwyczaj ciekawego zabytku umieszczamy tu w przekładzie, żeby dać czytelnikowi wyobrażenie o tego rodzaju księgach, oraz o sposobie wysławiania się ich, tak bardzo różniącym się od naszego. Brzmi on jak następuje: „Zaczyna się kBięga o przyrządzaniu leków dla wszystkich części ciała osoby. — Początek wziąłem w Anu (Heliopolis), z kapłanami H e t ■ a a t, panami o-brony, królami wieczności, zbawcami. Początek wziąłem w Sais z boginiami macierzystemi, które mnie darzą opieką. Słowa mi dane są przez pana wszechświata, bym rozpędzał cierpienia wszech-bogów i choroby śmiertelne rodzaju wszelakiego. He jeBt rozdziałów o tej głowie mojej, o tej szyi mojej, o tych ramionach moich, o tern ciele mo-jem, o tych członkach moich, dla pokarania szy-dności najwyższych, którzy dopuszczają wniknąć chorobie w to ciało moje, czary sprawując w tych członkach moich, że ona wchodzi w to ciało moje, w tę głowę moją, w te ramiona moje, w żywot mój, w te członki moje, tyle razy ulituje się R e, mówiąc: Bronię go przed nieprzyjaciółmi jego. Przewodnikiem jego jest T ho t (Hermes), który mu dał mowę, który twóray księgi, a sławę daje wiedzącym wszystko (tj. uczonym) i lekarzom, idąoym za nim, by odgadnąć to, co jest ciemnem. Temu, który go kocha, bóg daje źyoie; jestem z tych, co kochają boga, on mi da życie. Słowa (powyższe) do wymówienia podczas przyrządzania leków dla wszystkich ozęści ciała osoby, która chorą jest. Tak jak być ma tysiąc razy. To jest księga o wyleczeniu wszystkich chorób. Niechaj mnie Ese uzdrowi, jako uzdrowiła Hora od wszelkich cierpień, poczynionych mu przez brata jego Seta, który zabił ojca jego Usirego. O Es o, ty czarodziejko wielka, uzdrów mnie, zbaw mnie od wszelakich rzeczy szkodliwych, złych, okropnych, od chorób przez duchy nieczyste powstałych i śmiertelnych i od skalania wszelkiego, padającego na mnie, tak, jako oswobodziłaś i zbawiłaś syna swego Hora. Jakom ja wkroczył w ogień i wyszedłem z wody, niechaj nie wpadnę w sidła dnia tego, w którym rzekę: jestem nikczemny i politowania godzien. O Re, który przemawiałeś za ciałem swojem, o Usire, który modlisz się za objawienie swoje: mówi Re za ciało swoje, modli się Usire za objawienie swoje. Oswobódź mnie więc od wszech i możliwych rzeczy złych, szkodliwych, okropnych; od zaczarowanych i śmiertelnych gorączek wszelkich**. Ustęp przytoczony zawiera widocznie zaklęcia przeoiw chorobom wo-góle i nosi na sobie piętno religijne. Oprócz t« go w wielu ustępach papirusu, składającego się przeważnie ze zbioru recept najrozmaitszych, spotykamy zaklęcia inne, skierowane przeciwko cierpieniom szczególnym, niezrozumiałe dla nas najczęściej. Tak np. na kolumnie 57 oryginału, gdzie jest mowa o chorobach ocznych, znajdujemy przepis następujący przeciwko ślepocie: „Dwoje oczu świńskich, wyciągnij płyn z nich; wody ocznej prawdziwej (Collyrium) część 1; minii część 1; miodu surowego część 1; zmiażdżyć i zetrzeć w jednolitą mieszaninę i wstrzyknąć w ucho chorego, żeby zdrów był natychmiast. Jeżeli podług porządku zbadałeś, wymów jako zaklęcie: Rzecz tę wiodłem i wprowadziłem w miejsce ono; krokodyl jest słaby i bezsilny; dwukrotnie". Podobnego rodzaju zaklęcia spotykamy, nie tylko w E bers owym, ale i w innych papuusach lekarskich dość często, chociaż przeważnie leki, nieraz nadzwyczaj złożone i dziwne, podawane są bez zaklęć. Przy podawaniu ich odmawiano jednak prawdopodobnie formułę ogólną, podaną na kolumnie drugiej papirusu, gdzie też powiedziano: „Zaklęcia mają moc wielką nad lekami*. Nie mogąc tu wdawać się w rozbiór szczegółowy treści papirusów i zalecanego przez nie leczenia, musimy ograniczyć tię do streszczenia pobieżnego zawartych w nich poglądów i opisów chorób, uwzględniając równocześnie i to, co nam przekazali pisarze greccy i rzymscy. Przedewszystkiem zwracamy jednak uwagę na to, że, chcąc osądzić sprawiedliwie działalność lekarską Egipcyan starożytnych, nie powinniśmy jej mierzyć miarą dzisiejszą, ani nawet Hippokra-tesową, jak równie, iż musimy liczyć się z tern, że w wielu razach, dla braku zrozumienia dosta-t cznego odczytanych wyrazów, aż nazbyt często pozostawać musimy w wątpliwości o tern, co właściwie powiedzieć cbciano. Mając na oku to wszystko, dochodzimy do przekonania, że sztuka lekarska egipska w czasach najdawniejszych nosiła na sobie wyraźne piętno teurgiczne i zasadzała się głównie na praktykach zabobonnych i zama-wianiach; z czasem jednak rozwinęła się dalej w kierunku czysto-empirycsnym, który ją w pewnych gałęziach doprowadził do doskonałości względnej, chociaż nigdy nie umiała pozbyć się śladów pochodzenia swego. Nie mogło też być inaczej w kraju, w którym kapłani, nawet jeszcze pod panowaniem greckiem i rzymskiem, na życie narodu całego wywierali wpływ przemożny. Nie podlega wątpliwości najmniejszej, że już na kilka wieków przed erą naszą medycyna grecka prześcignęła znacznie egipską, która pod wielu względami przypomina naszą średniowieczną, albo obecną ludową. Pomimo zwyczaju balsamowania ciał zmarłych, w czem Egip-cyanie byli mistrzami (ob. Balsamowanie i Mumia), anatomia była im prawie nieznaną; dowodzą nam tego najwyraźniej ustępy w papirusach, mówiące o rozmieszczeniu naczyń (eg. mętu) w ciele ludzkiem. Opisy te 8ą fantazyjne zupełne, nic wspólnego z rzeczywistością nie mają. Tu i owdzie napotykane wzmianki o narządach wewnętrznych ustroju są również niejasne i nad wszelki wyraz niedokładne. Nie zbłądzimy więc, utrzymując, że Egipcyanis dawni o budowie i składzie ciała nie mieli wyobrażenia, a znali je tylko powierzchownie, co, rozumie się, musiało koniecznie hamować w najwyższym stopniu rozwój ich sztuki lekarskiej, pozbawionej w ten sposób tej, tak ważnej, podstawy. O fizyologii ich wiemy tylko, że, wedle mniemania ich, ciało ludzkie składało Bię z czterech żywiołów, podlegających wpływom czterech demonów, kierujących sprawami życia, o których, przy braku choćby skromnych wiadomości anatomicznych, wyobrażenia nawet przybliżonego do rzeczywistości mieć nie mogli zgoła. Egipeyanie pomimo, że brakło im tych dwu najważniejszych podwalin nauki lekarskiej, zdołali jednakże utworzyć u siebie hygienę i dyetetykę, zasługujące na wielkie uznanie, oraz farmakologię i terapię, bynajmniej nie gorszą od staro-greckiej. Kapłani ich, wywierający wciąż nader potężny wpływ, nie tylko na Bprawy państwowe, ale i na każdą jednostkę w narodzie, opierając się na doświadczeniu zbiorowem, wytworzyli mnóstwo przepisów drobiazgowych, ujmujących w karby sposób życia każdego obywatela egipskiego. Przewidzieli wszystko, nie zapomnieli o niczem, żeby zaś zapewnić sobie posłuszeństwo* oparli przepisy swe na powadze bóstwa i poczynili z nich obowiązki religijne. Najdokładniejsze wyobrażenie o urządzeniach i prawidłach zdrowotnych Egipcyan powziąć można z powszechnie znanych ksiąg Mojżeszowych, z pewnością naśladujących ściśle pod względem tym wzory egipskie. Pisarze greccy i rzymscy przekazali nam także mnóstwo podobnych przepisów, zgodnych zupełnie prawie z Moj że s z owe mi. Odkryty w r. 1847 w Tebaoh papirus Prissela, podług ksiąg dawniejszych spisany, najpóźniej około roku 1700 przed Nar. Chr., zawiera także, obok nauk moralnych, mnóstwo wskazówek dyetetycznyoh o-gólnych. Wszystkie źródła te przekonywają nas, że nad Nilem już przed trzydziestu pięciu wiekami umiano zaprowadzić przepisy zdrowotne, bardzo mądrze zastosowane do warunków i potrzeb miejscowych, oraz, że pod względem tym E. sta* roź>tny przewyższał może znacznie nie jedno ze społeczeństw Earopy dzisiejszej. Farmakologia i terapia, co prawda, mniej dokładnie dotąd nam znane, nie dosięgnęły nigdy wyżyn takich, jak dyetetyka- ale i one cieszyły się rozkwitem względnie dość znaoznym, tak, że lekceważyć ich bezwarunkowo nie wypada, szczególniej jeżeli się pamięta o czasie, w którym powstały. Środków leczniczych znano i stosowano ilość bardzo wielką, brano je przeważnie z królestwa roślinnego i zwierzęcego, tworów mineralnych używano mniej daleko. W osądzeniu należytem tej części lecznictwa egipskiego trudności językowe stawiają częstokroć badaczowi tamę nieprzebytą, napotykamy bowiem mnóstwo nazw roślinnych, zwierzęcych i mineralnych, nie dająoych się objaśnić wcale, albo przez różnych egiptologów bardzo rozmaicie i sprzecznie tłómaczonych; niejednokrotnie nawet nie jest pewnem, czy środek podany uważać trzeba za roślinny czy za mineralny. Więc też, wyliczając poniżej szereg leków prostych, częściej u-źywanych, uprzedzamy z góry, że wiele z nich musieliśmy opuścić, po prostu dla tego, iź nie wiedzieliśmy, jak je nazwać po polsku, a podawanie tu nazw egipskich nie miałoby celu żadnego. Z pomiędzy środków roślinnych na miejscu pierw-szem stoją różne gatunki zboża, więc: pszeaica, jęczmień, proso egipskie (durra) i t. p., oraz przetwory z nich, jak: mąka, krupy, otręby, ciasto i chleb, wchodzące w skład bardzo licznych leków, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Jarzyny, oraz inne rośliny hodowane, równie często służą jako środki lekarskie, tak up. cebula ogrodowa i morska, czosnek, kmin, kolender, arbuzy, figi, daktyle, siemię lniane, szafran, fasola i mąka z niej, kwiaty melona, sałata głowiasta (lactuca), mak, z którego, jak twierdzą niektórzy, Egipeyanie umieli już przyrządzać opium, rzeżucha (nasturtium) grona winne, świeże i suszone (rodzynki). Często też w skład leków wchodzi wino gronowe i palmowe, piwo, ocet, drożdże winne i piwne, oliwa i inne oleje roś’inne, których bliżej oznaczyć nie umiemy. Z innych roślin, nie uprawianych, przytoozymy jeszcze: lotus (kwiat

nas

i owoc), różne rodzaje ostrzyku (cyperus), pokrzyk (mandragora), śliwki jedwabne (sebestenae), rącz-nik (ricinus), piołun, jałowiec (jagody), miętę, pi-stacyę, papirus, wierzbinę, sitowie; tatarak, sykomory, cedry, palmy, aloes, lulek (hyoscyamus), powój, indygo, krzew bawełny i sezam. W użyciu częstem są też wytwory roślinne, jako to: kadzidło, myrra, guma, żywice różne, trociny hebanu, wiórki cedrowe, wierzbowe, morwowe i inne. Nie jeden ze środków tych do dni naszych bywa jeszcze stosowanym w medycynie, nie tylko ludowej, ale i umiejętnej, a z pewnością znaleźlibyśmy jeszoze więcej takiob, gdybyśmy zdołali poznać znaczenie wszystkich nazw egipskich. Jako wytwór pośredni pomiędzy państwem roślinnem i zwierzęcem, przytaczamy tu miód i wosk, które w receptach staro-egipskich często bardzo napotykamy. O ile środki roślinne, przytoczone dotąd, są jeszcze dosyć zgodne z pojęciami naszemi o lekach, przynajmniej względnie, o tyle razić muszą te, które Egipcyanie brali ze świata zwierzęcego, Jednakże nie bądźmy zbyt pochopni do potępienia ich za to, bo tak znacznie wyżej stojąca medycyna grecka wieloma z nich równie bynajmniej nie pogardzała, a do początku wieku XIX z niejednym z nich spotkać się można było i w aptekach europejskich, w których np. stonogi, biedronki i mumia należały do środków oficynal-nych. Dziś nawet jeszcze rzeczy tak wstrętne, jak: żółć wołowa, piżmo, stroje bobrowe, hyra-ceum (gnój zasuszony zwierzątka południowo-afry-kańskiego Hyrax capensis), mocznik, przez lekarzy zapisywane bywają, a przed bardzo niedawnym czasem modne było w Paryżu picie świeżej, ciepłej krwi zwierzęcej, mającej leczyć ustroje wycieńczone. Lecznictwo ludowe, nie tylko u nas, ale wszędzie w Europie, także wciąż stosuje mnóstwo najobrzydliwszych środków. Nie dziwmy się więc, że kilka tysięcy lat temu w E-e używano do leków, między innemi, także rzeczy bardzo wstrętnych, przeważnie jednakże tylko zewnętrznie. W użyciu częstem było mleko słodkie, kwaśne i śmietanka, dostarczane przez krowy, kozy i oślice, ale też, szczególniej w chorobach ocznych, posługiwano się mlekiem niewieściem, które do dziś dnia między ludem cieszy się pod względem tym wielką wziętością. Do okładów nieraz służyło mięso wołowe świeże, albo nawet gnijące, tak samo wnętrzności kreta, nietoperze rozpłatane, robaki zmiażdżone i t. p. Krwi najrozmaitszych zwierząt i ptaków przypisywano własności lecznicze. Gnój koci, lwi, świński, ośli, ptasi i t. p., nie wyłączając kału i moczu ludzkiego, szerokie znajdował zastosowanie. Nie wahano się nawet podawać nasienia zwierzęcego i ludzkiego. Tłuszcze czworonogów, ptaków, płazów i ryb były w ciągłem użyciu, tak samo wnętrzności zwierzęce, np. wątroba wieprza i krowy, śledziona tejże, maoica kocia, jądra ośle, mózg żółwi, krowi, a nawet ludzki, żółć wołu i wieprza. Kopyta, rogi, kły i pazury zwierząt różnych, oraz ich sierć lub wełnę, jak równie pierze i jaja ptasie dość często spotykamy w receptach egipskich, obok wie

lu innych środków, podobnych do wyżej przytoczonych. Najmniej używano środków mineralnych, chociaż ich znano nie mało; spotykamy między niemi: sól kuchenną i morską, sodę, saletrę, gips, minię, ołów, octan i siarczan miedzi, galman, żelazo, opiłki miedziane, antymon, lapis lazuli, alabaster, jaspis czerwony, granit sproszkowany i wiele innych jeszcze, których jednak nie umiemy nazwać. Z liczby środków tych niejeden dotąd jest jeszcze w użyciu. Widzimy z tego wszystkiego, że pod względem farmakologicznym Egipcyanie wcale tak nizko nie stali i że nie zasługują bynajmniej na lekceważenie, z jakiem o nich mówią niektórzy nowsi historycy medycyny, jak np. H a e-ser, nie szczędzący Grekom, o tyle wieków późniejszym, pochwał za to samo, co u Egipcyan wydaje mu się błahem i uwagi niegodnem. Stosowanych przez siebie środków Egipcyanie nie podawali pojedyńczo, lecz tworzyli z nich leki, złożone z kilku, albo nieraz nawet z kilkudziesięciu, bardzo różnych części składowych, które umieli łączyć za pomocą sposobów rozmaitych. Papirusy, zawierające liozne recepty, opatrzone we wskazówki, w jaki sposób wykonać je trzeba, przekonywają nas, że umiejętność przyrządzania lekarstw, czyli farmacya, stała w E-e względnie bardzo wysoko. Umiano robić mieszanki (mixtu-rae), rozczyny, odwary, do których sporządzania posługiwano się, odróżnianą zawsze w receptach, wodą nilową, źródlaną, albo deszczową; nieraz służyło do tego wino gronowe, albo palmowe, częściej jeszcze piwo świeże, albo odstałe; przygotowywano pigułki, maści, plastry, okłady, kataplazmy, czopki (suppositoria) i t. p., stosowano też leki pod postacią wdychań, naparzań i podkadzań. Znano, jednem słowem, prawie wszystkie sposoby przysposabiania i podawania leków, za czasów naszych w powszechnem będące użyciu. Upust krwi i stawianie baniek było Egipcyanom znane od dawna, tak samo środki wymiotne i przeczyszczające, jako też lawatywy, których używali bardzo często, nawet czując się zdrowymi, bo zalecały im to ich przepisy higieniczne, wymagające, żeby każdy człowiek dwa, albo trzy razy na miesiąc w sposób taki wnętrze swoje oczyszczał. Kąpiele częste, mięsienie (massage) i gimnastyka, były u nich w użyciu powszechnem i przyczyniały się do utrzymywania ich w czerstwośoi zdrowia, oraz służyły jako sposoby lecznicze. To wszystko, razem wzięte, dowodzi nam, że leczenie chorób, o ile zależy od stosowania leków farmaceutycznych i dyetetycznych, pomimo braku zupełnego prawie podstaw, dostarczanych przez anatomię i fizyologię, a opierając się jedynie na doświadczeniu, któremu naukowości w żaden sposób przyznać nie można, doszło jednak w E-e do rozwoju względnie bardzo pokaźnego. Nie przesadzimy więc, twierdząc, że i stan terapii chorób wewnętrznych był tam, jak na owe czasy zamierzchłe, stosunkowo zupełnie zad uwalniającym. Do pewnego stopnia to samo powiedzieć można i o innyoh gałęziach sztuki lekarskiej, o ile są nam znane. Chirurgia egipska, prawdopodobnie już przynajmniej na dwanaście

avant notre óre et contenu dans un papyrus hie-ratique du musóe royal de Berlin" (Lipsk 1863)^ H. Ha es er „Lebrbuch der Gesoh. der Medicin* (wyd. III, Jena 1875 T. I, str. 44 — 59); G. E-bers „Papyrus Ebers. Das hermetische Buch ii-ber die Arzneimittel der alten Aegypter in hie-ratischer Schrift eto.* (Lipsk 1875), dwa tomy (tekst oryginalny i słownik egipsko - łaciński). Tenże „Papyrus Ebers. Die Maasse und das Kapitel iiber Augenkrankheiten" (Lipsk 1889);, H. Joachim „Papyrus Ebers. Das alteste Buch iiber Heilkunde. Aus dem Aegyptiscben zum er-stenmal vollstandig iibarsetzt" (Berlin 1890); L u-ring „Die iiber die medicinischen Kenntnisse der alten Aegypter berichtenden Papyri, yerglichen mit den med. Sebriften griech. und. rom Autoren* (Strassburg, 1888); Hirschberg „Ueber die Augenheilkunde der alten Aegypter* (Lipsk

Di J. P.

1890).

wieków przed Hippokratesem, nie stała bynajmniej niżej od chirurgii greckiej z jego czasów, bardzo nawet być może, iż ją przewyższała (por. Chirurgia). Leczenie chorób ocznych doprowadzono do tak wielkiej doskonałości, że nieraz trudno nam uwierzyć w to, co o niej najwiarogo-dniejsze źródła starożytne opowiadają, Znano w E-e środki rozszerzające źrenicę i umiano je należycie stosować, a jeżeli Ebers się nie myli, to wykonywano nawet już operacyę zaćmy (cata-racta). W każdym razie Egipcyanie uchodzili w starożytności za bardzo biegłych okulistów. Na chorobach niewiastom właściwych, o ile wnioskować wolno z papirusów, znali się nie źle, przynajmniej nie gorzej od lekarzy greckich, znacznie późniejszych; co się tycze położnictwa, to dostępne dotąd źródła zbyt mało nam mówią, żebyśmy mogli wydać sąd stanowczy o niem, zdaje się wszelako, że i ta gałąź lecznictwa nie była u nich wcale zaniedbaną; jest rzeczą prawdopodobną, że wykonywali nawet cięcie cesarskie, przynajmniej na niewiastach, zmarłych podczas porodu. Na pomnikach staro-egipskich spotykamy wyobrażenia lekarzy, leczących choroby uszne, oraz narzędzi, któremi się przytem posługiwali. Nadto znaleziono liczne narzędzia lekarskie, przechowywane w różnych muzeach, szczególniej w Berlinie i Lejdzie, jako to: noże, nożyki, nożyczki, szczyp-czyki rozmaite, katetery, wzierniki pochwowe, że-gadła i t. p., upoważniające nas do mniemania, że ci, którzy je wynaleźli, musieli też umieć zrobić z nich użytek właściwy, a zatem posiadali biegłość nie lada w sztuce swej. Stosunkowo najmniej powiedzieć umiemy o patologii egipskiej, z tego mianowicie powodu, że spotykane w papirusach nazwy chorób są dla nas aż nazbyt często niezrozumiałe zupełnie, opisy zaś ich, o ile są podawane, również nie wiele nauczyć nas mogą, bo sposób wyrażania się egipski, tak różny od naszego, nie dozwala nam zwykle domyślić się, o co chodzi właściwie. Dla przykładu i bliższego zrozumienia przytaczamy tu opis choroby „Uchedu", nadmieniając zarazem, że nazwa ta w patologii egipskiej widocznie w różnych znaczeniach używaną bywa. Ustęp ten, wyjęty z papirusu Brugsch a, tak się wyraża: „Brzuch jego jest ciężki, dołek sercowy (Ro-sb) jego jest chory, serce jego płonie, suknie jego zwisają na nim, nawet wiele szat nie zdoła go ogrzać; w nocy męczy go pragnienie, smak jego jest popsuty, jak u człowieka, który jadł figi sykomory, ciało jego jest obumarłe, jako u człowieka, któremu jest niedobrze; gdy się chce wypróżnić, żywot odmawia mu tego W brzuchu jego jest zapalenie, smak serca jego jest chory; jeśli się podniesie, podobien jest człowiekowi, którego powstrzymują*. Opis powyższy, chociaż wybraliśmy umyślnie jeden z najzro-zumialszycb, pomimo to nie dozwala przecie na pewne i niewątpliwe określenie choroby, o której mówić pragnie piszący; inne jeszcze daleko mniej są jasne i prawdopodobnie zawsze zrozumiałemi były tylko dla wtajemniczonych. Nie możemy się tu zresztą rozpisywać nad patologią egipską i wy-

liczać wszystkie znane jej choroby, wysilając się* przytem na ich objaśnienie; odsyłamy zatem ciekawych do dzieł poniżej przytoczonych, w których znaleźć można bardzo wiele szczegółów zajmujących, na które nam tu miejsca nie starczy.—Kończąc, nadmienić jeszcze musimy, że i weterynaryę. uprawiano nad Nilem, jak o tem świadczą przechowane do dziś wyobrażenia na zwaliskach staro-egipskich. — Prosper Alpinus „De medici-na Aegyptiorum 2ibri 1V“ (Paryż 1645), znajduje się też we Friedreicha „Collectio operum medic. antiquiorum“ (Nordlingen 1829).—N. F. G. E1 o y „Dictionnaire historiąue de la mśdecine anc. et mod.“ (Mons 1778). — K. Sprengel „Versuch einer pragmatischen Gesch. der Mediom.* (wyd. III, Halle, T. I str. 61—102). — Trzy dzieła powyższe najlepsze nam dają wyobrażenie o poglądach dawniejszych na sztukę lek. egip., o-raz zawierają wszystko to, co o niej przekazali nam pisarze greccy i rzymscy. —W i 1 k i n s o n „Customs and manners of the ancient Egyptians" (Londyn 1817 — 1841). Dzieło to zawiera liczne rysunki, do przedmiotu naszego odnoszące się. S Houdart „Histoire de la mód. grecąue depuis Esculape jusqu’ń Hippocrate" (Paryż 1876, str. 45—94); Cha bas „La módecine des anoiens Egyptiens* w „Mślanges egyptologiques“ (Paryż 1862, str, 55—79); Brugsch „Notice raisonnea d’un traite medical datant du XIV-ióme siócle

V. Organizaoya państwowa i układ społeczny. A) Państwo. Życie wspólne w naturalnym wytworze hespu (ob. wyżej II) wyprzedzić musiało byt w stanie zespolenia większego, na terrytoryum, z kilku, najpierw sąsiednich, a później i z dalszych hespów złoźonem. Założenie grodu, zawsze nad samym Nilem, urządzenie świętego przybytku dla bóstwa, konstytuowało hesp, którego nazwa pierwotna nuit, ściśle służąca grodowi, naprowadza na taki właśnie sposób politycznego wylęgiwania się E-u w dziejach. Owo rozwinięcie się hejpu naturalną niejako siłą z samego faktu osiedlania się nad wielką rzeką, daleko wyraźniejsze jest na południu, niż na północy, gdzie już po zorganizo* waniu się większej całości hesp był mniej udziel* nym i nosił na sobie silniejszy charakter jednostki administracyjnej, niż ziemi, w znaczeniu tutaj przyjętem. O pierwotnem upostaciowaniu hespu nic, dla braku świadectw, powiedzieć nie można, a ponieważ w czasach późniejszych nic również nie poświadcza istnienia gminy, jako samorządnej całostki, gdy przeciwnie archiwa kamienne przynoszą liczne dowody istnienia, w środkowej zwłaszoza części kraju, władzców i terrytoryów ustosunkowanych do wykwltłej już wówczas królewskości, na podobieństwo naszego systematu feudalnego: wolno więc jest w tej pierwszej, przedhistorycznej jeszcze epoce E-u, domniemywać się jedynowładzców he-spowych, w tem silniejszą wyposażonych władzę, że jeszcze w historycznych czasach zwierzchnik świecki danego terrytoryum posiadał też i prawo przewodniczenia w kollegium kapłańskiem, był niejako najbliższym czczonego w hespie bóstwa. Jaki udział w zbijaniu się hespów . w większe masy miała ambicya polityczna, żądza rozpostarcia władzy po za granice danego hespu, jaki najazd zewnętrzny (niekoniecznie sam tylko pierwotny, ale i owe wtórne, dopuszczane przez Ermana) jaki wreszoie — stosunki ekonomiczne, potrzeba wspólnego gospodarstwa, nad wspólnym jego motorem, Nilem?—pytania te, stawiane przez samą logikę umysłowi historyka, nie doczekają Bię już nigdy odpowiedzi. To tylko pewna, że przyczyny i pobudki gospodarcze, konieczność regulowania nadmiaru wód Nilu w środkowej i w południowej części kraju, bardzo wcześnie już zapędzać musiały Egipcyan do zorganizowania się w państwo. W czasach już bardzo późnych, kiedy władza się rozluźniała, a pojedyńcze wydziały zarządu wspólne go traciły swą indywidualność i energię, i wtedy jeszcze zarząd ról, kanałów i tam nie przestawał być ześrodkowanyni. Interes części był tu interesem całości; złe rozprowadzenie wód w jednym hespie krzywdziło sąsiednie: musiał zatem panować nad wszystkiemi porządek dla wszystkich pożyteczny. Jak pierwszy prąd cywilizacyi, tak i pierwsze popędy państwowości szły z południa; ale państwo w tej postaci, w jakiej je przyjmuje już historya, nosi na sobie znamiona wytworu, w którym żywioły północne odniosły genetyczną przewagę nad południowemi. Musiała być ona i fizyczną przewagą większej siły liczebnej i odniesionego dzięki jej zwycięstwa, choć ostateczny wynik, dla historycznego E u będący dopiero początkiem bytu, mogło poprzedzić całe pasmo usiłowań, mniej lub więcej pomyślnych, a dających, wprost przeciwnie, przewagę południu nad północą. Instytucye czasów historycznych, znamiona władzy królewskiej, tytuły króla, nazwy najwyższych urzędów, osłabiają podbojowy charakter początków państwa egipskiego. Zjawia się ono wprawdzie na północy, około Onu, Depu, Mennoferu, gdzie się wreszcie głównie przez tysiąo lat przeszło rozwija; ale staje się to raczej na mocy dobrowolnego, pojednawozego układu, niż czystą przewagą siły jednej części kraju i narodu nad drugą. Pierwszego, niby już historycznego, ale jeszcze bez historycznych czynów, króla (Mena), który na północy ma stolicę, tradycya wyprowadza z Tin (This), z okolic Ozyrysowego Abudu (Abydos), który leży już ściśle na południu. Korona królewska, pszent, która utrzymała się aż do Ptolemeuszów, składa się z dwóch koron dawniejszych: białej, południowej, i czerwonej, północnej; włożenie pierwszej w drugą symbolizuje ową przewagę, stwierdzającą się, już niejako topograficznie, w samem położeniu Mennoferu. Państwo południowe, gdyby własną tylko kierowało się wolą, znalazłoby dla nowowytwarzanej całości odpowiedniejszą stolicę, w Saucie np., który leży prawie w środku doliny Nilowej, pomiędzy Assua-nem a morzem. Charakteru pojednawczości w genezie państwa egipskiego dowodzi, stale, do najpóźniejszych czasów udzielności E-u, używany przez królów (per-aa, per-o „wielki domw; assyryjski pir-u i żydowski pharo) tytuł: „król górnego Egiptu i dolnego Egiptu”, a to pierwszeństwo górnego jest już niewzruszonem. W późnych czasach jeszcze wielkie urzędy, ogniska administraoyi ogólnej, składy publiczue—noszą w nazwach swych podwójność: zawsze Egipt południowy występuje o-bok północnego i zawsze z pierwszeństwem. Pod koniec już dziejów państwa, żyjącego jeszcze siłą i porządkiem i mającego ustaloną, seśrodkowaną władzę, skarb egipski jest wciąż jeszcze skarbem południowego i północnego E-u; królowie panują co najmniej w „obu krajach*, imię lub przydomek królewski poprzedzają oba godła, południowe i północne (lilia (sitnik), lotos, papirus); wreszcie znak zjednoczenia (sam) przypomina i uzmysławia zarazem sposób zawiązania się bytu politycznego. Ta jakby karta legitymacyjna wspólnego państwa i wspólnego Króla, ustawicznie odnawiana, może i powinna nawet służyć za dowód subjektywnej szczerości, a obje-ktywnej potrzeby samego, przedwiekowego zespolenia się. Ważnego tego faktu nie wolno wyobra źać sobie tak, jakoby on wydarzył się na krótko przed tą chwilą, która dla nas o tyle przynajmniej histor>czną być może, iż w niej dostrzegamy już wspólną władzę, wspólnego całemu E owi króla. Nie, państwo egipskie jest o wiele star-szem od swej dla nas historyczności. Władza w niem występuje odrazu jako czynnik cywilizacyjny, działający spokojnie, uznawany, czczony nawet, absolutny, ale nie despotyczny. Ta władza, nieograniczenie rozkazująca i nieograniczenie też słuchana, objawia się raczej jako żywioł porządku, aniżeli gwałtu. Gwałt nie potrzebnym jest już dla wytworzenia z plazmy etnologicznej jednolitego narodu: narodowość od dawna już wyrobiła się w dziejowych laboratoryach hespów, a wraz z nią i narodowa, bardzo silnie zindywidualizowana, cywilizacya. Powołaniem władzy politycznej, całemu rojowi narodowemu wspólnej, było utrzymywanie w nim porządku, rozwijanie żywotności, a osłanianie go na zewnątrz. Jak wszelka władza, tak i władza w E-e starożytnym, istniała nie tylko dla tego powołania swego, ale i dla własnego zadowolenia, dla samej siebie; tą wszakże stroną swego istnienia zadawalniała fantazyę narodową, urobioną na mitach i marzeniach reli-

gijnych, w taki sposób, że jedynowładztwo boga na niebie, wrażane, jeśli nie przez monoteizm, to przez henoteizm (ob.), potrzebowało uzmysłowić się w jedynowładatwie faraona na ziemi.

ziemi, z tern jednem ograniczeniem, że równie jak bóg, musiał się stosować do odwiecznego obyczaju i nie mógł żądać tego, do czego czcicieli swoich sam nie przyzwyczaił. Jego wszechmoc i pod-niosłość w czci pokazują same jego tytuły. Każdy faraon, jeżeli nie ma imienia boga Usirego, Ptaha, Amona lub Ró (lepiej niż „Ra⁴⁴) w imieniu swo-jem, ma go w przydomku, pod którym objawia się swym poddanym. Wszysoy królowie pochodzą z jednej i tej samej dynastyi słonecznej i, chociaż łańcuch wieków składa się z rodów dynastycznych cał-

Później, gdy państwo nabrało potęgi i gdy ją po za granice swe rozpościerać zaczęło, do tej religijnej podniety umysłów przybyły inne, czysto -ziemskie: poczucie wielkości, sytość ze sławy oręża, chęć osadnictwa, żądza wyzyskiwania bogactw krain podbijanych: wszystko, co dać mógł Egipcya-ninowi rozszerzony widnokrąg życia. Mnóstwo wypadków i stosunków ukrywa się przed nami, ale kiem od siebie odrębnych, wszyscy przecież już te, które uczeni wyczytali z pomników, pozwalają w czwartem tysiącoleciu są * synami" onego Ró, boża najogólniejszą formę dziejowego życia E-u przy- ga słońca. Wstępując na tron, każdy zostaje nadto jąć typ spokoju, w jakim rozwijał się wzajemny ! jeszcze „Horem, słońcem obu krain, panem dya-

Fig. 242-267.

Z.

Z.

//.

i\

7. jQ> 8.

f3.

Oj—

/O.

SJ.

Objaśnienie figur 1—15 (242—257).

Fig. 1. Czerw, korona Półn. Egiptu.

—    2. Biała korona Połudn. Eg ptu.

—    3. Korona połączonego Egiptu eg. pszent.

—    4. Znak połączenia, eg. sam (samtaui=„teD, co

łączy oba kraje", Hor).

—    5. Niebieska czapka króla

—    fia i 6b. Wąż Ureus, amulet królewski.

—    7. Słońce z Ureusem, ni klejnotach.

—    8. Słońce z Ureusem, na murach świątyń i pałaców,

Symbol Hora z Edfu.

Fig, 9. Symbol życia, eg. ancb.

—    10. Symbol stałości, eg. tet.

—    11. Symbol grozy.

—    12. Symbol bogactwa, berło królew., egips. woser.

—    13. Symbol prawdy i sprawiedliwości (strusie pióro),

symbol boga spraw. Ma a t.

—    14. Symbol boga słońca, amulet narodowy (krówka-

chrząazcz, Scarabaeus), egip3. cheper.

—    15. Lok, oznaczający następcę tronu i w ogóle

dziecko.

stosunek króla do narodu: jeden przylegał do dru- | dematu sępa i węża-Ureusa (południowego i pół-giego; było im z sobą dobrze. Wstrząśnienia nocnego)* — które dodawano do jego symbolów, i przewroty toczyły się raczej około pytania: Jako syn boga, ma on wszystkie cnoty sprawiedli-kto rządzić ma, niż: jakby rządzić powinien; spory wego śmiertelnika i doskonałego władzcy; w pó-i walki były raczej dynastyczne, niż w szerszem źnych już czasach upadku, zanosząc prośbę do fa-pojęciu polityczne. Forma władzy, w przedhisto- raona, lub choćby tylko przemawiając do niego — rycznych czasach już wyrobiona, była stała, nie- nigdy bezpośrednio — trzeba było wyliczać wszyst-wzruszona, jak te piramidy, które „nie lękały się kie główniejsze cnoty ludzkie, jako ex offido czasu, bo raczej czas się ich lękał “. W całym tkwiące w jego osobie; napisy potwierdziły tutaj rozwoju dziejów nic się w formie tej, od początku podanie Dyodora (I 70). Każdy bóg ma swych samego nieograniczonej, władzy nie zmieniło. Nil, niższych i wyższych kapłanów, ale najwyższym niejako urabiając ziemię i ludność, przez nie ura- w zasadzie kapłanem wszystkich bogów jest król-biał także i lud polityczny kraju i stojącą nad nim słońce. Rzadko kiedy on wschodzi osobą swoją „na władzę. Na oblicza dziejowem klasycznego E-u, > horyzont⁴⁴ — „wynurza się ze swego horyzontu* aż do środka Ii-go tysiąoolecia, widać tę statecz- j (pałacu); ale, gdy się „wynurzy*, rzuca już blask ośle-ność, która w perspektywie wieków nabiera uro- | piający. Kto przed obliczem królewskiem stanie, ku majestatycznego spokoju. Król był bogiem na musi bić czołem o ziemię; po śmierci jeszcze

te' $

•...

li

V-

przechwala się niezwykłą łaską, że mu faraon pozwolił zamiast prochu ziemskiego ucałować królewską swą nogę. Każdy ma żonę swą na usługi faraona, który je w idealnym haremie swoim wszystkie posiada i, jak jest wszechkapłanem wobec bogów, tak jest wszechmałźonkiem wobec mężów. Una (-nas; -ne) z IV ej dyn. w piramidzie swej ma wypisaną obietnicę, że w Emencie „będzie zabierał żony mężom." Mówiąc o królu, najczęśoiej nie wymawiano jego imienia i, jak Usirego określano tajemniczo: „Ten z Zachodu", tak króla nazywano określnikiem „Ten z Mennoferu", albo „z Teb". Mówiono też nieosobiście w trzeciej csobie, jak lud u nas zwykł, z najwyższem już u-szanowaniem, odzywać się o jednostce w liczbie mnogiej: „śpią", „piszą*, „chodzą*. Wreszcie król przestał być nawet żywą osobą dla tych, którym się osobiście nie ukazał: osobę zastąpił dom, pałac, i taki też był początek podanej tu już nazwy przyswojonej faraon. Spotęgowana cześć nie poprzesta-

rech śmigach, maczuga, głowobij, kij—nieodłączne od wyobrażeń postaci królewskiej (fig. 258). Gdy król był zły, mówili o nim poddani, iż „gniewa się jak pantera". Po większych czy mniejszych tytułach, po prostem nawet wymówieniu imienia, trzeba było zawsze dodawać: „Życie, zdrowie, siła (anoh, u za, sonbu)*, jako stałe życzenie faraonowi trojga tych dóbr szacownych. Ale cały ten jasny majestat miał swój mrok. Nadzwyczaj wybredny, drobnostkowy ceremoniał zamieniał .wszechmocnego pana w niewolnika (ob. Faraon), a gdy s.'ę raz tej nie-

Mips..

lifl

- a em

VI

Fig. 258. Król z maczugą „białą” i kijom (Luksor).

wała już na pe(i)r-aa; nazywano króla „podwójnym pałacem* (lepiej „dwojakiem*, pitui a u i), „wysokiemi podwojami" (prui ti=Wysoka Portal). Boskość faraona wzmagać się tylko mogła od czynów ziemskiej rzeczywistej wielkości; przekazy wał ją w tej postaci obyczaj narodowy. Ramessu II jest „ulubieńcem prawdy, silnym prawdą, wielkim zwycięstwami, wybrańcem i synem Ró - go, pięknym srebrnym krogulcem, barwno-skrzydłym Horem"— wreszcie „bogiem dobrym*. Jego poprzednik, Amenho-tep III, był „żywym obrazem Rć-go na ziemi". Najpowszechniejsze, najpopularniejsze, jeśli już uźytemi być musiały, były nazwy „pan" (neb), „bóg dobry*. Berło, które król trzyma w ręce, jest boskiem (wo-8er). Stałość ma on wspólną z bogami i wspói-nym ją też znakiem (tet, zet) unaocznia sztuka (obacz figury 242 — 257). Nie przeszkadzały E-gipcyaninowi do takiego ubóstwienia, w dobroci serca, nie w strachu, symbole władzy, Btrach właśnie budzące: miecz-sierp, (chopesz), bicz o czte-

.

-PlfTBD

i -A ‘Sl Pi.1v 1 '    \. M V

liUMiŁMżP

_fi£

Fig. 259. Król nowonarodzony wraz ze swym boskim sobowtórem (Luksor. Lepsius „Denkmaler“).

woli obyczaju poddał, ten sam obyczaj ograniczał zaraz jego wszechmoc do postanowień dla bytu ogólnego potrzebnych lub pożytecznych, przez bogów wymaganych lub pochwalanych. Tak np. nie wolno mu było odmawiać sprawiedliwości. Żywioł bosko-ści, którą, jakby powietrzem, oddychać musieli wszyscy, rządzący i rządzeni, uwydatniony przez BunBena w „Aegyptens Stelle in der WeltgeBobich-te” i „Gott in der Geschichte*, trzeba Bobie koniecznie uświadomić, jeśli się chce pojąć stosunek poddanego do króla w starożytnym E-e (fig. 259).

Tak było za życia; po śmierci król stawał się już czystym bogiem, wchodził pomiędzy swoich; nigdy ma jednak na ziemi egipskiej nie stawiano świątyń, ani dopóki żył, ani wtedy, gdy już umarł. W trze-ciem jeszcze tysiącoleciu śpiewano o królach piramid: „Bogowie, którzy niegdyś tu byli, śpią teraz w swych domach*; ale na takich i takim podobnych objawach zatrzymywało się ubóstwienie pośmiertne. Zasadniczo przeciwne mu było odbywanie nad zmarłymi jak gdyby sądu Usirego, z 42-a sędziami, na wzór zagrobowych wyrokującymi. Co Dyodor pisze (I 72) o pogrzebie, odbija dobrze prawdopodobną rzeczywistość; ale wzmianka o sądzie (tamże) jest naiwną. Żadne też do-kumenta dotychczasowe nie potwierdzają oburzenia ludu na dwóch faraonów z czasu piramid, za ciężkie znoje pańszczyźniane przy budowie, ani podania jakoby odrazu nie spoczęli w swych grobach. Bierność była charakterem narodu. Więcej niż o-burzeń, jak owo wrzekome, o którem pisze, między innymi, Dyodor (I 64), potrzebowali się lękać faraonowie własnych swych krewnych. Prawem dziedzictwa władza przechodziła na syna (por. Dyod. II 43 o królach wybieralnych!), ale niezawsze syn z prawa korzystał, a skorzystawszy już, na tronie spokojną śmieroią umarł. Kobiety były wyłąozone przez prawo; mogły przecież piastować władzę, jako regentki i żony, do ozego im dopomagał obyczaj narodowy (ob. niżej VI B). Historya zna takie, które prawem pomiatały, a bezprawiem wynosiły się na tron. Fikcya boskości w takich wypadkach ustawała. Faraonowie za życia (dynastya XII szczególniej) przybierali sobie synów na współrządzców, w wyborze nie zawsze krępując się starszeństwem, ale zawsze prawowitością pochodzenia dziecka z „wielkiej żony*, nie z nałożnicy haremowej. Rewolucye pałacowe były nieuchronną przynaleźytością boskiej władzy faraonów, a połączenie dworu z haremem zwiększało jeszcze prawdopodobieństwo wstrząśnień i przewrotów. Za cały czas istnienia E-u klasycznego mamy tylko jeden przekonywający, wyrazisty dowód takiej pałacowej zmowy, i to dopiero z ozasów Ramsesa III-go; ale przez 2 500 lat do owego czasu nazbierało się niezawodnie bardzo wiele wypadków, tylko je epigrafika, urzędowa i prywatna, przed potomnością ukryła. W łonie samych dyuastyj następstwo tronu musiało być zakłócanem nie tylko w tych wypadkach, które znamy: z natury ludzkiej już to wynika, że przejście od jednej dynastyi do drugiej rzadko kiedy obywało się bez rozlewu krwi. .Gdybyśmy znali drobiazgowo dzieje wewnętrzne — mówi Maspero w najnowszem wydaniu swej „Hi-stoire ano. des peuples de 1’Orient* T. I, str. 276)— ujrzelibyśmy je w postaci równie burzliwej i krwawej, jak dzieje nnych państw wschodnich: intrygi haremowe, spiski pałaoowe, zabijanie dzieci, rozdarcie i bunt w łonie rodziny królewskiej towarzyszyły tam prawie nieuchronnie każdej zmianie panowania.*

Organa do wykonywania swej władzy znaleźli najdawniejsi faraonowie już gotowe w zwierzchnich panach hespów i w swojej własnej służbie

Encyk’ po-nrg*. Iluitt. Zes* 143 T- 18-tjr-dworskiej. Z tych dwóch żywiołów rozwinęła się administracya prowincyonalna i centralna. Najpierwotniejszym sposobem obsadzania pierwszej było pozostawianie jej nadal przy dotychczasowych posiadaczach zarządu miejscowego, o ile wytworzeniu się wspólnej władzy nie przeszkadzali, a najdogodniejszą, najczęstszą formą zaprowadzania drugiej musiało być przemienianie urzędników dworskich na państwowych. Zwierzchnik hespu, który był u siebie właścicielem ziemskim, domims directus własności użytkowniczej, a rządzcą politycznym i najwyższym de jurę kapłanem, przez wejście w systemat rządu wspólnego całemu E< owi, zwłaszcza jeśli mu jaką przysługę wyświadczył, nic następnie nie traoąc z tego, co miał przedtem, zyskiwał jeszcze, wskutek fikcyi, iż wszystka ziemia E-u należy do faraona, lenna z ziem, które przedtem do niego nie należały; władzę swą sprawował po dawnemu i z własności swej osobistej po dawnemu korzystał. Dawało mu to stanowisko wielkiego pana lennego, batona średniowiecznego w Europie lub Japonii. Darzono go też tytułem równoważnym z „księciemu lub „hrabią *(hiq Maspero, hek Steindorff; ha-i). Sami oni nazywają się „pierwszymi pokrólu“, lub „przed królem*, albo nawet „panującymi". Później, wraz z naczelnikami zarządów specyalnych, ci naczelnicy hespów wytworzyli plejadę „trzydziestu wielkich południa*. Synów takiego wasala brał suzeren do siebie na dwór, gdzie już przy jakiem takiem rozgarnięciu czekały ich przeróżne kreacytywy, a pomiędzy niemi nie ostatnia: małżeństwo z jaką krewną, nawet z córką królewską. Gdy z początku, na podobieństwo europejskiego systematu beneficyarnego (Karol Łysy), lenno było darowizną dożywotnią, później stawało się coraz częściej dziedziczną, aż wreszcie ku schyłkowi III-go tys. zasada dziedziczności w u-stroju polityczno - społecznym odniosła przewagę. Wysoki urząd dworski lub państwowy nierzadko potęgował jeszcze dostojeństwo i władzę najwyższą na terrytoryum hespu. Przy egipskiej zasadzie łączenia sądownictwa z administracyą, naczelnik hespu był w zakresie cywilnym organem wszechwładnym, a obowiązek stawania z pocztem zbrojnych na wojenną potrzebę zaokrąglał jego attrybucye władzy najwyższej w hespie, posiadającym zdawna własną milicyę. Wszystko na da-nem terrytoryum ulegało, jeśli nie władzy, to zwierzchnictwu heka. Był on przełożonym nad „polami ofiar" (żywności dla zmarłych), nad spichrzami, nad arsenałem, nad robotami publicz-nemi, nad pomiarami, nad sprawiedliwością. Do jego wielkiej kancellaryi (widok w Lepsiusa „Denkma-ler* z hespu Gazelli) wszystkie sprawy spływają; tłum pisarzy zajęty jest spraw tych wyrabianiem, a stąd i tytuł „przełożonego nad królewskimi pisarzami*. Hek ma prawo do bezpośredniego stykania się z faraonem; jest „spełniaczem poleceń królewskich", „radzcą tajnym królewskich rozkazów*. Wielki pan, przedstawiciel samego faraona, dostąpił już wreszcie tego zaszczytu, że i po jego imieniu dodawano owo, królewskości zrazu tylko sądzone: anch, u z a, son bu, a wypadki w he-

116

Bpie oznaczano latami jego rządów. Kiedy w początku drugiego tyBiącolecia przyszedł najazd cudzoziemski (Byk-szu,-szamu), hek tak samo nic na nim nie stracił, jak przed dwoma blizko tysiącoleciami na zjawieniu się samej królewski, śoi narodowej. Najeźdźcy zostawili go wolnym, pobierając tylko haracz stały i trzymając na oku przez garnizony. Tym, którzy nie mieli poczucia narodowego, działo się za najazdu może nawet lepiej, niź za rządów narodowych: Amenemhaty i Usi(e)rtaseny prowadzili wojny zdobywcze, sami trzymali w rękach najwyższy ster zarządu; a po Hyk-szu niema najdrobniejszego nawet śladu, bądź walk z wrogiem zewnętrznym toczonych, bądź wtrącania się w wewnętrzny zarząd kraju, który im był obcym. Działo się tym, już wówczas rzeczywistym, baronom E-u za dobrze, bo kiedy z południa, około środka II-go tyaiącolecia, wyszło hasło wyzwolenia i w długoletniej walce książęta tebańscy potrzebowali współdziałania wszystkich, niektórzy z heków uchylili się od niego, posunęli się nawet do oporu, który też odrodziciel państwa przemocą łamać musiał. Moment ten jest zwrotnym w kolejach feudalizmu hespowego. Nowe państwo zgniotło samą zasadę praw historycznych i, wydziedziczając opornych, zastąpiło panów terrytoryalnycb nasyłanymi przez siebie urzędnikami (mur-nuit-zat-to). Organizacya czysto już państwowa zapanowała wtedy w całym Egipcie, dopóki, znowu w Delcie, w X w., napływ cudzoziemców, głównie Libij-cssyków, zwłaszcza żołdactwa najemnego, któ.em od XIV-go w, już posługiwał się egipski duch podbojów, nie wznowił dawnego złego z dodaniem jeszcze pretoryanizmu, zabijającego władzę. Osta-tniem już pasmem tego warcholsfcwa odśrodkowego była t. zw. Dodekarchia (ub.), z której w VII w., dzięki tylko dzielneści indywidualnej (Psammeticha), już pod sam zachód dziejowego słońca E u, po wszystkich podbojach libijskich, etyopBkich i assyryjskich, wykwitło państwo, tra-dycye klasycznego E-u wskrzesić usiłujące, Admi-nistracya centralna z początku, jeszcze przed piramidami, zasilała się służbą dworską. „Naozel-nicy szat*, „Nadblicharze płótna*, „Pracze* i „Nad-pracze bielizny*, „Fryzyerzy", „Pod - i nad - fry-zyerzy faraona*, „Strażnicy koron", „Zarrądzcy klejnotów*, „Obrabiacze metalów”, „Artyści” i „Nadartyśei* wreszcie „Przemawiacze*, „Tajni radzcy czcigodnego domu*, szambelanowie, łowczowie, wachlow nicy, żyjąc „pod stopami swego pana* —jak jeden z nich potomności o sobie opowiada— zostawali podskarbimi „boga*, naczelnymi poborcami, dozorcami magazynów, „naczelnikami miasta* (większego), „przełożonymi nad gruntami* i „nad Nilem*, referendarzami w sprawach bieżących,—a w wyjątkowo szczęśliwych warunkaoh— ogólnymi jakby naczelnikami ^gabinetu królewskiego, przez to samo ztś i całego E-u (t-ate), lub nad-proiokami. Kapłaństwo nadworne otwierało drogę do zaszczytów, często nawet pewniejszą od zamkniętych furtką świecką. Powiedzieć można, źe w p. ństwie perwotnem więcej było urzędników, niź urzędów, a kumu'acya praw i cbowiąz-ków stanowiła jakby regułę. W zarządzie państwowym przeważa charakter komissarya^ów lub delegacyj z ramienia króla. Jedynym wydziałem, najść, ślej i najtrwalej wyodrębnionym i ustalonym, była skaibowośó. Na czele jej stał „najwyższy skarbnik*, coś jakby minister dzisiejszy, z hieroglifem sakwy. Ma on pod sobą „dom złoty* i „dom srebrny*, zarząd dóbr państwa (eh u nu), z filiami po hespacb, a jako stykający się ustawicznie z dworem, zarządza też jego szatnią i skarbcem klejnotów — przynajmniej w pierwszym okresie dziejów, za starego państwa. Gromadzi on i przechowuje wszystko, co „niebo zsyła, ziemia wydaje, Nil przynosi*, a w jakie 400—500 lat później jeBt już „przełożony nad wszystkiem, co jest i czego niema* — zapewne co „już jest“ i czego „jeszcze niema*. Wtedy też władza „najwyższego skarbnika", ogromnie wzrasta. Jest on teraz „największym z wielkich"—„daje rady królowi*— „wszyscy przed nim drżą”, „każdy składa mu raporty*, przemawia od króla, jako „najwyższe usta*. Niższy od skarbnika „Podskarbi boga* konwojuje produkta, należące do skarbu, a ma do tego siłę zbrojną. Najczęściej bywa nim jeden z synów królewskich. Wyodrębnionym jest również już w pierwszym okreBie dla całego kraju zarząd spichlerzy, zarząd ról, tam, jezior i pomiarów, współzawodniczący z zarządami hespowemi, zarządy miejscowe wielkich kopalni, zarząd lasów na pograniczu pełudniowem, już w Nubii i t. d.

Sprawiedliwość (hieroglif szakal) miała najwyższego sędziego i formalną jednotliwośó, chociaż pozbawiona była niezależności od zarządu cywilnego. O samej organizacyi, o instancyach, at-trybucyach — mało dotychczas wie egiptologia. Zdaje Bię, że w pewnym przynajmniej okresie, w końcu Iii-go tyBiącolecia, byli stali sędziowie pierwszej instancyi, niezależnie od w ładzy sądowej heków funkcyonujący. Na wyższym stopniu stali sędziowie, jakby -szczątkowej jeszcze formacyi, „na-leźąoy do miasta Nechent* (El - Kab), a nad nimi wsi ystkimi wznosiło s'ę jeszcze sześć Izb sądowych, nazwanych „wielkiemi domami, w których rozlegają się tajemnicze tłowa". W ostatnim okreBie na miejsce tych „Trzydziestu wielkichu następuje sąd, złożony z urzędników wyższych i kapłanów, których wpływ staje się coraz potężniejszym. Najwyższy rędzia był z prawa członkiem tych wszystkich „wielkich domów", złożonych z „wielkich południa* (ciągle Delta stoi na uboczu). Urząd ten piastuje albo syn królewski, albo wielki dziedziczny, a przynajmniej „rzeczywisty* książę lub arcykapłan jednego z wielkich bogów. Z tego urzędu wykwitła godność, nie wiadomo, o ile w rzeczywistą wyposażona władzę, — „przewodnika wielkich prłudnia i północy* — „drugiego po króla w przedsionku królewskim" — naczelnika całej administracyi E-u (t-ate, zati), o ile jej przy bekach i zarządzi ach specyalnych nie pozostawiono. Było to stanowisko wielkiej władzy i wpływu, i żałować tylko po'rze-ba, źe dotychczas nie zdołano oznaczyć jego stosunku do naczelnictwa hespów, do rzędu przygodnych komisBarry królewskich, do „przełożonych połu-

dnia*, którzy musieli mieć przynajmniej chwilową kontrolę nad kilku naraz bespami. Niejaki Men-tuhotep za dyn. XII-ej chwali się, źe był „jedy nym ulubieńcem króla (Usertasena I-go), prawa wydawał, granice wytykał, wiedział, co się ukrywa w każdem ciele, miał zawsze piann Dhutego (Thota) na języku, wzbudzał dreszcz we wrogach królewskich, ale i braci po waśnionych odpuszczał w pokoju i był sprawiedliwszym od igły w wadze*.

Takie attrybucye, rzecz prosta, mogły być tylko przywilejem osobistym i wyłamywały się z pod wszelkiego schematyzmu urzędów, któremu absolutna władza faraona nigdy ustalić się nie pozwoliła. Łaska pańska nieraz tak dobrze przygrzewała, źe w jednej z raastab w Saqqara Ma-riette odkrył dygnitarza Ka-e, który Bprawował — aż czterdzieści urzędów. Oczywiście, taka łaska musiała stać się rakiem, toczącym porządek. Za dyn. XII-ej, zabiegliwej i zdolnej, skarbnik bywał i dowódzcą wojska, i „panem północy*, t. j. za-rządzcą Delty. Zdarzali się skarbnicy, sędziowie najwyżsi i administratorowie ogólni w jednej oso-ibe. Był to przeoieź okres jeszoze najlepszy. Za nowego państwa łaska osobista jest już rozumem stanu w wyborze urzędników najwyższych, jak w początkach, a do starego złego przybyło nowe: posługiwanie się ulubieńcami z Syryi, z Libii, z Eiyo-pii—co zwolna uprawiało grunt pod pretoryanizm. Wszyscy ci urzędnicy, centralni i hespowi, ogólni i szczególni, już w czasach Piramid otrzymywali rangi: „radzca tajny, naczelnik tajemnic, przyja-oiel (króla)**, znacznie już rzadziej: „książę (h e k), książę - dziedzic (erpate,-ti), a w ostatnim okresie, przed r. 1000-m, „syn królewski* (suten-si), którym nowa dynastya (XVIII) chciała sobie ująć możniejszych władzców hespowych, już jako urzędników tronu, a gdy się tych zaszczytów namnożyło tyle, źe ich sami już zaszczycani nie odczuwali, zaczęto do nazw dodawać przymiotnik „rzeczywisty*. Pokazuje to całą moc biurokratyzmu, pleniącego się we władzy i pasorzytniczo ją podjadającego.

Na samym spodzie hierarchii stał pisarz. Stanowił on armię, gniazdo parweniuszowstwa biurokratycznego i zarazem mądrości politycznej państwa. W ostatnim okresie dziejów, ściśle klasycznie narodowych, przed końcem li go tysiącolecia, w tej armii, jak w armii Napoleona, każdy żołnierz miał laskę marszałkowską w tornistrze — w swym kałamarzu. Z pisarstwa mógł dojść do podskar-biostwa, mógł się stać „wielkim południa” lub „północy*, gubernatorem miasta, hespu, kraju, najwyższym sędzią — wszystkiem. Pisarstwo wyzwalało z więzów prawie - niewolniczych, w jakich ustrój społeczno - państwowy trzymał wszystkich tyoh, którzy do bliższego lub dalszego orszaku faraona lub boga jakiego woisnąć się nie zdołali. Państwu dawał pisarz przedewszystkiem protokóły i raporty, bez których nic w E-e stać się nie mogło; świątyniom i wyznaniu wogóle dostar-ozał siły roboczej do pisania zamawiań, hymnów, wyroczni, wróżb, zapisów pobożnych, t. z. ksiąg zmarłych, niesłyohanie licznych, przeróżnych kontroli, wresscia zaznaczeń i roczników, bądź świątyń lub boga, bądź dziejów świeckich dotyczących. Nic bez niego obyć się nie mogło. Tysiące przepadały, ale setki wzbijały się na wyżyny. Powołanie pisarza było bardzo popularnem; wzdychał do niego chudzina z miasta, marzył o niem dla synów swoich wieśniak. A jeżeli pisarz sam na los swój się uskarża, to albo ten, którego w tłumie towarzysze jego właśni zdeptali, albo też ten, który zbyt niecierpliwie rwał się w górę, aby jaknajprędzej stanąć jakuajwyźej.

Siła zbrojna (m asza) składała się głównie z milicyi hespowej, z uzbrojeniem przypominającem dzisiejsze narodków afrykańskich wsohodnich. W każdym hespie południowego, środkowego Egiptu—o czem wiemy, — była pewna liczba wsi, zobowiązanych do rzucenia ziemi na pierwsze wezwanie i służenia pod sztandarami przez cały ozas wojny. Od służby w wojsku wolny był tylko urzędnik, pisarz królewski lub kapłan. Król trzymał na dworze swoim stałą gwardyę, a „osłaniacze ciała* z pomników musieli być jej śmietanką, z synów pańskich zbieraną. Dynastve zdobywcze (XII i XVIII—XIX) trzymały w ściślejszem znaczeniu wojsko królewskie stałe, w drugim zaś ze wskazanych tu okresów wchodzili do niego cudzoziemcy, współrodowcy Egipcyan, Libowie, wchodzili Beduini z pustyń, wybitniejsi jeńoy wojenni, wreszcie Arye z Azyi Mniejszej,—znani pod nazwą „ludzi miedzianj ch”, t. j. noszących na sobie zbroje metalowe. Istniały i oddziały wojsk, osłaniających urzędy, kopalnie, gospodarstwa leśne w Nubii, w krainie wschodniej między Nilem a M. Czerwonem, na Synai, jako też eskorty transportowe. Wojska te mieszane bywały z policyą, już przed najazdem etyopakim w wieku VIII z cudzoziemców w znacznej części tworzoną. Król był rozkazodawcą siły zbrojnej i w tym oharakte-rze przywdziewał hełm, jakiego nie nosili najwyżsi nawet oficerowie, zwany choperesz; miał on godność samej korony. Na poszczególne tylko wypadki uruchomienia i działania najwyższy wódz przelewał władzę swą na następcę tronu, lub innego ze swych synów, a nawet na ulubionych swych, wypróbowanych generałów. W miejscowej, wewnętrznej potrzebie powoływał pod sztandary naczelnik hespu, gubernator większego miasta lub samej stolicy. —Do zarządzania sprawami wojskowości miał król przy sobie osobny „dom wojenny”, miał swego „skarbnika boga*, który częściowe przynajmniej potrzeby wojska zaopatrywał. Na pograniczach i w pustyniach wznoszono warownie, na południu sięgające niekiedy po za Semneh i Kumme (Uadi Halfa); wewnątrz kraju w Tochenticie najsilniej obwarowane było Chonu (El * Kab); z dawnych jeszcze wieków w środku kraju pozostały warownie od dzisiejsz. Siutu z połud., aż pod Minieh na północy,—zamki obronne panów feudalnych, którzy łatwo przemieniali się, w razie jakiegokolwiek zaburzenia, w udzielnych. Pomniki nie przynoszą świadectw szczególnej troskliwości, tak o te warownie, jak wogóle o wojsko, jego skarb i potrzeby. Zdaje się, że ów „dom⁴*,

> .4 -M

immm

rkjm:

wm

mm

m

1

akaSfr-i

1

r

u

m

U

sz

m

r-j

Fig. 260. Piechota egipska (Maspero „Hist. auc. des peuples de 1’Orient.”).

mm

m

m

'O*,

n,:

mj

r i

8 .

m

w

II

«a£

m

a

JLlM

Pi

m wk.

M

'

i-i

%

K

Hfi

!

&

i:

ll

wm

w

PI

‘M

9tn

i

lip?

y'

i

mm

*

n

■

Si

m

i Ł

5«l

Pi

ra

:

m

m

m

I

!

i

mm

mi’-:

L

m

i

i

■MŚk

iS

lv

W

1

częściej nazywany wogóle „domem", bez koniecznego przy władzach cywilnych określnika „południowego i północnego Egiptu*, ministrowa! dopóty, dopóki trwała wojna, a w pokoju zasypiał, niedołężniał i marniał, na podobieństwo samej armii. E. miał faraonów wojowniczych, ale nie miał wojowniczego ludu; więcej nawet, bo lud ten, według spostrzeżenia E. Meyera, przekładał nad wszystko życie wygodno,—był wygodnisiem, a jak mówi dalej uczony niemiecki, i sami faraonowie nawet, wznosząc sobie piramidy, myśleli tylko o jak najwygodniejszym spoczynku po śmierci. Ten brak temperamentu, złączony niezawodnie z brakiem zdolności wojskowych, rozgrzesza faraonów, od Ramessu II począwszy, z winy posługiwania się zaciągami cudzoziemskiemi i oddawania pierwszeństwa zarówno oficerom, jak żołnierzom obcym przed narodowymi. Wprowadzenie żywiołu obcego było potężnym współczynnikiem upadku państwa, już pod koniec II go tysiąoolecia; ale odpowiedzialnym za to nieszczęście jest charakter narodowy, do filisterstwa niż do bohaterstwa skłonniej-szy.—Wojsko jakiegokolwiek autoramentu było całe wieki, aż do przełomu III go tysiąoolecia w drugie, wyłącznie pieszem (fig. 260), a nawet i potem jesz-oze, gdy już pozyskano konia (przez Beduinów syryjsko arabskich), używano go do wozów wojennych, również z obczyzny, bezpośrednio z Syryi, wziętych: jazdy nie miał E. klasyczny nigdy. O urządzeniu jednostek taktycznych, tak pieszego, jak i wozowego wojska, nic powiedzieć nie możemy, prócz tego, że w podziałach i składaoh panował Byste-mat setny.

Floty, którąby wojenną nazwać można, E. nie miał wcale. Królowie urządzali wyprawy do dalekich ziem, np. do Puntu (wyprawa Hatszopsu za XIX-ej dynasty i) z większych wspaniałych statków; ale ich przeznaczenie było ceremonialno - handlowe,—z powitaniem i po produkty, jakich nie miano u siebie w kraju. W pochodach do Syryi flota dopomagała wojsku lądowemu, ułatwiając mu przewóz na strategiczne punkta (na pobrzeżu fili-styńskiem), ale samoistnie nie działała. Przez 3 500 lat historycznych stoczono dwie tylko bitwy jakby morskie, a ani jeden faraon zdobywca nie sięgnął po to, co odrazu wpadło w oko i natychmiast też w garść, takiego Sargona — po Cypr. I tu także bierność, niemrawość narodowa, objawiająca się również i w zaniedbaniu handlu morskiego, choćby przybrzeżnego, była główną złego przyczyną. Zadziwiająco, nawet z wątłego mate-ryału, budowano dobre statki, ale używano ich do żeglugi Nilowej (ob. VII). W pierwszych wiekach dziejów, panowie książęta i hrabiowie hespowi, walczący o władzę, po Nilu przewozili wojska, staczali z sobą bitwy na wodzie; w późniejszych korzystano z żeglugi tylko dla przyjemności, zarobku lub przewozu.

B) Społeczeństwo. 1. Jak wszędzie, tak i w E-e star., państwo, powstawszy ze społeczeństwa, samo je później urabiało, nie przestając doznawać jego wpływu; działanie jednak państwa, jego czynników ściśle dziejowo - politycznych, silniejsze tu było od wpływu społeczeństwa. Wynikało to i z charakteru narodowego, i z upostaciowania władzy państwowej, i ze sposobu, w jaki wogóle rozwijały się społeczności, pierwotne. Najpierwszym w czasie, najsilniejszym w życiu biegunem, na około którego w wiekaoh jeszcze przedhistorycznych wystąpił układ cząsteczkowy społeczeństwa, była ziemia, własność jej i posiadanie, praca na roli i prawny do niej stosunek rolnika. Wytwarzanie się władzy hespowej n e mogło pierwotnego tego układu nie zmienić, raczej na szkodę, niż na pożytek jednostek i rodzin pracujących; ale za uszczuplenie praw, jakiego tu domniemywać się wolno, wynagrodził poszkodowanych porządek, jaki zapewniła skupiająca cząsteczki organizacya. Byt ekonomiczny podnieść się musiał, zastępując prawem, potem już i obyczajem prawnym, wolę jednostki, a siły jej, niewystarczające na potrzeby, które wspólnie tylko zaspakajać się dawały —zorganizowaną siłą zbiorową. Pewna część gruntów w hespie była wolną, jako osobista i rodowa własność ksiąźęcia i jego rodziny; inna należała do osób i rodów znakomitszych, zdawna osiadłych, którym książę ją pozostawił, lub którym ją sam nadał; trzecia wreszcie oddana była w użytkowanie, w którem dominus utilis, prócz ciężarów ekonomicznych, ponosić musiał i wspólne z kategoryą drugą ciężary społeczno-polityczne: służbę w mili-cyi, podatki, szarwarki, podwody, robocizny publiczne. Po za wszystkiemi temi postaciami zespolenia się z ziemią ukrywała się ostatnia, wyrażająca najbezpośredniejszy stosunek człowieka do roli: postać robotnika rolnego. Historya E-u, o ile ją z pomników dotychczas wyczytano, nie zna już robotnika wolnego, jakbyśmy powiedzieli, kmiecia, któryby, nie mając nawet własności, miał przynajmniej posiadanie lub cboćby dzierżenie ustalone. Pańszczyzna wydaje się odrazu formą panującą, zarówno przy obrabianiu roli, jak przy spełnianiu szarwarków miejscowych (drogi, tamy, kanały), jak wreszcie przy powoływaniu całych mas ludu do innych robót publicznych, dla całego państwa, dla faraona, dla boga, dla zmarłych Ozyrysów, składanych w nekropolach.

Zjawienie się królewskości nie wywarło zasadniczego, rdzeń stosunków prawno - ekonomicznych naruszającego, wpływu. Hek został lennikiem faraona, ze wszystkich ziem, tak swoich własnych, jak i owych znakomitszych w hespie; musiał mu oddawać część dochodów, które sam pobierał, bądź jako dawniejszy dominus directus, bądź też jako właściciel nieograniczony; faraon uszczuplał mu go jeszcze przez nadania, trzecim czynione, przez konfiskaty, przez osadzanie na roli wysłużonych żołnierzy, robotników publicznych długoletnich, jeńców wojennych, dla których - to ostatnich wszakże często robiono miejsoe przez wysiedlanie znowu (jaż za XII-ej dyn.) ludu egipskiego po za Konsit do Nubii. W okresach upadku władzy najwyższej, —a takich okresów, bądź burzy, bądź zabagnienia, znamy trzy—hek podnosił głowę i, potrzebując współdziałania, mógł nadawać własność czystą; ale nie ma śladu, aby podobne zwiększenie obszarów

921

kładu ilościowego ziemi pomiędzy dobra skarbowe, dobra wojskowe, źołaierzom i wyższym oficerom nadawane, wreszcie dobra bogów i kapłanów, nie znamy. Podanie Dyodora (I 73) o podziale na równe części, w jednej trzeciej na każdą z powyższych kategoryj, może być poważnem odbiciem stanu, jaki panował za Ptolemeusców, a nawet za ostatnich jeszcze faraonów narodowych, ale nie daje dowodu dla okresów dawniejszych.

wolnyob wyszło kiedy na korzyść ludności rolniczej, owych pańszczyźniany oh mułów heka i faraona. Wogóle, aż do środka trzeciego tysiąco-lecia, kiedy i feudalna władza heków, i władza faraonów w państwie klasycznie narodowem (dyn.

Na dnie społeczeństwa leżał ciągle, po dawne-

XII) znajdowały się w rozkwicie, własnością ziemską ze strony jej jurydycznej rządziło urojenie prawne, źe wszystka ziemia jest własnością faraona Na tej ziemi siedzieli użytkownicy, więksi i mniejsi, z różnie ustopniowanemi ciężarami, na różnych szczeblach drabiny, wyobrażającej prawno - ekonomiczny układ społeczeństwa; ale właścicieli czy- ) mu, ów niewruszony wytwór tej geologii politycz-stych a wieczystych już nie było. Mamy już z dyn. no-społecznej star. E-u—robotuik rolny, pańszczy-XII-ej dowody (w Beni - Hassan), źe faraon i o- zniany. Bjł on glebae adscrip^us i sam własną wych lenników, panów na całych hespaoh, wzru- swą wolą ruszyć się z niej, oderwać się od niej szał, usuwał, prawa ich na innych przelewał, nie miał prawa; zbiegłego ścigano. Faraon, czyniąc z części ich terrytoryów wytwarzał nadania dla nadania, darowywał go ulubeńcowi razem z ro-ulubieńców, a w takich wypadkach, rzecz prosta, lą, pastwiskiem, łąką, bydłem; budując jaką świą-nawet własność osobista usuniętego moc swoją tynię lub kopiąc kanał, przerzucał go o dziesiątki traciła. Zapewne, nie zdarzało się to często, ale mil, gdzie chciał, a jeśli robota dłużej potrwała, sama możność wyzucia osłabia już pojęcie wła- powrót do gniazda rodzinnego już mu próżnym

’</■

Fig. 231. (Tekst str. 924). Pobór podatków (Beni - Hassan).

snośoi jednostkowej, zdolnej przeciwstawić się o- czynił. Bogowie znowu swoich pańszczyźnianych wemu urojeniu wszechwłasności faraońskiej.

pisanych* najwięcej było przy świątyniach i nekropolach większych miast: używano ich do robót ustawicznie bieżących. Nawet i w tern nie zmieniał się ich los, źe ich, tak samo jak dawniej do robót na wsiach, urządzano i teraz w kompanie, oddawano pod rozkazy pisarzy, włodarzy piśmiennych, dzielących się władzą ze starszymi robotnikami, jakby majstrami lub podmajstrzymi, co wcale losu czerni roboczej nie polepszało Kto się wymknąć potrafił z kleszczy systematu, ten w mieście mógł znaleźć wolność i bez łaski faraońskiej, jeśli s ę uzdoloił do pracy niezależnej, jakby wyzwolonej. Jako rękodzielnik lub pisarz publiczny, prywatny, wreszcie kapłański, nawet sługa, stawał się właścicielem przynajmaiej własnej swej osoby i siły. Lecz i wtedy jeszcze ścigała go niekiedy niewola. Są ślady w pieśniaoh ostatniego okreBU klasyczne-

sprowadzali do swych świątyń, do miast, gdzie lud ro-Za nowego państwa, gdy lenna poznikały i pra- boczy, z wiejskiego powstający, nie przestawał być starzy dziedzice, a później użytkownicy hespów, niewolnym, jak na ws\ Takich poddanych „przy-pozamieniali się w urzędników, faraon (w początkach już dynastyi XVIII-ej) wszedł już z ziemią w stosunek bezpośredniej własności, i wtedy też owe pokłady górne, leżące po-nad ludem roboczym, fellahem starożytnego E-u, zmieniły swą budowę. Zjawiły się teraz dobra Bkarbu państwowego, skarbu faraońskiego, dobra podarowane przez faraona, dobra żołnierskie z obowiązkiem ciągłej służby wojskowej, a wreszcie zakwitła, w okresie przejściowym wyrosła, przedtem może zaledwie kiełkująca, w pierwszej połowie trzeciego tysiąoolećia jeszcze nie stwierdzona, własność świątyń,kollegiów kapłańskich, odrębna od własności pojedyńczych kapłanów, ścisła już własność boga, który, stawszy się właścicielem ziemskim, miał, jak np. Amon w Tebach, całą administraoyę swych majątków, biurokratycznie urządzoną. Roz

go E u (r. 1600—1200), że i rękodzielnik w mie-śoie nie zawsze pracował dla siebie, że na owoce jego pracy czyhał faraon, kollegium kapłańskie, możny pan obdarowany, wogóle właściciel lub u-źytkownik, przez włodarzy swoich i pisarzy tropiący swą siłę roboczą, swą ofiarę. Włodarz zachęcał go kijem do wytwarzania jaknajwiększej ilości w jaknajkrótszym czasie. Pańszczyzna robocizny publioznej ciążyła i na ludności miejskiej.

Ciężary, któremi porządek państwowy i wszech-moo faraońska przygniatały społeczeństwo, od najdawniejszych czasów aż do ostatnich chwil właściwie egipskiego życia, przed odrodzeniem w środku VII w., były wciąż jednakowe. Zrazu właściciel doskonały, a przedewszystkiem książę hespu, zabierał zboże, owoce, len, przędzę, tkaniny z lnu, przychówek i skóry, zostawiając robotnikowi tyle, ile ten do źyoia według panującego zwyczaju potrzebował; właściciel połowiczny, po książęciu faraon, śoiągał podatek, w naturze, rzecz prosta, bo pieniędzy, wynalezionych w Azyi Mniejszej bardzo późno, jeszcze nie było. W klasie robotników rolnych pańszczyźnianych mieścili się i użytkownicy, i na nich ciążył ten podatek, raczej opłata za uźjtkowanie, wraz z pogłównem, które było powezeebnem po miastach i po wsiach, niewiadomo tylko, o ile spadało na warstwy najniższe, a najw)ższe oszczędzało, lółaeność bogów i kapłanów wolrą była od ciężarów. Pobór podatków był twardy; pokazuje to widok z Beni Hassan (fig. 201): kij w robocie. Rękodzielnik, może i sługa, i pisarz, w mieście płacił, prócz pogłównego, jeszcze i podatek od domów, co możnaby uzupeln!ć domniemaniem, że pobierano go, nie tylko od samych nieruchomości, ale i od mieszkań, skoro go I łacili nawet rękodzielnicy, skarżący się na swą dolę. Przeznaczenie tych opłat miejskich nie jest tak wyraźne, jak wiejskich; o podatkach wewnętrznych miasta, na własne jego potrzeby, nic także nie wiemy. Stolice i miasta większe miały jakoby własne urządzenia gospodarcze i skarbowe; jaśniej (dzięki papirusem) wejrzała dotychczas egi^tologia tylko w stosunki Teb, i to już pcd koniec życia klasycznie-narodowego E-u. Niewyjaśnionym jest jeszcze charakter prawny nieruchomości miejskich, ustosunkowanie ilościowe i jakościowe praw własności prywatnej do publicznej; nie rozstrzygniętem pytanie: o ile posiadacz był właścicielem i w jakich wypadkach posiadania? Wogóle mniej wiadomości jest o miastach, niż o wsiach.

Kopalnie, lasy za Suanem, plantacye w samym E-e, pola i jeziora, z urządzonem myśliwstwem dla faraona, należały już do niego bezpośrednio a nieograniczenie, mając, jak wiemy, odrębne zupełnie od hespów zarządy —jakbyśmy dziś powiedzieli, z ramienia dworu lub skarbu królewskiego. Nigdy inaczej nie było w czasach, do których sięgają źródła. Tak w tych wszystkich dzie-dzinaob, jak i przy budowie świątyń, przybytków dla faraona lub rządu (jak np. Labirynt), spichrzy i t. d., przy kopaniu kanałów i jezior, sypaniu tara, większe terrytorya obsługiwać mających, grobowców, piramid, już w pierwszym okresie historycznych dziejów E u roboty prowadzono administracyjnie, posługując się robocizną, o wiele mil spędzaną, żywioną, odziewaną i utrzymywaną całe dziesiątki lat, z zasobów umyślnie już wydzielanych. Przy-tem pod koniec ostatniej doby trzymającego się jeszcze w posadach państwa narodowego częBto już nieład i łupiestwo wiodą za sobą blade oblicze głodu i oddziaływających przeciwko niemu, jakby socyalistycznych, buntów. Całe dziesiątki tysięcy ludzi pracowały tak nieraz bez przerwy, przez kilka, dziesięć, kilkanaście lat, a Herodot może niedalekim jest od prawdy, gdy (II 124) przy piramidzie Chi fu każe 100 000 ludzi pracować przez lat 30. Nadzór ustanawiany przez faraona dopełniał miary znojów i niedoli, na jaką skazywała lud jego królewskiej mości fantazya. Sępy i jastrzębie dopuszczały się rabunku, idzier-stwa, katowni niezasłużonycb; kradły chleb od ust, głuche były na jęk choroby i tuczyły się potem nieszczęśliwych. Siła zbrojna, policya pilnowała posłuszeństwa. Robotników dzielono na bataliony i pułki: inaczej poradzić by sobie z nimi nie zdołano. Batalion też osobny stanowili sami rozkazodawcy, rękodzielnicy i pilnowacze różnego stopnia. Gdy z pracowników na roli w nagłej potrzebie tworzono pospolite ruszenie do pracy, po znojach przebytych dawano im nadzwyczajny poczęstunek; ale robotnik przy kanałach odchodził już bez poczęstunku, a kogo porwano do kamieniołomów lub kopalni, zdała od gniazda rodzinnego, po - za obręb krainy zamieszkanej, Delty i Doliny,—temu już nic gorzkiej doli nie osłodziło. Los zesłanych do kopalni, najczęściej jeńców i przestępców, bywał nieraz okropnym (ob. niżej VI).

2. Zbierając w całość wszystkie stosunki tu przedstawione, dla wydzielenia z nich klas społecznych i ich uprawnień polityczno-ekonomicznych, dochodzimy do wyników, które pozwalają u-kazać następujące uwarstwienie społeczeństwa e-gipskiego:

1.    Na czele stoi faraon, którego attrybucye polityczne okrcślono wyżej sub A, a ekonomiczne sub B

2.    Pcd faraonem mieszczą się: a) książę-t a (hrabiowie) hespowi, lenni i benefioyarni, później już wyłącznie lenni. W ostatniej dobie dziejowej, po zniknięciu tych moźnowładzców z prawami historycznemu, zjawiają się mianowani przez faraona b) gubernatorowie hespów i miast, zaopatrywani w ziemię, którą dzierżą z łaski i n:edziedzicznie. W jednym z nimi szeregu, już w okresach poprzednich i teraz, stoją c) wielcy urzędnicy, cywilni i wojskowi, dworscy i państwowi, ulubieńcy faraona, wychowańcy jego dworu, bracia szkolni jego dzieci, i razem d) z k a-płanami (at, w potocznej mowie u i b u = „wymytyod u a b u = „myć“; kapłanka = a h i) stanowią szlachtę (sa-eb i ser), szlachetnych, którzy na bardzo dawnych już pomnikach występują z własnym hieroglifem (kozła) i stanowią normalną szkółkę urzędniozą, dostarczającą

faraonowi płonek na dostojników. Zdaje się, że potomstwo tej szlachty, o ile nie dostało się na urząd kapłański, cywilny lub wojskowy, marniało, tracąc i samo posiadanie ziemi, cel dążeń szlachcica stanowiące. Na podstawie dzierżenia i pracy rolniczej stoją jako już nieszlachetni: e) potomkowie późniejsi szlachty bez u-rzędów, /juźytkownioy, czerpiący prawo swoje z faraona, heka, lub zarządzcy hespu, g) żołnierze osadzani na roli, wolni od podatków i pogłównego, h) lud roboczy, owi adsorip-t i t i i naszego średniowiecza, złożony z : a) rodowitych E-n, P) cudzoziemców, jeńców wojennych i ludności przesiedlanej z poza E-u. Według widowni swej pracy lud ten jest wiejskim lub miejskim. Na wsiach wyodrębnia się, stosownie do zajęó, na rolników, pasterzy bydła, pasterzy świń, dozoroów dro-biui gęsi, r y b a k ó w-wioślarzy.

korzeniony, znany w Europie jeszcze w XVII w., wyjątkowo nawet (np. na pomorzu [północno ■ za-ohodniem Francyi) trzymający się do dziś dnia. Rzeczywiście, jeśli pomiaiemy jeńców, były w ,E-e trzy kasty: de jurę jedna wolna, druga niewolna, a pomiędzy niemi de facto wyzwalająca się — pisarze. Przedostawanie się z dołu w górę nie było wzbronione; nie sprzeciwiał się mu żaden dogmat religijny lub zwyczaj społeczno - polityczny, przestrzegany pod klątwą. Pisarz, jeśli tylko o-trzymał od 3 swego pana lub zwierzchnika J[kij,

su

ii .w.

ISl

........:

V:

■ ,-v

Ili

Równolegle z tą organizaoyą, silniej lub słabiej, w różnych okresach, w miarę rozwoju orga-nizacyi czysto - politycznej państwa i stosownie do okoliczności, przyrosłą do własności ziemskiej, istnieje i działa organizacya od ziemi oderwana, jakby wyzwolona, a w skład jej wcł odzą: i) zwyczajni urzędnicy i pisarze, w biurach króla, dworu i jego przedsiębiorstw, zarządów hespowycb, wielkorządztw (z a t i) i sądów; j) pisarze przy świątyniach; k) urzędnicy i pisarze prywatni, wyzwoleni przez sam swój census umysłowy, umiejętność i zawód; l) rękodzielnicy i kupcy, pracujący dla samych siebie.

Stv

te

■ii;..

•3WSE

Wszystkie te składowe części społeczeństwa star. E-u dają się ująć w większe grupy, które według stopnia czci społecznej szły w następującym porządku: 1. kapłani, 2. szlachta urzędnicza i wojskowa, 3. urzędnicy faraona, 4. posiadacze ziemscy, 6. pisarze, 6. żołnierze, 7. rękodzielnicy i kupcy, 8. rolnicy z Egipcyan, 9. pasterze i rybacy,

Et

m

"Sr;.-

s:

Fig. 262. Wielki pan Ti z żoną (Groby w Sakkara. Muzeum w Gizeb).

ropie (Maspero 1. c. t. I, str. 293). Najsilniej występowała przeciwstawność łask, zaszczytów i bogactw, spływających na wielkiego dostojnika, ulubieńca faraona, i ciężkich znojów, tłoczących dziedzicznie stan rolników i stan robotników faraona, niewolników królewskich, jak ich niekiedy pomniki nazywają. Ulubieniec, jaśniejący w życiu, jaśniał jeszcze po śmierci we wspaniałym grobowcu, a w nim opowiadał dzieje, nie tylko własnego swego szczęścia, ale i błogosławieństw, których zlewać nigdy nie omieszkiwał na swoich poddaDycb

10. pasterze świń, 11. jeńcy (por. Herod. II 164). Stanu wojskowego, zwartego w sobie i przez samo powołanie swoje postawionego na pewnem trwałam stanowisku społeczno-politycznem, nie było. Grupy powyższe nie stanowiły kast, jak w Indyach, na wieki od siebie odrąbanych; przeciwnie, pomniki świadczą, że w ostatniej dobie państwa narodowego (za Ramse-sów) prosty chłopiec stajenny mógł zostać nawet wielkorządzcą. Kapłani bywali nie tylko dowódz-cami wojsk, ale owemi „najwyższemi ustami (faraona)⁸, zarządzcami pojedyńczych hespów i wchodził do klasy wolnej, uprzywilejowanych; i większych ich zespoleń, sędziami, gubernatora- ! kij bowiem był w E-e tern, czem szpada w Eu-mi miast. Pisarz zdolny a obrotny wychodził na dygnitarza. Kapłaństwo nie było nigdy dziedzicz-nem i każdy urząd wyznaniowy trzeba było osobiście zdobyć. Rozumie się, że kapłan przynajmniej jednego z synów do zawodu swego wprowadzał. W tern, co Dyodor pisze (I 74) o dziedziczności rękodzieł i wieczystem odgrodzeniu jednych od drugich, jeżeli się nie ma na myśli końcowych tylko okresów bytu staro - egipskiego, możnaby upatrywać jedynie organizacyę cechową, podtrzymywaną przez zwyczaj głęboko za-

i podwładnych. W Saqqara, w Beni - Hassan, z najlepszyoh okresów E-u dochowało się wiele takich możnowładczych zabytków, świadczących —chyba o niepoprawności natury ludzkiej. Jednego z takich wybrańców faraona wyobraża fig. 2tt2.

panujące w klasach wyższych, pomocniczo jedynie, dla podniesienia ich uroku pośmiertnego, patrzeć pozwalają na obrazy życia niższych: Wskutek tego i wiadomości zebrane przez egiptologię z pomników o materyalnej cywilizacyi i obyczajach star. E u dotyczą przeważnie warstw przewodnich, a chociaż są dość obfite, na wielu przecież punktach oiekawośoi naukowej nie zaspakajają; uzupełniające zaś podania Greków przyjmować potrzeba ostrożnie i z zasadniczem do okresów najpóźniejszych ograniczeniem.

A) Sposób ży ci a, z wy czaję, zabawy.

wnętrznem, pod wyrazem Architektura, Budownictwo, Dom, Mieszkanie, Mur. Tutaj dajemy najogólniejsze tylko pojęoie. Możni i dostojni z dworów królewskich brali wzory do własnych swych domów. W epoce piramid i za państwa klasycznie - narodowego przed najazdem, jak samo życie pośmiertne waźniejszem było dla Egipcyanina od doczesnego, tak też i dom pośmiertny żywszą obudzał w nim troskę, do większych skłaniał go nakładów, niż ten dach, pod którym żyć miał z rodziną, w ziemskiej rzeczywistości. Ślady domów mieszkalnych z tej epoki pozwiewał czas tak, że nawet o dworach królewskich naooznego przekonania powziąć nie można; zabytki należą do okresu ostatniego, od 1500 roku począwszy, a są nieliczne. Najważniejszych świadectw dostarczają Tell - el - Amar na i et - Tell, oraz terrytoryum nekropoli tebańskiej (Bamesseum). Gdy pierwotnie i sam król mieszkał w domu drewnianym lub glinianym, nie mógł i możno-władzca wznosić sobie kamiennych pałaców. Im dalej w głąb czasu, tern mniej różnicy między mieszkańcem nizin społecznych, zajętych praoą, a wyżyn, używających jej owoców wraz z władzą, przez boga świątyniowego lub faraona nadaną. Rozebranie Mennoferu na Kair, zburzenie dawnych rezydencyj od Gizeh do Saqqara i Dahszuru, uniemożliwiają wejrzenie w postępowy rozwój przed epoką wybitnych już, choć niedoskonałych, świadectw. W epoce tej dom zamożnego Egipcyanina składał się: z obszernego przysionka; z dwu po boku izb dla służby i straży; z wielkiej sali na słupach lub kolumnach, przeznaczonej na izbę stołową biesiadniczą; z kurytarza, biegnącego w poprzek domu, a prowadzącego do pokojów sypialnych, dla mężczyzn i dla kobiet, z przyległemi kuchniami i zasobniami, która wychodziły na tylne, gospodarcze, podwórze. Czem atrium w budowlach grecko - rzymskich, tern w egipskich była owa sala, główna część domu, wyprowadzana wyżej nad inne. Niezależnie od światła, jakie mieć mogła z okien bocznych, oświetlana była z góry. Posadzkę układano z kamienia, ściany pokrywano stiukiem, malowano, przyozdabiano rzeźbami przemysłu artystycznego a domowego użytku. Maty, później może i dywany, zaściełały ściany i posadzkę. Przed frontem dodawano obszerną przy-

Chełpliwszym może od innych jest napis na steli (ob.), przechowywanej w Luwrze; bierzemy go z Maspero (1. c. t. I, str. 838). Był tedy ów gubernator tebański , podporą starców, mamką niemowląt, orędownikiem nędzarzy, ciepłem schronieniem drżących od zimna, Chlebem, którego nigdy nie zbrakło smutnym w mieście południa*. Napisy inne wyszczególniają z pozytywniejszą już Pod wyrazem Faraon znajdą się wiadomości trzeźwością zasługi wielkich nieboszczyków, a je- i rysunki zebrane o mieszkaniu i całym dwo-śli je zestawimy z podaną wyżej w oddziale reli- rze królewskim, wskazówki zaś o budowie domów, gii (III) spowiedzią na sądzie zmarłych, ze zwycza- materyałaoh na nie używanych, urządzeniu we-jem, który w skrzynię mumii zalecał wkładać posążek niewolnika rolnego—nasunie się sam przez się wniosek, jakie - to nadużycia wówczas były w życiu najczęstszemi i dla czego około nich krąży i oczyszczanie się z winy, i okadzanie pochwałami. Na głos grobowców odpowiada pieśń:

.Dziecię rodzi się tylko na to, aby je matce z u-ścisków wydarto, a gdy na męża wyrośnie, bity jak niemy osioł, żyje po to tylko, aby mieć kości połamane. Popędzają go, więc idzie—jak nie rozumne stworzenie*. A tak popędzany, bity, uzno-jony, nie traci jeszcze swojego, jakby melancholijnego, humoru; wołki, do których przywykł, choć są obce, pańskie, kocha i przy pracy raźnie im przyśpiewuje: „Młóćcie, wołki, młóćcie, i wy udział w żniwie sowity weźmiście. Młóćcie, wołki, młóćcie: panu dacie ziarno, pan wam odda słomę, byście utyć mogły. Młóćcie, wołki, młóćcie, troskę z serc wygnajcie, pić macie do syta.* Takiemi pieśniami, zaklętemi w kamień, rozbrzmiewają już pieczary w Saqquara, a więc w IV-tem tysiącoleciu.

Jedno tylko na panującym ustroju gospodarczym biedak wygrywa: pewność, że z głodu nie umrze. Gdyby z pola nic dla samego siebie nie zebrał, faraon lub pan bezpośredni nakarmi go ze swych lioznych śpichrzów i umrzeć mu nie da.

Może dziś jescze przedwcześnie byłoby występować z twierdzeniem, można przecież już wyrazić domniemanie, że w systemacie gospodarstwa społecznego na roli staroź. E. przeprowadził unarodowienie ziemi: drobne mrówki nic nie miały dla siebie do schowania, ale dawano im tyle, ile do życia koniecznie potrzebowały.    •

VI. Sposób życia Rodzina. Obyczaje. Szkoła. Prawo i sąd. Po staroż. E-e zostały nam mumie, grobowce, pieczary grobowe, — nawet kotów, psów, krokodylów, małp i t. d.; ale dotychczas nie wykryto cmentarzysk, ani też od zniszczenia zabezpieczonych zwłok, robotnika na roli, a domyślać się tylko można, że niektóre skromniejsze stele na wielkiem polu nieżywych w Abydos, są kamieniami grobowemi mieszozan, nie wzbijających się nad poziom pracowitego zarobkowego życia. Tak or-ganizaoya społeczno - państwowa na umarłych jeszcze moc swoją wywierała. Świadectwa ryte i malowane w przybytkach i księgach śmierci bezpośrednio odsłaniają nam tylko formy i stosunki

117

Encjklop. Pows*. Iluś U Zetz. 148. T. 18- ty.

stawkę na słupach, jakby naszą werandę otwartą. Dach był płaski; przed i za ową salą miał platformy, na których w porze upalnej sypiano. Pałace takie i wille wznoszono z kamienia lub cegły i otaczano ogrodami, w których kochali się Egipcyanie. Ogniska w kuchniach nie miały nad sobą ukrytych przewodów dla płomienia i dymu; w kraju, gdzie deszcz rzadko bardzo pada, a zimno jest nieznanem, ogień szedł odrazu w powietrze przez otwór w dachu. Po miastach domy były o wiele skromniejsze; mur z surówki, podłogi z polepy na wątłych murach i belkach pułapu, piętro jedno, niekiedy i drugie. W zasadzie dom był parterowy, a kilkopiętrowe budynki, widywane później przez pisarzów greckich, wypada co najwyżej uznać za dwupiętrowe. Dom na wsi przeważnie miał mury z gliny, warstwami nakładanej; z cegły był już rzadszym. Budynki gospodarskie, jak większe spichrze, murowano, ale także nie z kamienia, chyba w okolicach kamieniodajnyoh. Spichrz zwykły, w którym lud składał swoje ziarno, był lepianką stożkowatego kształtu; wsypywano w nią zboże przez otwór w górze, wydobywano z niej przez otwór u spodu. Wieśniak, jeśli nie mieszkał w szałasie, w namiocie, jak pastuch lub rybak, lepił sobie domek z gliny. Prócz faraonów i możnych, większe i trwalsze w naszem pojęciu budynki miało tylko państwo: biura, magazyny, warownie, świątynie wznoszono głównie z kamienia. Składowe części muru egipskiego, nawet najtęższego^ wyjątkowo tylko spajano; kamienie, dobrze do siebie przystające, kładziono jedne na drugich. Cegieł używano niepalo-nych, ze iłomą w miąższu, dużych (38 cm. dł., 18 szer., 12 grub.); spajano je z pomocą wapna, a układano na przemian grubośoią i szerokością na pion; długość cegły dawała gotową już grubość muru.

Odzież, zarówno królewska, jak wieśniacza i wyrobnicza, w głównym zarysie swóim okazuje poohodzenie od jednego wspólnego typu. Była nim zasłona, fartuch przed przyrodzeniem, najpierw na biodrach związany, później za pas zatykany, zdaje się, że trójkątnego pierwiastkowo kształtu, taki bowiem w późniejszy oh przetworaoh mody występuje już jako czysty układ linii na przodzie. Jest to fundament odzieży egipskiej męskiej. Rozszerzano go, wydłużano, zdwajano, wydawano naprzód, zaokrąglano; ale zarys jego pierwotny przez wszystkie kształty późniejsze u-stawicznie prześwieca. Wielki pan Ti, za V - ej dynastyi, miał tylko z lepszego nieco materyału, ale taki sam fartuch, jak i biedak wiejski, a szend-ot faraona tylko uprzywilejowanem zaokrągleniem na rogach różnił się od fartucha poddanych. Później na fartuchu jednym zjawił się drugi, zewnętrzny; oba walczyły z sobą długością: to jeden, to drugi dłuższym bywał, a górna część ciała od pasa nie przestawała być obnażoną, aż dopiero] około środka drugiego tysiącolecia zjawiła się krótka obcisła koszula, rysująca Bię około szyi, jakby dzisiejsza nasza wełniana koszulka. Na nią przyszedł jeszcze płaszoz, ściśle do grzbietu przystający, wązki, u szyi spięty. Na około pasa lud układał fartuch w fałdy, na całym już otoku postaoi. Dzieci, dziewczątka i chłopcy chodzili zupełnie nago. Pasterz miał okrycie na ramionach, najczęściej ze skóry. Później i w innych zawodach wszyscy już nosili płaszcze, raczej opończe wełniane, zarzucane na szaty dłuższe, które się z pierwotnego owego typu rozwinęły. Zabarwienie szat, z początku urozmaicone, stopniowo u-stępuje, aż wreszcie, wraz z ilościowym narcstem odzieży, zupełnie znika: mężczyźni noszą już wtedy ubiór biały, cienki, przejrzysty, z włókna lnianego. Odzież wojenna zmieniała ogólny wygląd, wzbogacając go szczegółami, zbytecznemi w życiu potocznem. Wspólne mężczyznom i kobietom obrzeżanie powiek ciemnym mestemetem, smarowidłem, w którego skład wchodził i antymon, łagodziło wpływy szkodliwe na wzrok, i w tern głównie powołaniu, nie w cbęci upięknienia, miało swoją zasadę. Mężczyźni nie malowali się, nie tatuowali; w E e znanym egiptologii niema już nawet szczątkowego zabytku takiego przyozdabiania ciała. Kobiety podmalowywały sob:e oczy, różowały się, bieliły. Dbano bardzo o czystość ciała; codzień brano kąpiel. Obrzezanie z E-u rozszerzyło się na cały Wschód semicki. Wonne maści i oleje dla zamożnych, oliwa dla biednych —były w zwyczaju narodowym.

Ubiór kobiecy wcześnie już był długim, aż do kostek, barwnym, ozdobnym. Długą tę szatę nosiły kobiety wszelkich stanów. Zaczyna się ona pod piersiami, ale zwiesza się już u ramion. Jest obcisłą, z przejrzystego nader lnu, barwionego na zielono, ozerwono lub żółto, nie rzadko wzorzysto. Później z tej szaty wyrobił się płaszcz, na lewe ramię wciągany, prawe zostawiający wol-nem, a fałdujący się nieraz bardzo suto i otwarty na przodzie, wskutek podniesienia jednej poły. Pod płaszczem noszono też odzież krótką z materyału nieprzezroczystego, jakby koszulkę. Ta gładka koszula z krótkiemi rękawkami, aż do szyi, była wtedy strojem kobiety z ludu. Tanecznice i panny śpiewające po haremach występowały nago. Z czasem i odzież kobieca, podobnie jak męska, zbielała.

Obuwie zjawiło się bardzo późno, za t. z. nowego państwa; robiono je ze Bkóry, zielonej lub surowej barwy, z papirusu, z łyka palmowego — z tych dwóch ostatnich materyałów dla ludu. Były to właściwie sandały, złożone z podeszwy, rzemieni i pasów, ją przytrzymujących na nodze. Kobiety wcześniej zaczęły je nosić od mężczyzn, którzy nigdy nie mieli do nich pociągu, największy nawet dygnitarz w 11-em jeszcze tysiącoleciu chadzał boso.

Innego nakrycia głowy,prócz peruki, nie znano. Kobiety spiętrzały sobie własne włosy w różnych postaciach, których rozmaitość uderza po muzeach i wydawnictwach pomnikowyob; naturalnemu włosowi dopomagał sztuczny w peruce. Mężczyźni przystrzygali włos przy skórze, zupełnie go nawet golili; ale rozumieć to należy o tych, którzy dla powagi lub z obowiązku zbliżania się do faraona nosili peruki. Z biegiem czasu zwy-

czaj ten Błabnął i po upadku politycznym, w epoce powstań narodowych, Herodot mógł powiedzieć, że wśród Egipcyan, którzy, zdaniem jego, byli po Libijczykach najzdrowszym ludem na ziemi, jest mało łysych; dziecinny komentarz, iż zawdzięczają to chodzeniu z głową odkrytą po słońcu, jak gdyby środkowi wzmacniającemu włosy— charakteryzuje wiedzę historyka. Lud nosił włos swój naturalny, a strzygł go dopiero w razie zbytniego już wybujania. Brody, wąsów i bokobrodów ani wielki, ani mały nie nosił, i z odpowiednich miejsc twarzy przez częste golenie zarost usuwał. Zamiast brody naturalnej, za przykładem faraona, noszono sztuczną, ale bardzo małą, na podwiązce umocowaną; należała ona do stroju paradnego. Dziecku skręcano włosy w lok, w warkocz, zwieszający się nad prawem uchem. Lok był symbolem dziecka, samego nawet następcy tronu.

Klejnoty kobiece mamy już z Iii-go tysią-colecia. Chrząszcze, kolie, pierścionki, bransolety, późniejsze od nich kolczyki, ze złota, podnosiły urok postaci niewieściej; mężczyźni zawieszali łańcuchy na szyi, głównie jako sędziowie, a z pierścieni mieli pieczęcie. Wielką ozdobą męską był każdy przedmiot złoty, otrzymany od faraona za zasługi cywilne lub wojskowe; nazywano je „złotemM (eg. dźwięk zgłoski nb, prawdopodobnie nbu w wymawianiu i osobny hieroglif) „ złotem waleczności⁰*.

Dopełnieniem stroju i samej poBtaci męskiej w ruchu czy w spoczynku był kij w kilku odmianach (m. in. bumerang), od najprostszej do symbolicznej, wyobrażającej władzę, z rączkami nieraz w dziwaczne urabianemi kształty. Są też ślady oryginalnej ozdoby męskiej, mianowicie: wstążki przewijanej między palcami ręki.

Kapłan opierał się nowościom; zatrzymał jak -najdłużej ów fartuch pierwotny, a na ramiona zarzucał grubsze płaty lub skóry. Głowę golił przy samej skórze, tępiąc włosy odrastające; peruki nie nosił nigdy. Wcześniej od mężczyzny świeckiego oswoił się z sandałami. Czystości ciała przestrzegał z rytualistyczną drobiazgowością. Dwa razy dziennie się kąpał, a nadto jeszcze po kaźdem spełnieniu powinności małżeńskiej.

Wjadleinapoju nie byli Egipcyanie wybredni. Słynęli w starożytności późniejszej jedynie jako spożywacze chleba i ciasta w wielu odmianach i znacznej ilości. Był to nawet przedmiot ich handlu wywozowego. Piekli ciasto z pszenicy, z duirhy, z jęczmienia, dodająo ziarn lotosu, daktyli i t. d. Lud poprzestawał na podpłomykach. Mięsiwo przyrządzali Egipcyanie jeszcze w Il-em tysiąc, nader pierwotnie: gęś, udziec barani lub woli kładli w żar, w popiół i po upieczeniu dopiero oczyszczali. Przysmakiem było ptactwo dzikie. Z przyjemnością polowania na antylopy łączył się i interes gastronomiczny. Ryby spożywano, ale nie wszędzie i nie wszystkie odmiany. Wystrzeganie się wieprzowiny ograniczyć potrzeba do wypadków szczególnych, zależnych od miejscowości, stanu, okoliczności rytua-listycznyoh. Samo istnienie społecznego zawodu pasterzy wieprzy nie pozwala uznać zasadniczego wstrętu za prawdziwy. Wieprzowiny nie jadał kapłan, tyiko w wyjątkowe święta odpowiednich (Usire i Ese) bogów; nie wiele też ryb mógł spożywać. Jarzyny i owoce musiały odgrywać wielką rolę w pożywieniu. Daktylem, owocem palmy zwykłej, orzechem dum u, figą sykomory, wreszcie cebulą żywił się lud chętniej, niż plackami ze złego oiasta. Wspomniano już (rozdz. J) o liściach papirusowych; przysmakiem królewskim były nie tylko liście, ale błony u osady i korzenie. Nic nie wiadomo o spożywaniu ofiar, poczęstunków samego boga, o tyoh najpierwszych i najpowszechniejszych biesiadach z udziałem ludu, ani też o zabawach biesiadniozych stanu kapłańskiego w zamkniętem już kole. Napojem narodowym było piwo;, dawano je w deputatach i składano nawet w podatku: faraon miał je w swych magazynach. Po piwie, na drugiem miejscu stoi wino, niegdyś obfite w E-ie i dobre. Tęższemi napojami były: szedeh (wódka palmowa) i paur (pauer). Na biesiadach świeckich, przy wspólnych lub oddzielnych stołach, ani nie stawiano czaszki trupiej, ani nie obnoszono mumij, czy to dla powściągania obżarstwa i opilstwa, czy też, przeciwnie, dla zachęty do używania darów bożych, a korzystania z sił, póki są. I pieśni też stawiających widok śmierci przed oczy nie śpiewano, raczej wesołe ana-kreontyki: natura Egipcyanina była przeoież ludzką naturą; malowidła grobowe aż nadto wyraziście to poświadczają. Widzimy tu nawet kobiety, ścięte z nóg przez opilstwo. Biesiadnikom przygrywała muzyka, muzyce towarzyszył śpiew; wesołość podniecały pląsy lubieżne. Głowy zdobiono wieńcami.

Zabawy zaczynały się w wieku dziecięcym od różnych piłek, lalek, krokodyli, manekinów, za ściągnięciem sznurka poruszających nogami i rękami. Do ćwiczeń i popisów gimnastycznych płeć żeńska miała równouprawnienie z męską; ale gimnastyka nie stała się nigdy zabawą narodową: była raczej dodatkiem do tańców, uprawianych głównie przez kobiety, zwłaszcza w haremach. Znano grę w piłkę. Była gra podobna do warcabów, ale tajemnicę jej zabrał z sobą Egipcyanin „na górę zachodnią", do grobu. Możny zabawiał się polowaniem, zabijał zwierzęta z łuku, chwytał je na lasso, zastawiał sidła i sieci, sprowadzał sobie piękne ptaki z południa, małe pieski i małpki, za któremi kobiety przepadały. Do polowania używano chartów, dziś już zaginionych, dużych, silnych a zajadłych zwierząt, zastępujących drogę choćby lwu. I lwy nawet przyswajano, nie tylko antylopy i ga-zelle, lub zagraniczne żyrafy. Wielki Ramses miał lwa ułożonego do łowów, który go nie odstępował i podczas wypraw wojennych, a w nocy kładł się przed królewskim namiotem. Obrazy grobowe przekonywają, że myśliwstwo było zabawą narodową, a wyprawy na ptactwo wodne bardziej może ulubionemi od innych. Pasterze, na kilka miesięcy odrywani od domu, wynaleźli zabawę walki byków, z której później korzystali panowie. Dużo przyjemnośći dostarczała żegluga po Nilu i rybołówstwo. Lud bawił się głównie pielgrzymkami do świątyń i podozas samych uro-

na-

czystości. Były to nasze odpusty. 2 południowej części kraju ściągano do Esy (Isis) w Pi • laku, do Amona w Tebach, do najdawniejszego z bogów w Abudu, do Hathory w Tantoriri, do Mina w Apu (Chemmis). Na północy słynęły odpusty w Pi-bast, w Pe-Dep, w Sai, w Aunu, w Pusiri. Lud używał w te dnie swobody i uciechy zbiorowej. Nil ożywiał się od niezliczonych łodzi. Opis u Herodota (II 60) daje miarę dla takich pielgrzymek w czasach dawniejszych i miejscowościach po za Deltą leżących. Itbyfalliczny kult Mina, Amona-generatora, pocieszał za wszystkie smutki i niedole. Umiała ziemską rozkoszą darzyć i Hathora, jak sama jej nazwa (dom dla Hora) wskazuje. Corocznemi świętami były t. z. „dnie wieczności*, pięć dni dodatkowych roku, w których każdy o swym zmarłym pamiętać miał obowiązek, a pamięć tę objawiał pospołu z innymi w tłumie. Te dnie wieczności, będące też rocznicami narodzin bogów, samem już nadejściem swojem wywoływały pospolite ruszenie wyznaniowe, z którego również lud korzystał. Wogóle religia, nie znająca arystokracyi ani przywileju, darząca równouprawnieniem wszystkim, dawała ludowi chwilowe przynajmniej wy z woliny z pod ciężkiego jarzma, jeśli nieciągłych znojów, to ustawicznej zależności.

B) Rodzina. Obyczaje. Szkoła. Brawo sąd i kara. Małżeństwo zażywało czci wielkiej. Mędrzec Ptabhotep mądrym tego dopiero nazywa, kto żonę sobie pojął i tę panią domu swego kochać umie. Taką jest żona dobra, zarówno dla biedaka, jak i dla moźnowładzcy: dla obu małżeństwo i rodzina mają jednakową wartość i wagę prawną, chociaż^ mężczyzna żonaty mo-cen jest pod dachem swoim trzymać i łożnice, albo też z nałożnic wybierać sobie jedną na żonę, a z prawa tego, oczywiście, korzystać może tylko znakomity, szlachetny i bogaty, stanowiący w społeczeństwie ilościową mniejszość. W tej warstwie wyższych, przez samą rzeczywistość zachęcanych do związków nie małżeńskich, wybicie się rodziny, jako ściśle zwartej w sobie oałostki społecznej, na wysokość przywileju prawnego utrudniały jeszcze trzy czynniki: l-o) bezwzględnie przestrzegany obyczaj, w którym starożytny Egip-cyanin, uprzedzając rzymską zasadę mater semper certa est, macierzyństwu przed ojcowstwem pierwszeństwo oddawał. 2-o) ogólnie szanowane prawo życia, istoty żywej, które nie pozwalało dziecka się wypierać, tak, iż w Egipcie nie było dzieci nie mających prawnie bądź ojca, bądź matki, wyraźnie wskazanej, a nasze domy podrzutków nie miałyby tam dla siebie raoyi bytu. 3-o) możność istnienia, już nie tylko jednego małżeństwa, z całości danych stosunków mężczyzny wydzielonego, ale jednocześnie dwu małżeństw, dwu żon jednego i tego samego męża. Zazdrość, złość i chciwość nie mąciły stosunku, przez wolę raz objawioną i społecznie poświadczoną zawiązanego: żona prawa i nieprawe nałożnice, dzieci prawe i nieprawe owoce rozkoszy żyły przy sobie i z sobą, nie zawsze może w zgodzie, ale bez wywoływania starć występnych, które ukryć-by się nie mogły, gdyby istotnie były już złem Bpołeoznem, choćby tylko w warstwie, pod wspólnym dachem zarówno i ognisko domowe i harem utrzymującej. Zdaje się, że pierwotność społeczeństwa, niewyróźniczkowanie się w niem uczuć, jakby jeszcze brak wstydu i godności, w człowieku nowoczesnym wyrobionych już przez oywilizacyę, wspierały stosunek, który nad analogicznym w dzisiejszych jeszcze społeczeństwach wschodnich miał wyższość większej szczerości, czułości, istotnie już małżonków między sobą, a potem rodziców z dziećmi zespalającej. Bliżsi jeszcze natury, silniej w niej żyjący, powolniejszymi też okazywali się i na jej prawa, i na jej bezprawia, jeśli o bezprawiu mówić tu wolno. Potrzeba przecież odróżnić nasze pojmowanie i odczuwanie węzłów rodzinnych od staro - egipskiego. Rzeczywiście węzły te w duchowej swej doniosłości łączyły tylko matkę z dzieckiem, słabiej już ojca, a najluźniejsze były pomiędzy rodzeństwem. Ślady instytuoyi obyczajowej, w społeczeństwach cywilizowanych niezwykłej, a dla star. E-u znamiennej, spotykamy już w czasach najdawniejszych, są one zaś tak powszeohne, że sam obyczaj uznać potrzeba za narodowy, w istotę narodową wkorzeniony. To, co nas tak razi w faraonach Lagidach: małżeństwo z rodzoną siostrą, było tylko dalszym ciągiem obyozajowej postaci małżeństwa w star. E-e. Brat żenił się ze swą siostrą, brał siostrę po siostrze; siostra dobierała sobie brata za męża po bracie: i nic w tern wszystkiem nie naruszało moralnego porządku, moralnego wstydu społecznego. Co gorsza, nie braknie nawet wskazówek, że niegdyś i poślubianie córek przez ojców, choć nigdy powszechnem być nie mogło, nie gwałciło jednak praw społecznych w sposób pobudzający je do odwetu. Objawy takie, w których popęd rodzajowy występuje we wstrętnej dla nas postaci, trzeba przyjąć jako fakta niewątpliwe, rozglądającemu się w dziejach umysłowi dane z mocą faktów przyrodzonych, aby, przyjąwszy je z niezachwianą wiarą w ich prawdziwość, potem już, pomimo nich, stwierdzić szczerość uczuoia, zespalającego rodziców z dziećmi. Wyraz „siostra", bardzo popularny w pieśniach i opowiadaniach egipskich, jest dwuznacznym: „sio-strą“ nazywano i córkę współrodziców i istotę miłą, ulubienicę, kochankę; a sama ta dwuznaczność daje już wskazówkę stosunku, jaki się przez współpoźycie, w braku wyższej powściągającej idei, między rodzeństwem wytwarzał. Wiadomo, jaką rolę odegrała siostra Dhoutmosego (Tutmes) II-goiIII-go, a dzieje jej odbiły się w niejednej rodzinie znakomitszej i same też były odbiciem przygód dawniejszych, przez obyczaj tolerowanych. Małżeństwo z siostrą grasowało i wśród ludu. Imieniem siostry nazywał nałożnicę swoją robotnik, opuszczający żonę, której skargi doohodzą nas z czasów Ramsesa III ,-go. Niema nigdzie dowodu, aby małżeństwo z siostrą było niższe, niżej cenione od innych; nic też nie dowodzi słabszego w niem natężenia życia rodzinnego, takiego, jakie w braku wyższej idei obyczajowej w E-e być mogło. Mąż tak samo szanował swą żonę, taki sam węzeł uczuciowy spajał matkę z dziećmi: a gdy opinia narodowa uznawała prawowitość stosunku, gdy religia w podaniu o Secie i Usirym, o Esie i^Neftydzie nadawała mu uświęcenie,—potrzeba występującą w tych warunkach formę małżeństwa i wykwitającej z niego rodziny uznać za równie dobrą i doniosłą, jak inne. Dla nauk biologicznych zostaje do rozwiązania pytanie: o ile zasilanie się życia z takiego źródła mogło lub musiało wpływać ujemnie na etnologiczną, oraz na społeczno - dziejową wartość ogółu ludności? W każdym razie, bez względu na pojęcie, usposobienie, duchowe powietrze, jakiem oddychać musiały małżeństwo i rodzina, do .utrzymywania w nich porządku przyczyniał się absolutyzm męża i pana niewolnic haremowych w jednej osobie. Oranie władzy mężowskiej nad żoną, ojcowskiej nad dzieckiem, nie znamy. Nie wiemy, jak, przez jaki uroczysty akt społeczny, zawierano małżeństwo; ale same opowiadania i obrazy na pomnikach składają świadectwa, wystarczające na wyobrażenie sobie życia rodzinnego w starożytnym E-e, jako wartości dodatniej. Prawo macierzyństwa miało tam taką moc, że nawet zmarły nie potrzebował w świat zagrobowy brać ze sobą innej legityma-cyi, prócz imienia swej matki: imię ojca nie po-trzebnem było mumii, zbytecznem w „księdze umarłych, księdze rozjaśnienia*, wkładanej zmarłemu do trumny. Nie trzeba lekceważyć tej wskazówki: pierwiastkowo w E-e dziecko mogło mieć wywód rodu wyłącznie tylko macierzysty, a więc i małżeństwo, raczej związek między mężczyzną i kobietą, mogło być upostaciowane całkiem już odmiennie od spotykanego w czasach historycznych (por. Baohofen „D. Mutterrecht*). Matka jest pierwszą opiekunką i kierowniczką dziecka, karmi je aż przez trzy lata, nosi na grzbiecie (Afryka!), po wykarmieniu trzyma przy sobie, jako przedmiot wspólnej, z mężem podzielanej, miłości. Same imiona, nadawane dziecku, okazują już i szczęście, i przywiązanie rodziców. Są one rzewnie wymowne: * Bądź pozdrowiona, jasny poranek, jutrzenka, piękny dzień, mój skarb“ i t. p. Takie wy-krzyki radości nie rzadko spotyka egiptolog wśród powtórzeń imienia faraona, boga, bliskiego krewnego, wśród nazw zwierząt ulubionych, albo wreszcie imion, układanych z całych zdań.—Ojciec myślał o synu, matka o córce; młody panicz wyrostek szedł na dwór heka, samego nawet faraona, który miał umyślną szkołę, „dom naukiu, „dem książek* i umyślną „mamkę“, ochmistrza dla własnych Bwoich i dla przyjętych na dwór swój dzieci. Współzawodniczyła z nią, w późniejszym przynajmniej okresie, kiedy „srebrny dom“ wybił się na pełnię funkcyj podskarbiowskich, szkoła, przez dom ten właśnie utrzymywana. Szkołę wysoko ceniono: dopiero czytanie pisma i pisanie uspołeczniało jednostkę. Najliczniejsze szkoły utrzymywali kapłani, jak u nas mnisi w Wiekach Średnich. Poziom tych szkół był bardzo nizki pod względem udzielanej wiedzy; nauka sprowadzała się do płytkiej umiejętności czytania i pisania, do raohunków, czasem geometryi i muzyki. Właściwą naukę otrzymywał Egipcyanin, nie w szkole, ale na prywatnych, jakbyśmy dziś powiedzieli, lekcyach u pisarza lub kapłana. Zabobon, zwłaszcza w szkołach kapłańskich, wbijano umyślnie w głowy pacholęce. Uczono dzieci dla karyery. Zawód urzędniczy był tak Bamo wyłącznem marzeniem stojących w górze, jak zawód pisarza oskomą tłoczących się na padole społecznym.

Prawa majątkowe rodziców przechodziły ua dzieci. ZapiBy, czynione na rzecz siostrzeńców, z krzywdą dzieci, nie mogły .być dokonywane prawnie, jakby to wynikało z niedość zresztą wyraźnej wzmianki Ermana (rzecz o rodzinie str. 216 — 238). Córka, jeśli rodzice chcieli, mogła w posagu wmeść mężowi majątek, prawo do niego, ekspektatywę, jak np. przy przechodzeniu praw pana hespu z jednej rodziny na drugą. Wogóle, przy danej organizaeyi społecznej, niewiele zostawało z dóbr nieruchomych do przekazania, głównie prawo użytkownicze. Prawo do domów i innych budynków, jako też do rzeczy ruchomych, mogło być już prawem czystej, dzieciom przekazywanej .własności. Z późniejszych czasów, z Ii-go tysiącolecia, ma egiptologia sporo zapisów, w których, z pewnym już kunsztem prawniczym, subjekt prawa według natury zobowiązania przepoławia się niejako, aby wolę swoją i same prawa jaknajściślej określić. Są to zapisy kapłańskie. Po st. E-e niema dotychczas ani aktów procesów cywilnych, ani praw samych. Klemens aleksandryjski pisze o 42-ch księgach, za jego czasów jeszcze istniejących, których 10, t. zw. kapłańskich, dotyczeć miało jurysprudencyi i teologii. Pogarda pogaństwa nie pozwoliła uczonemu zajrzeć do skarbca Serapeum i pozbawiła przez to potomność świa-deotwa, któreby powaźnem być musiało, istnienie bowiem ksiąg najmniejszej nie ulega wątpliwości: Klemens widział je własnemi oczyma. Dyodor (I 75) liczbę ksiąg praw, leżących zawsze na stole sądowym, oznacza na osiem. Ody autor grecki dalej (I 94) pisze, że pierwszym prawodawcą był Mneues (Mena Egipcyan), drugim Sasychis, trzecim Sesoosis, czwartym wreszcie Bokohoris, zasłyszał to pewno od kapłanów egipskich, a móże nawet wyjął z jakiego rocznika kapłańskiego, spisanego już po grecku; podaje bowiem rzecz o tych czterech prawodawcach w przytoczeniu. Skąpe niezmiernie wiadomości, zebrane pośrednio z pomników, o prawie cywilnem uzupełnić można tern, co przechował tenże Dyodor, główne już źródło co do praw karnych i kar. Historyk - podróżnik grecki Bokchorisowi dopiero (kon. w. VIII) przypisuje wydanie prawa o wierzytelnościach, pozwalającego pozwanemu odprzysiądz się długu; a pobudki pra-wodawoze, które przytem podaje (I 79), wyglądają tak rozsądnie i lak mierzą w religijność star. Egipcyanina, że i samo prawo uznać można za prawdopodobnie od Bokchorisa dawniejsze, staro-egipskie. Dopuszczenie takiej procedury ułatwiała sroga kara, nałożona na krzywoprzysięstwo (ob. niżej). I tc również jest w duchu staroźyt. E-u, że dłużnikowi niewypłacalnemu wierzyciel nie mógł oiała wykrawać, ani też brać go sobie w nie

wolę. Do późniejszych czasów już należeć musi zakaz brania procentów od procentów, a w dwójnasób kapitału (a na to ki sm os), wprowadzony wraz z solońską seisachteią do prawodawstw greckich i ostatecznie w reduotio tabularum do Rzymu. Na tern kończą się wiadomości o prawach cywilnych; kryminalne można choć w drobnej części wyjąć z Dyo-dora (I 65, 77 — 9, 80) i z pewnem prawdopodobieństwem zastosować do starożytnego E-u; tkwić one musiały głęboko w obyczajach ludu, tak zachowawczego, jak egipski, miały więc i wytrzymałość wielką. Charakter kryminalno - policyjny nosił na sobie przepis, że każdy Egipcyan obowiązany jest oświadcz) ć przed zwierzchnością, jakie ma źródło zarobkowania i zawód; jeśli skłamał lub zajmował się rękodziełem i przemysłem niedozwolonym, był karany surowo—śmiercią, jak pisze Sycylijczyk. Podobny przepis znajduje się i w pra-wodawstwie Solona (Plutarrjh „Vitae; Sol.“ XXX). Rzecz prosta, *e wszelki występek przeciwko faraonowi ściągał śmierć na winowajcę. Czyny takie jednak musiały faraonów samych i sędziów rzadko zajmować; jeżeli zaś już zajęły, to wyrok spełniano z niezwykłem okrucieństwem. Zupełnie w duchu staro - egipskiej czci życia i natury jest u Dyodora prawo, ścigające śmiercią zarówno rozmyślne zabicie człowieka wolnego, jak i niewolnika (oraz poddanego, przypisanego do ziemi). Dzieciobójstwa nie karano śmiercią. Rodzaj kary, podany Dyodorowi przez kapłanów, jakąś poetyczno - moralną symetryą swoją wzbudza słuszne niedowierzanie; mianowicie, nakazywano wrzeko-mo ojcu lub matce przez trzy dni i trzy noce trzymać ciało zamordowanego dziecka na kolanach. Okrutna kara czekała okrutnych też ojco-i matko - bójców: źywoem wyrywano im ciało, u-kładano ich na cierniach, palono. Krzywoprzysiężoę czekała śmierć. Fałszerzom wszelkiego rodzaju, zwłaszcza fałszującym i niszczącym akta publiczne pisarzom, urzędnikom, obcinano obie ręce; a za zdradę państwa, wydanie tajemnicy nieprzyjacielowi, wyrzynano język. Zgwałcenie kobiety pociągało karę wyłuszczenia. W razie cudzołóztwa niewieściego mąż dostawał tysiąc(l) kijów, a żonie obcinano nos. Z „Contes populaires“ Maspero widać, że ją palono na stosie. To, co znajdujemy u Dyodora (I 80) o kradzieży, o naczelnikach złodziejów, o wynagrodzeniach za zwrot, stosować się może tylko do łupiestw, popełnianych przez Bedui-nów, i policyi, która je powśoiągać była obowiązana. Godne byłoby narodu naj wyższej już cy wili-zacyi prawo, wkładające na każdego Egipeyanina, który był świadkiem zbójeckiej napaści, obowiązek bronienia ofiary. Kto obrony zaniedbał, kto uciekł od wypadku, ten, jeśli napadnięty utracił życie, tchórzom stwo swe i obojętność sam życiem przypłacał, (porów, prawod. Solona Plut. „Vitae; Sola XXIII). Dodać można, że rozboje były w E-e niezmiernie rzadkie z powodu gęstego zaludnienia. Kto o przestępstwie nie doniósł, ten dostawał kije i przez trzy dni trzymany był o głodzie. Przy fałszywem oskarżeniu rządzono się zasadą „ząb za ząba, Wyrok śmierci na brzemiennej spełniano

dopiero po rozwiązaniu. W wojaku zbiegów z pod chorągwi nie karano od razu śmiercią: wystawiano ich na pogardę i hańbę, którą zmyć mogli męstwem. Według Dyodora, mogło dziecko dać w zastaw mumię swego ojca lub matki, ale jeśli jej w terminie nie wykupiło, ściągało na siebie hańbę i traciło prawo do pogrzebu religijaego (I 93). Dyodor twierdzi (I 65), że Szabak (w. VIII —VII) zniósł karę śmierci i zastąpił ją cięźkiemi robotami. Prawdziwości tego doniesienia nie stwierdzono na pomnikach, po roku 1000 - ym. bardzo już rzadkich. Maspero (1. c. 337) wymienia następujące kary, jako używane w Egipcie klasycznym: 1) kije, 2) więzienie, 3) grzywny, 4) dodatkowa pańszczyzna, 5) ciężkie roboty, 6) ucięcie nosa, 7) obcięcie uszu, 8) uduszenie, 9) ścięcie głowy. Erman zalicza tu jeszcze i wbicie na pal, ale je Maspero w wątpliwość podaje: jeżeli było w E-e klasycznym, weszło przez Syryę od As Syryjczyków, którzy mogli je w VII w. nawet bezpośrednio wprowadzić. Ciężkie roboty w kopalniach utrzymywały się bardzo długo, za Ptoie-meuszów, a ich opis u Dyodora (III 12—14) wypełnić może pustkę, jaką tu przedstawiają bezpośrednie świadectwa star. E-u. Przeklętem było to złoto nubijskie: ani dniem, ani nocą spoczynku nawet na ohwilę; ucieozka w pustynie daremna; straż z cudzoziemców (polioya już za Ramsesów z ludzi obcej mowy i obyczaju) pilnuje, a gna i gna bez końca; kij i dyscyplina utrzymują porządek. Cięźkiemi młotami walić musi skazaniec w skałę, wyrąbywać chodniki, zapuszczać się w nie przy świetle pochodni, którą mu przywiązują na głowie. Ogrzewanie skały, prażenie rudy, wytapianie metalu — w strasznym upale, — sprawiało udręczenia takie, że jeśli wśród nich śmierć przyszła, mogła być tylko dobrodziejką. Ponieważ w kopalniach pracowali głównie jeńcy wojenni, nie krępowano się więc łagodnośoią: w zasadzie każdy skazany był na obcięcie rąk, a jeśli mu je zostawiono i pracować niemi kazano, — najsroźszy nawet los uważano już za łaskawie podarowany. Niema śladu karania dzieci nieletnich poza szkołą, która *a to nie żałowała surowca i kija; maksymy mądrości i śpiewki wielbią oba te narzędzia pedagogicznego rozumu.

W postępowaniu sądowem, prócz przysięgi i dowodu piśmiennego, o innych nic nie wiadomo. At-trybucye i obowiązki świadków, dopuszczanie i rola obrońców — są jeszcze nierozstrzygniętemi wątpliwościami. W zeznaniach bastonada była środkiem, używanym zapewne i w sprawach cywilnych, nietylko w kryminalnych. Niema śladu tortur. Sąd rozpoczynał się wraz z włożeniem przez sędziego łańcucha, z wyobrażeniem podobnem do rysowanego na piersiach Usirego w t. zw. księgach zmarłych. Zwyczaj pokładania ksiąg prawa musiał być już i w starym E-e: sam biurokratyzm, przelewający się przez brzegi, uzasadnia domniemanie, Wogóle absolutyzm faraona, do którego w zasadzie zawsze należało, w ważniejszych wypadkach rzeozywiście wykonywane, prawo wyrokowania, — osłaniał i samowolę dzia.

Si

łających w imię jego Będziów. Osobista tylko uczciwe ść dawać mogła skazanemu rękojmię. 0-statecznie przeoież charakter narodu sam to sprawiał, źe, jak z jednej strony obyczaje nie były dzikie, odznaczały się może nawet większą niż w dzisiejszych społeczeństwach europejskich łagodnością, z drugiej znowu powściągająca je i karząca sprawiedliwość nie dopuszczała Bię krzycząoych o pomstę caduźyć.    ••

VII. Rolnictwo. Rękodzieła. Handel.

A) Rolnictwo, oparte na przyborach Nilu, samo znowu dawało E-i podstawę bytu materialnego. Nil oznaczał okresy gospodarcze, do których życie potoczne stosowało pierwszy, główny podział roku na 3 pory: 1) przyboru wody, 2) uprawy ziemi, zasiewu i dojrzewania, 3) sprzętu. Każda z tych pór trwała około czterech miesięcy. Praca rolnicza zażywała czci wielkiej. Barn faraon po koro-nacyi udawał się zawsze do Kebtu, do Mina, opiekuna rolników, orał skibę i zasiewał w nią ziarno. Boginią opiekuńczą była Renenutet, czuwająca zwłaszcza nad żniwami, w postaci węża, jak bajeczna Maritsakro. W kaźdem większem gospodarstwie na podwórzu (ob. tabl. osobną), stał jej ołtarz z posągiem.—Powierzchnia herpu pod względem swej użyteczności i przeznaczenia dzieliła się na cztery części: miasto stołeczne wraz z okręgiem (nuit), ziemię orną (u u), stawy, bagna i zarośla (poh-hu) i kanały. Grunt mierzono na arury, 27.82 arów. Jednostkę uprawy nazyw. ahuit. Ziemię orną użyźniał Nil; stawy i kanały zamykane śluzami, pierwotnej, wiele siły zużywającej budowy, uzupełniały jego działalność. Powierzchnię uprawną pokrywała gęsta sieć systematu nawadniania; nadto urządzano małe sadzawki, do których czerpano wodę nawet bezpośrednio z Nilu, rozprowadzając ją za pomocą żórawi, obracających się około wierzchołka słupa, je podtrzymującego, tak, aby jeden drugiemu mógł wodę oddawać do przeniesienia dalej. Przyrząd ten dziś jeszcze istnieje p. n. 8z ad uf. Dyodor (I 34) pisze, że sam Ar-chimedes obmyślił machinę do wody; ale archeologia jej nie zna, a jeśli istotnie machina była, to E. starożytny korzystać z niej już nie mógł.

Pług star. egipski, właściwie socha pierwotna, utrzymał się do dziś dnia. Ulepszano go już w Ill-em tysiącoleciu i później; ale w istocie swej pozostał on niezmiennym. Wszystkie jego części są drewniane. Rękojeści (grądziel) tkwią w lemieszu; pomiędzy niemi przymocowany jest dyszel, który od powyżej wskazanego czasu przywiązywano sznurem do lemiesza; później jeszcze grądziel osadzano prostopadłej. Siłą pociągową był wół, zawsze w parze używany. Nie brano go w jarzmo; poprzestawano na zakładaniu dyszla przed rogi za pomocą łaty poprzecznej, w końcu jego przytwierdzonej. Każdy pług obsługiwany jest przez dwóch ludzi: jeden kieruje przyrządem, drugi wołami; obaj wzajemnie się zaohęca-ją okrzykami zwyczajowemi, używając ich także i na ukochane wołki, którym oracz jeszcze przyśpiewce (fig. 263). Ziemia, pomimo wilgotności, jaką zapewniło jej nawodnienie, szybko schła, zbijała się w twardą masę. Orka nie była lekką ani dla bydląt, ani dla ludzi, i nie wystarczała jeszcze na należytą uprawę: wielkie kawały, odkładane przez sochę, rozbijać musiano. Spełniali to robotnicy u-myślni, zaopatrzeni w motyki, raczej OBkardy, również drewniane (fig. 264). Na mniejszych przestrzeniach, na gruntach lżejszych, w ogrodach, lub w braku 'innej siły pociągowej, woły zastępowało

:    :.....m ■

?■=

^J|g||gA

i    mu

JS

Fig. 263. Orka, (Płaskorzeźba Sakkara; grobowiec Ti (Zin) ego).

czterech chłopców podrostków, kierowanych przez dorosłego; narzędzie prójące ziemię robiono na taką potrzebę z dwóch na krzyż zbitych łat. Po uprawieniu gruntu, przy siewie, w majątkach większych, był obecny włódarz i neodstępny, zapisujący każdą zużytą miarę zboża, pisarz. Po zasianiu, zamiast włóczyć, przepędzano barany, aby

'ii

HY

Wm :■

Fig. 264. Rozkruszanie ziemi oskardami. ("Płaskorzeźba. Sakkara; grobowiec Ti (Zin) ego).

ziarno wdeptały: trzeba widzieć na obrazach, z jaką fantazyą odbywają te funkcye i zwierzęta, i popędzający je ludzie. Za Herodota (II 14) używano do tego wieprzów. Do żniwa był sierp, który kształty swoje wielekroć zmieniał, był szerszym od naszego a krótszym. Ścinano kłosy wysoko od ziemi, niekiedy nawet całkiem w górze źdźbła,

—anV|

Fig. 265. Żniwa. Rząd I i IV: Sakkara; grobowiec Ti (Zin) ego. Kząd II i III: Beni Hassan; grobowiec Baketa (Diimichen „Resultate”).

»*

a?

MI V

trf

V,'

Hiilllll

mm

filii

£rr

«==fJ

\ «iiS8

figara*

;v

ijm

0'm

:a\p ■ ' :\l ;i

•i:; i

16

41

f:

hrzf

gsss

*!

li

v,l

ćmm4

HlSSihr llfp®^

Ul

■UH*

;.V .

‘i

SlBS

mi •

/_yy^'

==A

V-

mt m

£v.

Li

i¹"

yj

fi

p*

mk

fant*®*

■    eLła

FT

..r-i

l.:«S3k

■'k

s| 1/

»Vi

tm

4'

tli

, ,f

ir

i’

... ■

» ^

'■

.1

li

r say

>-V

tak, iż po zżęciu zostawał* w gruncie gęstwina słomy, którą sprzątano osobno (fig. 265). Durrhę wyrywano z korzeniem. Snopów nie robił Egipcya-nin. Grube pęczki kłosów wiązał po dwa, odwracając je kłosami na zewnątrz, i wrzucał następnie do koszów, umocowanych po bokach osła. Przywiezione na klepisko, z lekkiem lejko-watem wgłębieniem w środku, pszenica lub jęczmień dostawały się pod racice, dawniej osłów, później wołów. Do durrhy miano przyrząd, którego główną składową częśoią był grzebień, jak by nasza grempla. Po wymłóceniu pszenicy lub jęczmienia oddzielano kiście, słomę i plewy; pó źniej używano już przetaków; dla zipełnego oczyszczenia ziarna podrzucano omłot w górę i wywiewano plewy. Zboże szło do spichrzów stożkowatego kształtu, przypominających chat, południowo -wschodniej Afryki, glinianych w małem, murowanych w duźem gospodarstwie; zasada ich była wspólna: sypanie z góry, wydobywanie od spodu. Wielkie spichrze miały wielki płaski dach kamienny, obrzeżony, a w nim najczęściej cztery otwory do sypania, u spodu tyleż do wydobywania zboża, które własnym ciężarem opadało. Na dach prowadziły z boku schody. Cały taki spichrz był o-toozony murem (model w Luwrze; także u Perrot i Chipiez). W przedhistorycznych czasach uprawiano głównie pszenioę i jęczmień, później sprowadzono z za Nubii durrhę (nazwa arabska), „proso murzyńskie*, niesłychanie urodzajne. Mniejsze znaczenie miały rośliny strąkowe, które przecież udawały się doskonale. „Pola bobowe” (So-chit Jalu), obraz szczęśliwości pośmiertnej, wraz z tem co Dyodor (I 34) pisze o kiboryonie, pozwalają użyteczność grochu uważać za powszechną. Do zarządu gospodarstw rolnych należał: włódarz z pomocnikami, geometra i pisarz. Przy robotach w polu nie widać kobiety. Obok rolnictwa kwitło ogrodnictwo, z którego E. słynął w cza-cach helleńsko - rzymskich. Rośliny dyniowate do-shodziły do olbrzymich rozmiarów. Warzywa i owoce składali wieśniaoy panom swoim w dani, może nawet w stałych darmochach. Winnice w topograficznie środkowym E-e były liczne, co widać i ze wzmianek, i z obrazów, i z użycia wina. Dopiero przed podbojem perskim zaczęło się jego sprowadzanie z za granicy, z Syryi. Za He-rodota przywóz ten już był bardzo znaczny.

Z drzew uprawiano akacye, palmy, sykomory, wawrzyn, oliwki, pistacye, tamaryski (-rix), sylli-kyprie (ki ki; „drzewo cudowne*), o ile na wszystkie te uprawy oddanie się rolnictwu pozwalało. Na bagnach i sadzawkach rósł dziko lotos, sitnik, ale papirus musiano umyślnie uprawiać. Gospodarstwo wiejskie obejmowało i hodowlę zwierząt, przedewszystkiem bydła rogatego, wysoko rozwiniętą. Wół był pieszczochem Egipcyanina; wielkie to przywiązanie przyczyniło się niezawodnie do czoi Mneuisa (postać grecka) i Hapiego. Były trzy odmiany wołu: bezroga, długo - i krótko -roga (u Ermana egipskie nazwy hredeb-a, eu-a, neg). Wypasano je w zaroślach i na przyłęczach po za obszarami ornemi, a więcej jeszcze w Del-

Encykl. Powsz nutH- Zesz 143 T- 18 ty cie. Przyswajano antylopy, koziorożce i trzymano razem z bydłem. Egipcyanie wyodrębniali odmiany antylop przyswajanych nazwami: maud, gahs, nudu, szes; koziorożec miał nazwę neafu. Drób zjawił się dopiero w czasach historycznych. Słynne piece egipskie do wylęgiwania kurcząt są wynalazkiem późniejszym. Obfitość gęsi i kaczek w stanie dzikim mogła usuwać często potrzebę umyślnej hodowli; istniała ona jednak od najdawniejszych czasów.

B) Ręko dzieła doprowadzili Staro-Egipoya-nie, przy niewielkim ich zakresie, do stanu pomyślnego, dzięki swej pracowitości, zasobowi sił roboczych i zręczności. Uderzające są, szkoda tylko, że w nielicznych zabytkach, garnki, dzbany, posążki, szkło, wyroby drewniane, emaliowane, płótno, skóry; w artystycznym przemyśle: fajans, w różnych postaciach złoto, kość słouiowa obrobiona, heban, a przedewszystkiem wspaniały kultury egipskiej syn, świadek i cudotwórca zarazem, papirus, który zjawił Bię dopiero w trzeciem ty-siąooleciu. Użyteczność rośliny Papyrus anłiąuorum trudno dziś sobie wystawić. Z jego włókien i błon skręcano liny, pleciono maty, sandały; najdelikatniejszych używano na papier; grube mocne łodygi splatano z sobą i robiono lekkie czółna; korzeń, osada i liście dawały pożywienie; z rdzenia miano naturalny knot do lamp; wreszcie włókna najgrubsze zbijano w tekturę. Tworzywa roślinnego dostarczały jeszcze palmy, dając wyborne łyko na sznury, liny, maty, żagle, sandały, koszyki. Twardej skorupy orzechowej dum u używano do ś widra na osadę, jakby panewkę, w której obracał się łuk. Mata była przedmiotem niezbędnym dla wszystkiob: wykładał nią sobie podłogę i bogaty, i biedny, i obwieszał nią ściany. Akacya staro-egipska, dziś, równie jak papirus wytępiona, dawała grubsze sztuki drzewa. Z Tere-Unthusu, z oliwki (i z owej syllikypryi herodotowej) wyciskano olej. Cedr był drzewem budulcowem. Sykomorę rznięto na deBki, robiono z niej skrzynie, trumny dla mumii (ob.), szkatuły w grubszym stylu, przeznaczone do długiego przechowania; drzewo to nie było wytrzymałe na ciśnienie, ale bardzo twarde i trwałe. Do robót snycerskioh służył tamarysk. Od środka li go tysiącolecia nie poprzestawano już na tworzywie miejsoowem: sprowadzano drzewo na okłady stolarskie z Syryi, łączono je z hebanem, z kością słoniową, pokrywano pastą, emalią (fig. 266). Ze znakomitego lnu robiono tkaniny płócienne, tak niezrównanej dobroci, że dziś materye znajdowane na mumiach wprawiają egiptologów w zdumienie. Bawełna rosła, przynajmniej w późniejszych wiekach; ale dotychczas na pewne tkanin bawełnianych staro-egipskich nie odkryto. Len obstać musiał na wszystko: i na koszulę, i na chustę, i na fartuch, i na szatę spodnią i zwierzchnią, na powiewną zasłonę i na płachtę — dla króla i dla ostatniego biedaka. Wyciągano z lnu włókna różnej grubości i robiono przędzę (fig. 267) zadziwiająco cienką, a tkaninę mocną i wdzięczną dla oka (fig. 268). Nadawano jej barwy dowolne: czarua ze złotem, jaką widać na mumiach,

118

przedstawia się przepysznie. Dla otrzymania włókien roślinę gotowano, oczyszczano z części drzewiastych, do czego później obmyślono narzędJe w rodzaju grzebienia. Cały ten przemysł, początkowo tylko w ręku kobiet zostający, pod koniec (za XX-ej dyn.) przeszedł do mężczyzn. Z lnu robiono też i masę tekturową, używając jej do zdobienia sprzętów.

Młynarstwo znajdowało się wstanie pierwotnym. Młynów właściwych nie znano, choć w piśmie jest hieroglif młyna. Zboże albo tłuczono w moździerzach, jak dziś jeszcze w Afryce, albo nasypane na kamień rowkowany większy rozście-rano mniejszym, trzymanym w ręku, a poruszanym od siebie i ku sobie. Niewiadomo jak oddzielano otręby, dla otrzymania mąki delikatniejszej, którą

»'CV ' '

n

ii

Ki

?>/

Mm

im

Cl

S.;; Sc

JJ

mm

Fig. 266. Wyrób drewniany, stiukowany na czarno. Szakal -Anub (Teby. XXVI dyn. Zbiory G. Maspero).

r .V

03'

■y

li

V;

<■

Fig. 267. Prząśniczka.

(Malow. Beni-Hassan; grób. Chnnmhotpu - ego).

ii;

Fig. 268. Tkanie płótna na krosnach poziomych. (Malow. Gbro Chnnmhotpu-ego w Beni-Hassan Lepa. „Denkmaler^J

niewątpliwie, przy wielkiej wziętości pieczywa staro - egipskiego, znad musiano. Zastosowania ruohu wirowego nie pokazują pomniki. W większych gospodarstwach, na dworach, ciasto rozczyniano, urabiając je nogami. W tym celu kilku mężczyzn wchodziło w wielką kadź lub miskę. Wypiek od-bywał się w małych piecach glinianych, stożkowatych, ściętych, lekko stromych, przypominających śpicbrze. Urobione bochenki, sztuki ciasta wogóle, układano, dawniej przynajmniej, na zewnątrz, ogień szedł z samego spodu (fig. 269).

Li

iii®

■m

il/° o o

mmoo o o

Fig. 269. Pracownia piekarska. (Teby Bab el Moluk; grób Bamaeaa Iii-go. Bosell. „Mon. civili”).

Sprzęty ozdobne robiono z drewna wzorzysto wyrzynanego, inkrustowanego lub impastowanego w umyślnych wyżłobieniach. Do łóżka należało i wysokie wezgłowie drewniane, ztale już włączone w ogólny zarys. Były i osobne wezgłowia. Fotele robiono szerokie, z poręczami na przodzie, wyrzynanemi w ornamenta fantastyczne lub postaci i oblicza ludzkie i zwierzęce, z emalią i złoceniem. Znano ławki, jakby nasze kanapki bez poręczy; używano też i krzeseł składanych. Niekiedy w krzesłach nogę przednią i tylną na linii boku zastępowała jedna sztuka drzewa, zgięta w pa-łąk. Umiano wyginać dowolnie i grube sztuki przy budowie łodzi. Narodowa cnota, cierpliwość, pozwalała obywać Bię bez desek dłuższych: zastopowano je krótkiemi, nader umiejętnie, jak dachówka na dachu, uukładanemi. Herodot widział jeszcze łodzie takiej dachówkowatej budowy. Łącznikiem bjł kołek drewniany. Klej jest już późuiejszym. Snycerstwo okazywało swą ^zręczność w wyrabianiu nóg u stołów i krzeseł, oraz przedmiotów drobnych, jak szkatułki, przyrządy do pisania, pudełka, kołczany. Lubowano się w barwieniu powierzchni. Na broń i sprzęty lżejsze, pospolitsze, nie zdzierano kory z gałęzi, używanych do wyrobu, i obwijano je nadto jeszcze korą innych drzew.

Wyprawa skór odznaczała się dokładnośoią, ale w użyciu były i skóry wcale nie wyprawiane, noszone włosem na wierzch. (Naciągano je na sprzęty domowe, kołczany, tarcze. Z Afryki i Arabii sprowadzano bardzo wzięte, wśród kapłanów zwłaszcza, skóry pantery. Wyrabiano skóry delikatne, zupełnie cienkie, nawet rodzaj pergaminu; barwiono je i wyciskano. Wyrobem ustawicznie potrzebnym były skóry na fartuchy i na sandały (fig. 270). Skóra, tak jak kamień i skorupa, dostarczała Egipcyaninowi niekiedy i powierzchni do pisania.

W obrabianiu tworzywa mineralnego E. star. celował; miał go obfitość wielką, glinę wszędzie (ob. rozdz. I). Ceramikę postawił wysoko. Koło garncarskie znano już w 111-m tysiącole-ciu. Z gliny zwyczajnej robiono prążkowane garnki, dzbany, fiaszki, misy, figurki, z polewą i bez. Ten przemysł ludowy, wskutek zachowawczości narodowej, upierał się przy raz przyjętych formach, i można powiedzieć, że dzisiejsze wyroby z Siutu i Ken-neh nie wiele się różnią od staro - egipskich, jak o tern porównanie przekonało. Fajans egipski uważa archeologia za niezrównany, a niewiadomo jeszcze, jak go robiono, nawet jak nazywano. Zabytki są nieliczne. Z IV-go tysiącolecia utrzymały się jeszcze paoiorki fajansowe, z III-go garnuszek; z Ii-go różne już przedmioty: czasze, miseczki, lalki, posążki, amulety, nawet większe już po3ągi,

cl

jjĘg

mim

Fig. 270. Pracownia szewcka. (Dyn, XVII. Champollion „Mon. del’ Eg. etc."; Bosellini „Mon. civili").

w skarbcu w Gizeb. Piękną jest emalia na tych wyrobach. Wogóle w emaliowaniu dowiedli Egipcyanie wybitnego kunsztu i smaku. Ich emalie złotnicze są zaszczytem ich rękodzielnictwa; umieli emaliować nawet kamienie i drzewo. Klejnoty królowej Ahhotpu, matki Ahmesa, odrodzicie-la państwa po Hykszuacb, przechowywane w Gi-zeh, wzbudzają zachwyt i w egiptologu, i w zwykłym widzu (Maspero II 99). Dajemy tu wyobrażenie drobnych wyrobów rękodzielnictwa, mających znamiona przemysłu artystyozuego (fig. 271, 272 i 273).

Szkło wynaleziono lub naśladować zaczęto dopiero w późniejszych wiekach. Wybitniejsze o-kazy są dopiero ze środka Ii-go tysiącolecia.

Metalem najdawniejszym niewątpliwie jest miedź, wydobywana za królów piramid, aż do Ramsesa Iii-go, z przerwami, jakie sprowadzały dzieje polityczne. Kopalnie znajdowały się na Sinai, w Uadi Maghara, Uadi Nasb i pod Sar-bńf; czynna jeszcze kopalnia w pierwszej z tych

Greków, używany szczególniej na ozdoby. Złoto mieli Egipcyanie we czci wielkiej; nazywali je „ciałem bogów*, a sam Ró (Amon?) zapewniał: „zaprawdę, skóra moja jest czystym elektronem*. Jak już wiemy, złoto otrzymywali z arabskiego pobrzeża Nilu, początkowo z gór Bechen, pod Uadi Hamma-mat, przy owym trakcie do Qosieh (roz. I); później, po podbojach, z Nubii, z okolicy Eszuranib,

Mi?

ilfll

v;?

/I

•SA

kj

mWjiTi

li

I31

Fig. 272. Berło królewskie; wyrób gliniany ('„Bibliotheąue nat.").

E/ś

•W!

' 'J

..

y;'.

Fig. 271. Dzbanek w stylu ypryjskim. Zwierciadło bronzowe. Skrzynka drewniana malowana. Naczynie emaliowane. P zderko robotą snycerską.) Puhar fajansowy. Łyżka. (M. Gizeh).

miejscowości jest staro - egipską. Niema najmniejszego śladu rodzimej metalurgii, wytwarzającej żelazo, chociaż części żelazne napotyka egiptologia w pomnikach bardzo dawnych, wszakże nie w narzędziach, co stanowi okoliczność ważną. Skąd brali Egipcyanie cynę? — dotychczas nie docieczono, bo własnej nie mieli. B r o n z występuje już w najdawniejszych czasach; robiono z niego broń, narzędzia, posągi, ozdoby architektoniczne, naczynia. Badania oznaczyły już Bkład stopu, który miał dwie główne odmiany: jaśniejszą i czarną. Wyroby bionzowe są znako mite. Oprócz właściwego bronzu był i sześcio-stop (z 6 u metali). Srebra nie znał jeszcze E. prastary i otrzymał je dopiero późuiej z Azyi, przez Fenicyan i Syryjczyków; może być, że potem już odkryto rudę u siebie, na co naprowadza zraczna bardzo ilość zużywanego metalu. Był on z razu od złota droższym, a nazywano go wogóle „białe". Gdy się upowszechnił, stapiano go razem ze złotem, w stosunku od 4 do 2 części na I, wytwarzając nowy materyał, usm, elektron

i. m

mm mi

VM?

-Pi

t ig. 273. Thot z łbem kinocefala; glina polewana. (Zbiory G. Maspero).

o 17 dni drogi za Assuanem. Metalurgia ta jest bardzo starą. Dyodor (III 12 — 14) opisał jej technikę w kopalniach nubijskich, za Ptolemeu-szów: opis zgadza się z pozostałemi zabytkami i śladami i z powaźnem prawdopodobieństwem odtwarza stan, w jakim kunszt wydobywania złota znajdował się za czasów staro - egipskich. Po kopalni w Bechea dochowała się mapa jej, spo-

rządzona na papirusie za wielkiego RamseBa (u gromna liczba górników i robotników, pod do-Maspero; inna u Ermana),—najdawniejsza mapa na wództwem umyślnych jakby pułkowników. Wiel-świecie; są na miejscu ślady cystern, osady gór- kie posągi, obeliski, kolumny wyrabiano na miej-niczej, świątyni i samej działalności metalurgicz* scu i spławiano Nilem, nawet ciągniono lądem, nej. W kopalniach nubijskich rudę niezawsze wy* Po kilka tysięcy ludzi zajętych było taką robotą, tapjano na miejscu; posyłano ją także do Egiptu. Z Iii-go tysiącolecia póżostaT bardzo wyraźny o-^ / Kamienie w samych już początkach cza- brąz (Lepsius: „Denkmaler") ciągnienia kolosu na sów Historycznych wyłamywano ze skał, obrabia- saniach. Za Ramsesa IV*go do 'jednego, spławu no i gładaoto znakomicie. Najdawniejsze są sy- użyto GŚmiiL.tysięcy ludzi. Przypomnieć potrzeba, najskie kopalnie malachitu, nadzwyczaj ce- że powalony, w Tanis R a m s e s ma 30 metrów nionego przez Egipcyan, równie jak lapis la- wysokości, tak zw. posągi Memnona 17, a żuli. Egiptolog z podziwem ogląda błyszczącą obelisk w Tebach 33.

......mm .

3S '

iw

yy

i a'

sm

UJ

ggyyjasw

.....

ey. —1 1

r- *.S / -

fig. 274.

Narzędzia sporządzone dla Tutmesa III na uroczystość założenia kamienia węgielnego znalezione w Tebach: 2 siekiery, 5 dłót, 1 cioała bednarska, 1 piła (Muz. lejdejskie i zbiory w Alnwick Castle).

powierzchnię granitu, w komorze grobowej Cbufu- Z powyższego zarysu widać, że rękodzieła znaj-egćT i domyśla się tylko, że do gładzenia używano dowały się w stanie kwitnącym. Tein wyższą o-    yL-

do pracy rękodzielniczej narzędzia i przyrządy, przy zupełnym prawie braku machin. Spierano się o to: czy była w Egipcie epoka kamienna? Dowodów materyalnych niema, ale jest logiczna konieczność. Musieli mieć Egipcyanie w swem dzieciństwie okres narzędzi wkładanych im do rąk przez samą przyrodę, używali wtedy: ości ryb na igły, rozsochatych gałęzi na pługi, krzemienia na topory, w ręce trzymanych kamieni na

kwarcu. Na wschód od Mennoferu pod Terofif każe się ich wartość, im niższą miały używane (TtirSh) był dobry wapień budowlany; dalej na południe, nawprcst Dahszuiu, — alabaster.

czarny

czer-

Pięknego piaskowca dostarczały kamieniołomy-w Gebel Silsileh. Najlepszy granit otrzymywano z Uadi Hammamat (Bechen), wony z Assuanu. Z tamtych również okolic pochodził wspaniały bazalt. Z Assuanu sprowadzano granit już na wielkie piramidy. — We wszyst-TnćlT kopalniaęh_i__iajmieniołomach pracowała o-

młoty, a tarciem drewna o drewno wywoływali płomień. Kiedy sadowili się w dolinie Nilu, mogli być już wyższymi nad tę pierwotność, ale na to również żadnych niema dowodów. Gładzenie chropowatej powierzchni obrabianych ' głazów przez klepanie jej okrągłemi lub eliptycznemi kamieniami, trzymanemi w dłoni; ścieranie zboża kamieniem, noże krzemienne do obrzezań; zupełne obywanie się bez żelaza, nawet w pługu; w późnych już czasach, około 1000 r., używanie przyrządu do rozniecania ognia, opartego na owej zasadzie Indów jeszcze leśnych — są szczątkowe-mi zabytkami tego pierwotnego półbarbarzyństwa, pół-cywilizaoyi, których widownią mogła, a do pewnego stopnia musiała, być dolina nadnilowa. Znaleziony w Tebach z Ii-go tysiącolecia zbiór narzędzi (fig. 274) obejmuje siekierę osadzoną w trzonie, siekierę nawiązaną, dłóta, ciosłę bednarską. Fig. 275 daje świder wiercący, łukowy. Jeżeli dodamy do tego piłę, drąg, sznur, rzemień, lewar do płynów, koło garncarskie, walce, przekła-

Fig. 275. Świder łukowy. Osobno: Świder, Poszewka, w której się obracał (Wilknison „Man. and cust, of the anc. Egypt. L).

dane podczas ruchu przy ciągnieniu wielkich ciężarów, później zastąpione przez sanie, dalej miech złotniczy i miechy używane w wytwórniach narzędzi i w zakładach metalurgicznych, ów przez rolnika urządzony szaduf, machinę przy-g odnie ustawianą do wyginania spodów łodzi, przyrząd z ciężarkami de kręcenia lin, wreszcie kątownicę i ołowiankę- — będziemy mieli prawie summę tych środków, jakiemi poza obrębem własnej siły, własnej zręczności, rozsądku i smaku, rozporządzał robotnik w starożytnym Egipcie. Fizyczna siła ludnośoi, licznej i pracowitej, zastępowała siłę machin, których jeszcze nie znano, a podtrzymywała działalność tych, które już wynaleziono. Wspomniana tu machina do budowy łodzi, oraz przyrząd do rozpalania ognia i świder, działający przez napięcie łuku,—oryginalnie pomyślane przez Egipcyan, — wymowniej może od innych wynalazków świadczą o ich uzdolnieniu, o powołaniu do umiejętnej pracy rękodzielniczej.

Wszystkie narzędzie ostre do ostatnich czasów są bronzowe. Łączono je z rękojeścią przez związywanie rzemieniami: nawet cieśla i stolarz innych narzędzi nie używali, tylko kamieniarz i tracz część drewnianą wpuszczali w metal. Drzewo gładzono drobnoziarnistym piaskowcem. Wóz zjawił się późno, prawdopodobnie wraz z koniem, już po przeżyciu przez Egipt dwóch okresów politycznych, i nie jest wynalazkiem egipskim, jak dowodzą jego nazwy semickie (agolt i m e r k o b t; do ciężarów i do jazdy). Szkło, gdyby było własnym wynalazkiem Egipcyan, niezależnym od azyatyckiego, przyniosłoby im zaszczyt. W umiejętności nadawania barw (nawet piaskowiec i wapień, który najczęściej zabarwiali, mają wielką żywość barw) i lakierów, przyrządzania past pokrywających, stiuków i emalii, w delikatnem obrabianiu złota—widać pracowitość, usilnośó, zręczność niekiedy niezrównaną. Tajemnicy przyrządzania skór, past, emalii dotychczas nie poznano. Niewiadomo też, co było przedmiotem zajęć w laboratoryach, utrzymywanych przez kapłanów po świątyniach, i jakie che-miczne procesy dawały materyał, potrzebny do wywierania złudzeń zmysłowych, podtrzymujących złudzenia umysłu.

E. był ubogim w drzewo; dla tego biedniejsi radzić sobie musieli nawozem, urabianym w cegiełki i zastępującym opał drzewny.

Egiptologia zebrała wiadomośoi o istniejącym (za nowego państwa) ceohu złotniczym. Przełożony tej przedniej korporacyi w pewnej chwili dziejowej miał pod sobą wszystkie rękodzieła i wielką piastował godność, nosił nawet królewski s z e n d-o t. Co się tyoze rękodzieł niższych, w jednych stwierdzono urządzenia cechowe, w innych można domniemywać się zrzeszeń zamkniętych, nie-wpuszczających do siebie fuszerki, pracy, która nie przebyła zwyczajowego terminu i nie nabrała u-miejętnośoi normalnej. Pewność już mamy zupełną co do istnienia w rękodziełach innej, niewolniczej, organizacyi, podającej robotnika w zależność od przedsiębiorcy, pana, właściciela. Przedmiotami tego ciemięstwa mogli być nie tylko jeńcy i poddani, ale i ludzie wolni, nienależący do nikogo; podmiotem bywał zarówno faraon, rząd, hek, jak i człowiek prywatny, rozporządzający znaczną ilością surowia do przetworów. O sprawę dziedziczenia zawodów już potrącono (rozdz. V B). Wszyscy pracowali na siebie, czy na innych, a każdy narzekał. Jak rolnik z ironią pociesza woły, że im wody nie zbraknie, choć zbraknąć może paszy (rozdz. V B), jak już z boleścią skarży się, że mu jedną połowę sprzętu zabrał robak, a drugą poborca; tak I rękodzielnik nie ustaje w u-tyskiwaniach, a wyręcza go przed potomnością poeta-satyryk: „Kowal, o, ten nie zostanie ambasadorem: ma palce jak krokodyl, cuchnie jak ikra rybia, paszcza ognista ciągle się przed nim roztwiera" „Biada kamieniarzowi, któryby sobie spokojnie siedział o wschodzie słońca: przy wiążą mu nogę do ple ców*. „Mularz, odziany tylko przepaską, na wichry wszystkie wystawiony, nie prędko doozeka się lotosu na szczycie. Ramię mu omdlewa, strawa miesza się ze śmieciami; Chlebem mu są własne palce: zjada samego siebie, dźwiga a dźwiga wciąż kamienie... Do domu wraca: dzieci mu o-bito“. „Tkaczowi na chwilę ustać nie woluo: wiążą go, jak lotos na stawie; musi dać chleba strażnikowi, aby ujrzeć światło dzienne". I tak kolejno nieszczęśliwymi są: piekarz, farbiarz, nawet fryzyer, a najnieszczęśliwszym ze wszystkich szewc: „Jego zdrowie jest zdrowiem psującej się ryby. Wiecznie nędzny, nie ma co gryźć, chyba podeszwę*. Są to dowody co najmniej służebnic-twa, jeśli nie niedoli i nędzy, która całkowicie zależnych z pewnością też nie omijała. Kij, jak wszędzie, tak i tu, oohmistrzował; nie pozwalano ani dzieciakowi przy nauce, ani dorosłemu przy robocie, wątpić o tej prawdzie, że „plecy ma człowiek od tego, aby mu je bito*, — jak opiewało przysłowie narodowe.

JO) Handel^przy organizacyi, która zapewniała WszystEim pewne minimum środków do życia — gromadzeniu bogactw i kapitałów w znaczeniu ekonomicznem, energią własną, poza granicami łaski i władzy faraona, sprzyjać nie mogła, i wogóle krępowała indywidualną przedsiębiorczość —rozwinąć się nie zdołał. Poziom jego był, jakby powiedzieć, targowym; na targach miejskich zaczynał się i kończył. Stosuje się to do handlu wewnętrznego produktami własnemi; ale i tu trzeba przypuścić dostawy w większych ilościach z miejscowości wytwarzających do spożywających, jeśli produkt lub wyrób w niektórych tylko punktach kraju miał ogniska wytwórcze. Była przecież okoliczność jeszcze ważniejsza. W najdawniejszych już czasach E. nie mógł obywać się bez produktów obcych, musiał więc posiadać handel zagraniczny, z istoty swej zawsze większemi ilościami obracająoy. Główny i najdawniejszy jego kierunek szedł Nilem z Suanu (także w formie S u e n 11, oprócz podanych na tablicy do str. 852-ej niniejszego tomu) na północ. Sama wspólność nazwy miejscowości z nazwą rodzaju pracy ekonomicznej całego kraju, handlu, daje wskazówkę ważności tego pogranicznego punktu. Wyraz s u e n, oznaczający w języku koptyjskim „wartość”, w starożytnym E - e służył właśnie do określania „handlu*. Po Suanie szedł Kebt i ruch na wspomnianym trakcie nad M. Czerwone i do Punitu. Dowodów istnienia marynarki handlowej niema. Nil roznosił towary zagraniczne po Egipcie, i na krótsze odległości także i wyroby i płody rodzime; służyły do tego większe Statki, przewozowe i holownicze. Nie one jednak utrzymywały ruch żeglowny na Nilu; daleko większe znaczenie miały statki samego faraona i państwa, sprowadzające dla nich bądź zboże do magazynów, bądź produkta przeznaczone na dwór, bądź materyał budowlany i wyroby artystyczne, posągi, obeliski, kolumny do świątyń i pomników. Wielki nawet z istoty swej handel, wobec tego ruchu, przerzucającego odrazu ogromne masy o mil kilkadziesiąt i nawet sto z górą, z Suanu do Delty, musiałby mieć małą doniosłość, i tak też było w E-e, skoro nawet pomniki nie znalazły wcale miejsca dla

kupca, a społeczeństwo, schematycznie urządzone, nie zna wcale odrębnego stanu (nie kasty) kupieckiego.

Handel był wymiennym, to znaczy, że wartości towarów nie obliczano na pieniądze, a ceay nie płacono pieniędzmi. Wymienność przecież była ograniczoną, w późniejszych przynajmniej czasach, przez obliczanie wartości na lednostkę lub całą summę jednostek, które wcale do zawieranego stosunku w rzeczywistych przedmiotach nie wchodziły. Erman zwraca uwagę, że, jak obecnie jeszoze w Afryce używają do obliczania pereł, kawałów soli, materyi i t. p. przedmiotów, tak i Egipcyanin, sprzedając np. wołu, obliczał jego wartcśó w metalach, wyrobach glinianych, olejkach, wódce, piwie i t. d. Były to więc tylko jednostki szacunkowe, [porównawcze, służyły obu stronom lub jednej z nich do zoryentowania się i zabezpieczenia od straty. Giy taką jednostką szacun- < JŹ kową na targach codziennych zaczęła się stawać ' ■'/. sama jednostka wagi, w miedzi, srebrze lub złocie, dla zapobieżenia nadużyciom i powściągnięcia ich, zakazano takiego regulowania ceny, przy któ-rem podaż wytwarzała samowolnie pieniądz, przez państwo nie uznawany i nie wprowadzony.

Jednostkę wagi do ostatnich czasów nazywano utenem, ale badania egiptologów (Spiegelberg i Chabas) najnowszych wskazały nazwę tabnu (w tej postaci transskrypoya u Maspero), jako jedynie właściwą. Ten tabnu miał 91 do 92 gramów. O większych jego skupieniach jednostkowych nio powiedzieć nie możemy, ale mniejsze były w ciągiem użyciu. Uten, jako ciężarek, miewał niekiedy nawet bardzo wytworną postać; pospolicie jednak nadawano mu kształt drutu kilka razy zgiętego, z prostokątnym obwodem zewnętrznym: taki też kształt ma hieroglif.

Wagi wymyślili Egipoyanie sami. Strzałka przymocowana do drąga przy równowadze układała się równolegle do słupa, na którym drąg z szalami był zawieszony (Maspero I 324).

Miarą długości był łokieć, według Herodota równy samijskiemu, rzeczywiście nieustalony. Egipto-logowie oznaczają jego długość w przybliżeniu na 1.7—2.5 (617—712; w Denderah 695 milm.) stóp angielskich. Drogę mierzono schoinami, których przeszło 10 do 11 szło na stopień geograficzny.

Schoin miał 60 stadyów greckich (Herod. II 6).

Można jego długość oznaczyć na 10 000 metrów z nadwyżką.

O policyi i wogóle prawie handlu, z wyjątkiem powyższym, nio nie wiadomo.    s<

////. Dzieje. A) Źródła a) egipskie. Naród, który pismo i papier wynalazł, od pisarzy się roił, w budownictwie, rzeźbie, malarstwie i epigrafice pomnikowej Bię kocbał, a żył w krainie pogodnej, suchej i ciepłej, musiał, o ile-by mu barbarzyństwo własne lub obce pomników nie zburzyło, pozostawić po sobie liczne zabytki piśmiennicze, świadczące, nie tylko o umysłowości, ale i o życiu uzewnętrzniającem się w dziejach. Tak też było w Egipcie: gdyby północna część kraju dorównywała południowej, możnaby powiedzieć, że żaden naród na Wschodzie nie pozostawił o sobie

tak trwałych i szczegółowych świadectw, jak E-gipcyanie. Dzielą się one na urzędowe, kapłańskie i prywatne, a) Do urzędowych należą: napisy i wyobrażenia ua wszelkich pomnikach, przeważnie na świątyniach, wznoszonych przez faraonów, którzy hieroglifami i obrazami przemawiają najczęściej wprost od siebie, a głównie opowiadają swe czyny wojenne; nadania Czynione przez faraonów na rzeoz osób, świątyń; akta publiczne samego faraona i wielkich urzędników; umowy i korrespondencya, prowadzona z obcymi monarchami (Amenhotep III i IV; Burnaburyasz babiloński i królowie Hittitów); listy królów z okoliczności ofiar, składanych przodkom (suten di hotpu =„król składa ofiarę"). Dla historyi politycznej ta kategorya dowodów jest najważniejszą, jakkolwiek w najczęściej stwierdzanym braku równoległych świadectw stron współczynnych, zwłaszcza w zakresie stosunków międzynarodowych, nie podobna znaleźć krytycznej podstawy do ocenienia ich wartości. Listy królów przez królów samych podawane, oparte na tradycyi, ujętej w pismo, pomiędzy sobą wogóle zgodne, Stanowią dowód rzeczywistego istnienia wskazanych osobistości w dziejach, a ilekroć trzymają się tradycyjnego porządku, przynoszą zarazem i dowód następowania jednych po drugich wykolei wymienianych nazwisk. Takich list czy tablic królewskich dochowało się trzy: 1) Sala przodków, także Tablica królewska z Karnaku, albo Tablica Thoutmosego (Tutmes) III, wyłupana z wielkiej sali tego króla przez Prisse’a d’ Avennes—rzeźba na płaszczyźnie. Król składa ofiarę 61 swym poprzednikom, nie trzymając się wszakże chronologicznego porządku. Dwanaście otoków (kartuszów) królewskich zniszczało. Tablica z 49 pozo-stałemi imionami stanowi obecnie własność Bibl. Nationale w Paryżu. Wydał ją LepsiuB w „Aus-wahl d. wichtigsten Urkunden d. Aegyptischea Al-terthums* (Berlin 1842). Pisali o niej Letronne i Prisse d’ Avennes w .Notice sur la Salle des ancótres". Ważna dla królów XI — XIII i XVII dynastyi. 2) Pierwsza tablica z Abydos ze świątyni grobowej (memnonium) Ramsesa II • go. Król składa hołd 50-u swoim poprzednikom; dochowały się jeszoze w otokach imiona i przezwiska trzydziestu. Odkrył ją Bankes w r. 1818, o-głosił Caillaud w „Voyage ń Meroó* T. III, później Anglik Salt; nabyło ostatecznie British Mu-seum. 3) Druga tablica z Abydos, dotychczas w miejscu, w świątyni wzniesionej Usiremu przez Setiego I, t. zw. Memnonium S-go, dokończonej przez Ramsesa Ii-go. Król wraz z synem staje przed 76-u swymi przodkami. Otoki ułożone Bą rzędami po 88, rząd trzeci wypełnia aż 19 powtórzeń otoków samego ofiarodawcy. Ogólna liczba imion jest 114, ale imion niepowtórzonych tylko, j. w., siedemdziesiąt sześć. Niema na tej tablicy królów z dyn. XIII-ej do XVII-ej. Odkrył ją Mariette w roku 1864, ogłosił najpierwej Dii-michen w .Aegyptische Ztg.“ t. r., następnie Mariette w T. XIII .Revue d’arcbeologie“ ser. II i w .Abydos” T. I. Z aktów wewnętrżnycb, wydawanych przez faraonów i ich wielkich urzędników, najważniejszym jest t. zw. Papirus Harrisa, w którym Ramses II opowiada swoje i ojca swego (Seti I) dzieje.—W tej kategoryi dowodów znajdują się i stele, w środkowej częśoi E u napotykane dość licznie. Te kamienie pamiątkowe były często i granicznemi. Do działu zabytków, a zarazem dowodów królewskich, należą mumie królów, jak np. znalezione d. 5 lipca 1881 w Tebach, jak w lat 10 późaiej przez Grśbaulta odkryte mumie Pinot(ez)emów, faraonów kapłańskich dyn. XXI. Zaliczyć tu potrzeba także sarkofagi i posągi królewskie.—b) Kapłański początek mają listy królów i kroniki, prowadzone przy większych świątyniach. Spisywano je na papirusach, najczęściej pismem hieratycznem, późaiej, za upadku,—demo-tycznem. Najważniejszym dotychczas znalezionym okazem oryginalnym jest Papirus królewski turyński, znany także pod nazwą: kanon tury ńs ki, z czasów Ramsesa Ii-go. Obejmuje on imiona 220 królów z krótkiemi omówieniami pa-nowań, wskazująo czas ich trwania w latach, miesiącach i nawet dniach. Przypadek zmniejszył użyteczność tego szacownego pomnika, który w roku 1820 dostał się do muzeum turyńskiego. Drovetti, nabywszy go na miejscu w r. 1818, przez roztargnienie pociął go na 200 blizko kawałków. Podobną listę odczytywali kapłani Ptaha w Men-noferze Herodotowi. Ważny ten kanon wydał naj-pierwszy Lepsius („D. Konigsbuch d. alten Aegyp-ter* Berlin 1858), lepiej Wilkinson. .The Fragments of the hieratic papyrus at Turin* (1851). Restaurowanie pomnika, rozpoczęte przez uczonego angielskiego, prowadził dalej Lauth w „Manetho u. d. tu-riner Konigsbuch*. Drugim wybitnym pomnikiem kapłańskim, ale już w redakcyi greckiej i o tysiąc lat późniejszym, jest sporządzona przez kapłana Manethona (—ethos) w Heliopolis, rodem z Seben-nytos, ok. 270 przed Chr., na rozkaz Ptolemeusza Filadelfa, pierwszego faraona greckiego, kronika anegdotyczna wraz z listą królów, w I-ym już wieku po Chrystusie znana tylko w ułomkach. Pomimo tego stanu swojego, daje ona najwięcej szczegółów w najbardziej systematycznym układzie i stanowi też dla Egiptologii do dziś dnia najważniejsze, jakby normalne, źródło wiedzy o królach i dynastyaoh, wymagające tylko ciągłego regulowania przez krytykę, która też wydała z siebie już pokaźną literaturę przedmiotu. Naj pierwszy skorzystał z ułamków kroniki i listu Manethona w I w. po Chr. Józef Flawiusz Żydowin w .Contra Apionem”, gdzie bronił dawnośoi Żydów stosunkami ich z Egiptem. Z innego egzemplarza wpisał kronikę do swego „Pentabiblionu* Sext. Jul. Africa-nus w III w. po Chr. Historyk powszechny, Euzebiusz, włączył ją w IV w. do Bwojego „Chronikonu". Z resztek obu poprzedników r. 792 przepisał ją historyk bizantyjski, Georgios Sinkellos; aż stamtąd, z niewiadomych źródeł, dostała się do kom-pilaoyi średniowiecznej .Excerpta Barbari*. W naszym wieku wydał Manethona Muller w bibliotece Didotowskiej, we .Fragmenta historicorum graeco-rum“ T. II. Pisali o Manetbonie: Boeckh „M. d. n.

Hundssternperiode⁻ (Berlin 1^45); Uuger ,Chrono- się E-m głównie w K onikach I, w Księgach kró-logie d. M.“ (Berlin 1867); Rmge E ,Rech. sur les monumeuts qu’ on peut attribuer aux six premióres dynasties de' M.“; Krall „D. Komposicion und d.

lewskich I i II. w lzaijas^u, w Je emiaszu; najobfitsze w szczegóły są wiadomości w B blii, zwanej „B Cabena" L d C h e 11 a albo H e 11 a (ob ) w ostatoi^m dopiero dziesięcioleciu uczeni angielscy odsłaniają, dzięki znaj'owm\m aż w K*ppa-

Schiksale d. manethouischea Gęsi hicbtswerkes**;

Lauth (w rozprawie wyżej przytoczonej) i inni.

Do kafłańskiej li eratury napisowej należy i oł- doeyi zabytkom P<> Am< nhotepach III i IV głó tarz odk yty przez Clot-neya, dziś w M Marsjlii: 34 wni* Ramaes II potęgą s*oją wywoływał c ążeuie otoki, 16 królów i 2 król<we. W i mych też do H ttitów d > E u; ale fakty atą i wynikające znane

kum»ntach ze źródeł kapłańskich znajdują się o-derwaue wiadomi ści o królach i wypadkach. O gromna ile ść t. z w. ksiąg umarłych, stanowiących, zdani m eg ptoiogów, jeśli nie 9, to 8 dziesiątych ogólnego zasobu papirusów hierogli-ficanych i hieratycznych, w nieznacznej dotychczas części odczytaua, z czasem dost»-czyc może również pożytecznych wskazówek.

c). Z prywatnych, ale egipskich jeszcze źródeł na wzmiankę szczególną zasługuje Tablica grobowa z Saqqarah, rzeźba na płaszczyźnie w wap.e-niu, odkryta w r. 1863 przez Marietta w grobowcu Tuurej* (Tunary), dworaka Ramsem ligo, i ogłoszona przez odkrywcę w „Revue archóolo-gique“ (T. X ser. II), oraz w jego „Monuments divers*. Obejmuje ona 58 (nie 5£j królów, wśrbd nich i królów 6-u pierwszych dynastyj; najdawniej szym jest Merbapen z dyn. I-ej, ostatnim Rannes II. Niema w niej wcale dyn. VII-ej—XI ej, XIII-ej — XVII-ej. Zabytek ten znajduje się w M. Gizeh (N. 872).—Epigrafika grobowców prywatnych, na der cenna dla wewnętrznego ustroju i życia, podaje teź niekiedy i wskazówki pożądane dla historyi politycznej, np. w Nechebcie (El Kab), opowiadanie Ahmesa o wypędzeniu HykszauBÓw, w Chuen-cheb-eten (Tell el Amarna)—hymn Aiego do słońca (za Amenhotepa IV), napisy i obrazy w grobowcach Ameniego, Chumhotepa w Beni - Hassan i inne. Oczywiśoie, jak królewskie, tak i prywatne mumie również mogą być źródłem wiadomośoi: bardzo często skrzynia ma podobiznę zmarłego, a prawie zawsze napisy, od rytualistycznego odrębne. Wartość źródłową mogą mieć i pomniki literackie, niezależne od historyog/afii urzędowej, jak np. poemat Pentaura o zwycięstwach Ramsesa Ii-go w świątyni Amona w Karnaku i w Ramesseum. Wszystkim tym źródłom nadaje wartość już bezpośrednio - naukową egiptologia przez ogłaszanie i krytyczne opracowywanie, sięgające do szczegółów, pozornie nio nieznaczącyoh, ale rzeozywiście składających się na integralną całość odtwarzanego życia.

P) Obce. Wojny, stosunki urzędowe z obce-mi mocarstwami podczas pokoju, podróże cudzoziemców uczonych i ciekawych po E-e, zasilały źródła nie - egipskie. Wogóle są one wskutek nie-wyrobienia się jeszcze kultury na azyatyckim Wschodzie, późnego zjawienia się kultury greckiej i zazdrosnego, obałamucającego ezoteryzmu kapłanów egipskich, wiodących rej w dziedzinie trady-cyi i umysłowości, — nieliczne i nie wielką mają wartość. L i b o w i e, mieszkańcy oaz, Nubijczycy, Arabowie, Beduini żadnych nie zatrzymali śladów. Izraelici zajmowali

już były z pomników egipskich, jak np. traktat z królem hittycki n, C etaairem, j go m-łżeństwo i t d (Ramesseuin w zachodach Tubach; świątynia w Abu - Simbel w N ibii, pap. Harns). & viadec-twa syryjauie Rą bardzo skąpe, nawet co do wewnętrznych dziejów Syryi, w ez*sa h kwitn eaia Eu Z pomn ków egipskich w S ryi dochował się na półaoc od B drutu iBeryt) pod N khr - el Keib, w skale wyryty napii Ram-tesa ligo. A s s y-ryjskie pomuiki mówią najwięcej, ale w ostatnim już okresie dziejów, poczynając od środka IX-go w., kiedy oba mocarstwa pierwszy raz się ze sobą starły. Podbój Assyryjczyków z VII go w. w samym E-e niewiele zostawił po sobie śladów pomnikowych. Stosunki z Babilonią przed powstaniem Assyryi jako wielkiego mocarstwa nie przyniosły dotychczas nic, prócz projektowanego małżeństwa między Burnaburyaszem a córką Amenhotepa IV-go—na co właśnie dowody znajdują się w owej korrespondencyi (ob. sub a) z Tell el Amarna. Panowanie perskie w E-e odbiło się na pomnikach obustronnych tak słabo, że głównem źródłem dziejowego stosunku nie przestanie być Herodot (ks. II; wydanie, komentarze i pamiętnik Rawliusona). Z Grekami od wieku VII-go była już łączność, i polityczna, i cywilizacyjna. W V i IV w. Grecy grali wielką rolę w walkach Egipcyan o niepodległość: w pisarzach teź greckich szukać potrzeba wypadków egipskich. W latach 58—56 przed Chr. kapłani miejscowi wmawiali w Dyodora (I 96), że juź Orfeusz uczył się nad Nilem mądrości i melodyi, a Homer geografii Egiptu; istotnie pewną jest podróż Solona, jako najdawniejsza, ale zostało po niej więcej śladów w prawodawstwie, w jego pobudkach, niź w zabytkach piśmiennych, jako utworach literao-kich samego podróżnika. Po Solonie był ok. 500 r. Hekataios, zwiedzał północny i południowy E.; bawił długo w Tebach; zyskaną znajomość kraju i ludzi włączyć musiał do sławnej swej geografii: ale, jak z jego dzieła pozostały tylko strzępki, tak z jego pobytu chyba tylko to, co bezimiennie weszło w Herodota, Dyodora, Agatharchidesa. Nie jednokrotny pobyt Herodota w latach 463 — 453 nie był dla wiedzy bezpłodnym; cała druga księga, i po części trzecia, zajmuje się wyłącznie E em. Eratosthenes, pierwszy urządzacz i kierownik Muzeum Aleksandryjekiego, przechował w pismach swoich listę 38-u królów, odmienną od Ma-nethonowskiej: inne jego świadectwa wcześnie już zaginęły. Z Agatharchidesa z Knidos niewiele zostało. Dyodor poświęcił E-i ks. II i roz. 1—18 ks. III swej Biblioteki. Tak samo, jak od Herodota, potrzeba i od niego przyjmować ostrożnie to, co mówi

119

En cyklop. Powag Duatr Zeaz. 148. T. 18- ty.

o zwyczajach i obyozajach, a wręcz już odrzucać to, co dotyczę dziejów politycznych przed Psammetichem.

lat 178. W granicach też pojedyńczych dynastyj nie podobna otrzymać stałych liczb c?»su. Papirus turyński nie zgadza się z Manethonem co do lat panowania, które jest w nim wogóle krótsze, tak, iż gdy na jednego króla u kapłana heliopolitańskie-go przypada lat 30, papirus daje na jedno panowanie lat 15. W takich warunkach chronologia nie może ani wytknąć stałyoh punktów, niejako er, rozpoczynających epoki, przynajmniej w pewnych przerwach, ani też, co jest jeszcze trudniejszem, poprowadzić przez nie jednociągłej linii czasu dziejowego, od początku do końca. Radzono Bobie peryodem Sy-ryuszowym (Set, gr. S o t h i s), który zdaje się od XlV-go w., ale niewątpliwie, jak wykazał Lepsius, jeszcze w drugiem tysiącoleciu wprowadzili kapłani, czuwający nad kalendarzem, d!a zrównania roku konwencyonalnego z naturalnym, słonecznym; rzeczą jednak jest pewną, że peryod ten, wynoszący 1461 lat konwenoyonalnyoh egipskich o 365 dniach, nigdy Egipcyanom nie służył do rachunkowości historycznej i dopiero w ostatnim 0-kresie, kiedy dzieje E-u biegły już równolegle z azyatyckiemi i greckiemi, które niosły same w sobie i stałą już miarę czasu, zaczął się stawać użytecznym dla historyografii. Z taką pomocą, kierując się dorobionemi e x post wzmiankami Manethona i innemi wskazówkami, usiłowano zyskać chronologiczny punkt początkowy dziejów.

Dcśó tylko wspomnieć, że np. Herodot przed dy-nastyą XXIV stawia królów, którzy należeli do IV (Chufu i inni). Nie u traciła powagi praca Plutar-cha o Usirym i Esie (Ast=greeka Ib is); ale nie należy ona do zakresu historyi politycznej.

Erą Meny nazwano. Różnice i tu okazały się wielkie. Niekażdy jednakowo dokonywał owyob, niezbędnych, skutkiem współczesności dynastyj, potrąceń z liczb otrzymywanych przy summowaniu lat pojedyńczych królów i całych grup królewskich. Niekażdy jednakowo pojmował i ów peryod Syryusza, wyrównywsjący 1460 rokom juliańskim; jedni składali go z 1461 -f- 4 lat egip skich (E. Meyer), inni poprzestawali na 1461. Przyszły nadto jeszcze i względy postronne: w e-giptologach angielskich obawa o Biblię. Nawet umiarkowane, a najprawdopodobniejsze obliczenie czasu dziejowego dla star. E-u przez Lepsiusa kładzie początek dziejów już politycznyoh w państwie zjednoczonem przed biblijoem stworzeniem świata, które według Halafty przypadło na r. 3 760 przed Chr.j gdy Lepsius na erę Meny przyjmij 9 r. 3 892. Usiłowano więc rozumowaniem i liczeniem ścisnąć czas dziejowy E u tak, że u jednego z egiptologów angielskich (Sharpe) Mena jest tylko o jakie sto lat dawniejszym od patry-archy Abrahama, nawet według owej swoistej chronologii żydowskiej (2000 i 1812 lat). Niektórzy cho*eli również bajecznych półbogów, sług Hora (Szem-s u - H o r pap. turyńskiego), ująć w kleszcze czasu, puszczając już wolno ich poprzedników: P t a-h a, A m o n a, Re, Szu, krąg Usirego, Anu-b a, T h o t a. Tym sposobem powstały ery daleko od siebie odbiegające. Oto jest wykaz bardziej -znanych w egiptologii:

B) Chronologia, dynastye, królowie. 0-kresy. Egipcyanie nigdy nie mieli ery początkowej swych dziejów; czas wypadków oznaczali latami panowania danego króla, a następstwo panowań utrwalali piFmem. To im zupełnie wystarczało. Wprawdzie Maspero w napisie na odkrytym przez siebie w Ta-nis pomniku z czasów Rameesa II znalazł rok 400-y od czasów króla ihykszusowego) Nubti; 8le ten jedyny dowód istnienia u Egipeyan ery historycznej obaliła krytyka, i sam uczony w najnowszem wydaniu wielkiego swego dzieła wyrzekł się błędnego mniemania. Czy ujmowano królów z poje-dyńczych panowań w dynastye? Za Rsmessdów (między 1400—1100) jeszcze w urzędowej epigrafice nie znano takich wspólnych mianowników; ale niezawodnie znano w chronografii kapłańskiej i nadwornej; papirus turyński wyraźnie oddziela jedne gromady dynastyczne od drugich. Podział na dynastye, mianowicie na 81, wprowadził też Mauetho do swoich list królewskich. Dynastyę trzeba tu brać raczej w znaczeniu „gromady królów* niż rje-dnorodu królewskiego", chociaż charakter pokre- erę pierwszą, którą, zgodnie z Manethonem, z pa wieństwa w gromadach przeważa. Ułamkowość pirusem turyńskim i wielką (drugą) tablicą z A-tego źródła nie pozwala usunąć wątpliwości: o ile bydos, od imienia wrzekomego pierwszego króla dynastye tworzą jeden ciągły łańcuch z odpo-wiadającem mu nieprzerwanem pasmem czasu, a w takim tylko razie summy pojedyńczych panowań, gdyby w granicach teraźniejszej możności sprosto-wanemi zostały, mogłyby dać liczby rzeczywistego czasu dziejowego. Jest to do dziś dnia boląca rana egiptologii. Bunsen, a za nim przeważnie badacze niemieccy, dla dawniejszych czasów przed państwem t. z. nowem przyjmują w wielu okresach współczesność dynastyj manethonowskieb; Lepsius ogranicza ją do dyn. VII i VIII (ob. niżej); Rougó, za którym idzie Maspero, zbijając Bunsena, wierzy w kolejność jednej dynastyi po drugiej. Według jednej lub drugiej skłonności charakterystycznej danego egiptologa, chronologia, na Manethonie 0-pierać się zniewolona, jest albo „krótką* albo „długą*. Największą trudność przedstawiają czasy najmętniejsze, najmniejszej potęgi i Bławy: dynastye VII do X-ej, zmrok po wielkości, jaką zajaśniała dyn. XII, i dalej okres nrjazdu (Hykszausu), aż do odrodzenia państwa. Doba Hykszausów najvięk-szemi najeżona jest trudnościami chronologicmemi.

W Manethonie widać wyraźnie sztuczną robotę, gdy obie dynastye XVII, narodowa i obca, mają po 43 królów, w jednym i tym samym 'czas’e rządzących.

Wielu zgadza się na współczesność dyn. VII i VIII.

.    . półbogowie . lat 11502

XI i XII-ej. Mariette uważa dyn. XV, XVI i XVII za współczesne. Różnice w liczbach dyn. XIII do XVII są największe; od 1589 (Boeckb) do 400 (Meyer). Nawet w późniejszych czasach dyDastya XX według pomników panuje lat 200 z górą, według ManeihoDa tylko 120, według Lepsiusa i Mariette’a Lesueur .    .

5 867 5 773

6    303 5 004 4 465 4157 4 000 3 893 3 892 3 043 3 180 2 800 2 673 2 320 2 224 2 192 2 000

7)

Champollion le Jeune Era Meny Lesueur .    .

Boeckh .

Wiedemann Unger Henry Marie tte .

Brugsch .

Lauth Chabas .

Lieblein .

Lepsius .

Bunsen .

Meyer Erman Nolan Wilkinson Palmer .

Córy

Sharpe .

a najmniejszą (3 867 lat), niepodobna jest n;e nabrać przekonania o małej ścisłości takiego dążenia do krańców. Dajemy tu porównawczą tabelię chronologii trzech znakomitych egiptologów: Boe-cka, Mariette’a i Lnpsiusa, którzy wszyscy oparli się na peryodzie syryuszowym, ale gdy dwaj pierwsi wzięli go w czwórnasób od roku 138-go po Chrystusie (obserwowano wtedy wejście SyryuBza na widnokrąg Mennoferu o samym wschodzie słońca na nowy rok egipski) WBtecz, trzeci poprzestał na pomncżoniu 1 460 lat juliańskich przez 3, strącając, równie jak Mariette, lata panowań współczesnych; Boeckh przyjął czystą erę syryuszową (1460 . 4—138^=5 702). Z trzema wykazami egip-tologów dawniejszych zestawiamy chronologię współczesnego Edwarda Meyera, kontynuatora DUmichena. Wszystkie rubryki doprowadzone są do początków dynastyi XXVI (Psammetycha), t. j. do czasu, gdy chronologia egipska pozyskała już sprawdziany zewnętrzne, chociaż niezupełnie jeszcze niezawodne, j ak się to z samych różnic w erze Psammetycha oka-

Gdy się weźmie różnicę między liczbą największą żuje.

Dynastya

Bok rozpoczęcia się dynastyi

Liczba lat przypadających na dynaBtye

II

III

IV

VI

VII

VIII

IX

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

Boeckh

5 702 5 449 5 147 4 933 4G50 4 402 4199 4 198 4 056 3 647 3 462 3 404 3 244 2 791 2 607 2 391 1806 1 655 1 326 1 183 1048

934

814

725

719

679

Mariette | Lepsius

5 004 4 751 4 449 4 235 3 951 3 703 3 500 3 500 3 358 3 249 3 064 3 064 2 851 2 398 2 214 2 214 2 214 1 703 1 462 1 288 1 110

3 892 3 639 3 338 3 124 2 840 2 744 2 692 2 692 2 674 2 565 2 423 2 380 2 236 2 167 2 101 1 842 1684 1 591 1443 1 26y 1091

980

810

cn cn i—

© OO Ol H OO

Meyer

3 180

2 830

2 530

2 130

1 930

1530

1 160

930

00 co

Ol CO t'- cD

Przeciąg czasu dziejowego do Psammetioha

Era Psammeticha

Era Meny na lat (przed Chr.):

Boeokh I Mariette

Lepsius

Meyer

253

302

214

283

248

203

142

409

185

58

160

453

184

216

585

151

329

143

135

114

120

89

40

CO 05 Ol t-O CO

5 702

2L4

284

248

203

142

109

185

213

453

184

511

241

174

178

130

170

89

50

fcO fcO 05 to

en co oo o cn

HWcowoooi^ooosacoJCi^ccbsoooouics^i^Hte

350

300

400

200

400

1-H pH 1-H H

370

230

202

65

oc aa 05 05

cn co

5 004

05

o o

O oo oi co

Ol

co

CO -H O CD

3 892    3 180

Lata pierwszych dynastyj u trzech pierwszych uczonych wzięte są żywcem z Manethona. W summie lat 769 (8) mieści się 25 faraonów kapłana heliopolitańskiego i pomników (Maspero), a z pośród niih tablica Setiego wylicza 19-u. Na jedno panowanie u Man. przypada 3L lat, — liczba nie prawdopodobnie wysoka. Przyznając im przeciętną kanonu turyńskiego, zmniejszyć potrzeba summę lat do połowy a dla okrągłości rachunku przyjąć 350, jak czyni Ed. Meyer. Dyuastja IV, z 6 królami, ciągnie się też nadmiernie długo, o 10 lat nawet jeszcze dłużej niż w Manetho de (274). Maspero na cały czas od założyciela tej dynastyi, Snofru, do założyciela następnej, Usirkafa, znalazł w pomnikach i kanonie lat 110. Dynastya V, o-bejmująca aż do Unasa 12 królów, panuje u Boe-ckha i Mariette’a za długo, u Lepsiusa znowu za krótko. Wykaz źródłowy u Maspeio („H. an. d. p. de l'Orieut class.“ T. I str. 3*9) daje ua tę dynastyę 182 lata. Dla dynaBtyi VI-ej w dwóch pierwszych rubrykach znajdują się lata Manethona, w trzeciej—zredukowane przez Lepsiusa. Maspero dla pięciu królów dynastyę tę stanowiących wykrył lat 150 (Barn Pepy II pan. lat 90 przeszło); dla Nitaukryty przyjąć można lat 12 Maneihona, na ogół wypadnie lat 160, Przy dynastyi VII-ej wkracza się w ciemność. Manethon prawi o 70 królach „jednodniowych*, Bunsen wierzy w pochodzenie ich z Delty, z Hieracleopolis Parva. Dla tej i dla następnej dynastyi Manethon wskazuje pochodzenie z Mennoferu (memfickie). Tabl. Setiego wylicza aż siedemnastu królów, należących bądź do jednej, bądź do drugiej, o prz uważającem imieniu „Neferkare®. Dynastyi IX ej i X-ej, uważanych ta hierakleopolitańskie (Hier. Magna, eg. Haohinsu w Nomie 22-m: Nuchit, Nńru pahui

N. 33 tablicy hespów), nie wymienia wcale Seti; prawdopodobnie uważał je za prowincyonalne, i takiemi też one były, państwo bowiem znajdowało się wówczas w podziałach. Mariette na te czaBy rozpadnięcia się i walki przyjmuje 436 lat. Po upływie tego okresu zaczyna się widnokrąg wyjaśniać; punkt ciężkości wraca na południe, poza Thinis (This) do Teb, poraź pierwszy występujących w historyi, wraz z dynastyą XI-ą, dla której przyjąć wypada lata Boeckha. Nastają po niej nowi faraonowie, tworzący dynastyę XII, na przełomie wieku XXlII-go w XXII. Egiptologia więcej o niej wie, niż o dynasty ach o 1000 i 1200 lat późniejszych. Świadczą o niej własne jej, bardzo liczne, pomniki, a źródła późniejsze moc dowodów bezpośrednich jeszcze potęgują. Uczeni mają pewność, że lata papirusu turyńskiego, 213 (z nadwyżką miesięcy i dni), nie ulegną już zaprzeczeniu; można nawet oznaczyć lata pojedyńczych panowań wszystkich 7-u królów i zakończającej dynaBtyę królewny (ob. niżej). Następnej dynastyi, tebań-Bkiej, Sebakhotepów, już się nie wiodło; władza wyślizgnęła się jej z rąk. Książątka hespowi porobili się udzielnymi. Płomień ambicyi ogólno-pań-stwowtj buchnął teraz na północy, w Chasonu (Chusau, gr. Xois) w hespie siódmym, w Delcie, aby zagasnąć, bez wyraźnego śladu w pomnikach.

Dla żadnego okresu dziejów egipskich papirus tu-ryński nie podaje tak wielkiej liczby nazwisk, jak dla tego. Oprócz 86, idących jednym ciągiem (z tych kilku, do dziesięciu, nie odoaytanych), jest jeszcze pięćdziesiąt dalszych, których z powodu uszkodzenia dokumentu odczytać nie zdołano. Manethon dynastyi XIII ej daje 60 królów i 453 lata, XIV-ej — 76 królów i 184 lata, ogółem 637 lat i 136 królów; liczba osób zgadza się z kanoniczną turyńską; liczbę lat przyjmują Boeckh i Mariette. Maspero na cały okres od początku XI go do końca XIII-go wyznacza lat 700, a liczbę 184 w dyn. XIV-tj, zapewne wskuttk błędnego odczytania do 484 podnosi. Są to licaby wyolbrzymione. Meyer („G. d. a, Aezypt.® str. 204, 208) cały czas mię lzv końcem dyn. XII-ej a początkiem XVIII ej ujmuje w cztery stulecia, a z tego na obie dynastyę w mowie tu będące wydziela lat 150. Uważając summę Meyera, w braku pomników, za prawdopodobniejszą od wszystkich powyższych, z innych przecież względów wypadnie oświadozyć się za przestawieniem porządku dwóch ozynników summy: nie lt,0 + 250, ale 260 + 150. Erman zamiast 400 lat przyjmuje 300. Wątpić nie można, że za dyn. XIII ej, pod koniec, i przez cały czas trwania następnej powtórzyło się rozdarcie z czasów dyn. VII-ej do X-ej. Seti w Abydos do przodków swoioh z obu tych grup dynastycznych wcale się nie modli. Nastają czasy najazdu cudzoziemskiego Hykszausów; po niestałości epoki bezpośrednio do nich przytykająoej teraz ogarnia badacza mrok gruby: pomników bezpośrednich niema, świadectw późniejszych brak prawie zupełny. Z Manethona pozostały znowu — dynastyę, które tutaj są już rzetelnem bałamuotwem, kilka imion królów najezdniczych i kilkanaście — narodowych. Kronikarz - kapłan ustawia dynastyę we dwa szeregi: cudzoziemski i narodowy, znacząc je w obu od XV-ej — XVII - ej; w ostatniej daje

1    HykszauBom, i Egipcyanom po jednakowej liczbie władzoów: 43. Chronologia jest rozpaczliwa: u Boeckha 952 lata, u Manethona w Africanusie 602, w Józefie 511—na same tylko dwie pierwsze dy-nastye; tyleż u Mariette’a, a jeden rok mniej u Lepsiusa — na wszystkie trzy. Data początkowa tego okresu przedstawia ogromną skalę 900 lat:

2    607 Boeckh,—1 700 Erman. Maspero, trzymający się wogóle Mariette’a co do dawnośoi dziejów E-u, dla najścia Hykszausów (1. o. T. II str. 107) wskazuje najodpowiedniejszą datę między r. 2300—2250; a ponieważ początek dynastyi XVIII-ej kładzie na lata 1640—1590, przeto najazd trwa u niego lat 610—710. Wieki te wystarczyłyby zarówno Hykszausom do wynarodowienia Egip-cyan, jak Egipoyanom do unarodowienia Hykszau-sów, a ponieważ ich wygnano jako wrogow (a -ad), ponieważ niema śladów wrośnięcia ich w E., a dochowanie się pomników na południu przemawia za przemijającem tylko zapuszczeniem się najazdu poza deltę i hespy do niej przytykająoe, za czasów t. z. dynastyi XVI-ej Manethona: logika sama zatem nakazuje poprzestać na liczbach jak najmniejszych, i tak też czynią obaj wyżej wska-

zani badacze niemieccy. Trzymając się Ermana, który ustanawia najazd około r. 1700-go, popełniamy błąd minimalny (1747). Dynastya XVIII i XIX mają liczby królów ustalone: w pierwszej i3, w drugiej 8. Pierwszą wielki kacerz Amenhotep IV rozciua na dwoje. Seti I pomija i jego samego, i trzech jego następców, jako niegodnych; we własnym rodzie Setiego znajdą się później również dwaj nieprawi. Lata poprawione dyn. XVllI-ej — 200, XIX-ej—160; dla dynastyi XX-ej. Ramessidów, według pomników lat 200. Do 12-tu faraonów ją składających Lepsius dołączył jeszcze Ramsesa XIII go. Pod wyrazem „Dynastya XXI'’, rozumieć potrzeba i arcykapłanów, wielkich proroków, władzców duoho wnych na cały Egipt, którzy strącili dyn. XX-tą, i powstałych przeciwko ramieniu duchownemu, książąt z Sanu (Tanis) w Delcie. Z tamtych czwarty z rzędu, Pinotem II, panował, zdaje się, nad całym E-m; ci wydarłszy mu władzę, już ją stale przy sobie zatrzymali. Strącił ich, po upływie stu przeszło lat (Meyer 230, Erman 200, Mariette i Lep

Numer

porządkowy

sius 130, Boeckh 114), awanturnik libijski z Sais, założył nową w r. 939, która trwała lat 116, szeregiem panowań stwierdzonych. W r. 823 wstępuje nowa dynastya, XXIII, po niej idą jeszcze dwie, do t. z. Dodekarehii, która ściśle już wiąże się z podbojem assyryjskim, a ten znowu z erą Peam-meticha, założyciela, ostatniej już przed podbojem perskim, dynastyi XXVI ej. Za niewątpliwą erę Psammeticha uważano do najnowszych ozasów rok 663;—świadectwa wszakże assyryjskie nie pozwalają w takiej dacie widzieć roku kresowego Do-dtkarchii; okrągło przyjąć można r. 650. W dynastyi XXVI-ej mamy znowu rozpołowienie: morderca A-priesa, Ahmose, musi być wraz z synem swoim, Psammetichem 111-m, postawiony oBobno. W całym tym okresie, od Szeszonka (939) aż do Psammeticha I-go, panuje wielki nieład w układzie uyna-styj; zaliczane jest to, co nie powinno należeć, pomijane znowu to, czego wytrącać niewolno: dynastya np. XXV jest kupą różnorodną. Od podboju perskiego niema już wątpliwości i nieporządku.

Pojedyncze dynastye zamknąć można w następujących granicach czasu:

Pochodzenie

Lata

trwania

Od

do

roku

II

III

IV

VI

VII

VIII

IX

.XI

XII

Mena z Tninis, This

Thinis

Memfis

n

Elefantyna (Abu)

Memfis    <»

Heracleopolis Parva w Delcie

Heracleopolis Magna w Nńru Teby

350

o o o

rH 00 CO

H H H

430

60

3500 —

3150 — 3040 — 2860 -

2700 —

3150

3040

2860

2700

2270

XIII

218

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII a b

Chusau (Xois) w Delcie Hykszausowie i książęta tebańscy Teby

250

156

201

2270 — 2210 —

1997 —

1747 —

1591 —

2210

1997

1747

1591

XIX

Lepsius

1390

XX

XXI    a b

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI    a b

XXVII

San (Tanis); Teby

Sais (libijska)

Delta

Delta

Etyopskie

Dodekarchia

Sais; Pflamtik

Persowie

<N

XXVIII

XXIX

XXX

XXXI

narodowe

Sais

Mendes

Sebennytos

Macedońska; Aleks. W.—bitwa pod Actium Rok bitwy pod Actium

hcooco

50

1390 — 1250 —

1050 — 959 — 823 —

757 — 728 — 672 — 650 _

525

343

404

400

382

332

1250

1050

939

823

775

728

672(1)

650

525

404

332

400

382

343

30

3500

Era Meny

Dyodorowi (I 44, 69) kapłani naliczyli na prze j sa I-go. PrzybMżona do Dyodorowej była summa ciąg 5 000 (4 700) lat faraonów 470, nadto 5 ko- j u Manethona. Ważniejszych faraonów oraz dzie-biet, z których historya najlepiej zapamiętała ! jowych ludzi Egiptu z okresów Hykszausów i Per-Hatszepsuet z dyn. XVIII, sioBtrę i żonę Thutmesa j sów podaje następująca tablica Ii-go, córkę, a podobno również I żonę, Tfiutme- ¹ królów na osobnej tab’icy).

(Otoki „cartouches*

Nr.

kolej

Imię egipskie

Imię greckie

ny

Dynastya Wiek od Meny przed Chr.

Teby cz Hykszu

Ahmose I, Abmes Ahmose II Ai, ob. Ey Amenemhet I

Amosis

Amasis

XVIII a XVII-XVI XXVI b VI

II

III

Amenhotep I

II

III

Amenemes (Amenofis)

Ammaiiemes

Ameres

Amenofis, Chebros

MiBfragmutosis

Amenofis

XII

XVIII a

XXIII-XXII

XXII

XXI

XXX

ccc

O rH CO O CO od oś

H H H r-i *—H rH H H H

o i—5 c4 co* W    W <N

to

ao os c*

, IV Chueua(e)ten, Chunia tonu, Jfech - en - eten Ameneftes, ob. Merneptah Amenrut Antef

Apepa (-epy, -popi), Epepy

Assa, Esse

Bekemanf

Chabasz, Chabisza, Kabisza Chafre

Chiani Surniri

Cbuena(e)teo, Chuniatonu Uaniry Cbufu

Entef, ob. Antef Epepy, ob. Apepa Esse, ob. Assa

Ey, Jotnusir Ai nutir biq oisit cho-pir Chopirui

Haremheb, Harmbabi Miamun Hatszepsu (-psuet) Makere (kob.) Herhor, Hryhor • Siamon Jech-en jeten, ob. Amenhotep IV Makere, ob. Hatszepsu lnaros (gr.)

Kabisza, ob. Chabasz Kamose

Menkeure (-kaury)

Merneptah I, Ameneftet Nachtusit, Naihtset, Setaacht Necht-har-ehbe (I)

Neolit-nebe (o) f (II)

Nekau II Nitaukryt

Osorkon II, Takelot I Papi, Pepy Nofirkery Pinotem, Pinasem Pianchy Miamun Pisebhaennu, Psiuszennu Psamtik I

Horos

XVIII b XV-XIV(?)

III

Ptulmisu

Ramses II, Ramsesse (-su) Miamun

Sestury

Amyrtaios

Afofis, Afobis

Bokchoris

Chefren, Chebren

/

ob. Amenhotep IV Cheops, Chembos

Harmais

Mykerinos, Mencheres Minefta

Nektanebes

Nektanebos

Necho

Nitokris

Osorcho

Fiops

Psusennes

Psammetiohos

Psammis (-menitos)

Ptolemeusze

Ramses, Sesoosis, Sesostris

XXVIII V

XXIII XVII

XXIX

XXIV (XXIII)    VIII

Czasy perskie    y

XI

Hykszausu

IV

XXXII - XXXI Teby cz. Hykszu XVII

IV

Cr-

XXXII

-¹ C ^3 C H-l C

Czasy perskie V

Teby cz. Hykszu XVII

XXXI

XIII XIII

IV

XIX

XX

XXX

XXX

XXI

VI

XXII

VI

IV

IV

VII-VI XXVIII

IX

XXIX - XXVIII

XIX

XiV - XIII

*

/

i

%, o4?

#

■

'

V

\

«

Tablica Otoków królewskich do art. Egipt Starożytny (VIII dzieje).

,,Wielka Encyklop. Ilustrowana" tom XVIII, str. 948.

I.

II.

Q n n n n n n 4

es *_ -a

ii

.LUJU.

AfVWV\

A.W^-sA

Li -

PP

AAAAAA

(m

A

1 /vww\

roro

AAAAAA

/Ci

c m, ©

CA

AAAAAA

Ml

"M

ŁHŁHV

ro /d

V.

AAAAAA

AAAAAA

/WWW

Mena. Snofru. Chufu Chafre. Menkeure.

Assa.

Antef. Amenemhet I.

Usertesen I.

/ww •

LI

no

m\

m ly

mm

Ramses III. „MeramenRe*.

Ramses XII.

„Meramen“ Szeszonk I. „Meramen“ Osorkon I.

Szeszonk II. Bokenranf. Szabak

Taharq(-qa).

Ameniriti (kob). Pianchy.

,\W/A

AAAAAA

AA/WW

km

* ifip

« li

© o*C>

/Ci

Ci Ci

ko ko

Seba(e)khotep.

Szalati.

Apopa. Sekenjenre Ahmosel. Amenhotep I. Thutmose I. Makere Hatszepsuet. (Teby).

mm

mm

c—YO

QJ/’ >ocA ©

WAV\

Ol    o—!ł ©

Ck

O >oc0 ©

i Q Mfl L|jT (j (j

CS

■z

LLi

mu.

kLiv

AAAAAA

0“ a-

1 /MWi SI©

W’

AA/VW\

Ci

>oOO

WWkkkOV—k

ŁH

ckka

« ip

rł

JT

AA/W*¹'

il!

Psamtik I. Nekau. Psamtik II.

Uahibre.

Ahmose II. Kamba- Yntaryusz. Daryusz. Chesze-(Daryusz.

zet.

kkkn k_żk-

k_0

AAA/W I ^

wm b.

„    _*_*    1    .* t AAAAAA „

knmkkk_kkJ

CA CA

rysz.

(Kserkses .

*Re-men-cho(e)per“ Amenhotep III. Thutmose III.

„Meramen“ Ramses I.

Seti I.

Amenhotep IV. Haremheb.

QQ

li

f|

AAAAAA

AAAAAA

(oiopwl

I 1 /MM.'    J\

WWW

\W\A'

Jl

(E

'vVWV\

Li

AAAAAA ^

'Ś

J Uw L2LJ L_z

W A M SE S II. „Seten-Re“ (Setnury) „Ramsessu Meramen”. „Ramsessu” „Sesetsu” (gr. Sesostris).

Mernep(neb)tali I. Seti II. Merneptah.

Cho(e)per'ke-Re. Alexander W. Filip Ar Ptulmis

(Ptolem. Soter).

Amenrut. Nechtnebe(o)f.

„Woser-ke-Re Meramen Ptulmis“.

(Ptolemeusz Filadelfos).

HosBOJieHO I(eH3ypoK). Bapinana. 21 Anpkjra 1897 r.

Druk. Artyst. Saturnina Sikorskiego. Warszawa, Nowy-Świat 47.

ł

i

■

JV

//o'

i a.

*

-

W Ra^-9

A

Jer

<*.

\

i

v

-»<

l

♦ K

.

/

■

Nr.

kolej

ny

Imię egipskie

Imię greckie

Dynastya od Meny

Wiek

przed Chr.

06    05 CU CU ©*    CUCuCUCu©iCUCU£».

J—¹    O O 00 ^    pprf^OJtO^—*op    00

Ramses III Miamun Ramaesi IV—XIII (Lepsius) Rasąenen Sebekhotep I—XI.

Sekenjen-Re I—III Seti I

Setnacht, ob. Nachtsit Snofru

Surniry, ob. Chiani Szabak (-ko) Neferkare Szalati

Szeszonk („Sisak* Biblii)

Taa, Tiuaa.

Tafoecbt, Tefnacht Tabarka, Tiibaka TbutmoBe (Dhoutm-) I, ThutmeB „ HI

Tirhaka, ob. Taharka Uahebre, Uabibry Unas, Una, Une Userta(e)eeo, Usirtasen I

Rampsinitos

Ramses

Setbos

Sabakos

Salatis

Sesonchis

Tnefaohtos

Amenoftis, Thutmosis Misafris

XX

XX

XIII

XIII - XI

Teby cz. Hykszu

XVII

XIII

XVII

XIX

IV

XXV

Hykszu

XXII XVII

XXIII

XXV

XVIII a XVIII a

XX

XVII

XV-X1V

XXXII

VIII

XVIII

XVII

VIII

VIII

XVI

XVI-XV

III

Uafris, Apries

Obnoś

Sesonchosis

Sesostris (nadto Seti IiRamsesII)

XXVI a

XII

VI

XXIX

XXII

XXI

Wesertesen, ob. Usertasen Zose(i)r (piramida o stopniach

w Saqqara)

III

XXXIII

Listy królów, mniej więoej zupełne, zebrała •giptologia dla pięciu grup dynaBtyj: a) IV, V • VI; b) XV; c) XVIII, XIX i XX; d) XXII; e) XXVI i dalszych. Niepewny jest jeszcze układ XVII, która walczyła z Hykszausami; dużo już zrobiono dla dyn. XXI, w obu jej porządkach: świeckim i duchownym. W trzech pierwszych grupach napotykamy następujące dane chronologiczne:

Dyn. V, lat 180 (3040—2860. Masp. 3990— 3808 około).

Usirkaf

Sahury

Kakui

Nofiryrykery

28

14

Sen

Szopsikery

Akauboru

11

1-28

29—32

33—34

35—41

42—55

56—66

Nr. perz.

Imię króla

Lata

pan.

Lata dy-nastyi

Usirniry Anu Menkauboru Dadkery-Assi (Assa) Unas

oj to

67—87

88—112 113—120 121 — 148 149—178

Brak lat

Dyn. IV, lat 110 (3150-3040, Masp. 4100—3990).

Dyn. VI, lat 160 (2860—2700. Maspero 3808—3558 + ostatnie panowanie).

Snofru

Chufu

Dadufre

Chafre

Menkaure

Szopsikaf

to to

CU 00 OJ rfi*

CU

1—24

25—47

48—55

56—110

Teti III Miryry Papi I Mirniry Michtinsaul Nofirkery Papi I

Brak lat

Mirniry

Nitaukryt (kobieta)

Brak lat

14

90 +

10

[12]

i— 11 12— 31 32— 45 46—135 136—145 146—147 148—159

160

1- 20 21- 65 66 - 97 98 — 118 1 19 — 148 149—154 155—197 198—208 209-213

20

45

32

21

30 +

co co

rH <M CO Tf lO CD

10

11(12;

12(11)

[13]

Ol

Ol

cc to os r-

H- CC

co o

nieprawi

H pi CO -f iO

6(7?)

7(8?)

8(6?;

t— ©

<M CO i—l

przeszło

około

J nieprawi

33

3—7

10—12

okre* mem inki te bański i

I>yn. XII, lat 213 (2210    1997. Papirus tu-

rjński; Maspero, M yer).

Amenemhet I UeirtKSen I Amenembet II U-drtasen II Usirtas^n III

Brak lat AmenenPet III Amenemhet IV Sobfcunofruury (kob.)

Dyn. XVIII, lat 201 (1591 — 1390; Maspero).

Ahmes I Amenhotep I Thutmes I Thutmes II z Nr 5 Thutmes III sam Amenhotep II Thutmfcs IV Amenhotep III Amenhotep IV Saachery Tutanchamon

4i

Hatszepsuet z Nr 4 i 5

Dyn. XIX, lat 140 (1390—1250; Maspero T. II, str. 449).

Harmhabi Ramses I Seti I Ramses II Mineftah Amenmossu Mineftah

Seti II Merneptah

Brak lat 36. W końcu dynastyi 20, lub może i więcej, lat przewrotów.

Dyn. XX, lat 200 (1250-1050).

Setnacht Ramses III Ramses IV—VIII Miamun Mitum Ramses IX Siptah Rampes X—XII

Lepsius przyjmuje nadto Ramsesa XIII.

Historyczny podział dziejów star. E-u, na podstawie samego tylko czasu, czyli dawności osób i wypadków, wprowadził w swej „Chroń. d. alten Aegypter“ Lepsius. Podział ten: na państwo stare (Altes Reich), środkowe, raczej średniowieczne (Mittleres R.) i nowe (Neues R.), utrzymuje się już przez półwieku; jest on dogodnym, ale nie uwzględnia ani tak charakterystycznego

dla dziejów egipsk^h przenoszenia się środka c ężkości władzy z jednego punktu kraju na drugi, ani te* rdzennych kolei życia dziejowego. Dla zaradzenia pierwszemu brakowi, Maspero w r. 1873 („Rł-yue critiąe*) «aproponował podział również troisty: na

s a i *> k i (3ai, gr. Sals N. tablicy hespów przy str. 85‘2) Każdym z nich objął kolejne pakowa- ; nie po sobie dziesięć u dynastyj, od I do XXX. Okres memflski uczonego francuski go równa się rozciągłością swej \ państwu staremu Lepsiusa; państwo średniowieczne konchy się w środku o-kresu tebań^kiego na dynastyi XVII ej, z chwilą wygnania Hykszausów; od XVHl i ciągnie się już do podboju perskiego (dyn. XXVII r. 525) państwo nowe. Masp ra okresy teb( ń-tki i saiski rozpadają się na dwa 0'>dokre-*y, w pierwszym przedzielone dynastyą XVI (władza Hykszausów nad całym E-m), w druaim dyn. XXVII (podbój perski). Oba podziały są jednostronne: pierwszy liczy się tylko z kategoryą czasu, drugi — przestrzeni. Wywód powyższy przy układaniu i wy-łuszczaniu dynastyj manethonowskich pozwala już wyróżnić: a) Epokę pierwszą, bez pomników, od ery Meny do dynastyi IV-ej. b) Epokę dynastyi IV-ej do VI-ej, faraonów piramidowych. c) Czasy państwa w podziałach, rozszarpania, wojen domowych, braku ciągłości we władzy państwowej, całemu narodowi wspólnej. Możnaby je objąć nazwą epoki panów hespowych, na wzór naszej piastowskiej od Krzywoustego do Przemysława i Łokietka. Trzy te doby razem wzięte odpowiadają pierwszemu okresowi u obu uczonych. W pierwszej i drugiej władza ześrodkowana była w dolnym E-e, w trzeciej przesuwała się coraz dalej na południe, aż d) Wraz z nastaniem dynastyi XI-ej zapłonęła w Tebaoh, a rozpaliła się w najświetniejszej i najbardziej narodowej dynastyi XII-ej przy ustroju państwa feudalnym. Jest to epoka pierwszego państwa tebańskiego. Pod koniec jej, prawdopodobnie wskutek zaburzeń, ognisko tebań-skie gaśnie, północ wydziera berło południu, ale na krótko, a dzierży je wśród wypadków i kolei, całkiem egiptologii nieznanych; przyozem uzasadnionym jest domysł, źa kiedy w okresie oznaczanym dynastyami XV — XVII Hykszausowie wtargnęli do E-u, nie było w nim już ani na północy, ani na południu faraona słuchanego choćby tylko do Siautu (N. 47 tablicy). Jest to więc e) Okres powtórny państwa w podziałach. Naród złożony był polityczną niemocą, która ułatwiła T) Najazd i umożliwiła podbój, na południe, do Teb może samych, sięgający, a przez nowoczesnych historyków E-u wyznaczany na dynastyę XVI-ą. Po Hykszausach następuje g) Okres tebań-ski drugi i obejmuje dyn. XVIII, XIX i XX. z silnie rozwiniętem jednowładztwem świeckiem, ale i z wyodrębniającą się od niego coraz bardziej powagą, a później i władzą, kapłanów tebańskicli. Odrzyna się od niego h) Okres potęgi arcykapłanów tebańskich, złożony z dwóch dynastyj (XXl-ej): świeckiej w Delcie i duchownej w Te-baeh. Właściwie dopiero wraz z dynastyą XXII-ą rozpoczyna się to, co Maspero peryodem s a i s-k i m nazywa. Rozumieć tu potrzeba ześrodko-wanie się władzy i ruchu dziejowego w Delcie, i) W tym znowu peryodzie aź do r. 823, przez lat 116 ciągnie się jeden łańcuch królów, i) Od tego czasu przez lat sto siedemdziesiąt przeszło (dyn. XXIII — XXV) wkracza do E-u, wdziera się do władzy, każdy kto chce, podbija go z północy, 2 południa, z wewnątrz; ale władzy istotnej już niema, jest tylko siła i awanturnictwo. Koniec tego okresu nosi nazwę „Dodekarchii“, z przewagą assyryjską. k) Za dynaStyi XXVI-ej błyska znowu porządek; Psammetich i jego następcy władają już całym E-ro; ale przychodzą l) PerBowie i ostatni okres życia politycznego kończy się jarzmem perskiem i usiłowaniami wydobycia się z pod niego. E. Ptolemeuszów nie jest już Egiptem klasycznie starożytnym.

Trzymając się wogóle Meyera, historyę Egiptu do r. 332 opowiedzieć można w następujących okresach: a) Trzy pierwsze dynastye Manethona (3) Dynastye IV—VI; y) Cr asy przejściowe (VII—X);

8) Pierwsze państwo tebańskie (XI—XIII). s) U-padek pierwszego państwa tebańskiego i czasy Hykszausów. £) Drugie państwo tebańskie. tj) Dy-nastya XXI. -fi) żołdacy libijscy i władzcy z Delty, t) Etyopowie, %) Dynastya XXVI, X) Podbój perski, dynastya XXVII i dyn. XXVIII—XXX.

G) Wypadki, a) Od Meny do końca III-ej dynastyi. W braku pomników, gdy jeden tylko, owa piramida w Saqqara, do tej epoki domyślnie należy, nic o pierwszych dynasty ach nie wiemy. Pozostały po nich nazwiska królów na tablicy z Saqqara i drugiej tablicy w Abdu (Abydos). Wykaz ten, mający moc chroncgrafli urzędowej, podaje nazwiska J9 u królów, wraz z Meną, przecież bez Huniego, który rolę historyczną odegrał, ale, będąc ojcem założyciela dyn. lV-ej, ani w niej, ani w poprzedzającej ją pomieszczonym nie został. O naj-pierwszym w czasie faraonie, Menie, nie wie egi-ptologia nic. Czy rzeczywiście był on osobą historyczną, czy też tylko uosobieniem, prawdą czy legendą (VIII B)? W jakim stosunku znajduje się podanie o nim, dla Egipcyanina niewątpliwa prawda, do narodowego eposu o Usirym, Secie, Esie i Horze, do wiary w rządy półbogów, zdane zwykłemu śmiertelnikowi? Jak „Era MeDy* oznaczać może poważnie tylko chwilę rozpoczęcia się państwa przez połączenie południa z północą (rozdz. V), tak i sam Mena może być tylko wyrazem siły, która zjednoczenia dokonała. Po Menie najgłośniejsze jest imię Zosera z dynastyi trzeciej. Według tablicy w Abydos było dwóch tego imienia, drugi z dodatkiem „Teti*. Na papirusie tu-ryńskim oprzeć można domniemanie, że jeden z tych dwu Zoserów jest założycielem dynastyi trzeciej; godność ta należy się może Nebce, przez tablicę w Abydos postawionemu przed Zoserem. Zażywał ten Zoser wielkiej czci u faraonów potomnych; Usertesen II wzniósł mu posąg. Kapłani powiedzieli Dyodorowi (I 50), jakoby jeden z następców Meny, UchoreuB, jeszcze przed Moi* lisem, twórcą jeziora Piom (Fajum), zbudował

EncykU Powsa. flustr. Zeiz 143 X. 18-ty

Mennofer (Memfis), co później powszechnie kładziono na rachunek samego Meny. Nowsza egiptologia nie tylko dowodów założenia stolicy północnej w tej ju.i epoce nie zebrała, ale wypadek ten wręcz kładzie na okres następny. Żadne zgoła wydarzenie z czasów trzech pierwszych dynastyj nie zostawiło po sobie wiarogodnego śladu.

P) Dynastye IV — VI, lata 3150—2700. 25 królów odczytanych, z nich na tablicy w Abydos 20. Piramidy i inne pomniki (grobowce, arabskie mastaba), w 9-u miejscowościach na zachodnim brzegu Nilu, od północy na południe: Abu Roasz; Gizeh; Zawijet el Arjan, Riga i Abusir; Saqqara; Dahszur; Liszt; Medum — dwie ostatnie już w górnym Egipcie (który zaczynał się o 5 kilometrów poniżej Dahszuru, pod egipskiem Teta-ui, gr. Akanthos). Królowie dyn. IV-ej spoczywają w Gizeh, VI-ej w Saqqara (eg. Sok ar). Okres wewnętrznego rozwoju, potężnej na wewnątrz władzy faraonów i gromadzonych przez nich wielkich środków, które im pozwalały na ogromne budowy. Dynastye pierwotne przebywały w rezydencyach, które musiały się znajdować w pobliżu nekropol wyżej wskazanych; grecki Memfis powstał dopiero w tym okresie. Pepy z dyn. VI-ej, jeżeli go nie założył, to go zabudował, uświetnił. Pomniki jego sięgają daleko, ku Tebom, które przecież wówczas jeszcze nie istniały. Snofru z dynastyi IV-ej albo sam założył kopalnie na Synai, albo je na nowo urządził, osłaniając orężem od napaści Beduinów (eg. Mentiu). Walki też z Beduinami, chociaż szczegółowo nie stwierdzone, przez 450 lat trwania tego okresu nieraz wydarzać się musiały. Chufu z dyn. IV-ej nadał imię swe miastu Mena t-Ch u fu, znacznie już na południe wysuniętemu (Nr 42 tablica). Una z V-ej dyn. na piramidzie swej mówi, że ukarał „panów z piasków*: są to niewątpliwie mieszkańcy pustyni. Długie jeszcze wieki Snofiu odbierał cześć swych następców; nazywano go „ojcem*. Kultura E u stała już w tym okresie wysoko. Piramida Uny przekonywa, że hieroglify literowe, które wydziel-ły się ze zgłoskowych, wówczas już, ok. r. 2800, były zupełnie wykształcone. Możni, hekowie i wysocy urzędnicy, idąc za przykładem faraonów, wznosili sobie grobowce jeszcze za życia i zapełniali je opowiadaniami, rytemi i malowanemi. Zwyczaj ten, w 15-ie wieków później jeszcze zachowywany, dostarczył egiptologii nieoBzacowanych zasobów do wejrzenia w przeszłość, jakby we wnętrze E-u, w jego organizacyę (rozdz. V) i obyczaje. Nie rozjaśnione są zupełnie okoliczności, w jakich po dwóch dynastyach memfiskieh dostał się do władzy, aź z Elefantyny, założyciel dyn. V-ej, a po jej ustaniu zapanował napowrót ród mennoferski, w każdym razie północny. Królom tych dynastyj przypisywały podania star. E-u posiadanie w sposób cudowny, od bogów, pism świętych, środków leczniczych, zaklęć. Dla tej, jak i dla poprzedniej epoki, najwięcej uczynił Rouge Ed. przez swoje „Re-cherches sur les monuments qu 'on peut attribuer aux s’x premićres dynasties de Manśthon“. (Podobizny ob. rozdz. IV „Sztukau).

^) Epoka przejściowa, dyn. VII — X,

120

lata 2700 — 227 0. Znowu okres bez pomników, bez ześrodkowanej władzy, bez potęgi. Panowanie i walki książąt miejscowych. Mariette, który usilnie zbierał najdrobniejsze ślady, postarał hypotezę, prawdopodobną, najazdu cudzoziemskiego za dynastyi VIII-ej lub zaraz po jej ustaniu; Le-normant hypotezę tę przyjął. Innych choćby tylko domysłów niema, a wielką liozbę lat usprawiedliwia wzgląd, wyłożony wyżej (rozdz. VIII B). Podania Manethona o tyranie Achtoesie z dyn. VIII-ej nic nie potwierdza.

3) Pierwsze państwo tebańskie. dyn. XI—XIII, lata 2 2 70 — ok. 1 8 00. Okres rozkwitu państwa rzeczywiście narodowego, kiedy i czyny dziejowe, i pomniki sztuki, i zabytki piśmiennicze, i wreszcie dzieła cywilizacyi materyal-nej składają dowód swoistej energii społeczeństwa i władzy nad niem stojącej. Przeniesienie ogniska życia na południe wskazało było już faraonom dynastyi XI-ej krainy za Suauem, jako przedmiot politycznej ambicyi; dynastya XII dokonała podboju. Amenemhet I posunął się już do Korosko, Usirtasen II dotarł aż do drugiej katarakty. Od najbliższych ludów spotkanych za Assuanem Nubia otrzymała prastarą egipską swą nazwę Uauat, którą po rozpostarciu się podboju zastąpiła inna: Rusz, Kosz (w zestawieniaoh także iKesz), powszechniej znana, a odpowiadająca greckiej Ai-thiopia. Południową część pustyni nazywano jeszcze i He ha Przezwisko, dawane zdobyczy nubijskiej stale na pomnikach faraońskich, nawet w czasach niemocy i w ostatnim jeszcze okresie dziejowym: „nędzny Kusz*, nie odpowiadało temu, co faraonów dyn. XII-ej do Nubii istotnie było pociągnęło: kopalniom złota (rozdz. VII), przez lat tysiąc z górą przez E. klasycznie starożytny wyzyskiwanym, z przerwami, jakie sprowadzała tylko własna jego niemoc. Usirtasen III, wielki monarcha, którego Grecy stopili w swego Sesostrisa, wraz z Tutmesem III, Setim I i Ramsesem II, posunąwszy granice państwa aż do Semneh i Kenne, zakazał obcym płynąć poza kraj Heha. Podbój nie zatrzymał się w puBtyni. Samo położenie kopalni, na wschodnim brzegu Nilu, ściągnęło dynast. XII nad m. Czerwone. Wtedy już mieli Egipcyanie przystań na północ późniejszego Qoseiru; nazwa jej, Sanu, nie jest pewna. Punt (Punit^Arabia i pomorze Afryki od Massauah) pierwszy raz występuje na pomnikach. Na północy działalność władzy państwowej przebija się w podejmowaniu i u-rzeczywistnianiu zadań cywilizacyjnych, materyalnej kultury. Amenemhet III, niewątpliwie Moiris Dyodora, urządza wspaniały wodozbiór, Fiom, bije kanały, buduje pałace, rezyduje z zamiłowaniem w oazie fajnmskiej. Siła fizyczna państwa poprzestaje od strony Delty na zabezpieczeniu granic kroju, nie wychylając się do Syryi. Rozkwit wewnętrzny, ogólna pomyślność E-u mają siłę przyciągającą. Semici wschodni i północni sami na-praszają się o gościnne przyjęcie i rodami całemi osiadają w Qemoie. Faraonowie prowadzą i boloni-zacyę Kuszu; mieszają ludność, wymieniają jedne jej żywioły na drugie: barbarzyńcy, przeważnie

jeńcy, idą na północ, do Egiptu; Egipcyanie—na południe, do Nubii, Handel sięga aż do Babilonu, ale cbyba nie bezpośrednio; raczej produkta i wyroby Egiptu idą nad Eufrat.

Faraonowie z dyn. XII-ej mają zwyozaj przybierania sobie synów na współrządzców; dyn. XVIII i XIX naśladować ich będą. Władza jest ograniczona przez uświęcony obyczaj, przepisujący jej granice, a w żadnej epoce dziejów pojęcie, do wyrazu m a - a a t przywiązane („władzca prawdy, prawa, sprawiedliwości"), nie przejawia się tak szczerze w rzeczywistości, nie tylko w faraouo-wem samochwalstwie. Ustrój lenny (rozdz. V) za tej dynastyi się wykształcił. Poddany nie tylko się lęka faraona, ale czuje do niego pooiąg, wskutek uroku jego czynów i postępowania. Najwięcej pomników zostawili po sobie Usertesen III i A-menemhet III. Prócz wspomnianych, Bą to świątynie, twierdze, nawet piramidy. Arystokraoya ziemska i urzędnioza, wspierająca tron i żyjąca też z niego, skupia się w środku kraju około Siau-tu, w Beni - Hassan, buduje sobie wspaniałe grobowce, urządza pieczary grobowe. Pomniki pi śmiennicze epoki, już liczne, przechowane przeważnie w papirusach nowszego pochodzenia, stanowią wzory klasyczne języka i wysłowienia się dla czasów o półtora tysiąca lat przeszło późniejszych, za Psa-metychidów. Ważniejsze z nich są: Historya Senehy; Baśń o królu wężowym (opowiadanie z czasów starego państwa, dyn. IV-ej); Nauki moralne Ptab-Hotepa (papirus Pris8e’a), Nauki Amenemheta I-go, dawane Bynowi, Usirtasenowi I-u; Nauki Dnaufa o pożytkach sztuki pisania (ob. rozdz. IV).—D y n ast y a XIII, złożona przeważnie z Sebakhotepów, nie u-miała dalej snuć pasma wielkości. Lat panowania jej ściśle oznaczyć nie podobna. Władza w niej nie przechodzi już tak spokojnie z ojca na syna, jak w dynastyi poprzedniej; są już wdziercy, jak Ransenib, Ugrupowanie 28 królów w pap. tu-ryńskim w N. 1—12 i 13—27, po których idzie o-statui, A i (imię to powtarza się i pod koniec dynastyi XVIII-ej), uzasadnia domniemanie głębszego nawet przełomu w dynastyi. Często bardzo napotyka się nazwę mermenfit, odpowiadającą mer-maszau = dowódzca wojsk. Prześwituje pretoryanizm. Pomniki dynastyi sięgają do Delty, lecz ani w Tebach samych, gdzie była rezydeneya, ani w Abdu nie są liczne, znajdują się wszakże w kopalniach wUadi Hammamat, na połd.-wsch. od Kebtu.

e) Upadek I-ego państwa tebańskiego i czasy Hykszausó w, lata 1800—1591. Niemocy, na którą cierpiała i na którą też skończyła dynastya XIII, dowodzi zjawienie się następnej aż na przeciwległym krańcu Chusau, na samem pomorzu Delty. Fakt ten mógł, a nawet do pewnego stopnia musiał, poprzedzić wygaśnięcie władz-ców tebańskich, którzy z ogólnych, w miarę niemocy, stawali się coraz bardziej miejscowymi, aż zupełnie zmarnieli. Dynastya XIV może być albo narodową egipską, albo podbojową libijską. Absolutnie nio o niej nie wiemy. Ogromne liczby Munethona (76 królów, 184 lata) mogą tylko wskazywać, źe, czy to w pierwszym, czy w drugim -

pi

5S£-

ias

mz&; H n

......-5^:

556

■*»

iu

-.5

ęS?1

JS

łgR

[u-¹

IK*

rs.

P'

^va

u-

!*i

*•>

1!

pl

|t

«•

V-

i'

jf;

fi-

EM

*$/

:*]

ii.

r/

„.V- “jl

Ze świątyni Setiego I w Abdu, z fotografii. (Maspero T. II str. 380.)

Hg^r⁷'

' ' fen-

Ha

SSSi

i ii

Tc

\^a. JŁ S£j

fil

rf

ki

kr

'Mm

¥*m

jś

BS

l|

:#■

wĘm$m

mmmm:

dt(i

gli.^

■&i

ilii

SM

...

fef

LgjgjglppW

i‘-M

4tfSŚ^'; -i?

itfftll H

iH

ma

" b’--CM

mf*W

jJjtflŁ ■' • i

•>^»r ,’-a-

sSl

lis!#

i,*

?/

J>v ‘ ^    ._

4*<--.*u‘ *r - -. • “i

4t

■Bid

r^-^aMBSP^t "mmm

4.v-j' j| Jt *rf]R.“‘* ‘

■K

.uSs#&

!l......

lP|jj

irw-

mi

•SsiS

llfl

H Ł,

Oblicze świątyni Setiego I w Abdu, z fotografii. (Maspero 1. c. T. II str. 381.)

fio3BOJieHo n,eH3ypofo, BapinaBa, 21 Anpfijis 1897 r.

Druk. Artyst. Saturnina Sikorskiego, Nowy-Świat 47.

A

w .,

■

i

; /

-i

>(- K’

wypadku powyższej (sub §) alternatywy, stosunki po- ną reakcyę narodową, skoro kapitan Ahmes w Ne-lityczue w Delcie ukształtowały się na podobień- chebcie opowiada ostateczne wyparowanie Hykszów stwo Dodekarcbii, jak ją pojmowali Grecy, t. j. przez założyciela dynastyi XVIII ej z samej już tyl-rozdrobnienia i współzawodnictwa małych tetrar- ko Delty. Była to pierwsza bitwa morska Egip-ohów. Już z dynastyi XIV*ej mógł się wydarzyć cyan. Ahmes, późniejszy faraon • samtaui, ob-najazd Hykszausów; zwykle przecież kładą go na legł twierdzę Hatuar i na kanale Zedku zgro-XV-ą. Manethon każe podówczas panować w E-e nie- madaił statki, które współdziałały z wojskiem lą-jakiemu Timaiosowi „Ludzie ze wschodu",— mówi— dowem. Zwycięstwo odniesiono na południe od bez walki zajęli kraj, choć siłę mieli mizerną. Popa- warowni. Egipoyanie za szczątkami rozbitków żalili świątynie, poburzyli miasta. Tuziemców tłukli, pędzili się do Syryi, dotarli do późniejszego poko-zabijali, ciągnęli w niewolę. Jednego ze swoicb, Sa- lenia Symeona. Na teraz tylko przyjrzeli się Tsa-latisa, królem uczynili. Osiadł on w Memfis, wyci- hom; za lat kilkadziesiąt na nich wyruszą. Za Hyk-skał podatki z dolnego i z górnego E u, wszędzie osa- szausów, w XVIII w., wszedł Abraham z Sarą do dzał załogi. Obwarował się na wschodzie, już za Egiptu (Gen. XII), pod osłoną semickiego pokre Bubastis, za ramieniem Nilowem, w bardzo dogo- wieństwa, a w jakie sto lat później, Józef i Ja-dnem miejscu, Auaris (Hatuar). Tu, niedaleko kób. Pisarze chrześciańscy domyślają się faraona od Tanie i późniejszej warowni Dafne, osadził Józefowego w jednym z Apopich (I Mojż XXXVII) 240 000 ciężko uzbrojonych. Do tego obozu przyjeż- XXXIX—L). Książęta tebańscy, w tej epoce ta-dżał, aby rozdawać żołd i ćwiczyć wojsko.—Tak kro- mowani od północy, usiłowali utrzymać przynajmniej nikarz. Cały ten lud zdobywczy Manethon obejmuje Nubię. Ahmes zaraz po r. 1591 wtargnął za Suan; nazwą zgrecczoną Hykussos, a wyraz egipski wy- ale dopiero Thutmes I przywrócił stan posiada-kłada na „lud królów pasterskich", tłómacząc nia z czasów dynastyi XII-ej. Ustanowiono haq przez „książę", a szasu przez łotrów, ło- wtedy urząd „królewskiego syna w Kubzu (Su-trzybów z pustyni, „panów z piasków” Pepiego. ten-si’n ke(o)sz)“. Jak się ten „syn" godził Nazwy tej, według Meyera, nie znają pomniki, ale „z pierwszym synem królewskim z Nechebtu", znają Beduinów Sinajskich i w okresie piramid którego także wydała odrazu pierwsza chwila po nazywają ich M e n t i u - s e t e t=Bedaini z gór wyparciu najeźdźców? Zdaje się, że pierwszy był pustyni (set=pustynia). Napis królowej - regentki jakby marchionem, wodzem wojskowym pograni-Hatszepsuet, ze środka XVI-go w., nazywa Hyk- cza, drugi—zwierzchnim zarządzcą cywilnym he-szausów Arnu, jak Syryjczyków.    spów południowych, dbającym o magazyny. Zmia-

Świadectwa, samo położenie krainy, którą na- ny ówczesne w organizacyi w rozdz. V. jazd przedewszystbiem zalał, wprowadzenie konia, Q Drugie państwo tebańskie (1591 — prawdopodobnie wraz z wozem wojennym, wska- 1050). Wypędzenie Hykszausów przywróciło je-zują, że mamy tu do czynienia z Arabami, którzy dynowładztwo faraonów i zjednoczyło naród. Dzia-wyroili się z pustyni Syryjskiej, pociągnąć mogli łanie narodowe siłą zbrojną podniosło znaczenie za sobą ludy z za Jordanu i z północy Sinai, wojska i troskę o nie. Odziedziczona po poprze-i wtłoczyli się do E-u. Opanowanie Delty nie dniej epoce ucisku religijność obrzędowa wzmooni-przedstawiło trudności, a umocnienie Bię na wscho- ła stan kapłański; religia teraz dopiero zaczęła się dzie było nawet koniecznem, tylko nie z obawy stawać rzeczywiście urzędową. Charakterystyczne potęgi assyryjskiej, jak wtrąca Manethon, gdyż potę- jest pod tym względem spostrzeżenie, że dawne ga ta wówczas jeszcze nie istniała. Podbój u- grobowce dynastyi VI-ej np. zdobią wyłącznie trwalił się tylko na północy; na południu był prze- sceny świeckie, co również powiedzieć można mijającym. Można powiedzieć, że przez lat kilka- o pomnikach XII-ej, a wyobrażenia religijne zjawia-dziesiąt, może przez cały wiek XVII, odpierali na- ją się dopiero po wypędzeniu najazdu. Państwo jazd Tebańczycy, Taa’owie (Rasąenen), Kames. obywa się już bez feudalizmu, który w samych Zarówno owa Hatszepsuet, jak w 300 lat po niej poozątkach zgniotło. Faraonowie upajają się swo-Merneptah (dyn. XIX), nazywa Hykszów „panami im majestatem, a lud upojenie to podziela. Wo-dolnego E-uM. Niema ani śladu ich panowania po za jowniczość odznacza dynastyę XVIII-ą, w XIX-ej Siautem, w Abdu, a tern mniej w Tebach. W Ne- dwóch jeszcze królów robi wyprawy, w XX ej chebcie są bardzo cenne opowiadania ostatnich znajduje się tylko jeden, więcej rozgłosu niż za-chwil tej epoki, ale o niej samej nic, coby wzbo- Bług mający. Amenhotep I pamięta o Nubii, na gaciło wiedzę faktów. Pomniki własne Hykszau- północy odpiera napady Libów. Thutmes I (fig. 276) sów są bardzo nieliczne, w Sanie i w okolicy. Wi- podbija Syryę, wkracza za Eufrat, w Mezopotamii dać z nieb, że królowie najeźdźcy chcieli grać już stawia tablicę pamiątkową; z drugiej strony rolę faraonów, ale mieli własnego boga, którego w Nubii dociera niedaleko trzeciej katarakty. Egipoyanie późniejsi równali z Setem na północy, Jego ukochana córka, Hatszepsuet, zostsje reda jąo mu nazwę Sutech; świątynia tego boga gentką i zarazem współkrólową za panowania brata miała stać w Sanie. Nie mając dzieł własnych, swego Thu tmesa Ii-go (fig. 277 i 278), bierze go przywłaszczali sobie Hykszausowie cudze, egipskie, sobie na małżonka, ubiera się po męsku, z przypra-Jednem z ich imion jest A popi. Ów Nubti, od wionem faraońskiem podbredziem, trzyma sobie sta-którego miał Ramses II datować 400-letnią erę, łego kochanka (Senmut); jedną tylko robi wyprawę, nie jest historycznym. Książęta tebańsoy musieli do Pontu, i nie wojenną, z pokojowo-handlowem po-w końcu XVll-go wieku daleko już posunąć zbrój- ] selstwem; rządzi tak lat 21, może i w pierwszych

,fe:

IpP

Srał

L’

sial

Wm

książąt miejscowych pod twierdzą Magedo (Megiddo; miejscowość nie oznaczona), gdzie pierwszy raz występują w dziejach E-u Hittyci. Kilkanaście razy jeszcze potem był Thutmes w Palestynie, Fenicyi, Syryi właściwej. Stoczył bitwę nad samym Eufratem pod Karchemisz. Od władzców Assyryi, Cy-licyi, Cypru otrzymał powitania i dary. Nad Cyprem nigdy nie panował. Państwo „nędznego Kuszuu rozpostarł aż za trzecią kataraktę; władał od Eufratu do Sudanu. Lata jego, jakoby astronomicznie wyliczone, 1503—1449 (20 marzec

gs

■pni

i'i> ;

mm

RS

Pi

.i*.

sii

[a

oj

ISMif

x-

n;

M.

PF

r;

SB

gtS: / 3*

*■!

Fig, 276. Thutmose I; głowa mumii. (Muz. Gizeb, Nr 523\).

sSsais

mm

filii

latach po domyślnie gwałtownej śmierci Thutmpsa II, póki nie padoie, prawdopodobnie z ręki młodszego brata, który teraz jej znowu imię wygładza z pozostawionych przez nią zabytków. Wielki ten monarcha star. Egiptu, Thutmose III Remen choper (fig. 279)), w 22-m. r. p., które znaczył latami panowania swego brata, robi wyprawę do Syryi, bije

11

tsU

£»

*1111

* ■ T f ¹

sipau.

j

M;S

pil

inHIfl

m

U \\

pil

:V* v '

.;ż

igx -

iM3.

Bil

l-ij

ii

KI

W.

fi

::

I;

Fig. 278. Thutmose II z sobowtórem, (British Museum).

K-L

f}’#.

mmi

:ł'<

III

mam

fijp

Fig. 277. Thutmose II; głowa mumii. (Maspero II, str. 243).

—14 luty) nie są prawdziwemi. Syn, Amenhotep II, i wnuk, Thutmes IV, (fig. 278) panowali krótko. Znakomitszym od nich jest Amenhotep III (fig. 280 i 281), którego syn, z Tye Nubijki, Amenhotep IV (fig. 282), wystąpił jako jedyny, wiadomy w dziejach E-u, faraon reformator religijny. Słoneczny kult Ke-go chciał on uduchowić, nazywając istotę bóstwa „duchem w słońcuu (jech-en-eten); prześladował wszystkie bogi, z wyjątkiem jednego Re-go; Amona znać nie chciał, nawet we własnem swem imieniu, i przezwał się, zgodnie ze swemi ma-

rżeniami, Chu (Bech) en-eten (tarcza słońca) Odtrącał kapłanów, stan ich upośledził, świątynie zamykał; stolicę stnbramną pomnij; założył sobie nową, w et-Tell, w hespie Gazelii, urządził nowy dwór, wprowadził nowe zwyczaje, otocsył się nowym* ludźmi, sztukę nawet samą tchnieniem reformatorskiem od • świeżył. Potomność wyrzuciła go ze społeczności swojej; zacierano jego imię, wyobrażano go jako idyotę i potępieńca. Stan kapłański mścił się na nim długo, a jeżeli nie podobna powiedzieć, jakie mó-gły być, przy największej nawet energii widoki i jakie skutki reformy, trudniej jeszcze jest zaprzeczyć, że reakcya przeciwko kacerzowi, wzmagając ogromnie powagę kapłanów, polityczno-społecz-

I faraonem E-u, po Usirtasenach i Amenemhetach dyn. XII-ej. W 5-m r. p. zrobił on wyprawę na Hittitów; pod Qadesz stoczył bitwę; z początku znalazł się w wielkiem niebezpieczeństwie, później rozgromił. Wziął szturmem Dahpur (fig. *285). Jak Thut-mes III, tak i on był w Mezopotamii. Potem, gdy-Syryjczycy odpadali, wziął szturmem Askalon. W 21 r. p. z Chetasi(a)rem, królem hittyckim, zawarł przymierze, uderzające jednem ze swych rozporządzeń: obie strony wydają sobie zbiegów politycznych, ale zastrzegają ich bezkarność. Wyodrębniono wtedy sfery swych interesów w Syryi: Che-tasir wziął północ, Ramses południe. W 34 r. p. przyjechał już sam król Hittitów do faraona i przy-

gggBĘfiB

V-

mm

mm

Ki

Ll

\\

ss?

ta

mm

ao(

mm.

,i|

KMl

f> i

mś

PfiS

* — -\

W? - ‘    \ r •■

Fig. 279. Thutmose III; posąg. (Muzeum Turyńskie).

nemu rozwojowi E u krzywdę wyrządziła. Po śmierci tego niezwykłą indywidualnością, choć może niewielką energią, obdarzonego faraona, władał najpierw jego zięć, Saanacht, potem ulubieniec i minister, E y. Kapłani tebańscy związali się z siłą zbrojną, aby położyć koniec herezyi, i po zwycięstwie podzielili się z nią władzą. Haremheb zmógł ostatniego z następców i zwolenników reformatora, i założył d y n a s t y ę XIX-ą. Był to władzca spokojny, za mądrość swą chwalony. Po krótkiem panowaniu jego syna, R a m s e s a I-go, wstępuje 8 e t i I (fig. 283); za niego walki z Bedu-inami, z Hittitami, z Libami, obok których pierwszy raz występują Szardana, Szakalusza i in. (ob. rozdz. I). Jego syn, Ramses II (fig. 284, )jest największym wiózł mu swą córkę na żonę. Dalsze lata najdłuższego po rządach Papiego II panowania Ramseso-wego wypełniły trudy pokoju, budowy pomnikowe, któremi ten król wspaniały zasiał cały E., daleko, dó Kuszu, niemi sięgając. Śmierć jego przypadła już na wiek XIII, niedaleko od początku. Podawane lata pan. 1347—1280 lub 1348—1281 nie są ścisłe. Z licznego bardzo potomstwa czternasty syn, Merneptah, stoczył walkę pomyślną z Libami i owemi ludami azyatyckiemi pod P e r-e r - 8 z e-p e t (gr. P r o s o p i s). Po nim wstąpił jeszcze jego syn, Merneptah 8 e t i II. Wybuchły rozruchy, dynastya się skończyła; niejaki E r s u z Syryi zawładnął na krótko całym E-m. Zmógł go Setna c h t, popierany przez kapłanów Amona w Te-

|||p|

■H

mi

(SR

mm 8m

t - hm

Hi.

bach i założył nową dynastyę. Po śmierci Ram-sesa, za panowania lub po śmierci jego syna, uciekli Żydzi z E u. (II Mojź. I—XIX). Na kongresie oryentalistów w Londynie r. 1892 przeważały domniemania, mieszczące wypadek na tę właśuie chwilę. Dynastyę XVIII i XIX bardzo wiele budowały. Świątynie i grobowce tebańskie, budynki wyznaniowe środkowej części E-u im zawdzięczają swe istnienie. O Setnaohcie nic nie wiemy. Syn jego, Ramses III, w ciągu 33 1. p. ani razu nie wtargnął już do Syryi. Chetta już byli upadli, ale za to potęga assyryjska aż nad m. Śródziemne docierała. W 6-m r. p. odpędził faraon nawałę libij-

i:

fi

r ym

iii

HĘ

iwsssm ifc

®$f|.

mi

y\

arWw

f$-:'

W;.

WM

m

?«

"M

•\?-2

Fig. 280. Amenbotep II; posąg. (Muzeum Turyńskie).

r. -

pi

SfecJ

mm

,5

r-j

(fi

SiwJp

; ■■

Fig, 281. Amenhotep III; głowa kolosalna. (Brit. Musemr).

fv#

•>

lĄk

w -mms

u m. ■ i:;,_

wsBmk

HHHI »

iatgr

• W ' r,

£ff? W

•Mi

Si

Wmm

:a

aa

% N\

ihWM

mm

ja

Fig. 282. Chueneten, maska pośmiertna w Tell el Amarna

ską, w 8-m odparł ludy Szardana, Puluszta, Danau-Da i inne (rozdz. I), poraź trzeci już dobierające się nad Nil. Bitwa wydarzyła się ra terrytoryum dzisiejszego jeziora Menzaleb, na ówczesnem jeziorze i przytykającym do niego lądzie. Ramses miał w boju flotyllę wojenną, wojsko jego było w znacznej części już najemne. W 11-m r. p. powtórnie pobił Libów, którzy od tego czasu zaczęli coraz bardziej do Delty napływać. Pokojowemi dziełami Ramsesa są wyprawy do Puntu, żegluga po m. Czerwonem, ożywienie górnictwa na Sinai, prace nad kanałami. Charakteryzuje go schlebianie bogom, kapłanom i niesłychane dla nich ofiary. Napis w Karnaku wylicza 113 483 niewolników, pół miliona sztuk bydła rogatego, przeszło milion

arurów ziemi w 169 miejscjwoiciaob, 514 winnic, dzę na północy Bokenranf, syn Tefnacbta, ale 2 756 posągów bogów, złotych, i srebrnych. Tak- Btyopowie nie ustępują już z Teb, a nowy ich to władza świecka sama gotowała sobie zgubę! król, może tylko wódz, Sza bak (r. 728), pali ży-Co działo się za 10, a nawet, jak chce Lepsius, wcem (Manethon) władzcę deltowego i przywraca 11, następców Ramsesa Ill-go, niewiadomo. Marnieli coraz bardziej, gaębieni przez wciąż rosnącą chciwość polityczną kapłanów, którzy wreszcie zupełnie wydarli iin władzę.

jedność władzy etyopskiej. Od niego liczy Manethon dyn. XXV. Teraz powtórnie starł się E. z Assyryą, broniąc Żydów; Szabak, pobity pod Rafią już po upadku Samaryi (722—1), w kilka lat później zawarł z Sargonem umowę, jakby przymierze. Syn Szabaka, Sabataka, władający w samej Delcie, wydał AsByryjczyk^m powstałego

7)) Dyn as ty a XXI (1050—939) jest rzeczywiście tylko nazwą epoki, w której Hryhor, arcykapłan tebański na cały E., strącił ostatniego Ram esa i założył dynastyę kapłańską, zwaną d.

^Ipti

■j

Pinotemów, w Tebach. Przeciwko niej powstał w Delcie ród współubiegsjący się o władzę, i rzeczywiście ją posiadł, jednak bez ciągłości, z ustępstwami lub z przywłaszczeniem sobie kapłaństwa. Pod koniec tego okresu prawdopodobnie silniejszy nacisk z północy wywołał wyjście Hryhorydów do Nubii (ob. Nap a ta). Imiona władzców Delty u Masp. (T. II, str. 739).

VT\

BU

lp5$K

!    —-i

Ili

te-

Fig. 283. Seti I; głowa mumii, (M. Gizeh, Nr. 5232),

Fig.;L284.?aRainse3 II. (M. Tur^ńskie).

■8-—%) Dyn. XXII—XXVI i Dodekarchia (939—525). Założycielem dyn. XXII-ej. i jedynym wybitnym jej przedstawicielem jest Libijczyk S z e-szonk, „Sisak* Biblii, który w 5-m. r. p. Reha-beama, złupiwszy świątynię jerozolimską, trzymał państwo Żydów w zależności. W r. 854 (?j w Asztocie Jamana. Pod koniec VIII-go wieku Osorkon II, dając pomoc Syryjczykom, pierw- król Napaty, Taharąa, strącił władzcę deltowego, szy z władzców egipskich starł się pod Qirqar zapanował nad całym E-em i zostawił ślady swe z assyryjskim Salmauasarem II. Około r. 800 nie w Karnaku. Trzymając się trądycyi, znowu wsparł było już jednej władzy nad całym E-em. Książęta Syryjczyków przeciwko panom z Niniwy. W bi-Delty nie posuwali się poza Memfis; Tefnacht, twie pod Altaku 701 r. Sancheryb pobił sprzytnio-ńa dyn. XXIII-ej przypadający, był wybitniejszym rzeńców i posunął się już do Egiptu, gdy nagle spo-od innych. Teby już w końcu lX-go w. wpa- tkał jakąś niewyjaśnioną przeszkodę, biblijne pora-dły w moc Etyopów, którzy zmogli i władzcę del- źenie 185 tysięcy przez anioła (II Król. XVIII 21). towego. Dyn. XXIV jest etyopską i saiską zara- Znowu, jak za Sabakona, stanął pokój i trwał do zem;Pianchy, król etyopskiej Napaty, panuje od r. 672—1. W r. 689 jest Taharąi prawidłowym r. 775 nad całym E em. Odzyskuje późiiej wła- s już władzcą całego E u. W 10 lat późaiej panu-

je już dynastya XXVI Manethona (przed Psam- jej (588—6) bezskuteczną dywersyę. Ab mes do-metichem jeszcze Stefinates i Neehepsos), może za staje się na tron jako zdrajca swego pana i mor-syna Szabakowego, Te nu tam o na. Po raz czwarty derca. Rządy jego Herodot i Dyodor chwalą, wystąpił wtedy E. jako sprzymierzeniec Syryjczyków (Tyru) przeciwko potędze wschodniej, ale teraz już —332. Własna polityczna historya E-u teraz jest Assarbadon wtargnął za Pelusion, podbił; cały historyą jego powstań; trzy główne wskazano już kraj faraonów, Teby zburzył, resztki Etyopów wy- w tablicy dynastyi (str. 947). Do pierwszego, w r. 487, gnał, ustanowił zarządy miejscowe z Assyryjczyków skorzystali Egipcyanie z klęski Persów pod Marato-i z moźnowładzców egipskich, i ci, wraz z dawniejszy- nem. W dyn. XXVIII-ej wydzierają sobie powstańcy mi książętami Delty, składają t. zw. Dodekar- I władzę. W XXIX ej stan jest już lepszy, a w XXX*ej, ohię (ob.), o nader mętnem znaczeniu historycz- i o czterech władzcach, za ostatniego zwłaszcza, nem (ob. Herodoi). Było ich wszystkich do 20-tu. wraca na krótko byt narodowy. W r. 343 Arta-Assurbanipal utrzymał urządzenia swego ojca. Assy- kserkses III dokonywa nowego podboju. Ostatni rjjczyoy znaleźli uległość, ale spotykali też i po- z faraonów E u, Nechtnebof, ucieka do Etyopii. wstania; charakter rządów wojskowych przeważać musiał w tej Dodekarchii, której kres położył gi dzi, Ptol eme usz I—XIII, także Kle o pat r a.

X) Podbój perski przez Kambyzesa, 525

Egipt za Ptolemeuszów (332 — 30), ob. La-

■ if.

m.m

i'

%A

mm

PI

Ac:

Li

SI

MmĘĘmńmm i§l

'ii

|>>!v

mm

UW

rf

mm

r/fes)

r "■

ifń

*'Ą'.

W&SĘicwA

Fig. 285. Itamses II. Zdobycie^Dabpuru (Teby, Kamak).

właśoiwy założyciel dynastyi XXVI-ej, P sam me-ticb. Nowi faraonowie otworzyli E. dla Greków, dla Wschodu, dla cywilizacyi ogólnej, ale jednocześnie i dawne jego wieki wskrzesić usiłowali. Na początku szóstego stulecia przebili kanał z północy ku zatoce SneBkiej, dokończony przez Daryu-sza, rozwinęli marynarkę i żeglugę na M. Czer-wonem. Szereg królów: Psamtik I 663, wła-śoiwie około 660 — 609, Nęka u II 609 — 594, Psamtik n 594 — 589, Uahe(i)b[re (-hibry) 588 — 570, Ahmes (z innego już rodu) 570 — 526, Psamtik III 526—5. W r. 608 Nekau II podbija Palestynę (Jozyasz pada w bitwie pod Ma-gedo), ale w r. 605 pod Karchemisz nad Eufratem przez Nakudurussura porażony, traci zdobycz. Uahebre podczas oblężenia Jerozolimy daje

Egiptologia, nauka zdobywająca wiedzę o star. E-e przez odkrywanie, rozpoznawanie, odczytywanie i wyłuszczanie treści wszelkich pomników i o-pracowująca zdobywaną wiedzę w syntetyczne całości tak pojedyńczych stron życia w najobszer-niejszem znaczeniu, jak i ogólnych obrazów i poglądów. Prace E-i wypełniają bibliografią do art. Egipt. Główni Egiptologowie: obaj Cbampolliono-wie, Brugsch, Budge, Bunsen, Chabas, Diimicben, Ebers, Erman, Łanzone, Lepsius, Mariette, Maspe-ro, Naville, Pettrie Flinders, Rosellini, Rouge Ed., Wilkinson. „Denkm.” Lepsiusa wychodzą teraz w nowem wydaniu. Książki polskie ob. Estreicher „Bibl. p.M T. I str. 454, oraz Jodko, Kuratów, zagięli. Późniejsze w „Przewodn. b;bl.“ Wisłockiego. O E-i Brugsch H. „Aegyptologie* (Lipsk 1889). •*

przywilejów, między inusmi, prawa posiadania własnego etnarcha. Z % lanie ich zostaje uwzglę-dnionem. Neron wysyła wyprawę w celu odkrycia źródeł Nilu. Za We3pazyana nowy rokosz Żydów; cesarz daje rozkaz zburzenia ich świątyni, zbudowanej przez Oniasza (r. 73). Około tegoż czasu św. Marek Ewangelista zakłada pierwszą gminę chrześciańską w Aleksandryi. Ku schyłkowi panowania Trajana (113) wybucha jeszcze raz groźne powstanie Żydów, stłumione dopiero za Hadryana. Hadryan, podróżując po E e wraz ze swą żoną, cesarzową Sabiną, restauruje grób Pom* pejusza i buduje miasto Antinoe, na oześć swojego ulubieńca Antinousa (ob.), który znalazł śmierć w nurtach Nilu. Za Marka Aureliusza legat Avidius Cassius ocala E. od napadu band zbrojnyoh Izydora; niezadowolony, że nie otrzymał prefektury, sam podnosi rokosz i ogłasza się cesarzem, zostaje jednak wkrótce pokonany (175). Za czasów Septymiusza Sewera żył i działał w A-leksandryi św. Orygenes. Karakalla wydał to z a- miasto na łup swemu źołdactwu, mszcząc się za zjadliwe docinki, jakich był przedmiotem ze strony Aleksandryjczyków (215). W III wieku chrystya-nizm zaczyna gwałtownie szerzyć się w E-e, co wywołuje znów surowe prześladowanie jego wyznawców, które dosięgło kulminacyjnego punktu za Decyusza (250). Jego prefekt, Sabinus, odznaczał się w tym względzie takiem okrucieństwem, iż w ciągu kilku miesięcy pustynie Synaju i Tebaidy zaludniły się anachoretami. Za Gailie-na, kiedy Państwo Rzymsde ogarnęła zupełna anarchia (okres „30-tu tyranów*), prefekt Emilian obwołał się cesarzem i potrafił przez dwa lata u-trzymać się przy władzy; zwyciężony przez legata Teodota, przypłacił życiem swe zuchwalstwo. Niebawem wszakże pojawił się nowy uzurpator, Ma-kryn, który, wygnawszy Teodota z E-u, przyoblókł się w purpurę. I jego panowanie trwało nie dłużej nad dwa lata. Zginął on w Illiryi, podczas wyprawy przeoiwko cesarzowi Gallienowi. Po jego śmierci królowa Palmiry, Zenobia, wspierana przez wodza egipskiego Tim^genesa, opanowała E, Wygnał ją stamtąd po trzech latach Probu3, wódz cesarza Anreliana. Atoli zaraz potem (273), podniósł chorągiew powstania bogaty kupiec aleksandryjski, Firmus, i otrzymawszy pomoo od Arabów oraz od Blemmiów, z którymi był w stosunkach handlowych, został panem E-u. Probus zmógł go w trzech bitwach, wziął do niewoli i kazał stracić. Kraj jednak niedługo cieszył Bię spokojem, gdyż tenże sam Probus, zostawszy w r. 270 cesarzem rzymskim, musiał po raz trzeci zwalczać rokoszan egipskioh, na których czele stanął teraz wiarołomny prefekt Saturninus. Dyokle-cyan, utopiwszy w potokach krwi bunt uzurpatora Achillesa, próbował za pomocą doraźnych środków repressyjnych okiełznać ducha burzliwego Egipcyan (rzeź w Aleksandryi r. 297). Jednocześnie zaś rozumnemi zarządzeniami admiaistracyjnemi starał się pozyskać dla Rzymu niższe warstwy ludności, a układem z Blemmiami zabezpieczył południową granioę E-u od najazdów sąsiednich ple-

E. pod panów aniem rzymskiem. Po bitwie pod Actium (Aktion)—2 września 31 r. przed Chr.— E. wcielony został do Państwa Rzymskiego. Cesarze rzymscy uszanowali większą część Ptole-meuszowych urządzeń w tym kraju. Podział E-u na epistrategie, nomy („vóp.ot“), toparchie i t. d. przetrwał aż do czasów Dyoklecyana. Epistrateg był urzędnikiem rzymskim, posiadająoym władzę cywilną i wojskową; strateg czyli nomarch został tern, czem był za Ptolemeuszów, mianowicie sędzią i zarazem poborcą podatkowym, jego urząd był trzyletnim i należał do tych, które powierzano krajowcom—Grekom i Egipcyanom. Miasta greckie, niezależne od epistrategij, zachowały swoją autonomię. Wszelako August zniósł obieralną radę miejską („(3ooXy]u) w Aleksandryi i ustanowił na jej miejsce osobny zarząd, którego naczelnik, t. zw. „juridicus Alexandriae”, zależał bezpośrednio od cesarza. Kult narodowy Egipcyan nie doznał żadnych ograniczeń. Urządzony w ten sposób, ze swą ludnością różnoplemienną, wynoszącą około 7 800 000 głów (w tej liczbie milion Żydów), dministraoyą o potrój nem podłożu (egipsko-grecko-rzymską), która się posługiwała językiem greckim jako urzędowym, z życiem religijnem i umysło-wem, nie skrępowanem żadnemi pętami, E. został zaliczony do prowincyj cesarskich, t. j. takich, które były wyjęts z pod kontroli i jurysdyk-cyi Senatu i które August, jako imperator (wódz naczelny), ze względu na potrzebę bronienia ich znaczną siłą wojskową, zatrzymał pod bezpośrednim swoim zarządem: więc E. stał się własnością prywatną („TSioę \ó^oęu) cesarzy. To też senatorom i rycerzom rzymskim („eąuites illustres"), zabronionem było bez wyraźnego pozwolenia cesarskiego udawać się do tej prowincyi, i naodwrót, Egipcyanom, którzy otrzymali nawet prawo obywatelstwa rzymskiego, nie wolno było sprawować tych urzędów, które dawały wstęp do senatu. Wprawdzie, za Karakalli, obywatele Aleksandryi zostali dopuszczeni do senatu, atoli reszta mieszkańców E-u nie miała tego prawa nigdy. Namiestnik cesarski w E-cie posiadał tytuł „praefe-ctus Aegypti" albo „Augustialis* (jak go nazywano później) i był wobec cesarza jego intendentem (*procurator“), wobec zaś Egipcyan wicekrólem. Armia okkupacyjna składała Bię z trzeoh legionów za Augusta, z dwóoh za Tyberyusza, z jednego — począwszy od Trajana. Reorganizacya Dyoklecyana umieściła E. w dyecezyi Wschodniej („Oriens*). Dyecezya ta obejmowała pięć prowincyj: 1) Aegyptus Jovia (E. Dolny), 2) Aegyp-tus Jovia, później Augustammica, 3) The-bais, 4) Libia inferior, 5) Libia superior (Cyrenaika). Oto zwięzły wykaz ważniejszych wypadków historycznych, dotyczących E-u w okresie rzymskim oraz chrześciańskim (30 r. przed Chr.— 640 r. po Chr.): Za panowania Augusta pierwszy prefekt E-u, Cornelius Gallus, tłumi powstanie miast górnego E u; jego następca, Petroninsz, odpiera najazd królowej Etyopii, Kandace, która spustoszyła Tebaidę. Za Klaudyusza podnoszą rokosz Żydzi, domagając się przywrócenia odebranych im

Encykl. Powsz. Ilustr. Zeaz. 144 T, 18 y

121

mion barbarzyńskich. Ze wstąpieniem na tron Konstantyna I nastaje dla E-u 300 - letni okres panowania chrześciaństwa. Powaga namiestnika cesarskiego niknie wobec powagi patryarchy; kwesty e religijne biorą górę nad wszelkiemi innemi i absorbują siły żywotne kraju. Aleksandrya, która tak długo była głównem ogniskiem hellenizmu, staje się odtąd widownią najgwałtowniejszych i zarazem najuczeńszych walk cbrześciańsko-teologicz-nycb. Tu zrodził sio aryanizm (ob.), tu też był patryarohą, kilkakrotnie wyganiany i restytuowany, zwycięski przeciwnik Aryusza na soborze Nicejskim, święty Atanazy (ob.). Cesarz Teodczyusz edyktem r. 389 nakazał zamknięcie świątyń pogańskich w E-e. Patryarcha Teofil, któremu polecono wykonanie dekretu, wywiązał się z tego zadania z gorliwością fanatyka, gdyż większą część świątyń po prostu zburzył, resztę zaś obrócił w kościoły. Wyjątek uczyniono jedynie dla świątyni Izydy w Filach (Philae), która pozostała nietkniętą aż do czasów Justyniana. Środki te zadały stanowczy cios poganizmowi; w tej też epoce zamiera i mowa żywa starożytnych Egipcyan. Po śmierci Teodozyusza (r. 395), kiedy nastąpił ostateczny podział Państwa Rzymskiego na Cesarstwo Zachodnie i Wschodnie czyli Bizautyjskie, E. został przyłączony do tego ostatniego. Nie zyskał nic na tej zmianie. Cierpiał tylko więcej niż przedtem od najazdów łupieskioh rozmaitych barbarzyńców i od zdzierstwa rządu. Waśnie religijne szarpały kraj w dalszym ciągu. Wspomniany wyżej patryarcha, Teofil, wytępiwszy aryan i pogan, zwrócił się w końcu w swej zaciekłości fanatycznej przeciwko własnym stronnikom; wypowiedział wojnę mnichom i biskupom i, gdy ci stawiali mu opór, wyprawiał przeciwko nim bandy zbrojne, które brały szturmem cele i wycinały w pień pustelników. Jego siostrzeniec i następca, Cyryl, nie ustępował mu w gwałtowności charakteru. Trzydziestoletnie rządy jego wypełnione były walką z Żydami, z nowacyanami, z prefektem OreBtem, z Hypacyą (ob.), którą haniebnie kazał swym mnichom zamordować, wreszcie z Ne-Btoryuszem, patryarchą bizantyjskim. Następca Cyryla, Dyoskor, prezydował na soborze Efeskim, gdzie gwałtem i podstępami wyjednał większość głosów, uniewinniającą Eutychesa (ob.). Potępiony przez sobór Chalcedoński (r. 451), począł prowadzić zażartą kampanię na rzecz herezyi mo-nofizytów i pociągnął za sobą całą prawie ludność E-u. W odpowiedzi na dekret cesarza Marcyana, zabraniająoy w E-e wszelkich koncyliów oraz dysput dogmatycznych, położył areszt na zboże, przeznaczone do Konstantynopola i zalał Syryę i Palestynę swoimi missyonarzami. Dopiero interwen-cya silnego oddziału wojska, przysłanego przez Marcyana, położyła kres agitaCyi Dyoskora. Za panowania Leona (457—474) eutychianie aleksandryjscy podnieśli rokosz, zamordowali patryarchę prawowiernego, Proteriusa, i osadzili na tronie pa-tryarszym mnicha, Tymoteusza Ailourosa, wodza rokoszu. Po śmierci Leona, kiedy Zenon, pokonawszy swojego współzawodnika, Bazy liska, utrzymał stę na tronie bizantyjskim (477), Ailouros został wygnany i otruty; mimo to, lud na przekorę rządowi wyniósł na patryarcbat jednego z zabójców Proteriusa, Piotra Mongosa (Jąkałę). Za cesarza Anastazego (491 — 518), monofizytyzm zapuścił ostatecznie korzenie śród warstw ludowych E u, a nawet kilku z rzędu eutychian piastowało urząd patryarchy. Nastąpiło to, oczywista, nie bez silnego oporu stronnictwa rządzącego, czyli Greków prawowiernych (t. zw. „melchitów*), znienawidzonych przez lud za swą pychę, niemiłosierny wyzysk i zdzierstwo. Za Justyniana, świątynia w Filach. ostatni przybytek pogaństwa, została zamkniętą i złupioną przez Narsesa, podczas wyprawy jego przeciw Blemmiom. Justynian posunął pogardę dla E-u tak daleko, iż posłał tam jako pa-tryarchę kapitana swej gwardyi, Apolinaryusza, który wkroczył do Aleksandryi na czele oddziału wojskowego i dopiero w kościele zrzucił zbroję, a przyoblókł się w szaty pontyfikalne. Maskarada ta zakończyła się rzezią uliczną. Następcy Justyniana, jak gdyby umyślnie, dokładali wszelkich starań, aby wykopać jeszcze większą przepaść pomiędzy E em a Bizancyum. Cesarz Fokas osobnym edyktem zabronił Egipcyanom sprawować jakiekolwiek urzędy publiczne. Prześladował on z równą zaciekłością żydów, jak i eutychian, zwanych już wówczas jakobitami. Za krótkiego bowiem panowania Tyberyusza II rozmaite odłamy eutychianizmu zlały się w jedną wielką sektę, która przyjęła naukę Jakóba Baradeosa, późniejszego biskupa Edessy (f 578). Odtąd w E-e (oprócz Żydów) byli tylko jako bici i melchici, czyli dwie, całkiem odrębne pod względem rasowym, |wyznaniowym i politycznym, kasty: rządzonych i rządząoych. Pierwsi byli to potomkowie dawnych gospodarzy tego kraju, K optowi e, czyli Egipcyauie, uprawiacze roli i rzemieślnicy, drudzy —Grecy, źywiół prawie wyłącznie urzędniczy. Za panowania Herakiiusza, jakobici witali jako swego wybawcę króla perskiego, Chosroesa II, który w r. 615 najechał E., wszelako w roku następnym odszedł z powrotem, zadowolniwszy się ofiarowanym sobie przez Bizancyum haraczem. We 28 lata później tryumfujący wyznawcy Mahometa położyli ostateczny kres panowaniu cesarzy bizantyjskich w Egipcie

E. muzułmański. W roku 639 Amru, jeden z najznakomitszych wodzów kalifa Omara, najechał dolinę Nilu i zdobywał bez żadnego oporu El Arish, Faramę (Pelusium) i Menf (Memfis), stolicę-Koptów. Pochód muzułmanów był promenadą wojskową; Grecy nie byli w stanie stawiać im czoła w otwartem polu, a z drugiej strony, ludność koptycka spotykała Amru jako swojego oswobo-dziciela. Korzystając skwapliwie z tej tak niespodziewanej sposobności zerwania z Aleksandryą i z jej rządem, „mokukos* czyli Mmakaukosu (naczelnik koptycki) Menfu zawarł z Amru umowę, na mocy której Koptowie przyrzekali muzułmanom zupełną uległość. W zamian za to Amru poręczał im swobodę rjligijną, bezpieczeństwo osobiste, nietykalność majątku, wymiar sprawiedliwości do kładny i bezstronny. Nadmierne ciężary podatkowe, nakładane dotychczas według widzimisię prefektów cesarskich, miały być zastąpione przez stały czynsz roczny, w wysokości denara na głowę. Warunki tej umowy wydawały się tak korzystue-mi, iż cała ludność E u oddała się pod opiekę Arabów. Jedynie Grecy, którzy się zamknęli w Aleksandryi, albo też obwarowali się w forteczce Babylon (trochę na północ od Menfu), odpowiedzieli na żądanie poddania się odmową. Babilon z łatwością został zdobyty przez Amru, natomiast Aleksandryjczycy w ciągu czternastu miesięcy mężnie odpierali ponawiane szturmy Arabów. Wreszcie, nie otrzymując z Bizancyum żadnych posiłków, odpłynęli na swych okrętach do Konstantynopola (22 grudnia 640 r.). Amru utracił podczas tego oblężenia 23 tysiące ludzi. Opowieść o rze-komem spaleniu przez Arabów (z rozkazu Omara) słynnej książnicy aleksandryjskiej nie jest prawdziwą: zniszczyli ją już wcześniej (r. 391) fanatyczni chrześcianie. Dokonawszy podboju całego kraju, Amru zajął się niezwłocznie jego urządzeniem. Wybudował nowe miasto warowne Fostat Misr z meczetem, do dziś dnia istniejącym, i uczyniwszy zeń swoją rezydencyę, próbował stosować w praktyce system mądrej i zabiegliwej administracyi. Wszyscy mieszkańcy E-u zostali objęci jednostajnym podatkiem pogłównym; stare nilometry zostały naprawione oraz zbudowane nowe; dawny kanał Daryusza, który łączył Nil z morzem Czerwonem, został odrestaurowany tudzież podjęte inne wielkie roboty; słowem, w krótkim czasie E, ujrzał Bię zupełnie odrodzonym. Podatki, które w pierwszym roku podboju przyniosły zaledwie milion denarów, dostarczyły we dwanaście lat później 14 milionów dochodu. W r. 644 Osman, następca kalifa Omara, pozbawił Amru urzędu na rzecz swojego brata mlecznego, Abd Allaha. Nowy wielkorządzca powiększył umiarkowane podatki, nałożone przez swojego poprzednika. Za Moawii, pierwszego kalifa z dynastyi Ommajadów, stary Amru został przywrócony do władcy; niestety, we dwa lata potem umarł (663). Odtąd Koptom przypomniały się najgorsze dnie panowania bizantyjskiego. Rządy E-u powierzone były aż do przyjścia do władzy Abbasydów (750) nędznym kreaturom, które troszczyły się jedynie o prawidłowe obdzieranie ze wszelkiego dostatku tej najpiękniejszej pro-winoyi państwa kalifów. Na akty gwałtu i nieto-lerancyi, na rzezie, konfiskaty, grabież kościołów i klasztorów, Egipcyanie odpowiadali bezowocnemi powstaniami, tłumionemi zaraz w potokach krwi. Względną pomyślnością kraj się cieszył za rządów łagodnego Abd6i-Aziza (685—705), brata kalifa Abdel-Malika. W 45 lat później E. powitał z entuzyazmem uzurpacyę Abdul-Abbasa, zwycięscy Merwana 11 i założyciela nowej dynastyi. W obawie, ażeby posiadanie przez dłuższy czas władzy nie natchnęło którego z wielkorządzców E-u ideą niepodległości i uzurpaoyi, Abbasydzi starali się jaknajczęśoiej zmieniać swoich namiestników. Pomimo jednak tych oiągłych zmian (78 w ciągu 118 iat) kraj za kalifów bagdadzkich zażywał spokoju.

Z czaBem gubernatorowie E-u zaczęli przebywać stale na dworze bagdadzkim, zrzadka tylko nawiedzając swą prowincyę, której zarząd zdawali w ręce kilku swoich zastępców z siedzibami w Fosta-cie, Aleksandry i, Siut albo w Assuania. — Panowanie Tulunidów (868—905). W r. 868 wi-ce-komendantem Fostatu został Achmed ibn T u 1 u n, syn wyzwolonego niewolnika, rodem z Turkiestanu. Człowiek wielkiej intelligencyi i energii, stał się wkrótce tak potężnym w E-e, iż orężem potrafił zmusić do posłuszeństwa sobie tych swoich kolegów, którzy w rozmaitych okręgaoh prowincyi chcieli utrzymać swą niezależność wobec niego. W r. 87a otrzymał od kalifa nominacyę na gubernatora i odtąd począł występować jako książę udzielny, uznając się jedynie za lennika Abbasydów. Ponieważ pałac dawnych gubernatorów był dla niego zaciasny, więo wybudował sobie nową rezydencyę El-Katai (na wschód od Fostatu) wraz ze szpitalem, cytadelą i wspaniałym meczetem, noszącym jego imię. Oprócz tego odbudował on zrujnowaną latarnię morską w Aleksandryi, nilo-metr w Korda, kanały w Dolnym E-e; założył miasto Raszyd (Rozettę), wreszcie zmniejszył znacznie podatki. R. 877 opanował w ciągu jednej wyprawy Syryę: było to otwarte zerwanie z kalifem. Po jego śmierci (884) syn, Chomaruja, odziedziczył obszerne jego posiadłości. Odtąd zwierzchnictwo kalifów bagdadzkich nad E-em jest tylko no-minalnem, pólegającem jedynie na prawie inwestytury i na daninie rocznej, rzadko płaconej. Zresztą stosunki pomiędzy lennikiem a suzerenem były bardzo przyjacielskie, a nawet kalif zaślubił córkę Chomąrui, która wniosła mu w posagu milion denarów. Prawdziwy monarcha, Chomaruja, zaćmił ojca przepychem swojego dworu i hojnością książęcą. Historycy arabscy opisują z podziwem cuda, jakie zawierał pałac w El-Katai, posągi, wyobrażające tego władzcę i jego żonę, jego ogrody, zwierzyniec, jezioro z żywego srebra, etc. Za panowania dwu pierwszych Tulunidów E. otrzymał pokażuą flotę, dochody jego urosły do 300 milionów sztuk złota, rolnictwo się podniosło, sztuki i nauki otaczane były opieką. Atoli wraz z Oho-marują, zamordowanym w r. 895, zgasł blask tej dynastyi, która trwała zaledwie 37 lat. Niedo-świadczenie dwóch młodziutkich synów tego księcia, najazd Karmatów, a przedewszystkiem niesu-bordynacya emirów E-u i Syryi skłoniły kalifa El-Moktafi do skorzystania z tych okoliczności, aby przywrócić obie owe prowincyę pod swą władzę bezpośrednią (905). Abbasydzi weszli nanowo w posiadanie E-u, ale nie nadługo. Zrywała się bowiem naa prawowiernym kalifatem bagdadzkim burza w postaci groźnej schyzmy, jednocześnie religijnej i politycznej, której dokonał mahdi Obeid Allah, założyciel słynnej dynastyi Faty-midów. W r. 902 przeniósł się on z Syryi do Afryki, gdzie go oczekiwała już armia stronników, zwerbowanych przez jego missyonarzy, i w ciągu kilku lat został panem całego północnego wybrzeża tego lądu, nie lioząc Sycylii, Malty, Sardynii i wysp Balearskich. Wreszcie zwrócił się ku oszczędzonemu dotąd E-uwi, Trzy armie najezdnioze wkroczyły kolejno do Delty, zostały jednak odparte przez wojska Abbasydów (912), Druga wyprawa przyniosła mu posiadanie Payum i Aleksandryi. W tymże czasie Obeid założył nową stolicę, El-Mahdija, i ogłosił się kalifem. W r. 934 syn jego i następca, El-Kaim, dodał do poprzednioh zdobyczy Said, skutkiem czego w ręku Abbasydów została w Afryce sama tylko dolina Nilu. — Panowanie Ikszydytów (935—969). W r. 935 za kalifatu zniewieściałego El Radi Biilaha, namiestnik jego, Mahomet ibn Togdź, widząc anarchię, szerzącą się w całem państwie, zatknął na ziemi egipskiej sztandar niepodległości i zmusił głowę islamu do uznania swej uzurpacyi. Przyjął on tytuł królów fergańskich (których mniemał być potomkiem), El-Ikszy d, i przekazał synom swą władzę dziedziczną. Atoli już wstąpienie na tron Achmeda, małoletniego wnuka El-Ikszyda, i wybuch w tymże czasie zarazy i głodu, dały hasło do ogólnej anarchii, a dla położenia jej kresu emirowie egipscy zawezwali interwencyi El-Muiz-Eddin-Allaba, prawnuka mahdiego Obeid-Allaha. Ten, zgromadziwszy doborowe wojsko, wyprawił je pod dowództwem Greka Dżauhara, któremu polecił w swem imieniu Dolny E, i założył na brzegach wielkiej rzeki stolicę, mogącą współzawodniczyć z Bagdadem. W czerwcu 969 Dźautar obozował pod murami Fostatu; zwycięstwo stanowcze, odniesione nad stronnikami Ikszydytów, otworzyło mu wrota miasta.—Panowanie Fa-tymidów (969—1171). Nie tracąc czasu, Dźau-har zabrał się do ukończenia swej missyi. Nieco na północ od El-Katai, w pewnej odległości od Nilu, zostały rzucone fundamenty nowej stolicy, przyczem każdy korpus wojska zakładał dzielnicę, której dawał swe lub swego dowódzcy imię. Kiedy po trzech lataoh (973) obóz stał się miastem zwycięskiem, El-Kahira, (Kair), kiedy słynny meczet El-Azkar i olbrzymi pałac, zbudowany dla kalifa (93 495 m. kwadr.), były zupełnie wykończone, El-Muiz opuścił El Mahdiję wraz z dworem, haremem i ogromnemi skarbami i przeniósł do Kairu stolicę kalifatu. Tymczasem Dżauhar zreorganizował E. i zmniejszył mieszkańcom ciężary, poczem jednym zamachem podbił Syryę i przyłączył ją do Eu. Kraj, wycieńczony ostatniemi wojnami, odetchnął wreszcie swobodnie; pod mą-dremi rządami El-Muiza i jego następcy, El-Aziza, wrócił dawny jego dobrobyt. Poczynając od tego czasu Fatymidzi wytrzymywali zwycięsko walkę duchową, jaką prowadzili oddawna z prawowiernymi kalifami Bagdadu. Ich wyznanie wiary, wygłaszane z wysokości minaretów wszystkich meczetów Afryki, Syryi i Arabii, ryte na monetach, wyszywane na białych sztandarach, brzmiało: „Niema innego Boga prócz Allaha, Mahomet jest posłem Allaha, Ali wybrańcem Allaha!* („La ilaha ’llah wa-Mohammad rasońl Allah wa Ali wali ’llahiw). (Ob. Szyici v. Izmaelici).

Za szóstego kalifa z tej dynastyi, El - Hakima (996—1020), izmaelityzm przybrał wielce oryginalny kierunek, bardzo daleki od ducha, który ożywiał sektę w jej początkach. Dwaj obcy sekciarze, Darazi i Hamza, wmówili w tego księcia, iż jest wcieleniem bóstwa, i El - Hakim począł wymagać od swych poddanych, aby mu oddawali cześć boską. Wywołało to trzydniowe rozruchy w Kairze i kalif w odwet puścił miasto z dymem. Wszelako cała sekta utworzyła się dokoła tego cielesnego boga, i kiedy on we trzy lata po swej apoteozie znikł nagle, prawdopodobnie zamordowany, wyznawcy jego zapowiadali jego zmartwychwstanie w ludzkiej postaci. Kult El - Hakima nie przeżył swego boga w E cie, atoli istnieje on dziś jeszcze w górach Syryi: Darazi i Homza zostawili tam swych uczniów, którzy, zwani od imienia pierwszego Druzami, oczekują jeszcze powrotu na ziemię El - Hakima, człowieka i boga. Za 58-letnich rządów El-Mostanzira (1036—1094) dynastya Faty-midów dosięgła najwyższego szczytu potęgi. Ten władzca powołał na chwilę do źycin kalifat uniwersalny, wygnawszy z Bagdadu, przy pomocy buntowniczego emira Arsłana, kalifa El - Kaima i zmusiwszy go do zrzeczenia się na rzecz Fatymidów praw swoich do imamatu, Ale już po dziesięciu miesiącach emir seldżucki, Tcgrul Beg, przywrócił na tron prawowitego kalifa (1055). Tymczasem w E cie, skutkiem nieudolności rządów pierwszego mioiatra El-Mostanzira, El Jazuri, wódz najemnego wojska tureckiego, Nasr ed-Daula, przywłaszczył sobie wszelką władzę i począł gospodarować niby w zdobytym kraju, plądrując pałace Fatymidów i sprzedając z li jy tacy i nagromadzone przez nich bogaotwa. Z tego kiytycznego położenia uwolnił El-Mostanzira emir syryjski, Bedr el-Dżamali, który, wezwany potajemnie ze swemi wojskami, wyciął w pień buntowników tureckich. Bedr, zostawszy pierwszym ministrem i wodzem naozelnym El-Mo-stanzira, zarządzał następnie E-em rozumnie i pokojowo w ciągn lat dwudziestu, aż do swojego i kalifa zgonu (1094). Odtąd dom Fatymidów chyli się szybko kn upadkowi. Następcy El-Monstan-zira musieli walczyć z krzyżowcami w Syryi, którzy w r. 1099 zdobyli Jerozolimę. Postępowi oręża chrześoiańskiego w Syryi i Mezopotamii sprzyjało współzawodnictwo rozmaitych książąt seldźuckich oraz schyzma, jaka dzieliła Abbasydów i Fatymidów. Sam E, broniony od wschodu przez pustynie, został poza obrębem walki. Tylko za kalifa El-Amira Baldwin I zapędził się aż do Faramy (Pelusium) i spalił to miasto (1117). Czterej ostatni kalifowie (1130—1171), pozbawieni już wszelkiej powagi, zajęci jedynie drobnemi intrygami w swych haremach, zdali całkowicie rządy na swych wezyrów, którzy przywłaszczyli sobie tytuł „ma-lik“ (król). W 1163 za ostatniego Fatymidy, El-Adhida, malik Szawar, wyzuty z urzędu przez Dirgama, wezwał na pomoc atabeka syryjskiego, Nasr ed-Dina, syna Zenkiego. Ten, rad z okazyi wmieszania się w sprawy E-u, posłał tam wojsko pod dowództwem swego emira, Szyrkuba, który wziął z sobą swego siostrzeńca, Jusufa Salah ed-Dina (Saladyna) ibn Ejuba. Wkrótce jednak Szawar, przywrócony na urząd, zerwał ze swoimi protektorami i, aby zabezpieczyć się od ich zemsty, zawezwał pomocy Amalaryka, króla Jerozolimy, któremu również uśmiechała się myśl opanowania E-u. W ten sposób kraj ten stał się teatrem zażartej wojny (1164—1169). Amalaryk, spustoszywszy Deltę, został pobity pod murami Kairu, Szawar zginął z rąk morderców i wódz Nur ed-Dina zajął jego miejsce przy boku kalifa. Niebawem wszakże umarł (1169), przekazawszy swą władzę Sala-dynowi, który w imieniu atabeka syryjskiego zdetronizował El Adbida i stał się założycielem nowej dynastyi.—Panowanie Ej u b idów (1171—1250). Saladyn, syn Ejuba, objął rządy nie bez silnego oporu ludności, szczerze przywiązanej do sekty Alego, i w r. 1173 musiał stłumić groźne sprzysiężeDie, jakie się utworzyło przeciwko niemu pod wodzą poety Urary. Starał się wszelkiemi siłami wykorzenić w kraju zasady szyityzmu, zburzył stare akademie Fatymidów i zastąpił je szkołami według ortodoksyjnego rytuału imama Szafi. Kiedy atabek Nur ed-Din umarł (1174), Saladyn wkroczył na czele wojska do Syryi, i wypędziwszy wszystkich swoich współzawodników, ogłosił się samowładnym panem E-u i Syryi (1176). Zajęty odtąd walką z krzyżowcami, zdał rządy E-u na swojego namiestnika, Baba ed-Dina Karakusza, który dzielnie wywiązał się z zadania: uregulował podatki, pobudował nowe kanały irrygacyjne, tamy i drogi, opasał Kair nowym murem i rozpoczął budowę nowego zamku, w którym władzcy E-u mieszkali aż do połowy bieżącego stulecia. Rewo-lucya, dokonana przez Saladyna, była ogromnej doniosłości: utrudniła ona wielce położenie kolonij europejskich na Wschodzie i położyła kres — z politycznego punktu widzenia—wielkiej schyzmie, jaka dzieliła świat muzułmański: odtąd miał on jednego tylko zwierzchnika duchownego, mianowicie sunniokiego czyli prawowiernego. Po śmierci Saladyna (1193) synowie i krewni podzielili się wielkiem jego dziedzictwem. E. dostał się jego synowi El-Meiik-el-Azizowi (1193—98). W r. 1200 brat Saladyna, El-AdiI, opanował sułtanat kairski i wkrótce zjednoczył pod swem berłem wszystkie dzielnice Ejubidów. Odpierał on zwycięsko najazdy krzyżowców (1204, 1212, 1217). Za panowania jego syna, El-Kamiia (1218—38) krzyżowcy zdobyli Damiettę i po bitwie pod El-Mansura zagrażali bezpośrednio Kairowi. Atoli muzułmanie przerwali tamy kanałów i, zalawszy doliny, zmusili Europejozyków błagać o pokój (1221). Syn El-Kamila, El-Salib, ustanowił, na zgubę swej dy-nsstyi, gwardyę pretoryańską (.halka¹⁴) z mameluków, kupionych niewolników tureckich. Za je go panowania Ludwik IX na czele rycerstwa francuskiego podjął siódmą wyprawę krzyżową, skierowaną tą rażą wprost przeciwko E-owi, jako głównej siedzibie Saracenów. El-Salih wszakże umaił wkrótce po zdobyciu przez Francuzów Damietty, tego klucza E u (1249). Syn jego i następca, El-Moazzam Turan Szach, poniósł klęskę w bitwie pod El-Mansura (6 kwietnia 1250). Wszelako pochód naprzód wojska francuskiego został wstrzymany przez mameluków, którzy odcięli komuoika-cyę z Damiettą. Cofając się, Francuzi zostali pobici pod Fariskur, gdzie św. Ludwik po walce bohaterskiej dostał się do niewoli. D. 4 maja Turan Szach, który surowością nadzwyczajną zraził ku sobie żołnierzy, został w oczach jeńców francuskich zamordowany przez jednego z emirów ma-meluckich. Wówczas, w chwili ogólnego zamieszania, matka zabitego sułtana, Szadźarat ed-Dur, ogłosiła się królową — wypadek jedyny w rocznikach muzułmańskich — i wybrała na atabeka (o-piekuna) Iz ed-Dina Ajbeka, którego następnie zaślubiła. Mamelucy zmusili nową sułtankę przypuścić do władzy także jednego z potomków Salady-na, młodego El-Aszraf-Muzę (prawnuka sułtana El Kamila), na którym we cztery lata później (1254) wygasła sławna dynastya Ejubidów w Ecie. Ludwik IX cofnął się tymczasem do Syryi, zrzekłszy się Damietty i zapłaciwpzy sześć milionów denarów okupu za jeńców chrześciańskich.—Panowanie mamelu ków: Bahrydzi (1254 — 1382) i Burdżyci (1382— 1517). Nowi panowie E-u byli to Turcy, rodem z Kipczaku. ZoBtali oui wprowadzeni do E-u około r. 1227 w liczbie 12,000, w epoce, kiedy hordy Dżengishana (ob.) rozpościerały się po Azyi i Europie wschodniej. Obozy Tatarów Dżengishana były wówczbb wielbiem targowiskiem niewolników; z czego właśnie skorzystali sułtanowie egipscy dla nabycia mameluków i urządzenia z nich milicyi, która wkrótce wyzuła swych panów z tronu. Dynastya mameluków turk-meńskich, czy li Bahrydów (tak zwanych, ponieważ ich koszary rozciągały się wzdłuż Nilu, el Bahr) wydała trzech słynnych sułtanów: Ez-Za-bir Baibarsa, El Manznra Kalawuna i En Nazir Mahometa. Kiedy w r. 1258 kalifat bagdadzki został zburzony przez Hulagu, wnuka Dżengishana, Baibars (1260—77), morderca Turan Szacha, dał przytułek ocalałym członkom domu Abbasydów, i w Kairze, w icb rodzie, powołał na nowo do życia kalifat ortodoksyjny, który pod opieką sułtanów E-u przetrwał tam aż do r. 1517. Tenże sułtan odebrał w r. 1268 od chrześcian Antyochię. Ka-lawun (1279—90) odparł najazd hana Abaka, zawarł traktat przymierza z Alfonsem III Arragoń-skim i założył mnóstwo pożytecznych iustytucyj. Syn jego, En-Nazir, zajmował tron trzema nawrotami (1290, 1293, 1299—1341); pokojowe rządy jego były wielce dobroczynne dla kraju. Atoli niedołężni następcy En-Nazira stali się igraszką w ręku emirów mameluckich i przygotowali rychły upadek dynastyi. Kalawun powtórzył błąd Ejubidów, u-tworzywszy nową gwardyę z kupionych niewolników, tą rażą pochodzenia Die turkmeńskiego, lecz czerkieskiego. Ta „halka⁴* sułtanów bahrydzkich, przeznazzona pierwotnie do obrony twierdz (,burdż“ zkąd nazwa Burdżyci) opanowała w r. 1382 tron, w osobie Ez-Zabira Bar kuk a (1382—88), pierwszego sułtana czerkieskiego. Zresztą, druga dynastya książąt mameluckich była tylko dalszym ciągiem turkmeńskiej i, lak samo jak pierwsza, rzadko potrafiła utrzymać swą niezależność wobec ambitnych emirów. Barkuk miał przynajmniej tę sławę, iż uratował E. od najazdu nowego zdobyw-cy mongolskiego, Timur Lenka. W r. 1412 sku tkiem niespodziewanego zamachu stanu, 38-my kalif abbasydzki, El-Mostain Billab znalazł się w posiadaniu władzy świeckiej i duchownej. W rzeczy wiatości, był on tylko ślepem narzędziem w ręku ambitnego- emira Szeika Mahmudiego, który teź odebrał niebawem rządy świeckie od niego i sam został sułtanem pod imieniem El-Muajjada (1412— 1421). Po nim El-Aszraf Bars Bej (1421—1437) podniósł na krótko owo znaczenie sułtanatu egipskiego wewnątrz i nazewnątrz. Sułtan Kait Bej (1467 — 1495) potrafił przez 28 lat utrzymać się na tronie, któremu zagrażała już potęga ottomań-ska. Przez fatalną wspaniałomyślność Kait Bej dał u siebie przytułek księciu Dżem (ob.), współzawodnikowi Bajazeta II, co pociągnęło wkrótce smutne dla E-u następstwa. Anarchia wewnętrzna oraz ruina bandlu egipskiego, któremu cios śmiertelny zadało odkrycie drogi morskiej do Indyj 1498), przygotowały podbój turecki. W jesieni 1516 Selim II, następca Bajazeta, najechał Syryę; 80-letni sułtan Kansu IV El Gury próbował stawić czoło Turkom, lecz zoBtał zwyciężony i zabity pod Aleppem. Zwycięstwo pod Gazą otworzyło Selimowi drogę do E u, a zwycięstwo pod Reidanią — wrota Kairu (22 stycznia 1517). Tuman-Bejowi. obranemu przez mameluków sułtanem E-u, udało się wprawdzie przedostać ukradkiem do miasta i wygnać załogę turecką; atoli Selim, pomimo bohaterskiego oporu, zdobył Kair powtórnie i wyrżnął za karę 50 tysięcy jego mieszkańców. Waleczny Tuman Bej poniósł śmierć na szubienicy. Panowanie tureckie (1517 — 1807). Selim II zjednoczył w swych ręku władzę świecką sułtanów i władzę duchowną kalifów, opanowawszy osobę ostatniego kalifa abbasydzkiego, El-Motawakkila. Wraz z E-em przeszły pod jarzmo ottomańskie i miasta święte, Mekka i Medina. Zarząd prowin-oyi został powierzony baszy, któremu do boku przydzielone były dwie władze kontrolujące: ago-wie, oraz dawni bejowie mameluccy. Pierwsi w liczbie sześciu (później siedmiu) tworzyli stałą radę baszy, którego mieli dozorować i, w razie potrzeby, denuncyować w Konstantynopolu; mieli oni pod swojemi rozkazami sześć korpusów wojska, przeznaczonych do obrony, pełnienia służby policyjnej i pobierania podatków. Bejowie, w liczbie 12, wybierani co rok nanowo, byli gubernatorami 12 okręgów E-u. Podstawy tej organizacyi zostały nieco zmodyfikowane przez Solimana I, który nadał administracyi E-u formę, jaka się przechowała aż do Mehmeta Alego. Organizatorowie tureccy E u mieli na oku nie tyle dobrobyt kraju, który był nielitościwie przez agentów W. Porty obdzierany, lecz zabezpieczenie jego posiadania i—trzeba przyznać, pomimo odległości, pomimo nieustających prawie nigdy spisków, potrafili utrzymać go pod panowaniem Turcyi. W XVIII w., wraz z osłabieniem potęgi tureckiej, fgodność baszy egipskiego, ofiarowana więcej dającemu, zmalała jeszcze bardziej. Wreszcie basza posiadał tylko rolę fikcyjną i zależał w zupełności od szeika el-balada, zcyli naczelnika bejów mameluckich, który został królem rzeczywistym. Jeden z tych szeików, Ali

Bej el-Kebir (1763—1772) wygnał Turków z E-u i ogłosił się niepodległym; bił on monety własnego stempla, przyjąwszy z rąk szeryfa Mekki tytuł sułtana - króla E-u. W tym charakterze szukał sprzymierzeńców w Europie i prowadził rokowania z Wenecyą i Rossyą. Atoli zdrada sprowadziła porażkę Ali-Beja, który, wzięty do niewoli na polu bitwy, umarł w Kairze od o-trzymanych ran. Nieco później panowanie w E-e podzielali Ibrahim i Mu rad, którym nieoczekiwany rozgłos dała wyprawa francuska

Wyprą w a fr ancusk a (od maj a 1798 d o września 1801). Myśl podboju E-u, tego klucza Wschodu, podsunął Dyrektoryatowi konsul francuski w Kairze, Magallon, w memoryale, przesłanym jeszcze w r. 1795. Projekt jednak zapewne nie przeszedłby w dziedzinę czynu, gdyby go nie poparł energicznie Bonaparte, po powrocie z Campo - Farmio (paźdź. 1797). Dyrektoryat, rad ze swej strony pozbyć się człowieka, którego rosnąca popularność stawała Bię niebezpieczną, kazał zadekretować wyprawę. Pretekstem politycznym było zagrożenie panowania angielskiego w Indyach. D. 19 maja 1798 flota, złożona ze 102 Btatków wojennych i 400 transportowych, odpłynęła z Tulonu do E-u, mając na pokładzie 36-tysięczną armię; 122 uczonych i artystów przyłączyło się do wyprawy. Wylądowanie nastąpiło 2 lipca w zatoce Marabut, o dwie mile od Aleksandryt która teź niezwłocznie wziętą została szturmem. Bonaparte, zostawiwszy w tern mieście Klebera z 3 000 ludzi, wyruszył z resztą wojska na Kair. Pod Szebreis (13 lipca) zastąpił mu drogę Murad, atoli został odparty ze znacznemi stratami. D. 21 lipca stoczoną została słynna bitwa pod Piramidami. Murad, ścigany przez gen. Desaix, cofuął się do Górnego E-u; Ibrahim zbiegł do Syryi, poczem Francuzi wkroczyli do Kairu (22—25 lipca). Bonaparte obwieścił mieszkańcom, iż przybył jako sprzymierzeniec Porty Ottomańskiej, aby ich wyzwolić z pod panowania Mameluków. Miasto otrzymało od Francuzów zarząd municypalny; własność, zwyczaje i religia ludności zostały uszanowane; powstały zakłady przemysłowe; Kair otoczono łańcuchem fortów, a niebawem został założony Instytut egipski. Francuzi cieszyli się już nadzieją trwałego zagospodarowania Bię w zdobytym kraju, gdy w tern niepowetowana klęska pokierowała inaczej losami wyprawy. Flota francuska została zniszczona przez eskadrę Nelsona pod Abukirem, admirał Brueys poległ w bitwie i armia lądowa została odcięta od Francyi (1 sierpnia). Nadomiar złego, niezręczne zarządzenie fiskalne Poussieigue’a wywołało groźne powstanie w Kairze (21 paźdź.), stłumione dopiero po bitwie dwudniowej. Tymczasem Desaix, na czele 4 000 ludzi, wyparł Murada aż do Nubii. Bonaparte, uważając posiadanie Syryi za niezbędne dla utrzymania E-u, w lutym 1799 wyruszył z 13-tysięezną armią w kierunku El-Arisz i 7 marca stanął przed Jaffą, którą wziął szturmem. Ztamtąd uderzył na Saint - Jean - d’Acre (Akkon), ale twierdzy tej, bronionej przez baszę Dźezzara i admirała angielskiego Sydneya Smitha, pomimo dwumiesięcznych wysiłków, nie mógł zdobyć. Napierany przez dwie armie tureckie, z których jedną wprawdzie rozproszył pod górą Tabor (16 kwietnia), Bonaparte musiał się zrzec podboju Syryi i w maju wrócił do Kairu z wojskiem, zredukowanem do 4 000 ludzi. D. 25 lipoa rozbił 18-tysięozną armię turecką, która wylądowała pod Abukirem, atoli w miesiąo później (22 sierpnia), otrzymawszy niepokojące wieści z Francyi, opuścił potajemnie E., złożywszy tam naczelne dowództwo w ręce Klebera. Kleber, pozbawiony floty i posiłków, widząc, że z garstką swych żołnierzy nie potrafi długo się utrzymać w tym odległym kraju, w obeo przeważających sił Anglików i Turków, podpisał 24 styoznia 1800 knnwencyę w El - Arisz i już rozpoczął ewakuacyę E-u, kiedy admirał Keith zawiadomił go z nikczemną perfidyą, że gabinet brytański nie może uznać konwencyi w El - Arisz, ponieważ wojsko francuskie nie poddało się na łaskę lub niełaskę. 0-burzony Kleber uderzył wówczas na czele 10 000 żołnierzy na 80-tysięczną armię wielkiego wezyr* i zniósł ją do szczętu pod Mataryeh (Heliopolis, 24 marca), poczem zwróciwszy się ku Kairowi, gdzie Ibrahim Bej wkroczył podozas jego nieobecności, zbombardował miaBto i zajął je na nowo. Francuzi odzyskali swe pozycye, atoli dzielny Kleber zginął wkrótce z ręki pewnego fanatyka muzułmańskiego (14 czerwca 1800). Na początku 1801 r., 30 000 Anglików, pod rozkazami generała Aber-crombie, wylądowało pod Abukirem. Menou, następca Klebera, pobity pod Kanope (21 marca), zamknął się w Aleksandryi; gen. Belliard, osadzony w Kairze przez 50 000 Turków i Anglików, kapitulował 25 czerwca. Po kapitulacyi Aleksan-Aryi (2 września), niedobitki armii francuskiej wróciły na okrętach angielskich do ojczyzny, zosta-. wiwszy E. we władzy Turków i Mameluków.

Wpływ Francyi został utrwalony jednak na długo w tym kraju.

E. pod rządami wice-królów (1805—1897). Po opuszczeniu E-u przez Francuzów i Anglików, naczelnik korpusu Albańcayków, Mehemed-Ali (* 1769—f 18*9), korzystając z rozdwojenia pomiędzy Turkami a Mameiukami, uwięził gubernatora tureckiego, Chosreja, i obwołał się baszą i namiestnikiem E-u (1805). Porta sankcyonowała tę uzurpacyę śmiałego Albańczyka pod warunkiem, że będzie jej płacił 7 milionów rocznego haraczu.

Nowy basza zreorganizował wojsko na wzór europejski, stworzył własną flotę wojenną i przywrócił porządek w kraju. Z buntowniczymi Mameiukami rozprawił się krótko: 480-ciu ich schwytał podstępem w Kairze i kazał wyoiąć co do nogi (1-go marca 1811). Takiź sam los zgotował i pozostałym na prowincyi (w liczbie przeszło 600). Natychmiast po tej straszliwej rzezi przedsięwziął wyprawę przeciwko sekcie wahabitów w Arabii w celu wydarcia im miast świętych. Wyprawa, kierowana przez synów Mehemeda Alego, Ibrahima i Tuzuna, zakończyła się podbojem kramy Hidźaz

wraz z Mekką i Mediną (1816). W r. 1822 trzeci syn baszy, Izmail, podbił Nubię, Sennar i Kordo-fan i u spływu dwóch Nilów założył miasto Chartum. Podczas greckiej wojny o niepodległość, kiedy sułtan Mahmud 11 zwróoił się z prośbą o pomoc do swojego potężnego lennika, ten posłał mu Ibra-hima Baszę z 26 000 ludzi (1824). W nagrodę za ofiary, poniesione w tej wojnie (flota eeip&ka zastała zniszczona pod Nawarynem 1827), Mehe-med Ali zażądał od sułtana— paszałyku damasceńskiego czyli Syryi, a gdy Mahmud odmówił, Ibra-him najechał Syryę (1831), następnie Anatolię i, zmiótłszy wojsko tureckie pod Horns i Konijeh (1832), zagroził Konstantynopolowi. Skutkiem in-terwencyi Rossyi i Francyi stanął pokój w Kutahii (4 maja 1833), na mooy którego basza egipski otrzymał dożywotnie posiadanie Syryi. W r. 1839 wojna z Turcyą wybuchła nanowo. Po zwycięstwie Ibrahima pod Nizybis (24 czerwca) i po przejśoiu floty tureckiej pod flagę egipską, Mehemed Ali był już blizkim osiągnięcia zupełnej niepodległości; atoli przymierze poczwórne Rossyi, Anglii, Austryi i Prus (15 lipoa 1840) oświadozyło się za utrzymaniem status quo antę, poczem marynarka augieisko-austryacko-turecka zajęła Bejrut i Akkę. Opuszczony przez Francyę, która z początku przyrzekała mu czynne poparcie, Mehemed Ali widział się zmuszonym uledz i 13 lutego 1841 zawarł przy pośrednictwie mocarstw nowy traktat z Turcyą, który pozbawił go Syryi, przywracał zwierzohniotwo W. Porty, zobowiązywał go zredukować wojsko do 18 000 żołnierzy oraz oddawać V₃ część ogólnego dochodu tytułem haraczu; natomiast przyznawał mu dziedziczne posiadanie E-u oraz wszystkich nabytków nad górnym Nilem. W siedem lat później sławny basza, założyciel dy-nastyi, panującej obecnie, przyciśniony wiekiem i chorobą, złożył władzę w ręce swojego przybranego syna, Ibrahima. Ten jednak umarł po sze-ściotygodniowem zaledwie panowaniu (10 list. 1848), a 2 sierpnia 1849 zamknął powieki i Mehmed Ali. — Panowanie Mehmeda Alego stanowi epokę w dziejach E-u. Prowadząc wojny i dokonywając podbojów, krzątał się on jednocześnie gorliwie około podniesienia kulturalnego poziomu swego kraju. Doradzcami jego w tych zabiegach byli Francuzi—kousulowie Mateusz Lesseps i Drovetti. Z Franc>i też sprowadzał ou instruktorów (w liczbie ich był także generał Dembiński w roku 1833), marynarzy, inżynierów, mechaników, chemików, lekarzy i t. d., i zarazem posyłał do Paryża młodych Egipcyan dla nauki. Zakładał także we własnym kraju szkoły wszelakiego rodzaju. Wzniesieniem wielkich tam i przekopaniem nowych (kanał Mahmudije) powiększył znacznie przestrzeń uprawnej ziemi, zaprowadził na wielką skalę uprawę bawełny, budował przędzalnie, ra-finerye etc. we wszystkich większych miastach E-u. Większość jednak tych fabryk, stworzonych z ogromnym nakładem, krótki tylko, z rozmaitych przyczyn, miała żywot. Z drugiej strony, ludność, zwłaszoza chłopi (fellahowie), zamienieni przez M-a Alego prawie na niewolników, cierpieli

straszliwie pod uciskiem wszelakiego rodzaju ciężarów i podatków, z których wice-król opędzał koszta swych innowacyj. Aż do r. 1833 fellaho-wie całe swoje zbiory musieli sprzedawać rządowi po cenie z góry wyznaczonej, by potem po cenie o wiele wyższej kupować odeń zboże ua swoje potrzeby. Po r. 1833 rząd zabierał tyle zboża, ile wynosiły podatki, natomiast przepisywał chłopom ściśle, co i w jakiej ilości mieli oni zasiewać. Sprzedaż bawełny i indyga, tudzież cały handel zewnętrzny były monopolem państwowym. — Po śmierci Ibrahima Baszy, rządy objął jego bratanek, syn Tuzuna, Abbas Basza, który złagodził system monopolów, zmniejszył nadmiernie wysokie pensye urzędników i uwolnił chłopów od samowolnego zdzierstwa poborców. W wojnie Krymskiej pomagał Turcyi wojskiem i okrętami. Jego następcą był Said Basza (14 lipca 1854—18 styoznia 1863), czwarty syn Mehemeda Alego, wykształcony po europejsku wiadzca, który starał się prowadzić dalej działalność reformatorską swojego ojca. Zniósł on handel niewolnikami, usunął cła wewnętrzne Oraz monopole, przywrócił fellahom wolność osobistą i prawo własności, i pierwszy ustanowił listę cywilną. Za jego panowania ukończono wielkie roboty wodne na Nilu („le barrage au Nilu), on-to dał Ferdyu. Lessepsowi koncessyę na podjęcie budowy kanału Sueskiego (5 stycznia 1856) i w imieniu rządu egipskiego zapisał się na znaczną ilość akoyj tego przedsiębiorstwa (1858). Po nim nastąpił Izmail Basza, syn Ibrahima, za którego rządów prowadzone były gorliwie roboty około przekopania kanału Sueskiego, rozpoczęte faktycznie jeszcze w r. 1859. W paźdź. 1863, staraniem Francuza Mariette’a, zostało otwarte w Bulak muzeum egipskie. Dzięki wielkim datkom pieniężnym Izmail Basza wyjednał u Turcyi (1866) zmianę porządku następstwa tronu, który odtąd miał być dziedzicznym w linii prostej. Prócz tego, firmanem z d. 5 czerwca 1867, otrzymał tytuł urzędowy .kedywa” (wice - król), zamiast dotychczasowego „wali* (namiestnik). Dążył on do zupełnej niepodległości wobec Porty, powiększył wojsko i flotę, odwiedzał dwory europejskie i nawiązał z niemi rokowania o zniesienie sądownictwa konsularnego, oraz neutralizacyę kanału Sueskiego, którego uroczyste otwarcie odbyło się 17 listopada 1869. Atoli w grudniu tegoż roku rząd turecki zmusił kedywa do wydania pancerników, nakazał zmniejszenie wojska do 30 000 żołnierzy, tudzież zabronił zawierania umów z obcemi mocarstwami, zaciągania pożyczek i pobierania nowych podatków bez zezwolenia Turoyi i t. d. Nie oczekując pomocy ze strony mocarstw, Izm, B. musiał poddać się tym warunkom, jednak po wizyoie w Konstantynopolu (1872), hojnemi podarkami potrafił osiągnąć, iż firmanem z r. 1873 powyższe ograniczenia zostały uchylone, w zamian za co zobowiązywał się płacić sułtanowi 4 miliony franków rocznego haraczu. W r. 1875 nastąpiło zniesienie sądów konsularnyoh i zastąpienie ich przez osobne izby sądowe, z naczelnym trybunałem w Aleksan-dryi. Na południu granioe E-u zost ły ziacznie rozszerzone przez zdobycie Dar - Furu, Haram i wybrzeży Somali (1871—75). Ryćhło wszakże kosztowna administracya oraz niesłychana rozrzutność Izm. Baszy, który w ciągu dziesięciu lat zdołał narobić 2¹/* miliarda długów, spowodowały zupełną ruinę finansową w kraju. Aby zapo-biedz grożącemu bankructwu, kedyw sprzedał Anglii za 4 miliouy f. szterl. swe akcye kanału Sueskiego i prosił ją o pomoc w uregulowaniu skarbu. Posłany do E-u rachmistrz generalny, Ca-ve, nie wiele przecież wskórał, albowiem Izmaila Baszy nie można było nakłonić do większej o-szozędności. D. 2 maja 1876, kiedy skarb egipski zawiesił wypłatę procentów państwowych, u-kazał się dekret, ustanawiający kasę długu publicznego. Tymczasem nieszczęśliwa wojna z A-bisynią 1875—76 r., powstanie w Dar - Furze, a nadto udział kedywa w wojnie rossyjsko - tureckiej, powiększyły jeszcze bardziej kłopoty finansowe, co wywołało wreszcie .przyjacielską* inter-wenoyę głównych wierzycieli E-u, Anglii i Fran-cyi. W sierpniu 1878 dwaj ministrowie cudzoziemscy: Anglik, Wilson (skarb), i Francuz, Blignió-res (roboty publiczne), weszli do gabinetu egipskiego, na którego czele stanął zaopatrzony w szerokie pełnomocnictwa Nubar - basza; prywatne dobra kedywa („Daira“) zostały pociągnięte do opłaty procentów i amortyzaoyi długu publicznego. Gdy jednak kedyw nie chciał poddać się kontroli i na wiosnę 1879 r. złożył a urzędu Nubara oraz o-bydwu Europejczyków, Francya i Anglia zażądały od sułtana detronizacyi Izmaila Baszy. Jakoż firmanem sułtańskim z d. 25 ozerwca 1879 władza i tytuł kedywa zostały przelane na syna Izmaila, Tewfika Baszę, który zgodził się na kontrolę angielsko - francuską we wszystkich sprawach, dotycząoyoh skarbu egipskiego.

Wówczas, we wrześniu 1881, wybuchł w Kairze rokosz wojskowy, wznieoony przez tak zw. stronniotwo narodowe, które pod hasłem „Egiptu dla Egipcyanw, domagało się usunięcia cudzoziemskiej kontroli. Następstwem tego rokoszu było powołanie na urząd ministra wojny pułkownika Arabiego (ob. Arabi-Basza), głowy stronnictwa narodowego (4 stycznia 1882). Wszelako konsulowie generalni, francuski i angielski, wymogli wkrótce usunięcie Arabiego, poczem on otwarcie podniósł chorągiew powstania. Dnia 11 czerwca wszczęły się w Aleksandryi krwawe rozruchy, których ofiarą padła wielka liczba Europejczyków, mordowany oh w obecności stojących w porcie okrętów wojennych angielskioh i francuskich. W miesiąc późiiej, admirał francuski, Conrad, na rozkaz swojego rządu, opuścił wody Aleksandryi, zaś nazajutrz (11 lipca) admirał angielski Seymour zbombardował miasto. Kedyw upoważnił Seymoura zająć linię kanału Sueskiego i zwalozać powstanie. D. 20 sierpnia 35 000 Anglików, pod dowództwem sir Gameta Wolseleya, wylądowało w PortS&id i 13 września na równinie Tell-el Kebir, po krótkiej, bo zaledwie pięć minut trwającej, wymianie strzałów karabinu wy oh,

Hml.

rozproszyło na cztery wiatry hufce zbrojne Arabie -go. Na drugi dzień awangarda angielska pociągiem kolejowym przybyła spokojnie do Kairu. Przypisują całą zasługę tego łatwego zwycięstwa „kawaleryi św. Jerzego", przez alluzyę do wyobrażenia tegO świętego na gwineach (funtach sterlin-gów), za które z góry zostało kupione. Bądź co bądź, Arabi-BaBza i jego wspólnicy poddali się, poszli pod sąd wojenny i zostali skazani na karę śmierci, którą kędy w zamienił im na wygnanie dożywotnie. Epilogiem tej tragi - komedyi było u-sunięcie kontroli angielsko-francuskiej (11 stycznia 1883) oraz zagospodarowanie się Anglii bez współzawodnictwa w dolinie Nilu. Atoli szczególnym zbiegiem okoliczności, który każe wierzyć w istnienie szeroko rozgałęzionego spisku panislamistycz-nego, w tym samym czasie, kiedy w E-e podniosło głowę stronnictwo narodowe, cały Sudan egipski zerwał się na nogi na głos nowego „mahdiego" (t. j. messyasza), Mehmeda - Achmeda (* w Dongoli około r. 1843). Ten fanatyk, przypisując sobie boską missyę zreformowania islamu, przeszedł rychło od słów do czynu i w sierpniu 1881 ogłosił wojnę świętą. We cztery miesiące później 7 - tysięczny oddział, wysłany przeciwko niemu przez Reufa - Baszę, gubernatora Cbartumu, został zaatakowany przez 50 000 mahdystów i w pień wycięty. D. 17 stycznia 1882 miasto El-Obeid wpadło w ręce mahdiego, który, zniósłszy kolejno trzy nowe oddziały wojska egipskiego, wyruszył na Chartum (lipiec). W tym właśnie czasie Arabi - basza gospodarował w Deloie Nilu, Wziętemu we dwa ognie kedywowi rząd angielski pośpieszył z pomocą, poleciwszy Hicksowi Baszy, byłemu pułkownikowi wojsk indyjskich, przywrócenie porządku w Sudanie. Hicks wyruszył z Suakimu w grudniu 1882 na ozele 42 oficerów europejskich i 10 tysięcy fellahów. Przez dziesięć miesięcy nie otrzymywano źadnyoh wiadomości o jego wyprawie i już wojska angielskie gotowały się do opuszczenia E-u (z wyjątkiem 3 000 ludzi, zostawionych w Aleksandryi), kiedy nagle dowiedziano się z przerażeniem, że Hicks - Basza wraz z całem swem wojskiem zginął, porąbany w jakimś wąwozie w Kordofanie, i że oddział posiłkowy z 500 ludzi, wysłany na jego spotkanie, uległ takiemuż losowi w Tokarze, niedaleko od Suakimu (3—6 listopada 1883). Niespodziewana ta klęska dała pretekst gabinetowi londyńskiemu do odroczenia ewakuacyi E-u na czas nieokreślony. Zresztą opinia publiczna tego kraju domagała się bezpośredniej interweucyi Anglii w sprawie stłumienia ruchu sudańskiego. Jakoż jeden za drugim pchane były do Sudanu, już to Nilem, już to na Suakim i Berber, oddziały ekspedycyjne, formowane z początku z korpusu okupacyjnego, później z armii indyjskiej. Atoli oręż angielski doznał straszliwego niepowodzenia w tej dzikiej krainie.

Klęska następowała po klęsce, żadne zwycięstwo nie mogło zrównoważyć porażki. Dnia 5 lutego 1884 Baker - Basza uległ przemocy Sudańczyków pod Trinkitat; Graham, 29 lutego pod Tebb, następnie 27 marca pod Tamanijeh zwyciężył wpra-

Encykl. Fowss. llluatr Zeazyt 144. X. 18-ty,

wdzie Osmana Digmę, wyszedł jednak zdziesiątkowanym z tej walki nierówaej; w kwietniu Gordon napróźno usiłował wycieczką ku Halfijeh oczyścić drogę na północ; 16 stycznia 1885 Stewart poległ u źródeł Abu Klea, wszakże dopiero zdobycie przez mahdiego Chartumu, po bohaterskiej obronie Gordona, zadecydowało o losach kampanii.

Jeszcze próbował generał Wolseley opanować Berber, aby otworzyć przez Suakim komunikacyę z Anglią i oczekiwać tam posiłków; poniósłszy jednak dotkliwe straty i widząo bezskuteczność swych wysiłków, zrzekł się dalszej walki z morderczym klimatem i rozjuszałym fanatyzmem wyznawców proroka i wrócił ze szczątkami swej walecznej armii do Kairu. Wynikiem tej wojny było przesunięcie południowej granicy E u wstecz aż do linii Wadi-Halfa. Z olbrzymich swych posiadłości w Sudanie E. uratował tylko napoły obalone w gruzy miasto Suakim nad morzem Czerwonem; reszta pozostała w ręku zwycięskiego mahdiego (f w czerwcu 1885) i jego emirów. Tewfik Basza zmarł nagle 7 stycznia 1892 r.; następcą jego został 18-letni syn jego Abbas II. Dziś kędy w egipski i jego ministrowie są powolnem narzędziem w ręku Anglii; faktycznym gospodarzem kraju jest rezydent angielski w Kairze (obecnie lord Cromer). Pomimo platonicznych protestów Francy i, rząd angielski dotychczas nie wycofał swojego wojska z E-u, zasłaniając się niebezpieczeństwem, grożącem temu krajowi ze strony derwiszów sudańskich. Obecnie nawet Anglia jest na drodze odzyskania dla E u utraconych krajów nad górnym Nilem, podjąwszy w roku zeszłym (1896) wyprawę do Sudanu. Wojsko angielsko - egipskie, dowodzone przez generała Kitchnera, zajęło prawie bez wystrzału Dongolę i posunęło się do czwartej katarakty Nilu. Najbliższym celem wyprawy, któ* rej koszta ponoBi skarb angielski, ma być Berber i Chartum. Podbój Sudanu utrwali ostatecznie panowanie Anglików w E e. — G. Weil „Geschichte des Abbasidenchalifats in Aegypten" (Sztutgard 1860 — 61, 2 t.); Wustenfeld „Geschichte der Fatimiden - Chalifen" (Getynga 1881); Paton „A history of the Egyptian revolution, from the period of the Mameluks to the death of Mehemed Ali" (Londyn 1869, 2 t., wyd. 2-ie); Raybaud „Histoire scientifiąne et militaire de l’expedition franęaise en Egypte" (Paryż 1830 — 36, 9 t.); Bert hi er „Relation des campagnes du góneral Bonaparte en Egypte et en Syrie" (Paryż rok VII); Wustenfeld „Die Statthalter von Aegypten" (Getynga 1875); Mouriez „Histoire de Mśhśmed Ali" (Paryż 1855, 2 t.); Royle „The Egyptian campaigns 1882—85“ (Londyn 1886, 2 t.).

Numizmafyka. Egipcyanie epoki faraonów nie znali użytku monety. Funkoyę jej pełniły u nich kawałki kruszców szlachetnych, urobione pospolicie na kształt kółek, które nazywali „ułan“. Na malowidłach egipskich możemy widzieć osoby, zajęte ważeniem kółek tego rodzaju, otrzymanych jako zapłatę za sprzedany towar. Podobny zwyczaj panował u Assyryjczyków, Żydów i innych starożytnych ludów Wschodu. Dopiero Persowie wprowa-

122

dzili do E-u używanie monet. Herodot opowiada, że satrapa E-u za Daryusza I i KserkseBa, Aryan-des, został skazany na śmierć za to, iż wyrabiał monety lepszej próby, niż monety samego króla. Niedawno zostały znalezione pieniądze srebrne, bite w E-e przez eunucha Bagoasa w r. 345, za Artakserksesa Ochusa: są one godne uwagi z tego względu, iż jedna ich strona przedstawia Egipcya-nina w stroju narodowym, idącego za rydwanem „króla królów*; największe ich sztuki są to podwójne sykle, ważące do 28.4 gr. Po śmieroi Ale-ksanda W., Ptolemeusz, sprawująoy rządy E-u egipskie zaliczaią się do najbardziej pospolitych w numizmatyce greckiej: tak obfitą była ich emis-sya. Największe z nich są to olbrzymie kręgi bronzowe, ważące do 80 gramów i mająoe w średnicy 45 milim. Z pomiędzy innych monet Lagi-dów należy wymienić wielkie sztuki złote z napi-

'■R

r.,(w

?<$■

529

Kr¹

Fig. 282. Moneta ₌złota królowej Arsinoe-Filopator.

f. r

Fig, 280. Moneta złota Ptolemeusza I Sotera.

w imieniu Filipa Arrydeosa i młodego Aleksandra IV, kazał bić monety z imieniem i wizerunkiem zmarłego zdobywcy. Są to mianowicie wspaniałe tetradrachmy, wyobrażająoe na stronie głównej wyidealizowaną głowę Aleksandra z rogami Am-mona, okrytą skórą z głowy słonia. Na odwrocie widzimy siedzącego Zeusa z orłem i berłem w ręku, albo też Atenę Alkis w postaci stojącej, ciskającą grom i zasłaniającą się puklerzem. Na większości tyoh monet ozytamy imię Aleksandra w drugim przypadku; wszakże na niektórych znajduje się napis: AAESANAPEION IITOAEMAKPr.

sem AAEA$QN 0EQN. Jedna ich strona wyobraża głowy Ptolemeusza II Filadelfa i Arsinoesa II, druga—udeifikowane głowy Ptolemeusza Sote-ra i Bereniki I. Inne, nader rzadkie, sztuki złote posiadają wizerunki królów i królowych E-u aż do Ptolemeusza V Epifana. Nie mniej ciekawe są monety srebrne tych władzoów. Odznaczają się

e.

Fig. 283. Moneta bronzowa aleksandryjska z ; 11 go roku ces. rzymskiego Hadryana.

“ te

,,CŁ3

one niezwykłemi rozmiarami, np. oktodrachma Be-reniki II, mająca 35 milim. średnioy i ważąca 35 gr. Większość tych wspaniałych sztuk złotych i srebrnych ma na odwrociu pojedynczy lub podwójny róg obfitości, godło, cechujące wraz z orłem monety Ptolemeuszów aż do Kleopatry VII, która na swych pieniądzach srebrnych i bronzo-

aFig. 281. Moneta bronzowa za Ptolemeuszów ('pół naturalna wielkość)

gdzie wyraz ,Alexandreionu jest nazwą samej monety. Zostawszy królem, Ptolemeusz 1 Soter bił monety, posiadające na jednej Btronie jego wizerunek, na drugiej zaś wyobrażenie orła, siedzącego na gromie, z napisem BASIAEftS IITOAE-MAIOlP. Typ ten, wespół z paru innemi, przechował się bez zmiany aż do panowania rzymskiego, tak, iż niepodobna rozklasyfikować tych monet według rozmaitych królów, którzy je bili. Tegoż Sotera są także pieniądze bronzowe rozmaitej wielkości, wyobrażające na stronie głównej głowę ZeuBa Ammona, zaś na odwrotnej orła, z tym samym napisem nieosobowym w otoku. Te monety

Fig. 284. Moneta bronzowa nomu kynopolitańskiego za Ptolemeuszów.

wych kazała umieszczać, obok swego, wizerunek Marka Antoniusza. W r. 1886 znaleziono małą monetę bronzową z napisem NAl*, mającym oznaczać miasto Naukratis. Atoli, po za tym wyjątkiem, jedynem miastem, którego nazwa ukazuje się na monetach egipskich, jest Aleksandry a. Se-rya numizmatyczna tego potężnego grodu obejmuje sztuki z pośledniejszego srebra i bronzu, grube

Hml,

And. S.

i dość niezgrabnej roboty, bite w ogromnych ilościach, z podobiznami cesarzy rzymskich, począwszy od Augusta, a skończywszy na uzurpatorze Domicyuszu Domicyanie, r. 296 naszej ery. Monety te są z tego względu ciekawe dla historyków i archeologów, iż wszystkie one posiadają daty, co czyni je cennem źródłem dla chronologii; oprócz tego wzory ich odwrocia są niezmiernie u-rozmaicone, a przy tern objaśnione przez odpowiednie napisy. Mamy tu najrozmaitsze bóstwa greckie, przedstawione, co najciekawsza, najczęściej w akcyi, illustrującej ten lub ów z przywiązanych do nich mytów. Widzimy np. Apollina Didymej-skiego między dwiema Nemezys, Demetrę w towarzystwie Dioskurów, rozmaite czyny bohaterskie Heraklesa (sceny ze lwem nemejskim, z hydrą ler-nejską, z dzikiem erymantejskim, stajnią Augia-sza i t. d.), ogród Hesperydów, centaura Chirona, Cerbera, Anteusza, królowę Amazonek i t. p. Widzimy tu także godła astronomiczne, jak np. Feniks z napisem AI£iN, Zodyak, Jowisza albo Ve-nus w znaku Byka, słońce w znaku Lwa, Marsa w znaku Skorpiona etc. (pieniądze z tego rodzaju godłami pochodzą z czasów panowania Antonina, 138—161). Zwierzęta, żyjące nad brzegami Nilu, wąż, krokodyl, hippopotam, nosorożec, ibis, lub też rozmaite attrybuty symboliczne bóstw egipskioh stanowią również ciekawe godła w numizmatyce aleksandryjskiej. Wypada jeszcze nadmienić o monetach „nomów” egipskich. Są to nieliczne pieniądze bronzowe z epoki rzymskiej, na których znajdują się napisy z imionami nomów czyli o-kręgów administracyjnych E-u, oraz wizerunki bó-stwa, czczonego szozególnie w każdej z tych małych prowinoyj. Wszystkie te monety wybijane były, zdaje się, w Aleksandryi, w okresie nie dłuższym nad 54 lata i przytem z licznemi przerwami (92 — 146 r. po Chr.). — F. Feuardent „Numismatique de 1’Egypte ancienne* (1870); tudzież „Monnaies de 1’Egypte sous la domination romaine" (1873); B. Haed „Historia numorum“ (Londyn).

Egiryn Esmark. (minerał.). Minerał układu jednoskośnoosiowego, kryształy wrosłe, długie, prę-towate, silnie podłużnie prążkowane, z łupliwością ortodiagonalną doskonałą i klinodiagonalną wyraźną. C. wł. 3.43—3.50; tw. 5.5—6. Barwy zielona wo-czarnej, w rysie jasno-zielonej, z blaskiem szklistym, przeświecający na krawędziaoh lub nieprzezroczysty. Według rozbiorów Rammelsber-ga zawiera: 50.25 krzemionki, 1.22 glinki, 22.07 tlenniku żelaza, 8.80 tlenku żelaza, 1.40 tlenku manganu, 5.47 wapna, 1.28 magnezyi, 9.29 sody, 0.94 potażu, z czego chemik ten wyprowadza wzór:

NaaSi0₃+2(Ca, Mg, Fe) Si0₃-HFea)Si₈0₉, Czermak przyjmuje dla E. wzór achmitu: Naa(Fe)₂Si₄01?.

Oba tedy te minerały zdają się być prawie iden-lycznemi i stoją w podobnym stosunku do pirokse-nu, jak arfwedsonit do amfibolu. Pod dmuohaw-ką topi się łatwo, barwiąc płomień na żółto; kwa sy bardzo słabo na niego działają. Znajduje się

I pod Brevig w Norwegii, pod Barbevig wraz z a-strofłllitem, oraz w Kangerdluarsuk w Grenlandyi z eudyalitem, arfwedsonitem i zodalitem. K- J-Egishełm, miasto w Alzacyi, powiecie Kolmar-skim, przy drodze żel. Strassburg • Miihlhausen, na wschodnioh stokach Wogezów, u stóp góry Stumpfe Kopi; w Średnich Wiekach stolioa hrabstwa t. im. i prawdopodobne miejsce urodzenia papieża Leona IX; winnice, 1800 m-ców. Na po-blizkiem wzgórzu ruiny zamku Drei Exen, oraz ruiny opactwa Marbaoh.

Egistos, syn Tyestesa, ob. Atreusz, Aga-memnon, Orestes.

Eglantyna (po francusku eglantine), róża dzika (Bosa canina). Róża żółta (B. lutea), której odmiana B. lutea bicolor, znana jest jako róża kapucyńska, albo turecka. Eglantine d’or, stanowiła drugą nagrodę w grach kwiatowych w Tuluzie ( Jeux floraux).

Egle (Aegle), po grecku Aigle, błyszcząca, jaśniejąca, najpiękniejsza pomiędzy Najadami, z którą Helios zrodził Charyty, czyli Gracye. Inna n mfa tego imienia była jedną z sióstr Eaetona (Heliad), które, gdy z niezmierną żałością opłakiwały śmierć brata swego, litośoiwi bogowie przemienili je w topole, a łzy ich w bursztyn. — Ob. Faeton.    *

Egle Józef, architekt (* 1818 w Dellmenfin-gen w Wirtembergii). Uczęszczał początkowo do ówozesnej szkoły przemysłowej w Sztutgardzie, przekształconej następnie na politechnikę. W okresie 1837 — 1839 przenosi się do Wiednia na politechnikę, a w 1841 dopełnia wiadomości z architektury w Berlinie, w akademii sztuk. W r. 1842 powraca do Wiednia na wezwanie ówczesnego redaktora „AUgemeine Bauzeitung*, Ludwika Fo-erstera (ob.), dla przyjęcia udziału we wspólnej pracy przy wydawnictwie. Z polecenia redakcyi udaje się E. do Niemieo i Anglii i nadsyła cen-ne sprawozdania z budownictwa tych krajów. Z Londynu powraca E. około 1847 przez Paryż do Niemiec. W r. 1848 obejmuje w Sztutgardzie kierownictwo nad szkołą przemysłowo - budowlaną. W 1850 zostaje profesorem na politechnioe, nie opuszczając jednak urzędu dyrektora szkoły przemysłowej. W 1851 r. wprowadza E. po raz pierwszy na kursaoh politechniki: systematyczny kurs nauki o oieniach (Sohattenlehre) ciał matematycznie określonyoh. W 1855 drukuje pierwszą rozprawę w tej materyi. W 1857 król wirtemberski mianuje go nadwornym arohitektem. Nowe zajęoia nie zerwały jednak łącanośoi pomiędzy szkołą przemysłową i E-m. Pozwolono mu i nadal pozostać dyrektorem zakładu, którego rozkwit i sława były główną zasługą E-a. Czynność zawodowa praktyczna dla E-a rozpoczyna się dopiero w 1850. Szereg willi satutgardzkich, domów mieszkalnych i szkół, zaprojektowanych przez E-a, stanowi dotąd ozdobę tego minsta. Stosował on zawsze i wszędzie, jako materyały budowlane, piaskowiec i granit; unikał budowli fachwerko-wyoh (ob.). W r. 1860 na konkursie na nowy gmaoh politeohniki w Sztutgardzie, projekt E a

Em. S.

And. S.

And. S.

w r. 1804.

Egmond, E. aan Zee, wieś w Niderlandz-

klej prowincyi, Hollandyi Północnej, nad m. Pół-nocnem, z zakładami dla suszenia i wędzenia ryb, i wielką latarnię morską; w pobliżu wieś E. -binne n, albo E. -op den Hoef, z ruinami opactwa benedyktyńskiego, zniszczonego w r. 1576 przez reformowanych i z ruinami rodzinnego zamku hrabiego Egmonda, zburzonego w r. 1572 przez Hiszpanów.

Hml.

otrzymał pierwszą nagrodę i zakwalifikowany został przez sędziów do wykonania. W 1864 ukończono budowę pod kierownictwem E-a. Nowa re-zydencya królewska w Sztatsrardzie, zbudowana w tyin okresie podług planów E-a od 1867—1870 i pod jego osobistym nadzorem, i nowa szkoła przemysłowa, świadczą o niezwykłych zdolnościach i dobrym smaku artysty. W 1872— 1879 zbudował kościół N. Panny Maryi w Sztutgardzie, zaś projekt jego odznaczony został na Wystawie Sztuk Pięknych w Monachium 1876 pierwszą nagrodą. Na polu literackiem E. był bardzo czynnym, lecz prace jego, tak cenione przez rzeczoznawców, nie wyszły w osobnem wydaniu, a znajdują się w czasopismach, poświęconych budownictwu. E. był też jednym z założycieli niemieckiego związku architektów i inżynierów, liczącego w danej chwili tysiące członków.

Egletes (Aegletes)=sjaśniejący, jeden z przydomków Apollina.

Egletons, stolica kantonu we francuskim departamencie Corróze, okręgu Tulle, nad rzeką Doustre, na wyżynie Corróze, 621 m. nad p. m.; handel bydłem i zbożem, do 2 000 m-ców. W o-kolicy ruiny wspaniałego i słynnego niegdyś zamku Ventadour z XII w.

Eglety, uroczystości na oześó Apollina Eglete-sa, obchodzone na wyspie Anafe, jednej z Cyklad.

Egli Jan Jakób, geograf szwajcarski (* d. 17 maja 1825 r. w Laufen, w kantonie ZurichBkim). Był naprzód nauczycielem szkoły realnej, potem kantonalnej w St. Gallen, a w 1883 r. został zamianowany profesorem uniwersytetu i politechniki w Zurichu. Prócz wielu prac geograficznych pomniejszych, wyszły z pod jego pióra dzieła wyższej wartośoi następujące: „Neue Erdkunde* (St. Gallen 1851, wyd. 6-e); „Neue Schweizerkunde⁴* (tamże 1883, wyd. 7-e); „Neue Handelsgeograpbie* (Lipsk 1882, wyd. 3-e), oraz najważniejsze: „No-mina geograpbica, Versuch einer allgemeinen geo-graphischen Onotomalogie* (Lipsk 1870—72), którego część, stanowiącą słownik etymologiczny, wydał osobno pod tytułem „Etymologische geogra-phisches Lexicon“ (tamże 1880); godne są też u-wagi: „Geschichte der geographischen Namenkun-de“ (tamże 1886); oraz „Der Volkergeist in den geographischen Namen“ (Lipsk 1893).    *

Eglisan, miasteczko w szwajcarskim kantonie Ziiricb, powiecie Bulach, na prawym brzegu Renu; uprawa wina, starożytny zamek i ratusz, most na rzece, 1 500 m-ców.

Eglofs, miasto w Wirtemberskim okręgu Dunaju (Donaukreis), powiecie Wangen, na granioy z Bawaryą i nad rz. Argen (dopływ jez. Bodeńskiego), stary zamek na wzgórzu, 1200 katolickich mieszkańców. E., dawniej Meglof, było niegdyś miastem Rzeszy; prawem zastawu dostało się Austryi, która w r. 1661 sprzedała je wraz z hrabstwem hrabiom Traun i Abensberg; od tych drogą kupna dostało się książętom Windischgraetz

And. S.

And. 8.

Egmont albo Egmond (według pisowni holenderskiej)—znakomity ród hollenderski, wywodzący swe nazwisko od zamku i miasteczka E-gmont (aan Zee), w północnej Hollandyi. Występuje na widowni historycznej już w XII wieku.—J a n II E. (f 1452), przezwany D z w o-necznikiem („mit de BellenM), tęgi wojownik, posiadał udzielną władzę w swych rozległych włościach. Syn jego, Arnold, odziedziczył po babce, Joannie z Juliaku, księstwo Geldryi i hrab-Btwo Zutfen. Był ojcem Adolfa i dziadkiem Karola (1467—1538), który prowadził wojnę o swą ojcowiznę z Filipem Pięknym i Karolem V. Karol E. zmarł bezpotomnie; siostra jego, Filipo-ta, zaślubiła Renata II, księcia Lotaryngii. — Młodszy syn Dzwonecznika, Wilhelm, pan na E., miał syna Jana III, który w r. 1483 został statuderem Hollandyi, zaś w r. 1486 otrzymał tytuł hrabiego E. Jeden z synów tego, Jan IV, zaślubił Franciszkę Luksemburską, która wzniosła mu w posagu hrabstwo G a v r e, podniesione w r. 1540 do stopnia księstwa. Miał on synów, Karola i Lamorala (ob. niżej), oraz córkę Małgorzatę, która została matką Ludwiki Lotaryńskiej, żony Henryka III Walezyusza. Potomstwo męskie hrabiów E., książąt Gavre, wygasło* w r. 1707 na Prokopie Franciszku; jego nazwisko i tytuły dostały się w śpadku synowi jego siostry, zamężnej z generałem Mikołajem Pignatellim, księciem Bisaccia. — Fryderyk E., drugi syn Wilhelma, otrzymał za żoną w posagu hrabstwo Bur en i został założycielem bocznej linii rodu E-ów. Linia Buren wygasła wszakże już w r. 1548.

Egmont Lam orał hr., książę Gavre, syn Jana IV (* 18 listopada 1522 na zamku La Hamai-de w Hennegau — f 6 czerwca 1568 w Brukselli na rusztowaniu). Po śmierci starszego brata, Karola (1541), został głową jednego z najmożniejszych rodów niderlandzkich. Tegoż roku towarzyszył Karolowi V w wyprawie do Algieru, następnie brał udział w wojnach przeciwko Franciszkowi I i w r. 1546 został kawalerem Złotego Runa. Roku 1554 z polecenia cesarza prowadził układy o małżeństwo infanta Filipa z królową angielską Maryą Tndor. Kiedy po abdykacyi Karola V wojna z Francyą wybuchła na nowo, E , dowodząc jazdą, przyczynił się głównie do zwycięstw pod Saint-Quentin (1557) i Gravelingen (1558). Po zawarciu pokoju otrzymał od Filipa II zarząd Flan dryi i ArtoiB oraz nominacyę na członka Rady Stanu Niderlandów. Rada ta składała się z 40 członków, lecz trudniła się sprawami ogólnemi i wojskowemi mniejszej wagi; najważniejsze zaś szły do Rady Finansowej, w której zasiadali kar-

Hml

ny.

dynał Granyella (ob.), hr. Berlaymont, ludzie obcego pochodzenia, Burgundczycy, i Viglius z Zuichem, Fryzyjczyk — wszyscy trzej ślepo oddani Filipowi II-mu i używający jego zaufania. Wielkorządczyni Małgorzata, księżna Parmy, obowiązaną była zasięgać ich zdania; stanowili oni jej radę tajną przyboczna, czyli gabinet („conBulta", „camara", „camarilla"). Zaczęły się rządy biurokratyczne, tajemnicze, a w prowadzeniu obszernej korreBpondencyi najczynniejszym i najzdolniejszym okazał się Granyella. Jego radom przypisywano edykta religijne, które nakazywały urządzenie inkwizycyi we wszystkich dyecezyach dla zatamowania postępów herezyi. Przeciwko takim rządom wystąpili: książę Orański, Wilhelm, admirał Hoorn i E. Ten ostatni przesłał na ręce Filipa Ii-go swoją dymissyę, nie chcąc, jak twierdził, brać odpowiedzialności za to, co się czyniło bez jego wiedzy. Lubo król dymissyi jego nie przyjął i przyrzekł, że odtąd wszelkie sprawy będą załatwiane tylko na posiedzeniach pełnej rady, nieporozumienia trwały dalej i szczególnie się zaostrzyły, kiedy Filip chciał robić zaciąg wojska we Flandryi, aby popierać Karola IX-go w jego walce z hugonotami. Książę Oranii i E. żądali zezwolenia stanów generalnych na pobór żołnierza; Granyella i Małgorzata uważali to za zbyteczne. Wówczas E. wystosował do króla nowe pismo, w którem domagał się stanowczo usunięcia kardynała, którego bucie oraz nadmiernemu wpływowi na regentkę przypisywał wzrastające niezadowolenie w kraju. Filip widocznie dał się przekonać, albowiem poradził Granyelli pojechać na kilka tygodni do Rzymu, t. j. dał mu grzeczną dymissyę (1564). W roku następnym E. udawał się osobiście do Madrytu, w celu wyjednania dla kraju bardziej popularnych rządów i zwłaszcza łagodniejszego traktowania róźnowierców (protestantów). Doznał na dworze jak najłaskawszego przyjęcia i wrócił do Brukselli pełen wiary w najlepsze intencye króla. Atoli niebawem nadeszły depesze, nakazujące tępić herezyę wytrwale. Tracono też skazanych przez sądy duchowne „kace-rzy" po cichu, bez publicznych auto - da - fe. Tysiące ludzi uoiekały za granicę. Wtedy szlachta podała Małgorzacie skargę (1566), która została przesłaną królowi z życzliwem wstawiennictwem wielkorządczyni. Działalność inkwizycyi złagodniała, ale ośmieleni tern róźnowiercy zaczęli napadać na kościoły i zniszczyli aparaty kościelne i obrazy w katedrze w Antwerpii. E. zląkł się tak gwałtownego ruchu ludowego i pomagał Małgorzacie do przywrócenia porządku: zaciągnął własnym kosztem 1 500 żołnierzy, a wieszał podżegaczy w prowincyi Artois. Lecz król Filip już nie dał się przejednać. Wilhelm Orańczyk dowiedział się z Paryża, że jemu, Hoornowi i E owi grozi kara, jako sprawcom buntu. Nie omieszkał o-strzedz kolegów i sam wyjechał do Niemiec. E. wszakże pozostał, uspokojony zapewnieniami Małgorzaty, i złożył nową przysięgę bezwarunkowej u-ległości. Kiedy w lipcu 1567 r. przybył z wojskiem hiszpańskiem książę Alba, E. przedstawił się

mu z zupełnym spokojem. Był wiernym sługą i poddanym króla, więc mógł się czuć bezpiecznym. Aliści we dwa miesiące później (9 września) Alba zdradziecko kazał go wraz z admirałem Hoornem uwięzić i osadzić w cytadeli w Gandawie. Stawiony, wbrew przywilejom Złotego Runa, przed sądem doraźnym „Rady Zaburzeń" (nazwanej wkrótce .krwawą radą*), został oskarżony o sprzyjanie wrogom katolicyzmu i zamiar obalenia tronu; 4 czerwca 1568 zapadł wyrok śmierci na niego i na Hoorna. Nazajutrz spadły obydwóch głowy na rynku brukselskim, gdzie obecnie wznosi się wspaniały ich pomnik bronzowy, modelowany przez Traikina. Tragiczny los E-a posłużył Goethemu za temat do jednego z najpiękniejszych jego utworów: „Egmont", chociaż E. Goethego nie zupełnie jest w zgodzie z Egmontem historycznym. — Egmont był ożeniony od roku 1544 z Sabiną Bawarską, córką palatyna Jana Simmern. Pozostała z 11 - giem dzieci w nędzy, gdy cały majątek męża podpadł konfiskacie, umarłaby z głodu, gdyby sam Alba nie dawał jej trochę pieniędzy na żywność, król bowiem nie dał żadnej odpowiedzi na jej list błagalny. Najstarszy syn Filip odzyskał w roku 1577 tytuły ojcowskie i służył wiernie Filipowi II mu i sprawie katolickiej; zginął w bitwie pod Ivry w r. 1590. — Bavay „Le procós du comte d’E." (Bruksella 1854); J. Jus te „Le comte d’E. et le comte de Hornes, d’aprÓ3 des documents auttaen-tiąues et inódits" (tamże 1862); Motley „The rise of the Dutoh republic" (Londyn 1856, 8 t.; nowe wyd. 1861).

Egmont Justus van, malarz flamandzki (* 1602 w Leidzie,—f 1674 w Antwerpii). Najprzód studyował w pracowni Kaspara van den Hoeke w Antwerpii, później przeniósł się do pracowni Rubensa, któremu pomagał w wykończaniu pilniejszych prac obstalunkowyoh. W roku 1623 osiadł w Paryżu, gdzie był malarzem nadwornym Ludwika XIII-go i XIV-go i, podobnie jak w Antwerpii Rubensowi, tak tu pomagał Simonowi Vouet przy większych jego obrazach. W r. 1648 mianowanym został jednym z dwunastu członków, świeżo założonej w Paryżu akademii budownictwa i rzeźbiarstwa. Po długoletnim pobycie w Paryżu, w 1660 r. E. powrócił do kraju i osiadł na stałe w Antwerpii. E. uprawiał przeważnie malarstwo portretowe, wiernie naśladując pędzel swego mistrza, Rubensa, któremu jednak dorównać niebyło mu danern. Zbytnia drobiazgowość w traktowaniu i brak tej żywotności, która cechuje portrety Rubensa. odrazu odróżnia ucznia od mistrza. Portrety jego znajdują się głównie w Gale-ryi wiedeńskiej i w Schleisheimie, ważniejsze z nich są: portret Filipa IV-go, króla hiszpańskiego, arcyksięcia Leopolda Wilhelma, oraz Maryi medycyjskiej. Dwa pierwsze z wymienionych portretów należą do najlepszych prac samodzielnych E-a; rysunek ich pełen życia i charekteru, wykończenie jednak zbyt monotonne, koloryt nader zim-

S. s;

Egmont, Zofia Anna Armanda, E1 -

cea (Paryż 1867, 2 t.).

Egmont. M o u n t E., u tuziemców Tarana-k i, samotnie śród nadbrzeżnej płaszczyzny stojący, dziś wygasły, wulkan na zachodnim półwyspowym krańcu wyspy Nowej Zelandyi Północnej; zbudowany z trachytu, ze szczytem wiecznym śniegiem okrytym, 2 520 m.—Legenda miejscowa opowiada, że Taranaki stał dawniej w środku wyspy obok dwóch innych olbrzymów: Tonga-riro i Ruapehu, z którymi rozpoczął walkę, lecz pokonany, odrzucony został na miejsce obecne; legenda ta jest niewątpliwie osnuta na wysoce wulkanicznej naturze wyspy, gdzie wybuchy wulkanów, gorące źródła, giejzyry i trzęsienia ziemi, są powszechnem zjawiskiem.

Egnach, osada w szwajcarskim kantonie Tur-gowii (Thurgau), nad jez. Bodeńskiem, przy dr. żelaznej Rohrschach - Konstancya, znaczna uprawa wina i drzew owocowych; samych gruszek produkuje się rocznie za ¹/i mil. franków; 1500 m-ców.

d’Egnazia.

Cass 53, 24; 62, 26).

E. W. Z.

ż b i e t a Septimania de Yignerot du Plessis-Richelieu, hrabina, córka marszałka Rirhelieu i Elabiety Lotaryfiskiej (* r. 1740 w Montpellier — + 1773 w Braisne). Mając lat szesnaście, zaślubiła Kazimierza margrabiego Pig-natelli, księcia Bisaccia, hrabiego E., 29-letnie-go podówczas wdowca. Około r. 1760 otworzyła w swym pałacu przy ulicy Louis - le - Grand w Paryżu salony, w których się zgromadzała śmietanka ówczesnego towarzystwa paryskiego: cały świat dyplomatyczny, a także głośniejsi artyści i literaci. Nieprzyjaźnie usposobiona dla reform kanclerza Maupeou, robiła mu energiczną oppozyoyę. Pozostawała w blizkim stosunku z królem szwedzkim, Gustawem III, którego poznała, gdy był jeszcze następcą tronu, następnie zaś podejmowała w swych salonach w r. 1771. Stosunkowi temu zawdzięczamy ciekawą korrespondencyę pomiędzy młodą hrabiną a królem, ogłoszoną w części przez Geffroy’a, oraz hrabinę d’Armaille. Encyklopedystów nie zaszczycała względami, natomiast była protektorką Palissota, którego komedya „Les Philosophes“ (1760), skierowana przeciwko woluo-myślnym prądom, wywołała swojego czasu burzę w świecie literackim Paryża. — D ’ A r m a i 11 ó (hrabina), „La Comtesse d’E.“ (Paryż 1890). — Geoffroy „Gustave III et la cour de la Fran-

Hmt.

And. S.

And. S.

Egnatia, Egnathia, w starożytności miasto nad m. Adryatyckiem w Italskiej prowincyi Apulii, między Brundisium i Barium, z niezłą przystanią i świątynią bogini E-i. Wiodła tędy droga handlowa i wojskowa z Raymu do Brundisium. Dziś wznosi się tu strażnica nadbrzeżna Torre

And. S,

Egnatii była nazwą jednego z zasłużonych rodów samnickich.—Znakomitszymi mężami z rodu tego byli: 1) Gellius E-us wódz Samnitów. Gdy w roku 296 przed n. Chr. Rzymianie zajęli Samnium, E. wkroczył z wojskiem swym do Etruryi aby pobudzić mieszkańców tej krainy do wspólnej wojny przeciwko Rzymowi i celu tego dopiął. Bitwa jednak, jaką stoczyli sprzymierzeni Samnito-wie i Etruskowie z konsulami Ap. Klaudyuszem i L. Volumniusem, wypadła dla nich niepomyślnie; sam, E. był wówczas zajęty z kilku kohortami dostarczeniem furażu, a gdy powrócił, wojska samuio-kie i etruskie cofały się już, porzuoiwszy swój-obóz. W następnym roku (295) walczył E. przeciwko konsulowi Kw. Fabinszowi pod Sentinum (m. w Umbryi); lecz nie wytrzymały wojska jego gwałtownego ataku rzymskich legionów i, confąw-szy się w nieładzie, szukały schronienia w obozie, przy którego obronie E. poległ.—2) Marius E., był jednym z najznakomitszych wodzów samnic-kich w wojnie, jaką prowadzili Rzymianie ze swymi italskimi sprzymierzeńcami (od 91 do 88 r. przed Chr). Jako jeden z 6 pretorów, dodanyoh do pomocy Papiuszowi Mutilowi, naczelnemu wodzowi sprzymierzonych na Samnium i w Kampanię, działał E. głównie w okolicach miasta Teanum Sidicinum, które, zdaje się, było miejscem zamieszkania jego rodu. Tu wsławił się naprzód odebraniem z rąk Rzymian m. Venafrum, a następnie świetnem zwycięstwem, odniesionem w górzystej okolicy (przy mons Massicus) nad wodzem rzymskim, C. Luciuszem Cezarem, gdy ten na czele 30 tysięcy piechoty i 5,000 jazdy podążał na odsiecz m. Acerrae, r. 90 przed Chr. W następnym wszakże roku zginął E. w bitwie przy rz. Aufidus, śpiesząc na czele oddziału wojsk samnic-kich na pomoc Apulii, zagrożonej przez dowódzców rzymskich, Cosconiusa i Luoeeiusa.—Po skońazonej wojnie spotykamy Egnacyuazów w liczbie członków senatu rzymskiego.—3) Marcus E. Rufus był edylem r. 21 przed Cbr. i na tem stanowisku umiał sobie zjednać przychylność ludu rzymskiego, dzięki pomocy, jaką mu niósł przy gaszeniu pożarów; w rok potem został pretorem, a następnie zaczął ubiegać się o konsulat. Gdy zaś starania jego nie były uwieńozone pomyślnym skutkiem, uknuł spisek na życie Oktawiana; lecz uwięziony, został skazany naśmierć.—4)Publius E, Celer, smutnej pamięci filozof stoicki z czasów Nerona, świadczył przeciwko przyjacielowi swemu, szlachetnemu Barei Soranowi (ob. Barea), w skutek czego tenże był skazany na śmierć.—(Por. Mom-msen „Romische Geschichte”, Liv. X 16 etc Vell. Pat6rc. II, 91; Tac. ,Annales“ 16f, 32; Dio

Gm- K.

Egofonia (właśs. aegofonia, od greek, rzecz. al'£, aiyó<;=boza i ępoyyj głoB—po polsku: bek kozi). Nazwa ta wprowadzoną została przez Lenneca dla oznaczenia zjawiska wysłuchowego, którego ceohę charakterystyczną stanowi odcień nosowy i jednocześnie drżący, jaki ma głos chorego, wpadający do ucha, przyłożonego do klatki piersiowej. Drżenie to miarowe i tembr nosowy przypominają bek kozy, stąd nazwa. E. wysłuchuje się najczęściej przy obecności w jamie opłucnowej wysięku, rzadziej po nad jamą (caverna), lub spadniętą częścią miąższu płucnego.

Egoizm, ob. Samolubstwo.

Egos - Potamos, ob. Aegos-Potamos.

Egotyzm (od łac. ego=ja), jest to wyraz teohniczny literacki, który odróżnić należy od e-

rzy.

And. S.

1877).

Dr J. P,

goi z mu (ob.). Używa się go na oznaczenie głównie takiego rodzaju poezyi, gdzie słyszymy tylko o osobistych uczuciach, wzruszeniach, przygodach smutnych czy wesołych samego poety. Jest w tern pewne podobieństwo do subiektywizmu czyli podmiotowości (ob.), ale dosyć dalekie. Subjekty-wista rozpatruje wszystkie rzeczy i zjawiska tego świata ze swego wyłącznie punktu widzenia, zabarwia je więc po swojemu; egotysta zaś myśli i śpiewa jeno o sobie i do siebie wszystko odnosi. W subjektywizmie jest pewien kierunek filozoficzny, w egotyzmie—tylko nadmiernie wygórowana uczuciowość, nie chcąca uwzględniać żadnych innych przedmiotów, prócz własnych stanów, własnych wzruszeń. Egotyczne bywają najczęśoiej poezye miłosne. U każdego poety znajdą się wiersze egotyczne, ale żaden wielki poeta egotystą nie był; zazwyczaj tylko podrzędne zdolnośoi, mające albo dużo zarozumienia, albo niezdolne do panowania nad sobą, egotycznemi wylewami swych u-czuć, po większej części ckliwych i nudnych, pragną się z ogółem podzielić. W dobie sielankowo-sentymentalnej i wśród epigonów romantyzmu najwięcej spotykamy łzawych egotycznych pieśnia-

P. Chm.

Egremont, miasto w angielskiem hrabstwie Cumberland, na zachodnim stoku gór Cumbrian, niedaleko od morza Irlandzkiego; fabryki płótna, papieru, Bkór i sukna, 7 000 m-ców.

Eguilaz Ludwik (* 1830 w San Lucar de Barrameda — f 1874 w Madrycie), poeta dramatyczny hiszpański. Kształcił się w Xeres de la Frontera i tu już w r. 1844 próbował sił swoich na polu dramatycznem; w r. 1852 udał się do Madrytu dla studyowania prawa, jednocześnie wszakże uprawiał dramat i powieść, ale nie od-razu zwrócił na siebie uwagę. Jego rozgłos i wielka popularność datuje się dopiero od r. 1853, gdy wystąpił z komedyą „Verdades amaras*. Odtąd tworzył szybko dramaty, przeważnie na tle historycznem,—jak np. „La vida de Juan bolda-do“, „Las ąuerellas del Rey Sabio“, „Lope de Budda”, „Grazalema“, aloo komedye, pomiędzy któremi za najlepsze uchodzą: „La cruz del ma-trimonio", „La llave de oro", „Los solda^os de plomo“ i t. d. Lubo w ogólności wszystkie jego utwory celują dosadną charakterystyką i śmiałością pomysłów, dramaty są słabsze, niż komedye, w których więcej okazał swobody i nie wpada w liryzm, co zwykle się zdarza w dramatach. — Na jęz. polski przełożyła „Grazalemę* S. Duchińska (w „Bibliotece Warszaw.* i odbitka r.

E. 0.

Eguisier Maurycy (* w Objat [Corróze] w r. 1813 — f w r. 1851), lekarz francuski. Do nauk przykładał się w Paryżu i w r. 1837 został doktorem medycyny, obroniwszy rozprawę: „Sur quelques maladies des femmes”. Oddawszy się wykonawstwu lekarskiemu, zajmował się przeważnie tylko chorobami właściwemi płci niewieściej, o nich też pisywał dla rozmaitych czasopism francuskich, oprócz tego wydał: „Le diagnostio de la grossesse par l’examen de 1’urine* (Paryż 1842).

Nazwisko jego rozsławił jedynie wynalazek przyrządu do robienia natrysków, lawatyw i przemywania jam ciała, zuany powszechnie pod nazwą irrygatora i w zastosowaniu rzeczy wiście bardzo użyteczny.

Egfisquisa R o g e t i o, malarz hiszpański, z w. XIX, urodzony w Santander, wyohowaniec szkoły sztuk pięknych. W r. 1859 wystawił w Santander Dziewicę z różańcem; w 1866 na wystawę do Madrytu nadeBłał: Dysputę Donkiszota z proboszczem i Michała Anioła u zwłok Wiktoryi Kolonny. W 1868 w salonie na Polach Elizejskich znajdował się jego Karol V w klasztorze św. Justa; na wystawie powszechnej w Paryżu, 1878 r. dwa obrazy rodzajowe: Koncert rodzinny i Fechtmistrz, oraz portret kobiety.    *

Egzaltacya (z łaciny) oznacza szlachetne, podniosłe usposobienie, doprowadzone do przesady. Najwcześniej wyraz ten zastosowano do nastrojów religijnych, przechodzących zwykłą miarę pobożności, zwrócenia myśli i uczuć ku Bogu i sprawom wiary, określając nim taki naprężony stan duszy, który po za dziedziną rzeozy niebieskich nic nie widzi i nic widzieć nie chce. Potem zaczęto tegoż słowa używać na wyrażenie wogóle bardzo wysokiego, aż do białości rozpalonego stopnia natężenia uozuć patryotycznych, moralnych, poetycznych, artystyczny oh. W takiem usposobieniu człowiek nie patrzy okiem spokojnem i trzeźwem na objawy życia jakiejkolwiek ka-tegoryi, lecz widzi je w zabarwieniu zupełnie subjektywnem i jednostronnie, tj. z tej strony, która nastrojowi jego odpowiada. Mowa takich ludzi jest zazwyczaj namiętna i gorąca, przybiera znamiona natchnienia, a nawet ducha proroczego. Kto chce poznać w naszej literaturze śliczne przykłady wymowy egzaltowanej, płynącej ze źródeł najszlachetniejszych, bo z bezwzględnego ukochania sprawiedliwości, oraz z uwielbienia dla zapału, znajdzie je w 4-ym kursie literatur słowiańskich Mickiewicza. Stan E-yi czynnej, jako naprężający wszystkie potęgi duchowe i działający na organizm fizyczny w sposób rozkładowy, nie może być trwałym; to też przechodzi zazwyczaj w stan bierny, niby spokojny z pozoru, omglony tylko jakąś mistyczną zadumą, lecz przy danej okoliczności, która podbudzi ducha, wybuchający gwałtownie. Odróżnić należy od E-yi prawdziwej E-ę udaną, afektowaną na zimno przez osoby, chcące uchodzicć w danej chwili za wyższe nad tłum. Mową ich bywa wyszukana, a zachowanie się nieznośne. Jeżeli twórcy romantyzmu egzaltowali się szczerze, to wielu z jego epigonów siliło się tylko, by mistrzom dorównać. Przeciw takiej to E-yi na chłodno, przeciwko przemycaniu bardzo pospolitych uczuć lub myśli pod pozorami nadmiernego zapału, protestował spokojny i łagodny Kazimierz Brodziński, w swojej głośnej rozprawie „O egzaltacyi i entuzyazmie*, ogłoszonej po raz pierwszy w r. 1830. Wywołała ona, jak wiadomo, burzę krytyczną ze strony zapalonej młodzieży. Pomimo kilku niezręcznych zwrotów, rozprawa ta zawiera mnóstwo myśli rozu-

oych.

mnyoh i z prawdziwie szlachetnego serca płyną-

P. Chm

Egzamin nowo wybranych biskupów, examen episcoporum electorum, odpowiednio do pontyfikatu składa się z 18-u pytań, na które biskup przed swoją konsekracyą twierdząco ma odpowiedzieć. Odpowiedzią na te pytania, podawane prze? konsekratora, kandydat do biskupiej godności składa w obeo duchowieństwa i ludu uroczyste oświadczenie, iż chce być godnym katolickiego Kościoła biskupem; pytania te bowiem odnoszą się częścią (pytanie 1—5) do posłuszeństwa powadze kościelnej, częścią do moralnych warunków prawdziwie biskupiego życia, częścią zaś do wiary we wszystkie prawdy Objawienia i do potępienia przeciwnych im błędów (p. 10—18). Na 1 pytanie odpowiada elekt: „ita ex toto corde volo in omnibus consen-tire et obedireu, na pytanie 2—9 „volo“, na pozostałe „credo". Liturgiczny ten egzamin jest właściwie tylko uroczystą rekapitulacyą tego, co ściśle i tajemnie w procesie informacyjnym już było przeprowadzone. Jest to więc liturgiczne wyrażenie posłuszeństwa słowu Apostoła: „nemini cito manum imposueris neque communicavens pec-catis alienis⁴*. Już synod kartagiński r. 398 przepisuje formalności, mające się zachować przy egzaminie biskupim, które >.g do istoty swej zgodne są z dzisiejszemi.

Egzamin państwowy. Państwo dla dobra kraju ma prawo z przedstawiających się do służby rządowej kandydatów wybrać najzdolniejszych. W celu przygotowania ich odpowiedniego państwo zakłada różne szkoły specyalne, w których kandydaci na urzędników mogą otrzymać wykształcenie i przezto przygotować się do różnych rodzajów służby publicznej. Względem innych znów państwo może ustanowić przepisy, mające na celu wykazanie ich uzdolnienia. Stosownie do tego, czy ma się na oku teoretyczne, czy praktyczne uzdolnienie, środki do udowodnienia go mogą być rozmaite. Do wykazania pierwszego wymagane jest przedstawienie przez kandydata świadectwa z ukończenia odpowiedniego zakładu naukowego, z którego możnaby wnioskować, że posiada wiadomości, potrzebne do pełnienia pewnych obowiąz ków. Dla wykazania drugiego, potrzebna jest pewna aplikacya, w Czasie której kandydat mógłby nabyć praktycznie potrzebnych mu wiadomości Do środków takich należy także egzamin państwowy lub urządzanie konkursu dla kandydatów, za pomocą których możnaby zbadać, czy kandydat posiada odpowiednie teoretyczne i praktyczne uzdolnienie. I. W Niemczech, gdzie egzamina państwo-we najwcześniej zaprowadzone zostały, w niektórych konstytuoyacb, jak np. w wirtemberskiej (§ 44) i w heskiej (§ 47) wystawiona została ogólna zasada, że nikt nie może być mianowany na urząd państwowy, jeżeli pizedtem, stosownie do ustanowionych przepisów, nie zdał odpowiedniego egzaminu i nie został uznany za uzdolnionego. W innych państwach niemieckich, aui nawet w Cesarstwie, zasada ta nie została wogóle przez ptawo uświęcona. Oddzielne tylko rozporządzenia określają, w jaki sposób urzędnicy mają wykazywać swoje uzdolnienie za pomooą przepisanego egzaminu. Tak np. w Prusach prawo z 11 marca 1879 r. stanowi odpowiednie przepisy dla wyźszyoh urzędników administracyjnych (Leming „Lehrbuoh des deutschen VerwaltungBrechts" str. 120). Przepisy względem egzaminowania nauczycieli wyższych zakładów naukowych zawierają się w rozporządzeniu z 5 lutego 1887 r. (Stengel. „Worterbuch das deut. Verwaltungsreehts.“ T. II. 668). Egzamin w linii sądowej na auskultatora można zdawać zaraz po ukończeniu uniwersytetu; drugi egzamin, na referendarza, można składać w l¹/, roku po złożeniu pierwszego; trzeci, na assesora, w rok po złożeniu drugiego. Teohniczne egzamina państwowe są ustanowione dla służby leśnej, górniczej, budowniczej, lekarskiej, pocztowej, dyplomatycznej i innych. Podobnież i od niższych oficyalistów wymagane są pewne warunki, mające wykazać ich uzdolnienie (Ronne „Staatsrecht der preusischen Monarchie," T. III.). II W Austryi podobnież państwo w wielu wypadkach nie poprzestaje na udowodnieniu uzdolnienia przez złożenie egzaminu w odpowiednim zakładzie naukowym, ale wymaga także egzaminu państwowego. W wydziale sprawiedliwości egzamina sędziów, adwokatów, notaryuszów, określone są przez prawo z 10 września 1885 i rozporządzenie z 1854 r. Egzamina urzędników administracyjnych urządzone są przez rozporządzenie z 10 pażd. 1854 r., a lekarzy w służbie sanitarnej przez rozporządzenie z 1873 i 1876 r. W wydziale skarbowym przepisane zoBtały egzamina dla wyższych urzędników skarbowyoh, dla prokuratury skarbowej, urzędników celnych, kasowych, a nawet dla urzędników, mający oh nadzór techniczny nad gorzelniami. Prócz tego istnieją egzamina dla służby pocztowej i zarządu dóbr państwa „Oesterreichisches Staatsw6rterbuchu T. II. 753). III We Francy i kombinowane są różne sposoby w celu przekonania się o uzdolnieniu kandydatów na urzędy. Dla niektórych dostateczne jest ukończenie pewnego zakładu naukowega spe-cyalnego, jak np. szkoły leśnictwa, szkoły wojskowej w S-t Cyr, szkoły morskiej w Brest, szkoły medycyny i farmacyi wojskowej. Uczniowie szkoły politechnicznej, po ukończeniu jej, WBtępują do innych specyalnych zakładów naukowych, jak szkoły górnictwa, dróg i mostów, inżynieryi wojennej, artyleryi, w których nabywają specyalnych wiadomości. Dla innych znów świadectwo lub dyplom z ukończenia pewnego zakładu naukowego uważany jest tylko za dowod ogólnego uzdolnienia, obok którego wymagana jest aplikacya w przeoiągu oznaczonego czasu, stage, mająca na celu przekonanie się, czy kandydat posiada odpowiednie wiadomości praktyczne. Ma to miejsce przedewszyst-kiem w wydziale sądowym. Oprócz tego na niektóre urzędy wymagany jest egzamin, a nawet i konkurs, między kandydatami, posiadającymi równe kwalifikacye. W jaki sposób te różne sposoby przekonania się o uzdolnieniu kandydatów są kombinowane, można się dowiedzieć z praw: z 24 maja 1872 r. i innych o kompletowaniu Rady

A. 0.

stanu, z dekretu z 95 grud. 1869 r. o Izbie obrachunkowej, z dekretu z 10 lipca 1880 r. o mini-steryum spraw zagranicznych, z dekretu z 19 stycznia i 23 kwietnia 1885 o inspekcyi skarbu i innych. („Błock Diet. de. 1’adm. fr. Fonction-naires UBS*). VI. W Anglii do 1855r. nie było żadnych przepisów, mających na celu przekonanie się o uzdolnieniu kandydatów, mianowanie zaś na urzędy było pozostawione dyskrecyonalnemu uznaniu naczelników centralnych zarządów administracyjnych. Dopiero rozporządzenie królewskie: order in Council, z 21 maja tegoż roku, postanowiło, że mają być odtąd zaprowadzone pewne próby uzdolnienia, tests of fittness. Wskutek tego w r. 1861 w wydziale skarbu postanowiono, iż kandydaci winni się poddać przepisanemu egzaminowi, i że na każdą posadę należało przedstawić trzech kandydatów, którzy zdali dostatecznie egzamin, a z liczby tej jeden miał być mianowany. Tak zwana otwarta konkureneya, open oomp etition, była jeszcze wprzód, mianowicie w 1858, zastosowana w małym zakresie do służby cywilnej w Indyach. Dopiero order in Council z 4 czerwca 1870 r. postanowił, iż mianowanie nie zależy od dyskreoyonaluej władzy naczelnika pewnego zarządu, ale od rezultatów egzaminu, który został zaprowadzony jako ogólna zasada do służby cywilnej. Wskutek tego od 1870 do 1885 roku 1^8,400 osób poddało się egzaminowi, z których 14,717 zostało mianowanych. Egzamina zostały podzielone na dwie klasy: wyższe i niższe, Class I examinat?on, albo higher Division, i Class II examination, albo lower Division. Egzaminami temi zarządza Royal Commision of examination, która też wydaje względem nich szczegółowe przepisy. Podobnież i w Stanach Zjednoczonych, chociaż poprzednio nie była wymagana żadna kwa-lifikacya od urzędników, w skutek czego wielu było zupełnie niezdolnych z wielką krzywdą dla służby publicznej, prawo z 1888 r. upoważniło prezydenta rzeczypospolitej do ustanowienia, po porozumieniu się z senatem, komisarzy, Civi 1 service oommissioners, w celu zaprowadzenia egzaminów. Odtąd egzamina znajdują ooraz większe zastosowanie w tym kraju (Chambers Enc. III 272). V. U nas za ks. Warszawskiego, dekret z 24 kwietnia 1808, w przekonaniu, że dla pożytecznego sprawowania urzędów potrzebne są, oprócz uczciwego sposobu myślenia i gorliwości w pełnieniu obowiązków, także gruntowna nauka, doświadczenie i wprawa, stanowił, iż na przyszłość pierwszeństwo do otrzymania urzędów cywilno-administra-cyjnych, policyjnych i skarbowych mieć będą ci, którzy złożą poprzednio odpowiedni egzamin, wykazujący ich wiadomości o właściwyoh temu urzędowi obowiązkach i udowodnią należytą praktyczną wprawę. W tym celu były ustanowione komiBsye egzaminacyjne w departamentach, tudzież najwyższa komissya egzaminacyjna przy Radzie Stanu. Dla urzędników sądowych za czasów ks. Warszawskiego zaprowadzono jeszcze surowsze wymagania. Oprócz bowiem tego, iż dekret z 18 maroa 1808 r. wymagał od nich ukończenia szkoły prawu,

£oor«»- rowu. Uiurr. Z«». 144. X. la u-

dekret z 11 lipca 1809 r. zaprowadził roczuą appli-kacyę i egzamina assesorskie przed niższą komissyą egzaminacyjną przy Trybunałach, tudzież sędziowskie przed najwyższą komissyą. Następnie postanowienie Namiestnika z 12 listopada 1816 zaprowadziło nowy porządek przekonania się o uzdolnieniu kandydatów do służby publicznej. Porządek ten był jednakowy dla urzędników sądowych i administracyjnych, polegał zaś na tern, iż wszystkie urzędy zostały podzielone na trzy klasy, Stosownie do tego kandydaci do urzędów pierwszej i drugiej klasy winni byli złożyć egzamin przed komissyą egzaminacyjną wojewódzką, a kandydaci do urzędów trzeciej klasy winni byli złożyć egzamin przed najwyższą komissyą egzaminacyjną. Ukaz z 23 kwiet. (5 maja) 184 » r. o kursach prawnych i ustawa ich wymagały do zajęcia posad sądowych tylko ukończenia rzeczonych kursów lub kursów prawnych, urządzonych dla młodzieży król. Pols. w uniwersytecie petersburskim i moskiewskim. O urzędnikach administracyjnych Ukaz ten nie wspominał. Ustawa o służbie cywilnej z lu marca 1859 r. (Dr Pr. T. LIII 73), podzieliwszy kandydatów na urzędy na trzy działy, wymaga od nich tylko złożenia świadectwa z ukończenia odpowiedniego zakładu naukowego, nie wymagając złożenia właściwego egzamiuu. Tylko applikanci sądowi, na mocy przepisów z 14 czerwca 186" r., o ile nie ukończyli uniwersytetu, winni byli złożyć odpowiedni egzamin przed niższą lub wyższą komissyą egzaminacyjną. Przepisy te jednak były uchylone wskutek reformy sądowej z 1876. Na mocy tego obowiązuje pod tym względem art. 209—225 i 407—419 urządzenia instytucyj sądowych z 20 list. 1864 r., które określają szczegółowo warunki uzdolnienia kandydatów na posady Bądowe, wymagając od nich wogóle wykształcenia speoyalnego, tudzież praktyki sądowej. Dopiero Zdanie Rady Państwą z d. 24 grudnia 1891 r, (Zbiór praw 1882 r. N. 3.). zaprowadziło podział kandydatów na posady sądowe na dwie klasy: młodszych i starszych kandydatów. Młodsi kandydaoi mogą być mianowani starszymi kandydatami dopiero po złożeniu przepisanego egzaminu sądowego.—Ą. Okolski „Wykł. pr. administr.“ T. I.

Egzarcha, tytuł niektórych biskupów metropolitalnych na Wschodzie. Była to godność pośrednia między metropolitą a patryarchą; na zachodzie odpowiadała jej godność prymasa (ob). Dwojakiego rodzaju byli egzarchowie: jedni mieli rzeczywistą jurysdykoyę uad metropolitami pewnego okręgu i zależeli bezpośreduio od Papieża, a nie od patryarchy; drudzy byli tylko tytularnymi i wraz ze swymi metropolitami zależeli od patryarchy. Do pierwszych należeli: 1) biskup Efezu, egzar-oha prowincyi Azyi, nad 10-u metropolitami; 2) biskup Cezarei, egz. Pontu, także nad 10-u metropolitami; 8) biskup He rak lei, egz. Tracyi, nad 7-u metropolitami. Od czasów soboru chalcedońskie-go (451 r.) te 3 egzarenaty stały się tytularnemi, bo sobór ohalced. przeniósł ich prawa na patryar-chę konstantynopolitańskiego. 4) Metropolicie Cypru prawa egzarohalue przygnał sobór efezki (431 r.),

przeciwko roszczeniom patryarchy antyocheńskiego. 5) Arcybiskupa bułgarskiego BalBamon („De Pri-vileg. patryarcb.* ap. Meurs. Glossar. Aiko}tć<paXoę) także wyjmuje z pod jurysdykcyi patryarchy konstantynopolitańskiego i, na równi z metropolitą Cypru, nazywa aóroxsępaXoę (samodzielny). 6) Papież Da-masy I wyniósł biskupa Tessaloniki do godności egzarchy nad Illirykiem; z tego powodu egzarcha ten był wikaryuszem Stolicy Apostolskiej. Godność egzarcbalna do owych miejsc przywiązaną była z powodu, że w nioh mieszkali namiestnicy cesarscy (praefecti). Egzarchowie święcili metropolitów swego okręgu, przyjmowali apellacye od wyroków metropolity i rozstrzygali spory między metropolitami a biskupami; na Boborach zasiadali po patryar-chaoh, Honorowymi egzarchami najpierwej, zdaje się, byli biskupi Nicei i Sardyki, z powodu odbytych tamże soborów. Z tegoż tytułu metropolita chalcedoński został E-ą honorowym. W kościele greokim egzarchą nazywa się jeszcze kapłan, któremu patryarcha oddaje nadzór nad klasztorami bezpośrednio od siebie zakżnemi.

Egzarchat W ścisłem znaczeniu, t. j, E. raweński, stanowiły posiadłości włoskie cesarstwa Bizantyjskiego, ze stolicą Rawenną, od wyparcia z nich Ostrogotów aż do zdobycia ich przez Langobardów, t. j. od 565 do 751 r.; w znaczeniu ściślejszem nazywano E-m sam okrąg administracyjny miasta Rawenny. Kiedy za cesarza Justyniana, po zwycięstwach BelizaryuBza i Nar-b es a (ob.), państwo Teodoryka (ob.) ostatecznie zostało zniesione i Ostrogoci z Włoch wygnani, odzyskane prowincye włoskie połączone zostały w jedną całość pod zarządem cesarskiego namiestnika, t. j. egzarchy, osadzonego w Rawennie, dotychczasowej stolicy ostrogookiej. Samo imię exarcus pojawia się w napisach już od końca IV-go wieku i oznaczało pierwotnie zwykle oficera, dowódzcę oddziału ala albo numerus; od VI-go wieku używane bywa już tylko dla oznaczenia wyższego dowództwa, lecz pozostaje terminem hierarohii wojskowej. Cesarz bizantyjski Maurycy (582 — 590), który wiele uczynił dla u-mocnienia kresów państwa przed wzmagająoym się naporem barbarzyńców, w kilku punktach pogranicznych, bardziej zagrożonych, zaprowadził system zarządów ściśle wojennych, na któryoh czele postawił egzarchów, z wyjątkowo rozległą kom-petencyą. Wtedy pojawia się E. afrykański, który przetrwał zaledwo lat kilkadziesiąt; wtedy też urządzony został właściwy E. raweński. E owie włoscy, pierwotnie występująoy w charakterze, odpowiadającym dzisiejszemu pojęciu generał-gubernatorów, niebawem, w miarę osłabienia centralnej władzy cesarskiej, zajęli stanowisko prawie niezależnych namiestników; kierowali nie tylko zarządem wojskowym, lecz oraz całą administracyą cywilną, sądowniczą, finansową kraju, udzielali zatwierdzenia biskupom, a nawet papieżom rzymskim. Skutkiem wyjątkowego położenia Włoch i monarchii, i skutkiem odległości Bizancyum, pozostawieni własnym siłom, niejednokrotnie czynili usiłowania zupełnego oderwania się od cesarstwa. W tym celu zazwyczaj łączyli się z papieżami, których stosunek do Bizancyum powoli a nieprzerwanie się rozluźniał, którzy atoli w chwilach decydujących najniespodziewaniej umieli łączyć się z barbarzyńcami przeciw egzarchom, nie życząc sobie w gruncie rzeczy bynajmniej, zamiast odległej a bezsilnej władzy cesarskiej, dopuścić wytworzenia się w samych Włoszech nowego potężnego rządu wojskowego. Wyradzały się stąd stosunki niesłychanie skomplikowane między papiestwem, barbarzyńcami, cesarstwem i E-em, których wyświetlenie, przy nader skąpej ilości pozostałych z tej epoki źródeł, nadto nieraz niepewnej autentyczności, podziśdzień wiele pozostawia do życzenia. Tym sposobem dzieje E u stanowią jeden z najciemniejszych ustępów dziejów powszechnych, co tern bardziej godne jest pożałowania, iż w tym właśnie okresie kryją się początki władzy świeo-kiej i wogóle konsolidacyi prawno - państwowej papiestwa. Kolej egzarchów daje się przypuszczalnie przedstawić w sposób następujący: Do 568 r. zarządzał E-em NarseB, zaś po jego odwołaniu — prefekt Longinus, który obwarował Rawennę, lecz utracił zabraną przez Langobardów większą część Włoch północnych. Pierwszym egzarchą, który stale używał tego tytułu, był, zdaje się, następca Longinusa, Decyuoz, w 584 r. Dalej idą po sobie: Smaragdus od 584 — 589, Julian od 589 — 590, Roman 590—596, Callinicus 596—603, Smaragdus, mianowany powtórnie w 603 roku, Platon około 615 r., Eleuther od 616 — 619, Izaak od 625 do 642 r., Teodor Calliopas około 643, Platon około 645 r., Olympius od 649 — 652 r., Teodor Calliopas, mianowany powtórnie w 653, Grzegorz w 666 roku, PlotinuB około 687 r., Theophylactes w 702, Jan Rizocopus od 709—710, Soholastyk w 713 r., Paulus od 723 — 726 r., Euthyohius od 727 do 751 r. Już od początku VII-go wieku stało się jawnem, iż E. chyli się ku upadkowi. W 619 r. Eleutlierius był ogłosił się niezależnym od Bi-zanoyum, przyjął tytuł cesarza państwa Zachodniego i udał się do Rzymu, aby odebrać miasto papieżowi i uczynić swoją stolicą; po drodze zamordowany został od własnych żołnierzy. Jednocześnie ani na ohwilę nie ustawały śmiertelne walki z rosnącą potęgą Langobardów, sięgających po spadek ostrogocki i grecki. W tych ciągłych walkach E. słabł i kruszył się. Przy końcu VI-go wieku obejmował jeszcze siedm wielkich prowin-cyj: Istryę, Wenecyę, okrąg raweński z Kalabryą, Pentapolis, Rzym, Neapol i Liguryę. Lecz już po śmierci egzarchy Izaaka zabrana przez Lango-bardów prawie cała Ligurya; król langobardzki, Rotharis, zdobył Oderzo i wszystkie miasta portowe od Luni aż do granicy frankońskiej. Nareszcie, w początku VII-go wieku nadeszła chwila krytyczna, kiedy niepomyślny zbieg okoliczności muBiał sprowadzić koniec E-u. Skutkiem edyktów cesarza Leona Ulgo Obrazoburcy, wytworzyły się stosunki naprężone między Bizancyum a Rzymem. Papieże Grzegorz II (715 — 731) i Grzegorz III (731 — 741), jakkolwiek nie decydowali się sami zrywać otwarcie z władzą cesarską, jednocześnie,

A.

jak i gdzie mogli, udzielali swego poparcia prądom oppozycyjnym śród ludności miejscowej przeciw cesarzom heretykom. Niebawem cały prawie E. ogarnięty został przez powstanie. Wierny cesarzowi egzarcha Paulus zamordowany został przez buntowników. Wtedy również oderwała się Weneoya od cesarstwa i utworzyła samodzielną Rzeczpospolitą, stawiając obieralnego dożę (dux), na swojem czele. Zarazem w osobie śmiałego i przebiegłego Liutpranda, króla Langobardów, podnosił się najniebezpieczniejszy przeciwnik. Liut-prand wziął twierdzę Narni i wiele miast pro-wincyi Pentapoiis; jego wódz, Faroaldus, zdobył Classis, przedmieście Rawenny, gdzie wszakże niedługo się utrzymał. Niebawem Liutprand obiegł samą Rawennę, lecz odparty. Są skazówki, iż po raz trzeci w tym samym czasie Langobardowie osaczyli Rawennę i nawet czas jakiś mieli w swej mocy miasto. Wypadek taki byłby ważnym faktem dziejowym, gdyż byłby pierwszą datą historyczną upadku E-u, lecz nie jest dostatecznie wyjaśniony (w odpowiednim tekście Paulusa Dyakona zapewne zamiast Langobardi Ravennam... obttne-rent, należy czytać opprimerent). Jeszcze na krótko katastrofie zapobiegła Stolica Apostolska. Owałtowne postępy Liutpranda zbyt wyraźnie zagrażały Rzymowi, zwłaszcza po zdobyczach langobardz-kicb w prowincyi Emilii i zajęciu twierdzy Sutrium. Już wtedy poczynało zarysowywać się to położenie polityozne, które niezadługo miało zmusić papieży do odwołania się do pomocy Franków przeciw Langobardom i przez przywołanie Karola W. do Włoch nadać nowy kierunek dziejom powszechnym. W rzeczy samej już naówczas, wobec groźby od Liutpranda, Grzegorz III poBłał klucze od Grobu św. do Karola Martella, dopominając się jego protekcyi przeciw Langobardom. Lecz Karol, zajęty wtedy walką z Saracenami, protekcyi u-dzielić nie mógł i nie chciał. Wypadło skutkiem tego następcy Grzegorza Ill-go, papieżowi Zacharya-szowi, zawrzeć z Liutprandem w 742 roku traktat sprzymierzeńczy w Terni, do którego, zdaje się, przystąpił również egzarcha Euthychius. Następcy Liutpranda, Rachis i Aistulf, prowadzili jednak dalej niszczącą walkę przeciw E-owi. W 751 roku Aistulf ostatecznie zdobył Rawennę i położył koniec blizko dwóchsetletniemu istnieniu E-u. Co się tyczy t. z w. E-u afrykańskiego, pierwszym tamecznym egzarohą, o którym wspominają źródła, był Gennadius, w 591 r., ostatnim był Grzegorz, za którego rządów Wandalowie zdobyli tę prowin-cyę w 647 r.—Ob „Liber pontificalis", ed. Duche-sne, główne źródło do tego okresu; Kronika Paulusa Dyakona; Joh. Diaooni „Chroń. Venet."; „Liber pontif. eccl. Aquilegiensisw, późniejsze wiadomości z Kron. weneckich Dandola. Martens „Politische Ge-schiohte des Langobardiscben Reiches unter Konig Liutprand", Hartmann „Untersuchungen zur Gesch. der byzantinischen Verwaltung in Oberitalien"; Hugo Cohn „Stellung d. byzantinischen Statthalters in Ober-und Mittel-Italieu" (1889); Diehl „Etudes sur 1’ administration byzant. dans i’exarohat de Ka-venne* (1888) i tegoż artykuł w „Grandę Eucycl.*

Lamiraulta, XVI; ważne, nader nauczające przyczynki dali Cipolla w „Archiv. Veuetou (XX, 167 sq.) i Monticolo w „Bullettino dell istit. storico italiano" (IX, 184 sq.); por. też Rankę „Weltge-schichte", IV „Das Kaieerthum im Konstantinopel u. die Germanen" (1888).

Egzedra, właściwie miejsce do siedzenia, umieszczone na zewnątrz, stąd u dawnych Greków E ą nazywał ćię praysionek, przeznaczony na dysputy, zaopatrzony w krzesła, a połączony zazwyczaj z gymnazyum. W kościelnym języku E. znaczy kazalnicę, biskupią katedrę w kościele, tudzież zewnętrzne większych kościołów zabudowania, jak baptisterium, secretarium, niekiedy tak obszerne, że się w niem sobory odbywały.

Egzegeci. Egzegetą, według źródłosłowu greckiego jest „ten, który wykłada i tłómaczy; rozumie się, stosownie do przedmiotu wykładu. Rzadko wyraz ten w starożytności stosuje się do doradzoy, nauczyciela lub scholiasty, prawoznawcy. Obejmuje on trzy kategorye: 1) tłómacza praw religijnych, 2) wolnego tłómacza zjawisk proroczych, 3) periegetę, czyli dzisiejszego cicerone, którego jednak czasami trudno odróżnić od urzędowego E-ty.

Co do pierwszego. Pierwotne prawa społeczne, ściśle związane z religijnemi, nie były pisane, lecz, jako nietykalne dziedzictwo, przechowywały się tradycyjnie w łonie pewnych rodzin u-przywilejowanych i do nich też udawano się po rozstrzygnięcie pytań spornych, których nie wolno było rozwiązywać siłą. Prawa te, jako tradycyjne, zawierać się oczywiście musiały w formułach krótkich i nawet przez to samo nie dość jasnych i wyczerpujących; przed stosowaniem więc należało je wyjaśniać, a stąd ważność egzegezy. Jakoż wiemy z Plutarcha (,Thesaurusu 25), idącego zapewne za Arystotelesem, że Eupatrydzi (ob.) posiadali przywilej znajomości rzeczy boskich, wykładu praw, tudzież rzeczy świętych i świeckich. Ślad tego stanu pozostaje i w okresie klasycznym, lubo w dziełach politycznych Arystotelesa pozostałych, ani w Heraklicie z Pontu, ani w Filocho-rze, niema wzmianki o E-tacb. Ale za istnieniem ich przemawiają dostatecznie napisy, niektóre teksty krasomówców, księgi Platona o Państwie i Prawach, oraz wzmianki słownikatzy. Napisy greckie z czasów cesarstwa dają nam poznać trzech E-w: egz. ex Eumolpidon; pytochre-stos egzegetes, którego tytuł stoi na jednem z siedzeń teatru Dyonizosa w Atenach; oraz ex Eupatridou egz., także na kamieniu z tegoż teatru. Są to znowu trzy poddziały E ów religijnych, z których, przy dobrem wyrozumieniu ustępu Timeasa w Słown. Platona s. v., okazuje się, że Pytochreści oddawali się tylko oczyszczaniu splamionych męźobojstwem, a podług „Praw" Platona („Leg.'* VI), mianowani byli dożywotnio, wybierani przez boga Delfickiego z listy przedstawionej przez lud Ateński i przedewszystkiem tłóma-czyć mieli wyrzeczenia delfickie; czy należeli do jakiegoś oznaczonego rodu, nie wiadomo. E. zaś z rodu Eumolpidów i Eupatrydów tłómaczyli prawa i tradycye święte (Hrtfo6\hevoi tdwrdĆTpta). Prawa te istniały na piśmie w epoce Cycerona („Ad Atticum“ I, 9), lecz długo przedtem trwały ustnie, a tłómacay ich cześć otaczała szczególna. Niektóre teksty wspominają także o E-ach z rodu Ceryksów i tezy ich istnienia broni Petersen w dziele „Das heilige Recht* (str. 17); ale to rzecz wątpliwa. Prawda, że z II wieku po Chr. pozostał napis (Buli. de corresp. hellen. VI. str. 436), świadczący, iż syn Daducha, zatem z rodu Ceryksów, mianowany był E-m tajemnio Eleuzyj-skich, ale mogło to być tylko jakieś odznaczenie wyjątkowe. W klasycznym bowiem okresie i dawniej, jak Eupatrydzi delfickie, tak eleuzyjskie tajemnice tłómaczyli tylko Eumolpidzi, jak wskazuje odpis Andocydesa (De Myster. 116), dany jednemu z Ceryksów, gdy chodziło o złożenie przez suplikanta gałązki pokutniczej w Eleuzynionie.

Co do drugiego. Obok E-ów urzędowych istnieli wolnopraktykujący tłómacze wyroczni, znaków niebieskich, snów, to szanowani, to mniej więcej lekceważeni, którzy, o ile się zdaje, z mnó stwa wyroczni dawnych i nagromadzonych własnym zachodem wróżb usiłowali wyciągać wnioski, odnoszące się do wypadku danego, tak, iż odsunąwszy specyalne znaczenie wyrazu, jakie doń przywiązała tradycya urzędowa, E-ą mógł być każdy, komu się wydawało, że nabył doświadczenia i biegłości w tłómaczeniu znaków i zjawisk, a nawet wyrzeczeń objawionyoh religijnie; mógł być tłómaczem ich czy dla siebie samego, czy dla innych, którzy radzi mu byli wierzyć. Miał się on do urzędowego E-ty tak, naprzykład, jak dzisiejszy znachor do lekarza, pokątny doradzca do adwokata. Skoro filozofia odgadywania intuicyjne wyposażyła teoryą racyonalną, toć i wszyscy pośrednicy objawienia, w ten sposób otrzymanego, za tłómaczów myśli bożej uważaai być mogli, a egze-geza równoważyła się z proroczeniem albo wieszczeniem. Nie wycbodząo więc z zakresu odgadywania właściwego (divinatio), E-ta znaczy tyle co: l) wróżbita doradzający, 2) zbieracz i kommentator wyroczni, 3) prorok, orzekający wyrocznie w imieniu kogoś innego; tak, iż istotnie dla odróżnienia E-ty od zwyczajnego chresmologa (proroka), język utworzył dwa wyrazy: chresmopojos (prorok właściwy) i chresmolytes (wyrzeczenie prorocze objaśniający, ezyii Egzegetes); w rzeczywistości jednak E a trudnił się jednem i drugiem. E-om zapewne przypisać należy zebranie, a w części i robotę tych przeróżnych wyroczni, jakie obiegały po Bam koniec pogaństwa. Podczas wojny Pelo-poneskiej, Lampon trndnił się wszystkiemi artykułami wieszczbiarstwa (ob. Bekkera Anecd. 11, str. 96). On-to z Ksenukrytem poprowadził osadę ateńską do Italii dla założenia Thuriao. Arysto-fanes bardzo często wyśmiewa tych E-ów szarlatanów, zapewniających, że czytają przyszłość w zbiorach starych wyroczni. Temistokles postawił się sam w charakterze E-ty, tłómacząc po swojemu wyrocznię Delf, doradzającą Ateńczykom chronić się „za mury drewniane" (stoczyć bitwę morską). Tym sposobem egzegeta tej sfery podobnym jest do rzymskiego prudens, nie posiadając zgoła oharakteru nieomylności wyroczni.

Co do trzeciego. W charakterze przewodnika i informatora miejscowości Egz. t5 epicho-ridn, wspominają o E-ach słynni podróżnicy, którzy istotnie z poświęceniem trudów, czasu, zdrowia, w tych ciężkich wyprawach starożytnych pracowali dla przyszłości. Wspominają ich: Strabon, a zwłaszcza nader częBto Pauzaniasz, przetrząsający wszystkie kąty Grecyi i krain ościennych; ciągle ma on przy boku takiego miejscowego egzege-tę, który mu zastępuje dzisiejszego Bedekera. Tego więc rodzaju E-ci są to przedewszystkiem prze-chowywacze i tłómacze podań miejscowych; objaśniają oni początek nazw, znają nazwy miejso zapomnianych, informują o uroczystościach, wydarzeniach do miejscowości przywiązanych, o znaczeniu dzieł sztuki, pamiątkach, tradycyach mitologicznych, często z gadatliwością, na którą uskarża się Plutarch. Pauzaniasz, zawdzięczający im bardzo wiele, czasami im wręcz zaprzecza; opowiada o sporach, jakie z nimi prowadził (V, 10, 7), o różnicach zdań, zawodzonych między E mi grodów sąsiadujących; zarzuca im niekiedy brak znajomości rzeczy, którą zastępują erudycyą własną. Ludzie ci—powiada (II, 23, 6)—„wiedzą że to, co głoszą, nie jest prawdziwem; głoszą jednak, bo niepodobna iść na przebój wierzeniom ludowym*. Oprócz E ów z professyi, mówi też Pauzaniasz i o ludziach niefachowych a dobrze obeznanych z krajem lub świadomych rzeczy starożytnych, o: tA &pyot.la p.V73[JtoveóovTtę. Przed Pauzauiaszem, napisał łrole-mon wielkie dzieło, złożone z samych opowiadań E-ów miejscowych. Inni pisarze wspominają ich w Syrakuzie, Atenaob, Olimpii, Delfach, Ilionie, na w. Rodus i t. d. Niekiedy E ci ogłaszali podania piśmiennie, dziś zatracone. Za cesarstwa nazwa egzegety mieszała się z per i eg etą, albo i zgoła jej ustępowała. To pewna, że charakter E ty, zrazu religijny, przekształcał się w miarę, jak Grecy a stała się ulubionem miejscem tury stów starożytnych; mimo to jednak, istnieją wskazówki, że miasta posiadały zawsze swych E-ów u-rzędowych, których u Pausmniasza trudno od nieu-rzędowych odróżnić. O tych przewodnikach starożytnych por. Prellera „Polemonis fragm.“ (str. 161 sq.); Wachsmutha „Stadt Athen.u (I, str. 33); Mullera „Fragm. hist. graec.* (III, str. 108); Gur-litta „Ueber Pausanias* (str. 91). Dla poznania charakteru E-ów wogóle służą, ze starożytnych: rozprawa Cycerona „De divinatione*, tudzież Plutar-cha „De Pyth. orać.*, Z nowych: Rubnken „Ti-maei Lexicon Voo. Platon. “ (str. 109); K. O. Muller „Erlaut. zu Aeschylos Eumeniden” (st. 162); Chr. Petersen „Ursprung des heil. Reohts bei den Griech"; Tópffer „Attische Genealogie* (str. 68 i 177 sq ).    K K-

Egzegezą w chrystyanizmie nazwano wykład Biblii naukowy, t. j. według zasad hermeneutyki biblijnej, a egzegetami tych, którzy Pismo św. wykładają. Wykład taki różni się od wykładu autentycznego, naprzód tem, że nie ma powagi nieomylnej, chyba o tyle, o ile idzie w parze z nim i dobrze go zastosowuje; powtóre tem, że zajmuje się nie tylko tekstami, z dogmatem i moralnością bliższy lub dalszy związek mającemi, lecz wogóle wszystkiemi, i wreszcie,, że oprócz rozumienia, przez kościół podawanego, podaje inne, z zasad hermeneutyki biblijnej wypływające. Od hermeneutyki biblijnej różni się tem, że hermeneutyka jest nauką, a E. praktycznem jej zastosowaniem. Nie należy także brać za jedno E-y i Egzegetyki; pierwsza bowiem jest samym wykładem, niejako aktem wykładu, druga — teoryą E-y, a częścią hermeneutyki, i uczy, jakim sposobem wykład odbywać się powinien. Zadaniem E y wogóle jest: 1) odszukać myśl (sensus), czyli rozumienie, jakie pisarz, przez nią objaśniany, w swej mowie wyrazić zamierzył, t. j. jaką myśl w czytającym chciał obudzić, 2) myśl tę oddać dokładnie i w taki sposób, ażeby zrozumieli ci, dla których wykład Bię odbywa; 3) aby wykład był naukowym, egzegeta powinien, w razie potrzeby, dowodami wykazać, że taką a nie inną myśl chciał autor jego wyrazić. Egzegezy biblijnej zadanie też nie może być innem. Ze zaś Biblia uważana jest przez kośoiół przedewszyst-kiem za słowo Boże, za dzieło, pisane pod na tchnieniem Ducha św., więo najpierwszem egze-gety biblijnego zadaniem powinno być: odszukanie i ścisłe przedstawienie myśli objektywnej, t. j. tej, jaką przez autorów św. chciał Duch św. podać do umysłu naszego, czy to wprost (sensus literalis), czy też pośreanio (sensus mysticus). Oprócz tego egzegeta, czyli wykładacz każdego pisma wogóle, lubo to do niego, ściśle mówiąc, nie należy, może zwracać uwagę na prawdziwość, albo fałszywość tego, co objaśniony autor mówi; w E-ie wszakże biblijnej, opowiadanie autorów, o ile jest natohnio-nem, krytyce podlegać nie powinno; wolno tylko wykładaczowi wydawać sąd o wartości dzieła pod względem języka, stylu, układu i t. p. form zewnętrznych. W Biblii znajduje się znaczenie dwojakiego rodzaju: literalne i duchowe; jedno i drugie egzegeta przedstawiać powinien. Środki do ich odkrycia podaje hermeneutyka biblijna (ob.). Na tej podstawie odbywany wykład zowie się E-ą naukową. Mówiąc jednak o hermeneutyce biblijnej, pisarze katoliccy, nie wyłączają naj-pierwszego przewodnika, jakim jest Kośoiół. Egzegeta, gdy objaśnia miejsca biblijne, z dogmatem i moralnością mające związek, koniecznie wykład Kościoła i analogię wiary (ob.) powinien mieć na względzie; w przeciwnym razie popadnie w ma-rzycielstwo i błędy i znajdzie nie myśl przez Ducha św. podaną, lecz swoje własne uprzedzenia. Jak dwojakiego rodzaju jest znaczenie Biblii, tak też jej E. może być albo literalną, jeżeli egzegeta poszukuje przedewszystkiem znaczenia literalnego; albo mistyczną, jeżeli mu idzie przeważnie o znaczenie duchowe. Jedna i druga może być dogmatyczną, moralną, ascetyczną, jeżeli egzegeta w wykładzie swym ma na celu wyprowadzać z tekstu wnioski, dążące do u-gruntowania dogmatów, prawd moralnych, lub prowadzących do wyższej doskonałości i na te prawdy szczególniejszą zwraca uwagę, tak przy wykładzie literalnym, jak mistycznym. E. może być już to gramatyczną (filologiczną), już logiczną, już historyczną, stosownie do tego, jakich egzegeta do wynalezienia myśli używa środków hermeneutycznych więcej niż drugich, t. j. czy posługuje się filologią i gramatyką więcej, niż logiką; czy też zwraca większą uwagę na związek myśli, czy na okoliczności zewnętrzne (historyczne), wśród których słowa Pisma św. były wyrzeczone. Prawdziwa E , wszystkie te środki jednakowo we właściwem miejsou uwzględniać winna; lecz chociażby jednych używała więcej niż drugich, jeszcze jej tego za złe brać nie można; na-gannemi są tylko nadużycia, jakich się niektórzy wykładacze dopuszczali w tej mierze. Mistyczna E. nosi także nazwę allegorycznej, typologicznej (duchowej), a mniej właściwie symbolicznej. E. katolicka wszystkie wspomniane rodzaje obejmuje, a jakkolwiek może się skłaniać więcej do jednego, niż do drugiego, przecież nie oddala się od analogii wiary katolickiej. Wręoz jej przeciwną jeBt E. racyonalistowska, która nie tylko natchnienia w Biblii nie uznaje, ale i literalnemu rozumieniu odmawia wiarogodności, tam, gdzie tekst opowiada rzeczy nadprzyrodzone, za probierz zaś wykładu bierze zasady czystego rozumu (zasady racyonalizmu). Ze względu na formę, w jakiej wykład się odbywa, E. nosi nazwę: Przekładu, Kommentarza, Glossy, Kateny, Scholionu, Traktatu, Homilii. — „Eacyklopedya kościelna”.

Egzekraeya (e x e c r a t i o, od ex i sacra-re—od święcać), w języku liturgicznym oznacza te czynności lub wydarzenia, przez jakie miejsce, lub rzecz poświęcona traci swoje poświęcenie. Kościół ulega egzekracyi—zniszczeniem głównej części budynku kościelnego, gdy np. przy przebudowywaniu, ściany kościoła albo całkowicie, albo w większej części są zniesione, albo też są wewnątrz zupełnie zeskrobane, albo ogniem zupełnie wypalone, choćby nie upadły, ponieważ na ścianach, właśnie, gdzie są krzyże i namaszczenia, dokonaną była konse-kracya. Kościół egzekrowany nie może służyć do nabożeństwa, dopóki na nowo nie zostanie pobłogosławiony, lub poświęcony, ale nie potrzebuje re-koneyliacyi. Egzekracyą kościoła w przenośnem znaczeniu jest zmaza (pollutio ecclesiae), t. j. naruszenie wewnętrznej świętości gmachu kościelnego, z powodu czynnośoi i występków,; prawem wy-łuszczonych, a tam dokonanych. W egzekracyi znika zupełnie wewnętrzna świętość budowli, w zmazaniu zaś świętość ta jest tylko naruszona, jakby plamą naktyta, i dla tego nie potrzeba przy niej nowego poświęcania, lecz tylko przejednania i oczyszczenia (ob. Rekoncyliacy a). Zmazanie dotyka bezpośrednio wewnętrznej świętości miejsca świętego, jego idealnego charakteru, i dokonywa się tylko przez pewne zbrodnicze czynnośoi, gdy tymczasem egzekracya przedewszystkiem i wprost niweczy zewnętrzną kościoła materyę i może być prostym tylko skutkiem wydarzeń natury (jak np. zawalenie się ścian kościoła).—„Encyfel, kość.*

sua.

Egzekucya jeBt to przymusowe wykonanie wyroku sądowego lub postanowienia władzy.—W dawnej Polsce E. wyroków wszystkich sądów, prócz sądu Marszałkowskiego, należała do urzędów: ziemskiego lub grodzkiego, to jest sędziego, podsędka lub starosty. Konstytucya z r. 1784, faworyzując dłużników i oskarżonych, pozwalała w Koronie przystępować do egzekucyi wyroków ostatecznych cywilnych (kondomnat), nie wcześniej, jak po przeprowadzeniu oddzielnego procesu egzekucyjnego i zyskaniu dekretu executionis, oraz w razie potrzeby dekretu o dodaniu pomocy wojskowej. Na Litwie E. była więcej uproszczoną.—Szczegółowe przepisy co do E-yi wyroków kryminalnych podaje konstytucya z r. 1588 i Statut Litewski w rozdziale 4.—Konstytucya z r. 1562 nazywa E-ą odebranie tych dóbr stołu królewskiego, które nieprawnie nadane zostały różnym osobom na własność lub w zastaw, wbrew statutowi króla Aleksandra z r. 1505, przyrzekającemu nie_"oddawać takich dóbr prywatnym osobom bez wiedzy i zgody panów rady królewskiej.—W prawie obecnie obowiązującem E. bywa dwojaka: sądowai administracyjna. Pierwsza rozpada się na dwa działy: E-ę w sprawach cywilnych i E-ę w sprawach karnych. E. w procesie cywilnym ma na celu przymusowe zaspokojenie pre-tensyi, wyrokiem sądowym rozpoznanej i zasądzonej; E. ma zatem miejsce wtedy, gdy istnieje bądź wyrok ostateczny, bądź wyrok prawomocny, bądź wreszcie wyrok tymczasowo wykonalny (art. 924 u. p. SC.). W ostatnim wypadku E. nazywa się tymczasową i może być dopuszczoną przez Bąd wyrokujący w wypadkach, art. 737 objętych, a więc, gdy pretensya opartą jest na akcie urzędowym lub prywatnym przyznanym, gdy pretensya dotyoze dzierżawy lub najmu i gdy zwłoka w E-yi mogłaby narazić powoda na znaczne straty, lub nawet wykonanie wyroku niemoźliwem uczynić. Sąd pierwszej instancyi może żądać, by strona, zyskująca tymczasową egzekucyę, przedstawiła kau-cyę na wypadek, jeśli sąd wyższy wyrok uchyli (art. 738). Nawet za kaucyą nie może być dopuszczoną tymczasowa E., gdy ta może przynieść stronie przeciwnej szkodę, niedającą się oszacować na pieniądze (art. 740).—Egzekucyę wyroków cywilnych sądu Okręgowego i Izby Sądowej powierza prawo komornikowi sądowemu. Ten, na zasadzie nakazu egzekucyjnego, wydanego przez sąd wyrokujący, i stosownie do żądania strony egzekwującej, wykonywa wyrok, albo 1) przez zajęcie i sprzedaż ruchomości dłużnika, lub przez położenie aresztu na funduszach jego, znajdujących się w ręku osób trzecich, instytucyach rządowych (art. 958 do 1093),—2) przez zajęcie i sprzedaż nieruchomości, należących do dłużnika, (art. 1094 do 1222), — 3) przez odebranie przedmiotu spornego, 4) przez zajęcie dochodów z nieruchomości,— 4) przez zaaresztowanie osoby dłużnika (art. 1544 do 1610 u. p. S. C.). E. wyroków sędziów pokoju, sądów gminnych oraz zjazdów sędziów pokoju może być powierzoną organom policyjnym,—gdy idzie o nieruchomość, tylko komornik sądowy mo

że wyrok wykonać. Uwolnić się od E-yi można przez dobrowolne zadośćuczynienie wyrokowi i zapłatę wydatków, poniesionych na E-ę przez wierzyciela (art. 952). W razie zaskarżenia wyroku ostatecznego w drodze kaBsacyi, sąd może wstrzymać E-ę wyroku. Również może być wstrzymaną E. tymczasowa przez podanie oppozycyi na wyrok zaoczny, lecz sąd przy nowem rozpatrzeniu sprawy ma prawo powtórnie E-ę tymczasową nakazać (art. 732—737).—Aż do r. 1876 należności z aktów notaryalnych, klauzulą egzekuoyjną opatrzonych, mogły być egzekwowane bez wyroku sądowego. Z aktów tego rodzaju, przed r. 1876 zeznanyob, i dziś jeBzcze E. służy, o ile należnośoi przedawnieniu nie uległy.—E. w sprawach karnych ma za przedmiot wykonanie kary, wymierzonej na obwinionego przez sąd wyrokiem ostatecznym lub prawomocnym. Karę wypomnienia i nagany wykonywa sąd, karę pokuty kościelnej władza duchowna, wykonanie kary zamknięcia należy do prokuratora, który wydaje w tym względzie odpowiednie polecenia do władz policyjnyoh i więziennych. Kary pieniężne i wynagrodzenie szkód egzekwuje komornik sądowy (art. 941—956 u. p. S. K.).—Przepisy szczegółowe, dotycząoe E-yi kary śmierci i różnyoh rodzajów kar zamknięcia pomieszczone są w artykule 963 i następnych. Egkekucys administracyjna ma na celu realizacyę należności, przypadających od osób prywatnych skarbowi i instytucyom społecznym, pod kontrolą władz rządowych zostającym. Przedmiotem tej E-yi są należności, tak zwane niesporne, a więc przedewszystkiem podatki, wszelkiego rodzaju opłaty i składki na rzecz skarbu, gmin wiejskich i miast, oraz procenta od kapitałów by-potekowan/ch, należne skarbowi, instytutom edukacyjnym, duchownym i dobroczynnym. E. administracyjna, na zasadzie ustaw z d. 17 października 1811, 31 lipca 1857 i 9 stycznia 1863 r., powierzoną jest w Warszawie komisarzom policyi wykonawczej pod nadzorem magistratu i oberpolic-majstra, na prowincyi urzędom powiatowym i wójtom gmin pod nadzorem rządów gubernialnych. Należności dochodzone w drodze administracyjnej mogą być odzyskiwane z majątku ruchomego i z dochodów dłużnika przez nałożenie aresztu 1 sprzedaż ruchomości, oraz areszt na dochodach z nieruchomości. Sprzedaż nieruchomości w drodze egzekucyi administracyjnej nie może mieć miej-

J. W. Dom.

Egzekucya dekretów papieskich. Wszystkie rozporządzenia i decyzye prawodawozej i sądowej władzy Kościoła głoszone i wykonywane są przez odpowiednie organa wykonawcze, jakiemi są zazwyczaj: dla dekretów papieskich—arcybiskupi i biskupi, dla dekretów biskupich—dziekani i proboszczowie. Największa część dekretów papieskich nosi nazwę reskryptów. Reskrypty te, nader rozmaite co do swej treści (przedewszystkiem tyczą się one dyspens od przeszkód małż., irregularitatis i innych przeszkód kanonicznych), wymagają pospolicie przed swojem wykonaniem uprzedniego jeszcze formalnego rozpatrzenia, czy podane w proś-

Dr j. p.

bie okoliczności zgodne są z prawdą (literae in forma judicali), które-to rozpatrzenie zleca się biskupowi, lub dygnitarzowi, mianowanemu przez Stolicę Apostolską do wykonania dyspensy. Ale i wówczas, gdy niema potrzeby formalnego rozpatrzenia faktu, a zatem dla dekretów w sprawach samej tylko łaski (literae in forma gratiosa), ustanawiani są tego rodzaju wykonawcy, exeou-tores, którzy już to odrazu, już też po przekonaniu się dopiero o prawdzie prośby, przystępują do wykonania reskryptu.—„Encykl. kośc.“

Egzekutor testamentu, wykonawca ostatniej woli zmarłego, wskazany za jtgo życia (ob. Testament).

Egzekwie, Od ex i seąuor—iść za kim, stąd egzekwie u Rzymian oznaczały pogrzeb, processyę, kondukt pogrzebowy; w Wiekach Średnich egzekwiami zwano i chusty, do obwinięcia ciała przeznaczone; w języku zaś liturgicznym wszystkie ceremonie przy zmarłych egzekwiami się zowią. Więc eksporta, nabożeństwo żałobne, pochowanie (sepultu ra) i egzekwie są wyrazy jednoznaczne, lubo w pospolitej mowie egzekwie oznaczają tylko nokturny i laudesy żałobnego officium (officii de fundo-rum), w kościele uroczyście odprawiane. Nazywane są jeszcze wigiliami, bo u Greków (Goar, f. 542) zwłaszcza, i u nas na bogatszych pogrzebach, przy zwłokach zmarłego, zanim go do kościoła wyprowadzą, klerycy czuwają (vigilant) w dzień i w nocy, śpiewając psalmy. W rytuale tytuł De exequiis zawiera w sobie prawie wyczerpujące przepisy wszelkich obrzędów, towarzyszących pogrzebowi chrześoianina, dorosłego czy dziecka, od chwili wyprowadzenia zwłok jego z domu, aż do pochowania.—„Encykl. kośo.“

Egzemcya, Egzempcya, Egzemta, (z łacińskiego: exemptio), przywilej uwalniający od obowiązku prawem nakazanego. W dawnem prawie polakiem sprawy o wykupno zastawu zwano sprawami o egzempeye,

Egzempcya (exemptio), w prawie kościelnem oznacza uwolnienie z pod jurysdykcyi bezpośredniego zwierzchnika kościelnego, a poddanie pod jurysdykcyę wyższego przełożonego. Ponieważ, odpowiednio do ducha prawodawstwa kościelnego, jnrysdykeya każdego zwierzchnika kościelnego rozciągać się winna do wszystkich, w terrytoryum jego zwierzchnictwa znajdujących się, OBÓb, instytutów i korporacyj, przeto egzempeye są wyjątkami od reguły i, jako takie, podchodzą pod kate-goryę przywilejów. Dla tego Ei udziela się tylko z powodów, dobrem Kościoła uzasadnionych, i ściśle tłómaczoną być winna, t. j. egzempcyi nie należy rozciągać dalej, niż pozwala dosłowne brzmienie dokumentu, na jakiem się ona opiera. Egzempeye dzielą się na całkowite i częściowe, odpowiednio do tego, czy rozciągają się do wszystkich praw jurysdykcyjnych bezpośredniego zwierzchnika, czy też tylko do niektórych. Jeżeli egzempcya przysługuje pewnej, tylko jednej osobie, nazywa się osobistą (E. personalia), jeżeli całym instytutom, lub terrytoryom, nazywa się miejscową (E. localis).— „Eucykl kość.*

Egzenterowanie, właściwiej eksenterowa-n i e (łac. exenteratio), wydobycie wnętrzności, wypatroszenie. Wyraz tea ooecnie wyszedł prawie zupełnie z użycia, dawniej oznaczano nim s e k-c y ę (ob.), czyli otwieranie ciał zmarłych w celu zbadania przyczyny śmierci. E. stanowi część o-glęćzin sądowo - lekarskich.

Egzerga, wyraz złożony z greckiego: ex er gon (za dziełem), wyrażenie medalierskie, oznaczające małą przestrzeń, zwykle u dołu medalu pozostawioną, na której zamieszcza się napiB, cyfra, dewiza lub data. Niekiedy egzerga jest podwójna, u góry i u dołu, czasem z jednej i z drugiej strony.

Egzodus (z greckiego: exodos, zboczenie z drogi, wyjście), tak nazywa się u Arystotelesa ostatni akt tragedyi. U Rzymian wyraz ten znaczył krotocbwilę; po skończonej sztuce występował na scenę exodiarius, rodzaj arlekina, który bawił publiczność różnemi śmieszkami. Według niektórych był to rodzaj intermezzo pomiędzy aktami. W przekładzie Siedmdziesięciu Pisma św. E. znaczy ostatni dzień święta szałasów, obchodzonego na pamiątkę wyjŚ3ia Izraelitów z Egiptu; dla tegoż powodu jest to zarazem tytuł drugiej księgi Mojżeszowej, opisującej to wyjście.

Egzorbitancye- Wszystko to, co się bezprawnie, z uszczerbkiem praw lub wolności Rzeczypospolitej polskiej w kraju stało, to jest nie podług kolei praw, nazywano Egzorbitancyami, Extra orbitam legum. Do egzorbitancyj liczono nie-tylko nadużycia urzędników, w ich urzędowaniu popełnione, lecz nawet wszystko, przez króla i inne stauy przeciw prawu przedsięwzięte. W bezkrólewiu r. 1669 pomiędzy egzorbitancye policzono wyrok Jana Kazimierza przeciw Lubomirskiemu, ab-dykaoyę tegoż króla i wszystko, do czego się król przysięgą zobowiązał, a nie wykonał. W czasie bezkrólewia na sejmie elekcyjnym, komissya, z członków obudwóch stanów, z sześciu senatorów, zamianowanych przez prymasa, i dwunastu posłów, wybranych przez marszałka koła rycerskiego, wszystkie egzorbitancye, do jej wiadomości doszłe, a w czasie ostatniego panowania popełnione, znosiła, czyli przez egzorbitancye nadwątlone prawo do dawnej powagi przywracała. Uchwały tej ko-missyi musiały być potwierdzone przez stany sejmujące i to w pierwszych tygodniach sejmu elekcyjnego. Sessye odbywała rzeczona komissya w zamku warszawskim tylko przed południem, po południu zaś członkowie jej musieli być obecnymi na obradach Bejmowych w polu elekcyjnem. Stąd poszedł w dawnej polszczyznie wyraz egzorbitować, często pzzez naszych pisarzy używany, t. j. z kluby praw wykraczać. Niesiecki pisze: „Marszałek sądzi ekscessa, które pod bokiem królewskim egzor-bitowały.*—„Encykl. S. Orgelbranda*.

Egzorcysta nazywa się kleryk, odmawiający egzorcyzmy (ob.) nad energumenami (ob.). W trzech pierwszych wiekach Kościoła nie było oddzielnego urzędu egzorcysty, ponieważ wiara i miłość, ożywiające wszystkich chrześcian, wystarczały na zaklęcie złych duchów. Zdaje się także, że wierni używali tej władzy na rzecz nawet po-

gan. (Tertulian, Apol. XXIII). Że pobożni wierni egzorcyzmowali. widzimy jeszcze i z żywota św.

Egzoteiyczny (z greckiego: e x o, zewnątrz), tym wyrazem oznaczają nauki i dzieła filozofów starożytnych, zastosowane do pojęcia wszystkich klas społeczeństwa; przeciwnie zaś nauką ezoteryczną (z greckiego: es o, wewnątrz) albo tajemną, nazywa się nauka udzielana tylko uczniom wybranym.

Egzotyczny (z greckiego: exotikos, obcy, zagraniczny). Wyraz ten używa Bię szczególniej w historyi naturalnej na oznaozenie przedmiotów, pochodzących z obcych krajów; największa liczba roślin, hodowanych u nas w cieplarniach, jak: palmy, trzcina cukrowa i t. p. są roślinami egzotycz-nemi, to jest przywiezionemi z krajów, inny posJa-dajaeych klimat.

Ehingen, miasto powiatowe w wirtember-skim okręgu Dunaju, (Donaukreis), przy drodze żelaznej Ulm - Sigmaringen i w pobliżu lewego brzegu Dunaju; gimnazyum z konwiktem katolickim, szpital, browar, blicharnie przędzy, targi na zboże i owce, uprawa chmielu, 4 500 m-ców; oba tutejsze kościoły katolickie, parafialny i klasztorny, należą do lepszych budowli gotyckich.—Od r. 1803 należy do Wirtembergii; przedtem należało do Austryi.—Powiat E. obejmuje 405 km. □ i ma

And. S.

Eufrazyi (Vit. PP. o. 29 p. 359 ap. Rosweid). Gdy pierwotna żarliwość wiary ostygła zwolna, powstał w kościele oddzielny urząd egzorcysty. Sw. Piotr, towarzysz męczeństwa świętego Marcelina, kapłana, za prześladowania Dyokleoyana 302 r., jest może najstarszym egzorcystą, o jakim hiBtorya wzmiankuje. Św. Feliks z Noli, spełuiający czas jakiś lektorat, posunięty był następnie na egzorcystę. Bw. Marcin wyświęcony był na egzorcystę przez św. Hilarego. Egzorcyzat jest trzecim w rzędzie czterech mniejszych święceń (ob.). W święceniu tern biskup podaje poświęcanemu księgę, w której zawierają się egzorcyzmy. Poświęcany otrzymuje przez to, podług słów pontyflkału, władzę wkładania rąk na energumenów, tak chrzczonych, jak i katechumenów. Prócz tego egzorcysty obowiązkiem jest, przy rozdawaniu Kommunii, ro bić miejsce przystępującym do Kommunii i wodę przy Mszy świętej podawać.—„Encykl. kość.".

Ehle prawy dopływ Elby w pruskiej pro-winoyi Saskiej; źródła na wyniosłości Flamingu, kierunek biegu zachodni, uście w korycie Starej E!bv, poniżej Magdeburga, długość 65 km. And* s-Ehlert Ludwik (* 13 stycznia 1826 w Królewcu — f 4 stycznia 1884 r. w Wiesbadenie), kompozytor i pisarz muzyczny. Wykształcenie muzykalne otrzymał w konserwatoryum Lipskiem, pod kierunkiem Mendelssohna i Schumanna. Po uzupełnieniu studyów w Wiedniu, E. uprawiał przez pewien czas krytykę muzyczną w Berlinie, następnie objął dyrekcyę stowarzyszenia śpiewaczego „Societń Cherubini" we Florenoyi, którą oddawszy w 1869 Biilowowi, sam przeniósł się do Berlina dla objęoia posady nauczyciela fortepianu w szkole Tausiga. W dwa lata później został powołany na dwór księcia Meiningeńskiego w charakterze nauczyciela muzyki; po kilku latach o-siadł w Wiesbadenie, gdzie w czasie koncertu, dotknięty apopleksyą, życia dokonał. Z dzieł E-a wyszło z druku tylko kilka utworów fortepianowych, pieśni i chórów, oraz uwertura „Hafis". Wiele jednak z niewydanych jego kompozycyj instrumentalnych, jak: symfonia .wiosenna". „Re-quiem fur ein Kindtt, w swoim czasie długo nie-schodziły z repertuaru koncertów w Berlinie, Wiesbadenie i innych miastach niemieckich. Krytyki i artykuły muzyczne zamieszczał: w „Neue Berli-ner Musikzeitung", .Deutsche Rundschau" i w. i. Jego .Briefe iiber Musik an eine Freudin“ (Berlin 1869), wyszły także w tłómaozeniu francu-

A. Fol.

Egzorcyzm (z greckiego i£opxŁO[i.oę—zaklęcie, od ’ópxoę—przysięga), jest to uroczyste zaklęcie czarta, uczynione w imię Trójcv Przenajświętszej, a osobliwie w Imię Jezusa Chrystusa, aby nie szkodził ludziom. Powszechna jest teologów nau- 28 000 m-ców. ka, oparta na Ojcach śś. i odwiecznej praktyce Kościoła, że zły duch do każdego stworzenia boskiego, w celu szkodzenia zbawieniu ludzkiemu, przyczepić się może. Otóż, dla odpędzenia szatana i jego zasadzek, Kościół egzorcyzmuje i poświęca różne rzeczy. W trzech mianowicie razach Kościół to czyni: przy wypędzaniu czarta z opętanych (ob.), przy katechumenach (ob.) i przy poświęcaniu niektórych przedmiotów, jak soli, wody, oliwy. Egzorcyzm w słowach swoich zawiera albo prośbę do Boga o oddalenie zasadzek szatańskich, albo też rozkaz do dyabła, ażeby ustąpił. Niekiedy też to zaklęcie, podług nauki Suareza, może się wprost odnosić do nierozumnych stworzeń: nie dla tego, ażeby one ten rozkaz pojmowały, ale. że Pan Bóg da im skuteczność na to zaklęcie, tak, jako Chrystus rozkazał wiatrom i morzu, i stało się uciszenie wielkie. Prywatnie egzorcyzmowaó może każdy wierny, uroczyście zaś tylko słudzy Kościoła na to ustanowieni i za wyraźnem pozwoleniem biskupa. Formy i ocenienie egzorcyzmów zawierają się w Rytuale i Pontyfikale. ob. art.

Energumeni.—.Encykl. kość.”

Egzorta (exhortatio), napominanie, stąd przemówienie pogrzebowe, napomnienie religijne, nauka upominalna, słowem, każde przemówienie religijne, okolicznościowe, egzortą się zowie. Mówca, uderzony ważniejszą chwilą, wypadkiem niepospolitym, dobrawszy tekst jaki, albo i bez tego, w kilku wybitniejszych punktach przemówienie swoje zestawia, a potem krótko i jędrnie do rozumu

Ehlit Breithaupt. (minera!.). Minerał układu

i serca słuchaczów przemawia, żeby ioh przekonać skiem i angielskiem. o ważności tego zdarzenia i skłonić do przyjęcia nauki, z niego płynącej. Kończy króciutką modli- rombowego wedługKenngo tta, występujący wgro-twą, źyczyniem, błogosławieństwem. E-ą się też nowych i nerkowatych skupieniach, o budowie nazywają modlitwy, odmawiane nad chorymi, sta- j blazzkowo - promienistej, z powierzchnią nierówną, wiuuynn w kościele.    i lub gładką błyszczącą, a także zbity lub wkropio-

5Cu0.Pa0₅.3H₃0

And. S.

w r. 1800.

Ehrenberg Krystyan Gotfryd (* w De-litzsch d. 12 kwietnia r. 1795 — f w Berlinie d.

27 czerwca r. 1876), lekarz i przyrodnik niemiecki. Zapisawszy się w roku 1815 na uniwersytet lipski, przez trzy lata zajmował się wyłącznie zoologią, DaBtępnie przeniósł się do Berlina, gdzie nkoń' zył wydział lekarski, nie zaniedbując przy-tem nauk przyrodniczych. Oceniając słusznie niepomierne zdolności i rozległą wiedzę młodego lin 1835), cenna jeszcze wciąż, pomimo że nie-wówczas uczonego, berlińska Akademia Umiejętno- które poglądy E-a obalone zostały przez B. Ra-ści wyprawiła go kosztem swym do Egiptu, pole- dziszewskiego (Badania nad zjawiskami fosfo-

Wmm

mm

ny. Łupliwośó doskonała w jednym kierunku. C. wł. 3.8—4.27; tw. 1.5—2. Barwa szmaragdowa, blask perłowy na płaszczyznach łupliwości, prześwieca na krawędziach. Liczne rozbiory jego dają wzór.

wyraźniej:

Cu₈fP0₄)₂+2Cu(0Hja4-H₂0, w odsetkach: 66 92 tlenniku miedzi, 23.97 kwasu fosfurnego, 9.11 wody. W okazach z Ehl znaleziono przeszło 7% kwasu wanadowego, co pochodzi z domieszki odpowiedniego wanadanu do fosforanu. Pod dmuchawką rozpryskuje się bardzo gwałtownie, zresztą zachowuje się jak fosforochal-cyt. Znajduje się w Ehl nad Renem, w Libetben w Węgrzech, w Kornwallii i Niźnim Tagilsku.K- J-Ehrang, przemysłowe miasto w pruskiej pro-wincyi Reńskiej, regencyi Trewirskiej, na północ od Trewiru (Trier), na lewym brzegu Mozeli przy uściu rzeki Kyll; huty żelazne i ołowiane, fabryki naczyń glinianych i fajansowych, 2 500 m- ców.

Ehrenberg, przełęcz górska w północnym Tyrolu, wiodąca z doliny Lechu do doliny górnego Innu; droga bita wychodzi z Fiissen i na Reutte, wnosi się coraz wyżej między góry Tauien (1842 m.) na północy i Thanell (2339 m.) na południu, naetępnie na osady: Ehrwald, Dormitz i Pfaffen-hofen dosięga Innsbrucka. Przełęcz (Ehrenber-ger Klause), leży między wspomnianemi dwiema górami i w najwęźszem miejscu zamknięta jest bramą. Poniżej na Schlosebergu wznoszą się obszerne zwaliska zamku E. Była to niegdyś silna twierdza, którą w wojnie Szmalkaldzkiej zdobył Seb. Sohartlin w 1546 r., Maurycy Saski w r. 1552, a w r. 1705 Bawarowie i nieco później wojska Cesarskie. — Francuzi znieśli warownię

And. S.

Ehrenberg Fryderyk, teolog niemiecki ewan-gielicki (• w Elberfeldzie d. 6 grudnia 1776 r. — f w Berlinie 8 grudnia 1852 r.). Był kaznodzieją w Plettenbergu (1798), w Iserlohnie (1803), a w roku 1834 został kaznodzieją nadwornym. Zajmował się szczególniej podniesieniem moralnego poziomu kobiet i ogłosił między inneai: „Wei-blicher Sinn und weibliches Leben“ (Berlin 1809; wydanie 4-te 1861 w dwóch tomach); „Reden an Gebildete aus dem weiblichen Geechleeht* (Elber-feld 1804; wydanie 5-te, Iserlohn 1853); „Andachts-buch fur Gebildete des weiblichen Geschlechts⁴*

(Lipsk 1816 reku w dwóch tomach; wydanie 7-e 1856).    * cając mu zbadanie kraju tego, oraz ościennych pod względem przyrodniczym. Gdy po latach kilku, wywiązawszy się chlubnie z zadania swego, do Berlina powrócił, mianowano go w roku 1826 profesorem nadzwyczajnym przy wydziale lekarskim. W r. 1829 wyruszył znów, razem z A. Humboldtem (ob.), na długą wycieczkę naukową, tym razem do Azyi, podczas niej był bardzo czynnym i zbogacił naukę zdobyozą nie jedną. W r. 1847 został profesorem zwyczajnym historyi medycyny w Berlinie i katedrę tę do śmierci zajmował, chociaż się o dzieje sztuki i nauki lekarskiej nie troszczył nigdy i niczem ich nie wzbogacił, wykładał je nawet bardzo niedbale i niedokładnie, wogóle też zdolnośoi do nauczania nie posiadał żadnych. Od roku 1827 był członkiem berlińskiej Akademii Umiejętności, a później przez lat wiele jej sekretarzem stałym. O ile działalność E-a, jako profesora, jest bez znaczenia wszelkiego, o tyle jako uozony badacz zasłużył sobie na bardzo wielkie uznanie, nadające mu prawo

f/.

iii

Wi

lig. 291. Ehrenberg Chrystyan.

zajęcia miejsca zaszczytnego w szeregu najznakomitszych przyrodników wieku XIX go. Mikroskop, odgrywający w nauce dzisiejszej tak poważną rolę, był zawsze ulubionem narzędziem pracy E-a, a za jego pomocą dokonał też mnóstwa odkryć w zakreBie zoologii i botaniki. Ze szczególną troskliwością oddawał się od początku swego zawodu naukowego badaniu wymoczków i o nich też wydał w r. 1838 dzieło znakomite p. n. „Die Infusionsthiercben ais vollkommene Organismen⁴* (z 64 tablicami). Jemu też zawdzięczamy odkrycie, że wiele z pokładów geologicznych nowszej formacyi powstanie swe zawdzięcza miliardom drobnoustrojów, opatrzonych za życia w skorupki wapniste; też same szczątki znalazł również w torfie. Owocem badań jego nad istotami najdrob-niejszemi, załudniającemi wodę morBką, była piękna praca p. n. „Das Leuchten des Meeres" (Ber-

1877).

resoencyi ciał organicznych i uorganizowanych — Kraków 1880). Z równą pilnością badał też E. drobnoustroje napotykane w powietrzu. Nie mogąc tu wyszczególniać wszystkich jego monogra-fij pomniejszych oraz licznych prac ogłaszanych przeważnie w rocznikach Akademii berlińskiej, wymienimy jeszcze tylko jedno dzieło jego pomnikowe p. n. „Mikrogeologie⁴⁴ (Lipsk 1854), w któ-rem pomieścił jasny wykład rozmieszczenia geograficznego istot najdrobniejszych. — Por. „Beri. klin. Wochenschrift⁴* r. 1876,str. 410 i J. Han* stein. C. G. Ehrenberg „Ein Tagewerk auf dem Pelde der Naturforschuug des XIX Jahrh." (Bonn

Dr J. P.

Ehrenberg Gustaw (* 14 lutego 1818— f 28 września 1895), poeta, publicysta i pedagog, urodzony w Warszawie, tu także odebrał początkowe swe wykształcenie, ale dalsze i uniwersyteckie otrzymał w Krakowie, gdzie się zaprzyjaźnił ze starszym od siebie o 4 lata, lecz mniej od siebie doświadczonym życiowo i mniej refleksyjnym, Edmundem Wasilewskim (ob.). Życie umysłowe w ówczesnej rzpltej Krakowskiej dość żywem biło tętnem. W uniwersytecie Michał Wiszniewski, wykładający najprzód dzieje powszechne, a potem hi-storyę literatury polskiej, budził zajęcie zarówno wydawanemi książkami, jak i prtlekcyami. Bibliotekarz uniwersytetu, Józef Muczkowski, poszukiwaniami swemi w zakresie oświaty i wychowania w dawnej Polsce zwracał uwagę na nieznane a interesujące szczegóły i garnął ku sobie młodzież żądną wykształcenia. Leon Zienkowicz wydawał (r. 1885) „Powszechny pamiętnik nauk i umiejętności”, w którym Seweryn Goszczyński rozprawą swoją: „Nowa epoka literatury polskiej” rzucał oryginalne a jaskrawo formułowane poglądy na poezyę romantyczną. Zygmunt Helcel, przy pomocy Józi fa Kremem, usiłował w „Kwartalniku naukowym” (r. 1835 i 1886) pobudzić umysły do pilniejszego i gruntowni*jszego zgłębiania umiejętności. Lesław Łukaszewicz, wydawszy w r. 1836 swój króciutki „Rys dziejów piśmiennictwa polskiego”, pozwalał jednym rzutem oka objąć całość rozwoju twórczości swojskiej i zacbęcał zdolniejszą młodzież do starań o zapisanie się w przyszłości na kartach jego „Rysu”, a tymczasem w założonym przez siebie „Pamiętniku literackim” (r. 1837) dawał pole do popisu. Książek wogóle, jak na owe czasy, wyohodz.ło sporo. Nie brakło też podniet artystycznych. Nie mówiąc już o samyoh zabytkach sztuki, znajdujących się w Krakowie, istniał już wtedy, chociaż w słabym dopiero zarodku, ten szczep malarski, który w 20 lat potem miał Bię bujnem okryć kwieciem. Sztuki rysowania i malowania uczył publicznie Wojciech Stattler; sztukę budowniczą uprawiał dr. Karol Kremer. Z pomiędzy młodzieży z uadolnieniem poetyczno-literackiem łączyli zamiłowanie do rysunku i pewien w nim talent Franciszek Żygliński i Felicyan Łobeski. Poezyę pisały dwie Anny: Anna z Schugtów Terlecka, zm. w r. 1835 i Anna Libera Krakowianka. Bawił też parę lat w Krakowie Jan Nepomucen Jaśkowski, cieszący s ę rozgłosem od czasu napisania Elegii na śtnierć Brodzińskiego. Największym atoli talentem poetyckim odznaczał s;'ę wtedy w Krakowie Edmund Wasilewski, zakochany w Helenie Schugtównej i tworzący poezye miłosne. Na tę jednostronność uczuciowo-egotycznego kierunku zwrócił jego uwagę Ehrenberg. W improwizacyi, zwróconej kn Wasilewskiemu w r. 1835, zarzucał mu, iż z powodu jednej dziewczyny przepłukuje dni i noce, wciąż prawiąc o róży i malinie, zamiast myśl swą podnieść na Krępaku szczyt i dla ludu trzymać lutnię w dłoniach. Nie potępiał wprawdzie E. miłośoi, ale chciał ją mieć wesołą, a ponad nią stawiał wyżej uczucia nieosobiste, gromadne, a po nad uczucia—czyny dzielne. Wzywał więc przyjaciela, ażeby, porzuciwszy smutki, żale i rozpacze, przejął się tematami natury ogólniejszej (Zob. „Tygodnik literacki” poznański, 1838 Nr 33). E. wcześnie się wydostał z objęć senty-mentalności i porzucił pisanie sonetów „czułych, że aż strach”, wiele marzeń młodocianych poddał już bezlitosnej krytyce rozumu, a uczucia swoje ześrod-kował i uolbrzymił, odnosząc je do przedmiotów ważniejszych nad miłość jednostkową. Naiwność dziecięcą zastąpiła już w nim ironia, a nawet żrący sarkazm, gdyż zetknięcie się z mrowiem ludz-kiem przekonało go o przepaści, dzielącej ideał od rzeczywistości. Jago nastrój ówczesny dobrze charakteryzuje wiersz z r. 1836 p. t. „Wiara, Nadzieja i Miłość”, gdzie czytamy, że młodociany poeta wierzy już tylko w zagładę i zniszczenie i że z marzącego wieszcza został „cynikiem”. Niewątpliwie obmawiał się poeta, przyswajając sobie nazwę cynika; to jednak pewna, że rozczarowanie i gorycz wobec niemożności spełnienia swych pragnień idealnych najczęściej wykrzywiały mu usta. Z r. 1836 mamy wiersz E-a p. t. „Ironia życia⁻, gdzie poeta, przedstawiwszy szereg smutnych i śmiesznych kontrastów, zakończył go zgrzytliwą zwrotką, w której za cel swej twórczości podał: „wszystko obnażyć, wszystko zawstydzić”, a gdy konieo żywota zajrzy w oczy „wyszydzić wreszcie i siebie”. Wasilewski odpowiedział mu „Anti-ironią źyoia”, wymierzoną przeciw wystudzaniu serc, wywiewaniu promieni wiary z piersi, szyderstwu bajronicznemu. Wiersze swoje i powiastki proząE. pomieszczał najczęściej w „Tygodniku literackim”. W r. 1838/9 znajdujemy tu następne otwory pisane r. 1834—6: „Między ziemią a rajem” (N. 28), „Do E. W.” (N. 33), „Wiara, nadzieja, miłość” (N. 37), „Wstęp do pieśni” (N. 89), „Pieśń na zwaliskach” (N. 43), „Ironia życia’ (N. 44). W r. 1840 czytamy powiastkę p. t. „Bądźcie prostodusznymi jako gołębie, a chytrymi jako węże” (N. 4—7) oraz wiersze „Zwaliska” (N. 32), „Boże Narodzenie” (N. 51), „Przechadzka wieczorna”, „Przechadzka preed świtem” (N. 52). W r. 1841 mieszczą się pitśni: „Zachwycenie” (N. 3), „Wyjątek z karnawału” (N. 4), „Sylf” (N. 9), „Ładna łąka” (N. 16), „Wspomnienie o Bartłomieju Głowackim” (N. 29), „Wspólne marzenia” (N. 49), „Tań^e” (N. 52). W początkach r. 1840 redakeya „Tygodnika lite-terackiego” nazwała E-a „nieszczęśliwym” i prosiła przyjaciół o nadsyłanie jego wierszy, gdyż choiała

winach" Havlicka p. t. „Jak isem stal z Nemcem, a jak zase z Nemce Óechem*. dya gimnazyalue i filozoficzne odbył w Litomyślu, teologiczne w Kratowym hradcu, tu i tam odznaczając się wielkiemi zdolnościami i postępem w naukach, a przytem, pociągiem do pióra. Areną dla popisu młodych pisarzy było podówczas czasopismo „Kve'y", i w niom też E. z pierwszą pracą swoją wystąpił, p, t. „Hrob Sasiku*. 0-trzymawszy święcenie kapłańskie w r. 1841, pełnił z początku skromny, leoz pracowity obowiązek wikarego w różnych parafiach, zoBtał wreszcie r. 1853 proboszczem w Skuhrowie, skąd r. 1860 przeniesiono go do Solnioy, gdzie przedtem był 9 lat wikarym i w owym czasie wszystkie chwile, wolne od obowiązków duchownych, poświęcał wertowaniu miejscowego archiwum, w którem znalazłszy bogate materyały do historyi kościoła czeskiego, ogłosił w Czasopism Czeskiego Muzeum dziesięć rozpraw z tego zakresu. Obok prac naukowych, zajmował się E. i literaturą nadobną; powiastki jego wyszły w wydaniu zbiorowem p. t. „Fuvodni ylastenske povidki, povecti a bńchorky" (1844—47, 6 tomów). Ze zbioru tego cieszyły się powodzeniem największem: „Ostruha krale

zbiór ich ogłoBió. Nie przyszło to jednak do skutku. Autor sam dokonał tego w r. 1848, drukując: „Dźwięki minionych lat 1835—1836” (Paryż - Kraków). W późniejszych czasach rzadko już E. używał formy wierszowanej. Przebywał chwile ciężkie, w r. 1858 wrócił do Warszawy, otrzymawszy posadę bibliotekarza w ordyuacyi Zamoyskich. Po latach tułaczki, przeniósł się r. 1880 do Krakowa, pracował tu najprzód w banku, potem prowadził wykłady historyi literatury powszeohnej na wyż szych kursach dla kobiet w Muzeum Adryana Baranieckiego. W r. 1871 ogłosił „Wykład bajek Krasickiego wraz z tekstem tychże; do tego dołączony przedruk łacińskiego przekładu bajek i przypowieści przez Markwarta” (str. 276); w r. 1872 wydał tłómaczenie prozą „Powieści Zimowej” Szekspira. Zmarł w Krakowie.    p Ch“-

Ehrenberg Kazimierz (* ok. 1865), syn Gustawa, krytyk i publicysta, wykształcony w uniwersytecie krakowskim, uległ wpływowi literackiemu Stanisława Tarnowskiego i w początkowych pracach swoich naśladował nawet jego manierę stylową. Dał się poznać najprzód z „Próby przekładu Eneidy”, poprzedzonej rozprawką o polskich tłómaczeniach tego poematu („Ateneum” 1888 t. IV); następnie ogłosił studyum o S. F. Klono-wiczu „(Biblioteka Warszawska” 1889, t IV), pisywał rozbiory literackie, przerzucił się następnie do publicystyki, prowadząc dział sprawozdań teatralnych w „Czasie”, a potem w „Głosie narodu”, którego od połowy r. 1896 został redaktorem po śmierci Ro-gosza. , W r. 1895 wydrukował pracę powieściową p. t. „Ś#iat feljetonowy”.    p. chm.

Ehrenberger Józef, pisarz czeski (* 1515 w Korouhvi pod Policzką — f 1882 w Pradze). Nauki początkowe pobierał w Policzce, gdzie musiał ciężko walczyć o swą narodowość z niemczyzną, a potem (1849) opisał w „Narodnycb No-

Ćecha

Stu-

Jana, ciii założeni kostela na Litoborsku* (1845( i „Tatari na Morave“ (1846). Wobec absolutyzmu, panującego w szóstem dziesięcioleciu, jako belletrysta zamilknął, a natomiast zajął się wydawnictwem swych kazań, któremi na ambonie serce wiernych porywał; kiedy zaś w siódmem dziesięcioleciu nowy ruch rozbudził Bię w literaturze czeskiej, z nowym zapałem do powieściopi-sarstwa powrócił, poruszając w utworach swoich najżywotniejsze sprawy społeczne (do rodzaju tego należą: „Lhota dvoracka Lhotou żibraci"; „Syn-kove na lehćim chlebe"; „Spekulant v koź n-kń\h*). Ze wszystkich owoczesnych powieści Ea najlepszą pod względem artystycznym jest „Cer-makova rodina* (1867), z którą w parze stać może powieść historyczna „Boj a viteztvi prawdy Boż; w Ćechńch*, którą nazwano czeską „Fabio-lą”. Wielkio też zasługi położył, jako pisarz dla dzieci; w tym żakiecie wziętość największą miała jego „Kaplicka pod lipami* (1862), ogłoszona jako 3-ci N. świeżo założonego podówczas wydawnictwa „De iiotvi Malićkych*, w którem poprzednio ukazały się jako N. 1 i 2, wspomńia-ne już wyżej „Ostruha* i „Tatari", w roku zaś 1863 „Inyalida*, a następnie: „Dar Arnośta z Pardubic* i „Bratr Renat". Nie była mu też obcą i humorystyka, czego dowodem jest „Jeskyne u pruciu Svatojanskych. Zbiór jego powieści historycznych oraz współczesnych dla ludu i młodzii źy, wyszedł 1875—6, w czterech seryach w 36 tomach. Próbował także i poezyi, i był współpracownikiem wielu pism religijnych i szkolnych. Juko pisarz, odznaczał się tendencyą najzacniejszą, jako kapłan i człowiek charakterem nieposzlakowanym i gorącym patryotyzmem, cieszył się też czoią i miłością powszechną. — „Encyklop. czeska Otta*.    *

Ehrenbergowa z Pancerów Felicya (f 1860), jest autorką książki p. t. „Modlitwy i pieśni* (Warszawa 1861, str. III). Jak informuje Bibliografia Estreichera, odbito tę książkę w 200 egzemplarzach, nie puszczonych w obieg.

Ehrenbergowa Z Pancerów Emilia, jest tłómaczką dziełka Maryi Edgeworth, p. t. „Wychowanie domowe czyli czytanie dla dzieci* (Warszawa, 1862, dwa tomiki).

Ehrenbreitstein, słynna twierdza na prawym brzegu Renu, w pruskiej prowincji Reńskiej, re-gencyi i powiecie Koblenckim. Stanowi ona część fortyfikacyj Koblencyi, gdyż leży wprost niej i zarazem wprost uścia Mozeli. Nieco wyżej ma u-śoie Lahn, prawy dopływ Renu. Przytem E. wraz z Koblencyą znajdują się na połowie wyłomowej doliny Renu między Bingen a Bonn, która to okoliczność, w połączeniu z przyrodzoną obronnością pozycyi i obecnością uść dwu znaoznych rzek, nadaje twierdzom szczególnie ważne znaczenie. Już w VII wieku istniał tu gród warowny, który w połowie XII w. został przebudowany przez arcybiskupa Trewirskiego, Hermana Hillin, i otrzymał nazwę Hermanstein, a później Helfenstein. Przebudowywany i rozszerzany następnie wpadł w ręoe Francuzów w r. 1632, odebrany później przez cesar-

And. S.

And. S.

And. S.

roz-

And. S.

skich; w wojnach rewolucyi francuskiej wielokrotnie napróżno oblegany, aż go wreszcie w roku 1799 po 14-o miesięcznem oblężeniu głodem wzięto i zburzono. Kongres wiedeński, przyznał E. Prusom, które go wkrótce znacznym kosztem do rzędu najsilniejszych warowni podniosły i wraz z fortami Koblencyi w jedną całość spoiły. Szczyt góry wznosi się 122 m. po nad zwierciadło rzeki, ku której, jak również ku południowi, opada ooa stromo; od południa Bnajduje się droga wjazdowa, wspinająca się coraz wyżej śród lioznyoh kazein ato w any oh i sklepionych bateryj, które sterczą dwoma i trzema rzędami, jedna po nad drugą. U stóp góry leży miasto Thal-E., połączone z KoblenCyą za pomocą mostu łyźwowego, oraz mostu kolei żelaznej; licBy przeszło 5 000 m-ców, w tej liczbie bliako połowa wojska; dwa kościoły katolickie, synagoga, źródła mineralne, kilka fabryk, handel, żegluga na Renie.

Ehrenfeld, przedtem samodzielne miasto w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi i powiecie Kotońskim; przez rozkaz gabinetowy królewski przyłączone do Kolonii od d. 1 kwietnia 1888 roku. Miało przedtem około 20 000 m-ców i liczne fabryki; obacz także wyraz Kolonia.

Ehrenfels, ruiny zamku możnego niegdyś rodu hrab. t. im., posiadających udzielne państwo, w Bawarskim Palatynacie Wyższym, powiecie Hemau, pod miastem Beratzhausen, na zachód od Ratysbony.

Ehrenfeucht Feliks (* 20 listopada 1847—f 19 paź. 1896), liteiat i publicysta, urodzony w Warszawie, nauki pobierał w gimnazyum filologicznem i w Szkole Głównej na wydziale prawnym; pracę publicystyczną rozpoczął w „Przeglądzie Tygodniowym”

r. 1871, pisując artykuły społeczne, ekonomiczne, recenzye teatralne, felietony, sylwetki artystyczne, utwory dramatyczne, nowelle i powieści. Był spółpracownikiem „Opiekuna Domowego”, „Niwy”, „Tygodnika przemysłowo handlowego”, „Tygodnika rolniczego”, „Kuryera Codziennego”, „Nowin”, „Echa”, „Kłosów”, „Gazety rolniczej”, „Kuryera porannego”, „Wędrowca”, „Dziennika dla wszystkich”, „Rolnika i Hodowcy”. W r. 1877 był redaktorem „Tygodnika powszechnego”. Miewał odczyty w Warszawie i na prowincyi: „O prawdzie w literaturze” (1872), „O opinii publicznej” (1882), „O miłości" (1884). Osobno ogłosił: „Szkice społeczne¹* (J872), „Rocznik ubezpieczeń" (1873), „Pocałunek", obrazek dramatyczny w 1 akcie (1874), „Fałszywy kierunek", komedya w 5 aktach (1877), nowelle: „Joasia" (1873), „O kawałek cukru" (1883), „Suknia balowa", „Choinka dla pana Stefana" (1886), „Talizman" (1887). W r. 1888 na konkursie „Kuryera Warszawskiego" odznaczono jego powieść społeczną: „Na Placówkach życia" (druk. w Warsz. 1889). Świeżych, oryginalnych pomysłów nie miał; powtarzał rzeczy znane z tern przekonaniem, że on pierwszy je wygłasza; fantazyi jego brakło lotnośoi i plastyki; pisał stylem wlekłym i językiem niezbyt poprawnym. Wybitnego znaczenia w literaturze nie osiągnął. p- 0hm-

Ehrenfeuchter Fryderyk August Edward, teolog niemiecki (* w Leopoldshaven, pod Karlsru

he r. 1814—f w Getyndze d. 20 marca 1878 r.). Od r. 1845 był profesorem teologii w Getyndze i wykładał szczególniej teologię praktyczną. Główniejsze jego dzieła są następujące: „Theorie des christlicben Kultus" (Hamburg 1840 r.); „Geschich-te des Kateohismus** (Getynga 1857); „Die prak-tiaohe Theologie" (Getynga 1859 r.); „Christen-thum und moderne WeltanBChauag" (1878).    "

Ehrenfriedersdorf, górnicze i przemysłowe miaBto w królestwie Saskiem, hetmaństwie Cwi-kowskiem (Zwickau), powiecie Annaberg; szkoła koronkarstwa, założona w r. 1818, wyrób obówia wszelkiego rodzaju na wielką skalę (około 300 000 par rocznie), wyrób koronek, fabryki piłek dziecinnych, przędzalnie bawełny; kopalnie rud cynowych i arszenikowych, sięgające XIV w., 5 000 m-ców. Górnictwo w ostatnich czasach chyli się do upadku. W pobliżu góra Greifenstein, 724 m., ze wspaniałym widokiem na daleką okolicę.

Ehrenshahl DawidKlock er von, malarz szwedzki (* 1629 r: w Hamburgu — f 1698 w Sztokholmie). Dawid Klocker (właściwe jego pierwotne nazwisko przed nobilitacyą), był z poozątku urzędnikiem do pisma przy szwedzkiej kancelaryi królewskiej i w tym charakterze uczestniczył przy podpisywaniu pokoju Westfalskiego (1648). Następnie udał się do Amsterdamu, gdzie, pod kierunkiem Jacobssa, poświęcił się malarstwu. Portret C. - G. Wrangla (1652) zwrócił na niego uwagę znawców. Królowa Marya - Eleonora ułatwiła mu podróż artystyczną po kraju własnym, Niemczech i Włoszech, podczas której (1653 — 61) E. doskonalił się w sztuce malarskiej u J. Sandrarta w Norymberdze i u P. Cortoua we Włoszech. Miano wany przez Karola XI-go portrec stą nadwornym (1661), E. został następnie intendentem dworu (1690). Wszechstronnie uzdolniony i ruchliwy, a przytem nader pracowity i płodny w zakresie malarstwa, E. prędko doszedł do znaczenia, majątku i nawet wybitnego wpływu na sztukę krajową. Pomimo, że nie posiadał oryginalności i zaniedbywał studyów z natury, tworząc dzieła kon-wencyonalne, wywarł znaczny wpływ na współczesnych mu malarzy w kraju, stworzył nawet odrębną szkołę, do której zaliczają powszechnie uczniów jego, a przedewszystkiem: L. Weyandta, M. Dabla, D. von Kraffta, M. Hannibala, Chr. Thomasa, H. - G. Mullera, Eliasa Brennera, E. Ut terhielma, A. von Behna, a nawet i królów ę UI-rykę Eleonorę wraz z jej córką. Córka E-a Anna-Mary a Wattrang była także malarką i uczennicą swego ojca. Ona-to zgromadziła mnóstwo prac ojca, które, wraz z jej własnemi, tworzyły piękuy zbiór w Sandemar. Ważniejsze prace E a są: Wielki plafon w sali posiedzeń szlachty w Sztokholmie, przedstawiający sejm cnót; malowidła ścienne i plafony w pałacu w Drottniagholm, Ko-ronacya Karola XI-go, Koronacya Ulryki - Eleonory, Ukrzyżowanie, i wreszcie olbrzymich rozmiarów płótno, przeznaczone do kaplicy pałaou królewskiego w Sztokholmie, przedstawiające Sąd ostateczny (1696). Prócz tego E. malował dużo portretów wybitniejszych osób, jak członków rady,

gar* T. V).

Hml.

Hml.

generałów, dostojników państwa i wielokrotnie portret króla. Z nich najwybitniejsze: portret Karola Xl'-go i Eryka Dablbarga. Dużo dzieł jego rytował G. C. Eimmart. Akademia szwedzka wybiła medal na cześć E-a w 1808 roku, a Nordin wygłosił w tejże akademii pochwałę E-a jako

artyst/ w 1819 r. („Sveneka Academiens handlin-

s. s.

Ehrenstrom 1) Jan Albrecht, polityk finlandzko - szwedzki (* r. 1762 w Helsiogforsie — f 1847). Obrawszy wcześnie zawód dyplomaty, był używany do poufnych missyj przez Gustawa Iii-go i w roku 1790 brał udział w zawarciu z Rossyą traktatu pokojowego w Werela. Po zamordowaniu Gustawa Iii-go, uwikłany w spisek, mający na celu obalenie rządów regencyi, został skazany na śmierć (1794). Ułaskawiony na szafocie, otrzymał następnie od Gustawa IV-go zupełną rehabilitacyę (1800). Po odłączeniu Pinlandyi (1809), zamieszkał tamże, został prezydentem komissyi robót publicznych (1812—18), później zaś członkiem senatu (1820—25). Część jego ciekawej korresponden-cyi została ogłoszona przez G. Adiesparra w „Gan-dlingar rorande Sveriges historia" (Sztokholm 1833,

t. IX). Jego Zapiski historyczne wydał kilkanaście lat temu J.-J. Boethius (1882—3).—2) Ma-ryanna Maksymiliana Krystyna Ludwika Pollet, literatka szwedzka (* 1773 w Zweibriio-ken — f 1867 w Sztokholmie). Frejlina królowej wdowy Zofii Magdaleny, zaślubiła w r. 1803 generała Nils-Fryderyka E a (brata poprzedzającego), komendanta w Goteborgu, gdzie przez pewien ozas dawała przytułek wygnanym Burbonom. R. 1813 — 1831 utrzymywała szkołę żeńską w Sztokholmie. Wszechstronnie uzdolniona, była członkiem akademii muzycznej, tudzież sztuk pięknych. Z prac jej literackich zasługują na uwagę: „Notices sur la litterature et les beaux-arts en Suóde“ (Sztokholm 1826) oraz „Notice sur M. de Lćopold" (tamże 1833) — obydwa dziełka pisane po francusku. Pamiętniki jej zostały wydane przez A. Abn-felta w „Ur svanska hofvets och aristokratiens li-fe* (1880).

Ehrensvar&, ród szwedzki, pochodzenia niemieckiego, 1) E. Augustyn, hrabia, generał szwedzki (* r. 1710 w Fulleró —f 1772 w Saris pod Abo). Wsławił się ufortyfikowaniem Sweaborga, z którego uczynił niezdobytą twierdzę, oraz stworzeniem flotylli, zastosowanej do krążenia wśród raf, otaczających wybrzeże Finlandyi, gdzie mogła być pomocą jednocześnie dla floty głównej i dla armii lądowej. W czasie wojny siedmioletniej dowodził przez niejaki czas (1761 — 62) naczelnie wojskami szwedzkiemi. W r. 1771 został wyniesiony do godnośoi hrabiowskiej, a w r. 1772, na krótko przed śmiercią, otrzymał tytuł feldmarszałka. Poohowany w Sweaborgu, gdzie król Gustaw III wzniósł mu pomnik. Akademia nauk w Sztokholmie, której w r. 1742 — 43 był prezydentem, kazała wybić na cześć jego medal.—2) E. Karol August, br., syn poprzedzającego, admirał i e-stetjk szwedzki (* 6 maja 1745 — f 21 maja r. 1800 w Oerebro). Uizył się w Brest we Fiancyi budowniotwa okrętów i inźynieryi morskiej i pomagał ojcu przy fortyfikacyaoh Sweaborga i budowie flotylli przybrzeżnej. Mianowany w r. 1784 admirałem, dowodził d. 24 sierpnia 1789 w bitwie morskiej pod Svensksund, gdzie pobił już część floty rossyjskiej, atoli naciśnięty przez główne siły nieprzyjacielskie, gdy plan jego cofaięoia się nie znalazł approbaty u Gustawa Ill-go, złożył naczelne dowództwo. Po śmierci Gustawa 1792 r. nowy rząd mianował go ministrem marynarki szwedzkiej, wszakże E. wkrótce sam się podał do dymissyi, aby oddać się całkowicie sztukom pięknym. Artystyczne upodobania odziedziczył on po ojcu, który po mistrzowsku rysował, malował olejno i sztychował. Podróż do Włoch przejęła go uwielbieniem dla sztuki starożytnej i natchnęła do napisania „Resa till Italien* (Sztokholm 1786, z miedziorytami; wyd, 2-gie 1819) oraz klasycznego dzieła: „De fria konsters philosOphie" (Filozofia Bztuk pięknych, Sztokholm 1786). Był to umysł pokrewny Winckelmannowi, którego E. jednak nie znał. Jego poglądy estetyczne zostały ocenione należycie dopiero przez późniejsze pokolenie, głównie dzięki wyczerpującym studyom At-ter borna, który w „Svenska Siarę och Skalder" (t. I) umieścił wyborną charakterystykę E-a, tudzież Ljunggrena, który poddał gruntownemu rozbiorowi jego system (w „8venska AkademienB Handlingar¹*, t. 29). E-a „Skrifter", były częBto drukowane (ostat. razem 1866 r. w Sztokholmie); pozostawione przez niego dwa albumy karykatur do historyi szwedzkiej uważane są przez J. - E. Oxenstierna za utwór genialny. — 3) E. Gustaw Jan, baron, pamiętnikarz szwedzki, kuzyn poprzedzającego (* r. 1746 — f 1783 w Berlinie). Był szambelanem Gustawa Iii-go (1767 — 1780), któremu towarzyszył w podróży do Francyi r. 1770— 71, i piastował nadto przez pewien czas urząd dyrektora teatru królewskiego. W r. 1780 został zamianowany ministrem pełnomocnym w Hadze, skąd następnie przeniesiony na takąż posadę do Berlina. Jego Pamiętniki (pisane w formie dziennika) stanowią, niezależnie od swej wysokiej wartości literackiej, bardzo cenne źródło historyoz-ne. Wydane przez E. - V. Montana pod tyt.: „Dagboksanteckningar forda vid Gustaf III s hof.* (Sztokholm 1777—78, 2 t.).

Ehrentraut Juliusz, współczesny malarz niemiecki (* 1841 we Frankfurcie nad Menem). Syn litografa, E. sam poświęoił się także litografii, jednocześnie jednak skończył berlińską akademię sztuk pięknych, w której pracował głównie pod kierunkiem Sohradera; następnie w pracowni Q. Beckera wprawiał się w obrazki rodzajowe na tle XVII wieku, wziąwszy Bobie za wzór i ideał MeiBsoniera. Chcąc dorównać swemu pierwowzorowi odbył podróż do Paryża, Hollandyi i Belgii, gdzie pilnie studyował zarówno Meissoniera, jak i Flamandozyków a ulubionego przez siebie — XVII-go wieku. Jakkolwiek E. nie dorównał swemu ideałowi, zbliża się jednak często do niego nader szczęśliwie, moźnaby go nawet nazwać Meisso-nierem niemieckim, Główne jego prace są: Cho-

s. s.

8. S.

von

A. Pol

Dr J. P.

ry błazen, Błazen w więzieniu, Parlamentarz szwedzki, Reyeille, Strategicy, Ostatni towarzysz, Lutnista, Ostatnie życzenie, Stanowisko honorowe i t. d. Od r. 1887 E. jest profesorem berlińskiej akademii sztuk pięknych.

Ehrhardt Karol Ludwik Adolf, współczesny malarz niemiecki (* 1813 w Berlinie). Uczeń Schadowa w Dusseldorfie, osiadł w r. 1846 w Dreźnie, gdzie jest, od 1846, profesorem w Akademii sztuk pięknych. E. malował przeważnie obrazy ścienne dekoracyjne, treści historycznej lub religijnej, oraz kilka portretów. Głównem dziełem jego jeRt Sala w liceum w Bautzen, której trzy ściany przedstawiają dzieje nauk.

Ehrlich Jan, ze zgromadzenia Pijarów, teolog i filozof (* 1810 w Wiedniu — f 1864 r. w Pradze). Ukończywszy studya filozoficzne w Krems, został profesorem nauk moralnych w uniwersytecie w Graz, a potem w Pradze Czeskiej wykładał teologię i wydał doskonały podręcznik tej nauki p. t. „Fundamenta-Tbeologia" (1858—61). Oprócz tego napisał „Metaphysik d. rationellen Ontologie", „Die Lehre von d. Bestimmung des Menschen*, „Die Religionen d. Morgenlandes*; „Die neuesten Vorschlage zur Reform d. philosoph. Ethik und empir. Psychologie"; „Randglosten zu J. Frohels System d. sozial en Politik"; „Gegenwort und Zu-kunft d. Philosophie“; „Das christliohe Princip d. Gesellschaft*. Za znakomite prace swoje otrzymał tytuł honorowy doktora uniwersytetu tybin-geńskiego, oraz medal złoty od rządu.    *

Ehrlich Henryk (* 5 paździor. 1822 w Wie-bniu), pianista i pisarz muzyczny. Jako pianista, dył uczniem Henselta i Thalberga; teoryę muzyczną studyował u Secbtera w Wiedniu. Po kilku latach wędrówki artystycznej po Niemczech i Anglii, E. od 1864 r. osiadł w Berlinie. Napisał: „Schlaglichter und Schlagscbatten” (1872), „Aus allen Tonarten" (Berlin 1888), „Fur den R:ng der Nibelungen gegen Bayreuth*, „Wie iibt man Kia-vier“ (1879, wyd. 2 e 1884), „Musik - Astbetik Kan bis auf die Gegenwart* (1881) i „Musikstu-dien beim Klavierspiel“. Oprócz tego napisał wiele artykułów muzycznych, zamieszczonych w „Berlmer Tageblatt*, Gegenwart* i „Neue Ber-liner Mnsikzeitunga; oraz powieści i nowelli.

Ehrmann Jan Fryderyk (* w Strasburgu w r. 1739 — f tamże w r. 1794), brat starszy Jana Krystyan a, także lekarz. W sztuce lekarskiej kształcił się w nreście rodzinnem i tamże po obronieniu rozprawy „De hydrargyri prae-parationum internarum in sanguinem efifectibus* w r. 1761 dyplom doktorski osiągnął, poczem zajął się praktyką. W r. 1782 wydział lekarski strasburBki powołał go na profesora kliniki chorób wewnętrznych, po roku jednak już dobrowolnie z katedry ustąpił i nie długo potem zaraziwszy się tyfusem umarł. Piśmiennictwem zajmował się nie wiele, słynął za to jako biegły, doświadczony i zręczny lekarz. — Por. „Biographie mód.* (t. IV, str. 18) i Dechambre „Diet. encycloped. des Sciences mód.“ (XXXIII, str. 89).    Dr j. p.

Ehrmann Jan Krystyan (* w Strasburgu w r. 1749 — f w Spirze d. 31 sierpnia 1827 r), lekarz i literat niemiecki. Nauki lekarskie ukończył w Bazylei i obroniwszy rozprawę: „De col-chico auturnnali*, otrzymał dyplom doktorski w r. 1772. Osiedliwszy się we Frankfurcie nad Menem w r. 1779, zajął się wykonawstwem lekar-skiem i rozwinął zarazem dość żywą działalność literacko - naukową, pisując o różnych przedmiotach, dotyczących medycyny i weterynaryi. Zby-tecznem byłoby wyliczać tu szczegółowo prace te, dziś przestarzałe zupełnie, a i w swoim czasie nie wyróżniające się niczem od przeciętnej miernoty; między niemi najwięcej jeszcze mogły by zaciekawić ozytelnika dzisiejszego napaści stanowcze przeciwko szczepieniu ospy ochronnej, które E. nazywa po prostu szalbierstwem (Kubpockensohwin-del). W r. 1796 został lekarzem szpitala garni zonowego, a w 1804 objął służbę w szpitalu św. Rocha, przeznaczonym dla chorób skórnych i wenerycznych. Otrzymawszy emeryturę w r. 1808, przemieszkiwał jeszcze we Frankfurcie do r. 1821, poczem przeprowadził się do Spiry, gdzie dni swych w późnej starości dokonał. Jeżeli pióro jego nauce usług żadnych nie oddało, to wsławiło go jako ciętego i wcale dowcipnego satyryka. Utwory jego w tym kierunku, zajmujące się wyłącznie prawie stanem lekarskim, posiadają też wartość niepoślednią, jako przyczynki do dziejów obyczajów, panującyoh na schyłku XVIII i w początkach XIX wieku. Bliższe szczegóły o najważniejszych z nich znaleść można w W. Stricke-ra „Beitrage zur arztlicheo Culturgeschichte* (Frankfurt n. M. 1865) i w Archiwum Virchowa (t. LXXX, str. Ib8). Z rówieśnikiem swym Goe-them pozostawał w stosunkach; znanym też jest jako założyciel Zakonu szalonych radzców dworu (Orden der yerriickten Hofrathe), ciekawe papiery towarzystwa tego, oraz reszta spuścizny literackiej E a przechowane są w bibliotece miejskiej frankfurckiej.

Ehrmann Karol Henryk .(* w Strasburgu d. 15 września r. 1792—f d. 19 czerwca r. 1878), syn Jana Fryderyka, lekarz. Wykształcenie odebrał w wydziale lekarskim rodzinnego miasta i tam też obroniwszy rozprawę „Essai sur le bec-de-lióvre“ został w r. 1812 doktorem medycyny. Od r. 1822 zajmował w Strasburgu posadę pro-sektora (Chef des travaux anatomiąues), zaś w r. 1826 otrzymał katedrę anatomii jako profesor zwyczajny, do r. 1836 wykładał nadto chirurgię i prowadził klinikę chirurgiczną. W r. 1837 objął dodatkowo zarząd nad muzeum anatomo - patolo-gicznem, oraz wykłady anatomii patologicznej. Oprócz tego przez lat dziesięć był naczelnym lekarzem oddziału położniczego w strasburskim szpitalu miejskim i wykładał tamże akuszerkom położnictwo. Od r. 1857 do 1867 był dziekanem wydziału. Ustępująo z dekanatu, złożył też pro-fosurę, by po tylu latach pracy zażyć spokoju w zaciszu domowem. Pomimo licznych zajęć u-rzędowy oh, które spełniał zawsze z największą sumiennośoią, przez czas dłuższy cieszył s’ę też

rozległą praktyką, szczególniej chirurgiczną, obok tego ogłosił teź kilkanaście prac gruntownych bądź anatomicznej, bądź chirurgicznej treści: z pomiędzy nich wymienimy tylko: „Laryngotomie pratiąuóe aveo suocós dana un cas de polype du larynx* (Strasburg 1844); „Histoire des polypes du larynxr (tamże 1850) i „Description de der.x foetus monstres etc.* (tamże 1852). — Por. „Me-moires de la Soc. de mód. de Strasbourg* (1879,

Dr J. P.

(T. XXXIII str. 41).

Ehrmann Franciszek Emil, współczesny malarz francuski (* 1833 w Strassburgu). Uczeń Gleyra, nagrodzony złotym medalem podczas wystawy paryskiej 1889. Główniejsze dzieła jego są: Zwycięzca, Fontanna młodości, oraz plafon, przedstawiający Muzy, w pałacu Legii Honorowej. Cztery gobeliny w bibliotece narodowej paryskiej, przedstawiające: Rękopis, Książkę, Czasy starożytne i Wieki średnie, wykonane są także podług kartonów E-a.

Ehrstrom Eryk Gustaw, językoznawca finlandzki, ur. 28 maja 1791, um, 25 kwiet. 1835. Był prifesorem języka rosyjskiego w uniwersytecie w Abo i ogłosił gramatykę i słownik tego języka. Następnie poświęcił się stanowi duchownemu (1824) i został pastorem w Tenholi, potym w Petersburgu. Od r. 1821 występował z programem fiń-szczyzny, który w końcu został urzeczywistniony przez zaprowadzenie nauki języka suomi (fińskiego)

And. S.

Eibau, Alt- i Neu E., osada w królestwie Saskitm, hetmaństwie Budyszyńskiem, powieoie Lobau, ze znacznie rozwiniętym przemysłem: wyrób wigoniu, tkanin lnianych i bawełnianych, pi-

And. S,

Klara Angermann z Torunia.

XV, str. 187).

Ehrmann A1 b e r t (* w Strasburgu d. 9 września r. 1821—f w Le Maus d. 1 stycznia r. 1871). Syn Karola Henryka, lekarz wojskowy. Do nauk przykładał się w mieście ro-dzinnem, pod przewodnictwem ojoa, ukończył je w r. 1842 jako doktor medyoyny, obroniwszy rozprawę p. n. „Sur les polypes du larynx*. Wstąpiwszy do służby wojskowej, pracował w szpitalach w Paryżu (Val - de - Gr&oe i Dom inwalidów), i w Lille (Hópital milit. d’instruotion), w r. 1849 wysłano go do Algieru, gdzie w r. 1853 miał u-dział w walkaoh przeciwko Kabylom i awansował na lekarza starszego (módecin - major). W r. 1859 towarzyszył wojsku francuskiemu podczas wojny włoskiej, w 1860 należał do ekspedyoyi syryjskiej. Wyprawę meksykańską w r. 1862 odbył jako lekarz naczelny ambulansów. W r. 1864 awansowany na lekaraa naczelnego klasy 1 (Módecin principal de I Classe), został przewodniczącym sekcyi lekarskiej „Komissyi naukowej, literackiej i artystycznej*, i założył pismo „Gace-ta medica de Mejico“, oraz towarzystwo lekarskie w Meksyku. Powróciwszy znów do Francyi, otrzymał posadę naczelnego lekaiza szpitali wojskowych w Metzu, przebył oblężenie tej twierdzy w r. 1870 i chorował w tym ozasie na krwawą biegunkę; po kapitulacyi, pomimo osłabienia, zdołał powrócić przez Belgię do szeregów ojczystych, niestety, nie na długo, gdyż rozchorowawszy się ponownie w Le Mans, umarł wkrótce. Pisywał do założonej przez siebie gazety meksykańskiej rzeczy różne, których tu wyliczać nie możemy.—Por. D e-ch ambrę „Diet. encyclop. des Sciences mód.*

Dr J. P.

s. s.

we wszystkich szkołach i podniesienie go na stanowisko drugiego języka urzędowego, na równi z językiem szwedzkim.—„Enc. Lamir.*,

Ełbar, miasto w hiszpańskiej prowincyi Gui-puBCoa, niedaleko granioy z prow. Vizcaya, nad rz. Deva; huty żelazne, fabrykacya stali, znaczny wyrób broni siecznej i przedmiotów stalowych, nabijanych złotem i srebrem; przeszło 5 000 m-ców.

wa, dekstryny, 5 000 m-ców.

Eibenschitz, niemiecka nazwa morawskiego miasta Ivancice, ob. Iwanczyce.

Eibenstock, przemysłowe miasto w królestwie Saskiem, regencyi Cwikowskiej (Zwickau) powie-c,e Schwarzenberg, na północnym stoku gór Kruszcowych, 630 m. nad p. m., urzędy: oelny i leśny, sąd pokoju, wyrób gorsetów, rękawiczek, towarów dzierzganych, haftów, beczek i t. p. 7 200 m-ców. W okolicy kopalnie rud cynkowych, ołowianych i arszenikowych. Sztukę wyszywania na bębnie i haftu zaprowadziła tu w r. 1776 niejaka

And. S,

Eibenszyc Jonatan, rabin rozgłośnej sławy, urodził się w roku 1690 w Krakowie. Lata młodości spędził w mieście Eibenszyc w Moraw ii, zkąd późuiej swoje nazwisko otrzymał. Obrany został rubinem, naprzód w mieście Bunzlau (Bolesławiu) w Czechach, następnie 1728 r. w Pradze Czeskiej. Dla polityoznych podejrzeń w poozątku szląskiej wojny w 1740—41 z państwa cesarskiego wygnany, dostąpił w r. 1742 znowu rabinicznej posady w Metz. Nakonieo w r. 1750, słynny z swej uczo-ności i bystrego rozumu, mianowany został nadra-binem trzech gmin: Altony, Hamburga i Wandsbe-cka. E. z niepospolitym dowcipem i szczególnym darem łatwej i pięknej wymowy łączył znawstwo świata i ludzi, nabyte przez częste obcowanie z księżmi i sektą Chassydymów; kazaniami swemi porywał słuchaczów i do ich serca i przekonania trafiał. Posiadał także w wysokim stopniu znajomość kab bały (ob.), a tak moono uwierzył w jej praktyczność, że dawał chorym i ciężarnym kobietom tak zwane kameot, rodzaj amuletów, które go prześladowania nabawiły. Jakób Emden, były rabin miasta Emden, rozbierając i tłómacząo sobie podług swego widzimi się treść wspomnianych amuletów, ogłosił publicznie, że E, pod tąjemnicze-mi ich formułami uwielbia fałszywego messyasza Sabatai Zebi, jako zbawiciela. Tym sposobem wszczął się w r. 1751 zacięty spór między E-em Emdenem; obadwaj rozsyłali okólniki do krajowych i zagranicznych rabinów, którzy się na dwa stronniotwa rozdzielili. Kollegium rabiniczne w We-necyi, tudzież rabini miast: Amsterdamu, Frankfurtu nad Menem i jeszcze inni, potępiali E a jako sekciarza; wielu zaś rabinów z Polski i gmina Altony, broniąc jego honoru, rzucali klątwy na jego nieprzyjaciół. Sprawa ta także doszła do wiadomości rządu duńskiego, który z polecenia króla

s. s.

And. S.

Dr A. P.

A. p.

wyznaczył pięciu uozonych profesorów do rozpoznania dowodów Emdena i wydania o tym przedmiocie opinii. W końcu uznaną została niewinność E-a, który na czternaście uczynionych mu pytań trafne dał tłómaczenie. Umarł w Al tonie 1764 r. Sława jego pomimo tylu oczerniających pocisków nieprzyjaciół, zaćmioną nie została. Po-dotąd jest on w wielkiem porażaniu u żydów, którzy z jego dzieł szczególnie te trzy wysoko cenią: 1) „Kerety Upięty," o przepisach religijnych objętych księgą Jore De a, Altona, 1763 r; 2) „Urym Wetumim," o oywilnem prawie kodeksu talmudycznego „Choszen Myszpot*⁴, Karlsruhe, 1775 r; 3) „Jarat Debasz" (plaster miodu). Zbiór wszystkich kazań, mianych po różnych synagogach, Żółkiew, 1799 r. Wszystkie te pisma odznaczają się głębokością rozumowań i mistrzowskiemi kom-binacyami.—„Eneykl. S. Orgelbranda⁴⁴.

Eibiswald, ob. Iw ni ca.

Eibńer Jan Jerzy, malarz niemiecki architektury (* 1826 w Hilpoltstein w Górnym Palaty-nacie — f 1877 w Monachium). E. nader zdolny akwarellista, znany jest głównie jako wydawca Baudenkmaller Spaniens. Jest to reproduk-cya 36 widoków architektonicznych, to jest części widoków, zebranych przez E a podczas podróży do Hiszpanii, jaką odbył w towarzystwie ks. Meszczer-skiego. Reprodukcye te są robione podług akwarel (65), wykonanych przez E a na miejscu.

Eibsee, jezioro, 3 km. długie, 1 km. szerokie, w Bawaryi, na północnym Btoku góry Zugspitze (grupa Wettersteinu), 979 m. nad p. m. wzniesione; pustynne, dziko - romantyczne, widocznego odpływu nie me; zbocza otaczających gór pokryte gęstym borem; woda o wyglądzie ciemnym; wspaniały widok na urwiste stoki Zugspitze.

Eichberg. osada w pruskiej prowincyi Hesko-Nassauskiej, regencyi Wiesbadeńskiej, zakład leczniczy dla obłąkanych, w 1849 r. ufundowany. Pod kierunkiem dr R. Scbrotera. O godzinę drogi sta-cya kolejowa w Hattenheim nad Renem.

Eichbuhl, osada w Szwajcaryi, w kantonie Berneńskim, 560 m. nad p. m., nad jeziorem Thun, uzdrowisko klimatyczne i zakład kąpielowy, przez zimę nawet otwarty. Kąpiele w jeziorze i wannowe słone. Z powodu łagodności klimatu, odpowiednie dla rekonwalescentów, koBzta pobytu do 200 fr. miesięcznie. Stacya kolejowa w Thun.Dr

Eichendorff Józef, baron (* 1788 w Łubowicach pod Ranaciborzem na Szląsku—f 1857 w Ni-sie), poeta niemiecki, jeden z ostatnich przedsta* wicieli szkoły romantycznej. Nauki szkolne pobierał we Wrocławiu, potem na studya prawne uczęszczał w Halli, następnie w Heidelbergu, gdzie pod wpływem Arnima, Gorresa, Brentana i innych romantyków, zbudziła się w nim twórczość poetycka. Po ukończeniu studyów (1808) spędził czas jakiś w Paryżu, potem w Wiedniu; tu ukończył romans „Ahnung und Gegenwait⁴⁴ (1811, o-głoszony drukiem dopiero w 1815), do którego wplótł wiele utworów lirycznych. W r. 1813 wstąpił jako ochotnik do wojska pruskiego i odbył całą kampanię przeciw Napoleonowi I. Po ukończeniu wojny został referendarzem rządowym we Wrocławiu, stąd w 1821 przeszedł na radz-cę rządowego do spraw szkolnych i kościelnych katolickich do Gdańska, później do Królewca i tu swojemi zabiegami przyczynił się do odrestaurowania zamku Malborskiego. W r. 1831 zoBtał radzcą, potem tajnym radzcą ministeryum oświecenia w Berlinie, ale w 1845 jako gorliwy katolik, nie mogąc się pogodzić z ówczesną postawą rządu w zatargach religijnych, wziął dymisByę i odtąd żył jako człowiek prywatny w Gdańsku, Wiedniu, Dreźnie, Berlinie, na Morawach, wreszcie w Nisie. Oprócz wyżej wymienionego romansu „Ahnung und Gegenwart⁴⁴, napisał: „Krieg den Philistern" (Beri. 1824), baśń dramatyczną; „Aus dem Leben eines Taugenichts" (t że 1827; wyd. 17-e, Lipsk 1891), noweilę; „Meierbeths Gltick und Ende⁴⁴ (Beri. 1828), tragedyę; „Ezzelin von Romano⁴⁴ (Królewiec, 1828) i „Des letzte Held von Marienburg" (t-źe, 1830) dwa dramaty; „Die Freier⁴⁴ (Stuttg. 1833), komedyę; „Dichler und ihre

lig. 293. Eieneudorff Józef.

Gesellen" (Beri. 1834), noweilę; „Gedichte⁴⁴ (t-że, 1834; wyd. 16-e, LipBk 1892), wreszcie trzy poematy: „Julian, ein Romanzencyklus" (Lipsk, 1853), „Robert und Guiscard" (t-źe 1855) i „Lucius4 (t-źe 1857). Z pośmiertoych papierów poety wydał jeszcze G. Meisner „Gedichte" (t że, 1888). Ku schyłkowi życia oddawał się E. i badaniom nad literaturą ojczystą, żeby ją oświetlić z katolickiego punktu widzenia. Owocem tych studyów były: „Ueber die etbische und religiose Bedeu-tung der neuen rcmantiscben Poesie in Deutsch-land* (Lipsk 1847); „Der deutsche Roman des XVIII Jahrhunderls in teinem Veihaltniss zum Christentum⁴⁴ (t-że 1851; wyd. 2-e, Paderborn, 1867); „Zur Geschichte des Dramas" Lipsk, 1854; wyd. 2-e, Paderborn 1867) i „GeBchichte der poe-tischen Literatur Deutscblands” (Paderbcrn 1857; wyd. 3-e 1866). Jakkolwiek E. uprawiał różne rodzaje poezyi, był on przedewszyBtkiem lirykiem i to jednym z najcelniejszych pt między romantykami. Pieśni jego, wydane OEobuo, czy też

s. s.

s. s.

s.

dów* (2 tomy, Warsz. 1856).

powplatane w inne utwory, obok rzadkiej muzykalności, cechuje głęboka, szczera uczuciowość, zabarwiona najczęściej rzewnem marzycielstwem; niekiedy zbliżają się one do pieśni ludowyoh. To teź wiele u nich spopularyzowało się. Do najlepszych należą cykle pieśni, zatytułowane: „Friih-liug und Liebe⁴⁴, „Geistliche Gedichte* i „Lieder auf den Tod meinea Kindes*. Utwory powieściowe E a mają najczęściej także zabarwienie liryczne. — Jako romantyk E, był zamiłowany w literaturze hiszpańskiej i pięknie z niej przełożył: „Der Graf Lucanir* (Bari. 1843), Don Juana Manuela i „Geistliche Schauspiele⁴⁴ (2 tomy Stuttg. 1846—53) Calderona, Wszystkie jego u-twory poetyckie wyszły p. t. „Sammtliche Wer-ke“ (4 tomy Beri. 1841 — 43; wyd. 3 e, Lipsk 1883); wybrana „Warko* wydał krytycznie Dietze (2 tomy t-źe, 1891), Prace literackie i krytyczne wyszły razem p. t, „Vermischte Schriften* (5 tomów, Paderborn 1867), Porówn. Keiter „Joseph v. E S3in Leben und seine Dichtungen* (Kolonia 1837).    E* °-

Eichens Fryderyk Edward, rysownik i rytownik niemiecki (* 1804 w Berlinie — f 1877). Po ukończeniu akademii berlińskiej, zwiedził Fran-cyę i Włochy, gdzie w Parmie pracował pod kierunkiem Toschiego. Wykonał wiele pięknych miedziorytów, przeważnie kopij podług mistrzów włoskich, jak np.: Widzenie Ezechiela podług Rafaela, Św. Magdalenę Dominichina, Chry stu-sa w grobie podług Carracha,... oraz Księcia Radziwiłła na łożu śmierci, podług W. Hen-sela.

Eichens Filip Herman, litograf i rytownik niemiecki, brat poprzedzającego (* 1812 w Berlinie), studya odbył w Berlinie pod kierunkiem Hensela. Za litografie, swoje był często nagradzany medalami w Paryżu. Ze Bztychów jego wymienić należy przedewszystkiem: Jocondę, o-raz Powrót piratów z Meyerheim.

Eichicht, wieś w księstwie Schwarzburg Ru-dolstadt, na południo - wschód od Rudolstadtu, na lewym brzegu Saali, przy uśoiu rzeki Loąuitz, w prześlicznem położeniu; handel drzewem, wielkie składy łupku, którego kopalnie w okolicy.And-

Eichhoff Fryderyk Gustaw (* 1799 w Ha-vre—f 1875 w Paryżu) filolog francuski. Był wychowawcą synów Ludwika Filipa i bibliotekarzem królowej, potem profesorem literatury obcej na uniwersytecie w Lionie (1842—55), wreszcie inspektorem szkół średnich. Napisał wiele prac gramatycznych i literackich, jak np. „Parallóle des laugues de 1’ Europę et de 1’ Inde* (1836); „Oours de literaturę allemande” (1838); „Histoire de la langue et de la littórature des Slaves“ (1839); „Tableau de la littórature du Nord au moyen age, en Allemagne et en Angleterre, en Scaudinavie et en Slayonie⁴⁴ (1853); „Poósie hóroiąue des Indiens* (1860); „Grammaire gśnórale indo-europeenne44 (1867) i t. d.—W przekładzie polskim S. Prusza-kowej z dopełnieniami W. A. Maciejowskiego znajduje się „Obraz literatury średniowiekowych lu-

E. O.

Eichhorn Paweł (* 1591-f 1655 w Mitawie) historyk niemiecki, od r. 1636 superintendent kur-laudzki. Zapoznawszy się gruntownie z językiem, obyczajami i zwyczajami łotyskiemi, opracował cenną dotychczas „Historia lettica* (Dorpat 1649). Napisał oprócz tego „Reformatio gentis letticae in dncatn Curlandiae* (Ryga 1636).

Eichhorn Jan Gottf ryd (* 1752 w Doren-zimmer — f 1827 w Getyndze), wybitny oryen-talista i historyk literatury niemieckiej. W czas jakiś po ukończeniu studyów w Getyndze został (1775) profesorem języków wschodnich w Jenie, później (L783) w Getyndze. Tutaj teź od r. 1813 był wice • dyrektorem towarzystwa naukowego, a od 1812 wydawcą „Gottinger gelehrte Ąuzeigen". Prace jego, poświęcone badaniom dziejów, piśmiennictwa i oświaty, są następujące: „Gesohichte des ostindischen Handels vor Mohammed* (Gotha, 1775); „Uebersicht der afiesten Denkmale der a* rabischen Gesohichte* (t-że, 1775); „Abhandlung iiber die alteste Miiazgesohichte der Araber" (Jena, 1776); „Repertorium fur biblische und mor-genlaadische Literatur" (18 tomów Lipsk, 1777 — 86) i dalszy ciąg onego, wydawany przy udziale innych: „Allgemeine Bibliothek der biblischen Literatur* (10 tomów t-źe, 1787 — 1801). „Historiach - kritische Einleitung in das Alte Testament* (3 tomy t-że, 1780—83; wyd. 4-e, Getynga 1824); „Commentarius in apocalipsin Joannis* (2 tomy Getynga 1791); „Einleitung in die apokryphischen Schriften des Alton Testamenta* (t-że, 1793) i „Einleitung in das Neue Testament* (8 tomy t-źe, 1804—14; nowe wyd. w 5 tomach 1820 — 27). We wszystkich tych pracach, poświęconych wyjaśnieniu piśmiennictwa biblijnego, E, posługuje się krytyką historyczno - literacką, opartą na znajomości starożytnego Wschodu. Do dziejów literatury należą następujące prace E-a, jak na o-we czasy bardzo gruntowne: „Allgemeine Gescbich-te der Kultur und Literatur des neuern Europa* (2 tomy Getynga, 1796 — 99, dzieło nieukończo-ne); „Literaturgeschichte" (2 tomy, t-że 1799 — 1814) i „Gesohichte der Literatur von ihrem An-fang bis auf die neusten Zeiten" (6 tomów, t-że 1805—13) dzieło nieukończone, opracowane przy udziale Bpecyalistów poszczególnych umiejętności. Wreszcie E. napisał jeszcze dzieła historyczne: „Urgeschichte⁴⁴ (2 tomy, Norymberga 1790 — 93), w którem krytycznie uwzględnia księgi bibiijne; „Uebersicht der franzosischen Revolution* (2 tomy, Getynga 1797); „Weltgeschichte" (5 tomów t-źe, 1799—1814; wyd. 3 e 1818—20), do którego jako dokumentowe uzupełnienia miały służyć: „Antiąua historia ex ipsis veterum scripto-rum Latinorum narrationibus contexta“ (2 tomy t-że, 1811—13) i „Antiąua historia ex ipsis vete-rum scriptorum Graecorum narrationibus contex-ta⁴⁴ (4 tomy, LipsS 1811); dalszy ciąg tych uzupełnień nie został wykonany. „Gesohichte der drei letzten Jahrhunderte" (6 tomów, Getynga 1803 — 1806; wyd. 3-e 1817 — 18); „Gesohichte des neunzehnten Jahrhunderts* (t-źe, 1817) i

125

Eneyki Powcz. Uluttr. Zesz 144. I. 18-ty.

A. O

Biographie* (T. V, 736).

s. s.

wreszcie „Urgeschichte des erlauchten Hauses der Welfen* (Hanower) 1817).

Eichhorn Fryderyk Karol, jeden z naj-pierwszych prawników niemieckich (* w Jenie 20 listopada 1781 r. — f w Kolonii 4 lipca 1854 r.). Doktoryzował się w Getyndze w 1801 r. i po odbyciu praktyki sądowej w Wetzlar i Wiedniu habilitował się w Getyndze w 1803 r. Wkrótce potem zoBtał nadzwyczajnym profesorem we Frankfurcie nad Odrą, a w 1810 r. przeniósł się do nowo utworzonego uniwersytetu w Berlinie, w którym Savigny wykładał prawo rzymskie, E. zaś zaczął wykładać prawo niemieckie, t. zw. ge-meijnes deutsches Becht. W r. 1813 WBtą-pił do wojska, i służąo w korpusie Bulowa, wziął udział w walkach z Napoleonem. Uczestniożył jako dowódzca szwadronu w bitwaoh pod Denne-witz, Lipskiem, i wraz ze swoim korpusem wkroczył do Paryża. Po ukończeniu wojny powróoił do zajęć profesorskich, poświęciwszy się zbadaniu historyi prawa i iustytuoyi państwowych niemieo-kioh. Owocem tych prac była historya powstania instytucyj miejskich w Niemczeoh. W 1817 r. przeniósł się do Getyngi, gdzie był profesorem do 1824 r., wykładając hiBtoryę prawa niemieckiego, prawo kościelne, prawo cywilne i państwowe niemieckie. Sława jego jako profesora śoiągnęła masę słuchaczów do uniwersytetu getyngeńskiego. W tymże czasie wydał swoją „Deutsche Staats und Rechtsgeschiohte” (w 4 tomaoh), wstęp do prawa cywilnego niemieckiego, pod tytułem: „Ein-leitung in das deutsche Priyatrecht mit Einschluss des Lebensrechts* (1823). W skutek nadwątlonego wysiłkiem praoy umysłowej zdrowia, E. był zmuszony w 1829 r. wyrzec się działalności profesorskiej w Getyndze i zamieszkał czasowo w dobrach swoich, Ammern, pod Tubingą, gdzie, zajmując się gospodarstwem wiejskiem, próoz tego napisał: „Grundsatze des Kirchenrechts des ka-tholischen und evangelischen Religionspartei in Dentschland* (1831). Sądząc, iż pobyt na wsi dostatecznie pokrzepił jego zdrowie, E., ulegając usilnym naleganiom przyjaciół, powrócił do zajęć profesorskich w Berlinie w 1832 r. Mniemanie jego jednak okazało się błędnem; zawód profesora bowiem wymagał zbytecznego wytężenia praoy umysłowej. Dla tego po dwóoh latach profesury E., wolał oddać się zawodowi praktycznemu sędziego, uważając, iż zawód ten nie będzie tak wyczerpującym. W skutek tego został naprzód członkiem najwyższego sądu, następnie w 1838 r. członkiem Rady Stanu, w 1842 r. członkiem ko-missyi prawodawczej. Zajęcia te nie przeszkadzały mu poświęcać się dalej pracom naukowym, których owocem był wydany w 1833 r. drugi tom prawa kościelnego; oprócz tego przerabiał Bwoją historyę prawa, której wypuszczał w świat nowe wydanie. Od 1840 r. E., czując, że siły jego są nadwątlone, ciągle upraszał o uwolnienie ze służby, którego mu jednak odmawiano. Wreszcie w 1847 r. udało mu się otrzymać uwolnienie, poczem udał się do Ammeru, gdzie zajmował się gospodarstwem, prowadząc żyoie odosobnione. Umarł w Kolonii, dokąd się udał w celu odwiedzenia swego syna, będącego tam członkiem sądu a-pellacyjnego. Nie będziemy tutaj rozwodzić się obszernie nad wartością prac E-a, zwłaszcza w dziedzinie historyi prawa i prawa cywilnego niemieckiego, dość nam powiedzieć, że prace te u-ważane są za stanowiące epokę w rozwoju nauki prawa w Niemczech. — „Allgemeine deutsche Bio-graphie" (T. V, 731); Biuntschli „DeutscheB Staats-worterbuch* (III 237).

Eichhorn Jan Albrecht Fryderyk, pruski mąż stanu (* w Wortheim nad Menem 2 marca 1779 roku — + dnia 16 stycznia 1856 r. w Berlinie). Po ukończeniu studyów w uniwersytecie w Getyndze, wstąpił do służby sądowej pruskiej, następnie brał udział w wojnach przeciwko Napoleonowi, a w 1815 r. powrócił do zawodu sądowego. Wkrótce potem wszedł do ministeryum spraw zagranicznych i wziął czynny udział w zaprowadzeniu Zollvereinu, związku celnego niemieckiego. W przeprowadzeniu tego zadania Motz i Maassen wzięli na siebie stronę finansową, E. zaś administracyjną i dyplomatyczną. Owooem ich prac było to, że już w 1818 r. z prowincyj pruskich wraz z enklawami był utworzony związek celny, do którego powoli przystępowały i inne państwa niemieckie. W 1833 r. przystąpiły do niego Bawarya, Wirtemberg, Saksonia, Baden, księstwa Turyngeńskie, wskutek czego został utworzony związek celny niemiecki. W 1840 r. E. był zamianowany ministrem wyznań religijnych, na tern polu jednak był mniej szczęśliwy. Odznaczał się nietoleranoyą religijną, wstecznictwem politycznem i religijnem, chciał przywieść nawet ewangielicki kośoiół do większej zależności od władzy państwowej. Z tego powodu nie cieszył się wielką popularnością. W 1848 r. był zmuszony, wskutek wypadków marcowych, podać się do dymissyi i odtąd żył aż do śmierci w zupełnem odosobnieniu w Berlinie. — „Allgemeine Deutsche

A O.

Eiohhom Albert, pejzażysta niemiecki i malarz architektury (* 1811 we Freienwald nad Odrą —- f 1851 w Poosdamie). Poświęcił się z początku budownictwu. Piękne widoki, którym przypatrywał się z rusztowania podczas doglądania robót, tak go zachwyoiły, że porzucił bndownictwo dla malarstwa. Po odbyciu studyów odpowiednich pod kierunkiem Biermanna w Berlinie, udał się do Włoch i Grecyi, gdzie wydoskonalił się w malarstwie pejzaźowem, w którem zdradza kierunek klasyczny, w połączeniu z właściwem sobie, bardzo żywem oświetlaniem krajobrazu. Melancholia, która ceohuje jego obrazy, spowodowała też i śmierć jego przez samobójstwo. Pozostawił wiele cennych pejzażów, wykonanych głównie na zamówienie króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma IV, wielkiego zwolennika jego talentu.

Eichhorn Christoffer, erudyt szwedzki (* w Sitokholmie d. 26 października 1837 r.—f 1891). Od r. 1864 był jednym z pracowników biblioteki królewskiej w mieście rodzinnem; ogłosił wiele artykułów w rozmaityoh dziennikach i zakresu kry-

s. s.

(Wiedeń, 1883, dwa tomy).

Eichrodt Ludwik (* 1827 w Durlaoh — f r. 1892 w Lahr), humorysta niemiecki. Z licznych utworów jego ważniejsze są: „Gedichte in allerlei Humoren“ (Sztutg. 1853); „Lyrisoher Kehraus“ (Strassburg 1869) i „Lyrische Karikaturen* (Sztutg. 1869). Wybrane swoje poezye wydał p. t. „Ge-sammelte Dichtungenw (2 tomy, tamże 1890).

Eichsfeld, dzielnica w Prusach, między prowin-cyami: Saską i Hanowerską. Jest to jedno z ogniw wyźynowyoh, łączących góry Turyngeńakie z Her-cyńskiemi (Harz).—Średnie wzniesienie ponad poziom morza doohodzi do 420 m.; oałość składa się z nieokowatych zagłębień i kopułowatych pagór-

tyki literaokiej, drama ty oznej i artystyoznej, nadto zaś: Pseudonimy i Anonimy szwedzkie odsło-nione (1859); Poszukiwania na polu anegdot szwedzkich (1863); Poezya szwedzka nierymowana z czasów parlamentaryzmu (1865); Studya szwedzkie (trzy zeszyty, 1869, 1872 i 1881); Arobitektura szwedzka (1871); Poezye i opowiadania (1876); Wilhelm Boyer, monografia artystyczna (1879); Bellman i ostatni jego biograf, Fryxel (1879). Oprócz tego przetłómaczył Dekameron Bokkacyusza i opatrzył tekstem wiele dzieł illustrowanych, jak np. między innemi: Zbiór do historyi sztuki w Śzwecyi Mandelgrena (1866—68); Królowie szwedzcy i ich współcześni, z portretami Josephsona (1866); Pomniki sztuki szwedzkiej: wieki średnie i odrodzenie (1878); Fotografie z obrazów i sztychów (1886— 1890); Obraz starożytnego Sztokholmu (1887—89); Wydał „Tisbe” Asteroferusa (1863), oraz dzieła Stagneliusa (1866—68), C. A. Ehrenswerda (1866), Sommeliusa (1867), Bellmana, a także wiele kalendarzy literackich i brał udział w wydawnictwie Hansellego Zbioru dzieł literaokioh pisarzy szwedzkich od Stjernhielma do Dalina (22 tomy in 8°). *

Eiehler Stanisław, rodem z Krakowa, początkowe nauki pobierał pod słynnymi naówczas mistrzami: Piotrem z Warszawy i Stanisławem z Pińczowa; potem z młodym Bonarem bawił za granicą, w Rzymie i w Fryburgu, gdzie się zaprzyjaźnił z Erazmem Rotterdamskim. Dantyszek, biskup chełmiński poznawszy niepospolite jego zdolności, wysłał go własnym kosztem do Paryża, gdzie się uczył pod Budeuszem, swym przyjacielem, a w Bononii, pod Wawrzyńcem Campegim, w którym razem znalazł mistrza i dobroczyńcę. W Bononii, po złożeniu egzaminu, otrzymał stopień doktora obojga praw, skąd wróciwszy do Krakowa, został adwokatem przy najwyższym sądzie magdeburskim. ZoBtały po nim pisma wierszem i prozą drukowane, z których przechowały się do naszych czasów: Eppi-grama do Jana Gdańszczanina i do czytujących jego dzieła, odbite w Krakowie 1539 roku, i w tym że roku wiersz łaciński pod tytułem: „Epithala-mium Isabellae Sigismundi filiae ad serenissimum maritum Joannem Hungariae Regem proficiscentis.u — „Enoykl. S. Orgelbranda*.

Eiehler Henryk snycerz, niemiecki (* 1637 w Lipatadt — f 1719 w Augsburgu). Główniejsze roboty jego ręki znajdują się w Augsburgu, z nich najsłynniejszy ołtarz w kościele św. Anny.

Eiehler Godfryd, malarz niemiecki, syn poprzedniego (* 1677 w Augsburgu — f 1759). Uczeń Karola Maratta w Rzymie, pracował następnie w Wiedniu i Augsburgu; malował obrazy historyczne, religijne oraz portrety. Najlepszem jego dziełem jest Wieczerza pańska u Karmelitów bosych w Augsburgu. Syn jego, Jan Godfryd E. (f 1770), oraz wnuk, Mateusz Godfryd (f 1818) znani są jako rytownioy.

Eiehler August Wilhelm, botaDik niemiecki (* 1839 w Neukirchen — f 1887 w Berlinie). Studyował matematykę i nauki przyrodnicze w Marburgu, i napisał tam rozprawę „Zur Entwickelungsgeschichte der Blattes mit besond.

Beriioksiohtigung der Nebenblattbilduugen*. Jako assystent Marliusa w Monachium, gdzie się habilitował, brał udział w wydawanemu przez niego dziele „Flora brasiliensis" (Lipsk 1840), i po zgonie jego sam je dalej prowadząo, opracował w niem monografie: Cycadeae, Coniferae, Lorantaoeae i Ba-lanophoraceae. W r. 1871 został profesorem botaniki w politeohnioe i dyrektorem ogrodu botanicznego w Gratzu, w 1873 profesorem uniwersytetu w Kielu, a 1878 w Berlinie. E. zajmował się głównie studyami nad rozwojem kwiatu, a to w celu upewnienia się o morfologioznem znaczeniu każdego organu z osobna i poznania pokiewień-stwa systematycznego rodzajów roślin. Prócz licznych rozpraw w czasopismach, wydał szczególnej wagi dzieło „Bluthendiagramme* (Lipsk 1874— 75, 2 t.), którem nadał kierunek dzisiejszej porównawczej morfologii roślinnej; nadto zaś: „Syl-labus der Vorlesungen uber spezielle und medik. pharmac. Botaniku (wyd. 4 e, Berlin 1886); „Bei-trage zur Morphologie und Systematik der Maran-taceen“ (t-że 1884); „Zur Entwickelungsgescbiohte der Palmen* (t-ie 1875); „Ueber Bliithenbau der Fumariaceen, Crucifereen und Capparideen* („R8gensb. Flora* 1865); „Sind die Coniferen gymnosperm oder nicht* (t-źe 1873); „Die weibli-chen Bluthen der Coniferen“ (Berlin 1881); „Ueber Bildungsabweichungen bei Fichtenzapfen* (t-źe 1882). Od r. 1881 wydawał „Jahrbuch der konigl. bot. Gartens und d. bot. Museum zu Berlin*.    •

Eiohhorst Herman (* d. 3 marca r. 1849 w Królewcu), lekarz spółczesny. W naukach lekarskich kształcił Bię w mieście rodzinnem oraz w Berlinie, gdzie w r. 1873 osiągnął dyplom doktorski. Już w r. 1876 został w Jenie profesorem nadzwyczajnym ohorób wewnętrznych, w następnym przesiedlił się na takie samo stanowisko do Gettyngi i tam rozwinął działalność naukowo-pisarską, jednającą mu rozgłos coraz rozleglejszy. W r. 1884 wydział lekarski w Zurichu powołał go na katedrę profesora zwyczajnego medycyny i dyrektora kliniki, stanowisko to dotąd zajmuje. Z licznych prac jego tu tylko wymieniamy: „Per-niciose Anamie” (Lipsk 1878), „Trophisohe Be-ziehungen der Nervi vagi zum Herzmuskel* (Berlin 1879); „Lehrbuch des physikalischen Untersuohungs-methoden innerer Krankheiten* (Brunświk, 1881, dwa tomy) i „Handbuch der speciellen Pathologie"

Dr 3. P.

sen 1845—47).

fizykat miejski, oraz profesurę matematyki i me* dyoyny. Stanowiska te zajmował do śmierci. Jak wielu lekarzy ówczesnych, był zwolennikiem astrologii. Spis licznych dzieł jego, mających dziś tylko jeszcze wartość bibliograficzną, podany został przez Kośmińskiego w „Słowu. lek.

Dr J. P.

And. S.

ków naprzemian i ma około 1100 km. □ powierzchni. Przez wyniosłość Der Diin dzieli się E. na dwie części: południową i północną. Południowy E. nosi nazwę wyższego, jest krainą surową, pustynną, zbudowaną z okruchów wapienia muszlo-wego, dla rolniotwa mało zdatną i wogóle słabo zaludnioną. Tylko w niższych dolinach i na zwróconych ku południowemu słońcu zboczach wzgórzy udaje się jaka taka uprawa roli, która jednak nie produkuje tyle, ile potrzeby miejscowe wymagają. Stąd ludność szuka innych zarobków w czesaniu wełny, wyrobie odzieży, lub wychodzi w dalsze okolice do fabryk. Najwyższym punktem jest tu Goburg, 563 m. Natomiast niższy E. jest równiejszy, cieplejszy i źyźniejszy; mnóstwo tu wybornych łąk, pięknych lasów, strumieni, miasteczek i osad; grunt składa się z glinki, pomieszanej gdzieniegdzie ze spatem wapiennym i pstrym piaskowcem. Szczególnie bogato uposażoną jest okolica miasta Duderstadt, nazwana „ złotą Marchią” (gol-dene Mark). Największe wzniesienie mają tu wzgórza Ohm, opadające ku północy i wschodowi dość stromo; dochodzą one do 520 m. Między systematem wzgórzy Ohm i Duu płynie ku wschodowi rz. Wipper, której dolina w pobliżu miasta Bleicherode zwęża się nagle i tworzy tak zwaną „bramę E-dzkąM (Eichsfelder Thor), dojącą najdogodniejszy przystęp do wnętrza krainy. Eichsfeld, przyparty do prawego brzegu dolnej Werry, jest zarazem dość ważnym węzłem hydrograficznym, z którego wypływają między innemi: Leine, Unst-rut, Wipper, Helbe. Ludność przeważnie katolicka. W najdawniejszych czasach E. stanowił część królestwa Turyngii; w VI w. (623 r.) podpadł pod panowanie Frankonii. Za Karolingów miał własnych hrabiów, których liczba wzrastała z czasem przy jednoczesnem rozdrabnianiu się dziedzictwa. Część wyższego E-u przeszła w 1022 r. pod władzę elektorów Mogunckich, którzy powoli posiedli go w całości, już to przez kupno, już przez darowizny. Niższy E. należał zrazu do Brnńswika, lecz również zakupili go stopniowo elektorzy mogunccy. Na początku bieżącego stulecia E. posiadał tytuł księstwa; w r. 1802 dostał się Prusom, lecz w r. 1807 był im odebrany i przyłączony do Westfalii, gdzie stanowił część departamentu Harz; dopiero w r. 1813 część południowa wróciła do Prus, zaś północną, czyli niższy E., dzierżył Hannower aż do r. 1866, w którym, po upadku tego królestwa, i ta część dostała się Prusom.—Por. Werner: „Das E. (Heiligenstadt 1886); Duval: „DasE.” (Sondershau-

And. S.

Eichstadius (właściwie Eichutaedt) Wawrzyniec (* w Szczecinie w r. 1596 — f w Gdańsku 18 czerwca r. 1660), lekarz. Na wydział lekarski uczęszczał w Wittenbergu, gdzie był uczniem Senuerta (ob.). Otrzymawszy tamże w r. 1621 godność doktorską, powrócił do miasta rodzinnego i zajął się wykonawstwem le-karskiem; po trzech latach współobywatele powołali go na fizyka miejskiego, urząd ten sprawował przez lat dwadzieścia, aż do powołania go w r. 1644 do Gdańska; tam również powierzono mu polsk.* (str. 109).

Eichstadt, Eiehstatt, dawniej E y s t e d t, miasto w bawarskiej prowincyi Frankonii Średniej, stolica okręgu t. im., przeszło 8 000 m-ców. Położone w głębokiej, ale malowniczej dolinie rzeki Altmuhl, staje się widocznem dopiero po zupełnem zbliżeniu się do jego murów; stąd, pomimo licznych wież i wielu okazałych budowli, nie sprawia imponującego wrażenia. A jednak jest to nader starożytna i z wielu względów interesująca osada, która po dziś dzień zachowała średniowieczny charakter. W r. 745 św. Bonifacy, Apostoł Niemiec, ustanowił tu biskupstwo i poddał je zwierzchnictwu arcybiskupów Moguncyi. Pierwszym biskupem był św. Willibald, Anglosaksońozyk, który zwiedzał święte miejsca, uczył się u Benedyktynów na Monte Cassino i w nawracaniu Niemiec brał czynny udział. Hrabiowie na Hirschbergu hojnie uposażyli biskupstwo, a gdy wymarli w 1305 r., wszystkie ich majętności również mu się dostały. Przed sekularyzacyą w r. 1802 obejmował majątek biskupi 1100 km. □, z ludnością katolicką 58 000 głów i z dochodem rocznym 135 000 guldenów. Po sekularyzacyi obszar cały otrzymał tytuł księstwa i częścią dostał się Bawaryi, częścią zaś do elektorstwa Salzburskiego został przyłączony, dopóki pokój Presburski w r. 1805 i tej ostatniej krainy nie wcielił do Bawaryi. 0-becne biskupstwo, zorganizowane w r. 1821, należy do arcybiskupstwa Bamberskiego, zaś księstwo E., zostające pod zwierzchnictwem Bawaryi, nadane było w r. 1817 wice - królowi włoskiemu, Eugeniuszowi Beauharnais (wielki ks. Leuchtenberski i książę E.); stopniowo jednak księstwo to drogą kupna przechodziło do Bawaryi i w r. 1855 ostatecznie rozwiązane zostało. Miasto jest siedliskiem biskupa, posiada liceum biskupie, seminaryum duchowne, seminaryum nauczycielskie, gimnazyum, szkołę realną, dom sierot, szpitale. Z liczby siedmiu kościołów wyróżnia się dwuwieźowa katedra z grobowcem św. Willibalda, zaś starożytny (r. 1022) kościół przy byłym klasztorze Benedyktynek przechowuje zwłoki św. Walpurgiusza (wielkie i licznie uczęszczane odpusty corocznie). Na placu Rezydencyj stoi wysoki obelisk ze złoconą statutą M. Boskiej; na placu Jezuickim posąg św. Willibalda, zaś przy głównym Rynku piękny ratusz z 1444. Wspaniały zamek książęcy mieści w sobie zbiory przyrodnicze, bibliotekę i gabinet starożytności; obszerny i piękny park. Przemysł nieznaczny; są tu jednak browary, odlewnie żelaza, fabryki wyrobów sztajngutowych. Okolica ^Jura Frankońska) obfituje w liczne skamieniałości, któremi ludność prowadzi handel. — Por. Suttner „Bibliotheca Eystettensis* (Eiehstatt 1866 — 67); Sas „Die Bischofe z Reichsfursten von E.* (Landshut 1884—85).

Dr J. p.

Eichstadt Henryk Karol Abraham (*1772 w Oschatz w Saksonii —f 1848 roku w Benndorf pod Jeną), filolog niemiecki, profesor filozofii naprzód w Lipsku (1795 —17 97), później w Je nie, gdzie w roku L803 zajął katedrę wymowy i poezyi. Obok tego został (w roku 1804) naczelnym bibliotekarzem uniwersyteckim i redaktorem wznowionej „Jenaische allgemeine Litera-turzeitung" i prowadził to poważne czasopismo aż do r. 1841. Oprócz wydania Dyodora (Halla 1800—1802) i Lukrecyusza (Lipsk 1801—nieukoń-czonego) napisał po łacinie rozprawy z dziedziny filologii i literatury klasyoznej, oraz tłómaczył na niemiecki dzieła obce tejże treści, a między inne-mi Mitforda .Geschichte Griechelands* (6 tomów, Lipsk 1802—1808). Prace jego nie miały więk szej wartości naukowej, były jednak cenione ze względu na zalety stylowe, E. bowiem należał do celniejszych swego czasu latynistów. Jego mowy łacińskie wyszły zebrane p. t. „Opuscula oratoria" (2 tomy, Jena 1848—50); „Goethes Briefe an E.* wydał Biedermann (Berlin 1872).

Eichwald Karol Edward (*w Mitawie d. 16 czerwca r. 1795 — f w r. 1876), przyrodnik znakomity. Po skończeniu gimnazyum mitawskie-go wyjechał do Berlina i tam od r. 1814 do 1817 kształcił się w sztuce lekarskiej oraz naukach przyrodniczych, następnie przez dwa lata w celach naukowych podróżował w Niemczech, Szwajcaryi, Francy i i Anglii, najdłużej bawiąc w Paryżu, gdzie wówczas C u v i e r (ob.) dzierżył berło zoologii. Powróciwszy z tej długiej wędrówki, przybył do Wilna i tam w r. 1819 po złożeniu egzaminu i obronieniu rozprawy: .De se-lachis Aristotelis* osiągnął dyplom doktora medycyny, poczem przez czas krótki zajmował się wykonawstwem sztuki lekarskiej w Mitawie i o-kolicy. W r. 1821 przeniósł się do Dorpatu, gdzie zostawszy niebawem docentem, rozpoczął wykłady zoologii, paleontologii i mineralogii. Po wołany do Kazania na profesora anatomii porównawczej i położnictwa, udał się tam w r. 1823. W latach 1826 i 1827 podjął podróż naukową w celu zbadania Kaukazu i wybrzeży morza Kaspijskiego, podczas której zebrał obfity materyał przyrodniczy, później opracowany i opisany przez niego. Po dokonaniu szczęśliwem wyprawy tej, opuścił dotyohczasowe stanowisko swe w Kazaniu i powróoił znów do Wilna, by objąć po Boja-u u s i e (ob.) katedrę zoologii i anatomii porównawczej. Gdy w r. 1831 uniwersytet wileński został zamkniętym, wszedł do grona profesorów a-kademii medyko - chirurgicznej, wtedy ustanowionej, i wykładał w niej, oprócz przedmiotów wyżej wymienionych, nadto jeszcze mineralogię. W r. 1829 podjął znów podróż naukową, której owocem było dzieło: „ Naturhistorische Skizze von Lithau-en, Volhynien und Podolien, in geognostisch-mineralogischer. botanischer und zoologischer Hin-sicht* (Wilno 1830). Powołauy do Petersburga, opuścił Wilno w r. 1838 i zajął katedrę w akademii medyko - chirurgicznej tamtejszej, pełniąc zarazem urząd jej sekretarza naukowego, nadto został profesorem paleontologii w instytucie górniczym i wykładającym na kursaołi oficerskich głównej szkoły inżynierskiej. Po trzydziestu latach chlubnej i użytecznej pracy, ustąpił w r. 1851 z zajmowanych stanowisk, nie przestał jednakże służyć i nadal nauce. W d. 30 maja r. 1869 doczekał się pięćdziesięcioletniego jubileuszu doktorskiego. E. należał do najczynniejszych i najpracowitszych badaczów swego czasu i wzbogacił literaturę naukową licznemi dziełami, cieszą-cemi się uznaniem szerokiem; zajmują się oue wszystkie rozmaitemi gałęziami nauk przyrodniczych—prac lekarskich nie pozostawił wcale. Nie mogąc tu przedstawić obrazu zupełnego jego działalności literacko - naukowej, ograniczamy Bię do wymienienia kilku dzieł najważniejszych, jako to: .Zoologia specialis, quam expositis animalibus tum vivis, tum fossilibus, potissimum Rossiae in uni-versum et Poloniae in specie.... edidit Dr. E..." (Wilno, J. Zawadzki, Cz. I 1829, Cz. II 1830, Cz. III 1831); „Plantarum novarum vel minuB cogni-tarum, quas in itinere caspio - cauoasico observa-vit.... faBciculi duo* (Wiluo i Lipsk, 1831 in folio z 4-o tablicami); „Reise nach dem Kaspisohen Meere und in den Kaukasus” (Stuttgart 1834 — 1837); „Alte Geographie des Kaspisohen Meeres, des Kaukasus und Siid - Russlands* (Berlin 1838); .Catalogus musaei zootomici... yilnensis* (Wilno 1835, zawiera w przedmowie życiorys Bojanu-s a); „Die Urwelt Russlandsa (Petersburg i Moskwa, 1846 — 1847) i „Lethaea Rossica ou Paleontologie de la Russie* (Stuttgart, 1853 — 1863, V tomów). — Por. J. F. von Recke n. K. E, Napiersky „Allgem. Schriftsteller - und Gelehr-ten - Lexicon der Prov. Livland, Esthland u. Kur-landu, oraz późniejsze dopełnienia do dzieła tego, przez K. S. Napierskiego, T. Beisego i S. Koźmińskiego „Słown. lek. pols."(str. 109 nast.). — W przytoczonych tu źródłach naszych znaleźć można wyszczególnienie prac E-a, przez nas opuszczonych.

Eichwald Edward Jerzy (* w Wilnie dnia 12 kwietnia r. 1838—f w Petersburgu dnia 14 listopada r. 1889). Syn przyrodnika Karola Ed-walda, lekarz petersburski, Bpółczesny. Do nauk przykładał się w akademii medyko-ohirurgicznej w Petersburgu i w r. 1863 osiągnął dyplom doktorski. Od r. 1865 był lekarzem przybocznym W. ks. Heleny Pawłówny, w r. 1866 został nadto profesorem dyagnostyki i terapii ogólnej w akademii medyko-chirurgicznej, w r. 1883 taż akademia mianowała go profesorem zwyczajnym i dyrektorem kliniki chorób wewnętrznych, równocześnie otrzymał posadę naczelnego lekarza pierwszego oddziału klinicznego szpitala wojskowego. Od r. 1874 do 1881 wykładał na kursach lekarskich żeńskich. W r. 1875 został członkiem rady lekarskiej zakładów W. Ks. Heleny, w 1879 najwyższej Rady lekarskiej, a w 1885 radzcą w mini-bteryum oświaty. E. cieszył się w Petersburgu wielkiem uznaniem, zarówno jako lekarz, jak i na katedrze profesorskiej. Niespożytą zasługę jego i stanowi założenie Instytutu klinicznego imienia W.

Ks. Heleny Pawłówny, mającego zadanie dalszego kształcenia lekarzy. Urządzenie zakładu tego, bardzo użytecznego, a pozostającego pod jego kierownictwem, dokonanem zostało podług jego wskazówek i głównie też z funduszów przez niego dostarczonych, cały bowiem zapis, uczyniony mu przez W. księżnę Helenę, na cel ten obrócił. Będąc wielkim miłośnikiem i znawcą książek, zebrał z biegiem lat wspaniałą bibliotekę, szczególniej bogatą w starsze dzieła lekarskie i pod względem tym najzasobniejszą w Rossyi. Pomimo licznych zajęć obowiązkowych, nie zaniedbał zupełnie pisarstwa i w czasopismach lekarskioh niemieckich i rossyjskich ogłaszał od czasu do czasu swe prace; patologia ogólna, napisana przez niego, doczekała

Dr J. P.

Dr A. P.

K. J.

Eickelborn, osada w pruskiej prowincyi Westfalskiej. zakład leczniczy dla nieuleczalnych, lecz spokojnych, umysłowo-chorych. Otwarty w 1883 r. pod kierunkiem d-ra Ad. Sehródera.

Eider, zasobna w wodę rzeka, w południowej części półwyspu Jutlandzkiego; ma źródła na wyniosłości Wschodniego Holsztynu, pod wsią Schon-hagen, na północo-wschód od m. Neumunster; płynie zrazu ku północy przez jez. Bothkamp i podchodzi aż pod Kieł; odtąd zwraca się na zachód do jeziora Westen, z którego przepływa ku północy do jeziora Flemhude. Od jeziora Flemhudzkiego aż do m. Rendshurga, koryto E-y zużytkowane zostało dla otwartego niedawno kanału Baltycko-Nie-mieckiego; kanał ten przecina i prostuje zakręty rzeki i jej brzeg lewy opuszcza poniżej Rendsbur-ga pod wsią Schiilp. W dalszym ciągu E. w oią-

And. S«

Tonning.

And. S.

Eierland, właściwe Eij er land, północna część wyspy Tessel (Texel), w niderlandzkiej prowincyi Hollandyi Północnej. Była to przedtem wyspa samodzielna, lecz ją w r. 1629 za pomocą grobli połąozono z wyspą Tesse, a w r. 1834 całkowicie przed zalewem fal morskich otamowano. Odtąd nieurodzajny przedtem grunt zamienił się w żyzne pastwiska i ziemie orne. Nazwę swą (ziemia jaj) zawdzięcza niezliczonym gromadom mew morskich, które tu się gnieździły i składały jaja, będące przedmiotem handlu miesakańców.

sę też kilku wydań.

Eichwald, Wieś w Czechach, u stóp Rudaw Czeskich (Erzgebirge), 224 m. nad p. m., o godzinę drogi od Teplic, wśród lasów jodłowych. Uzdrowisko klimatyczne, oraz zakład kąpielowy;—kąpiele słone, borowinowe, igliwiowe, inhalacye, kuracya mleczna i serwatozana. Dwa zakłady wodolecznicze; jeden z nich d-ra Breohera wzorowo urządzony. Sezon od msja do października; koszta pobytu 200 guldenów miesi ęoznie, frekwencya przeszło 2000 osób. Poczta i telegraf w miejscu, stacya kolejowa w Teplicach.

Eichwaldyt Websky. (minerał.). W granitowym zwirze na górze Soktuj, północnym wyskoku łańcucha gór Adunczylońskich w Syberyi wschodniej, natrafiają się pojedyńcze osobliwe kryształy boranu glinu, do 50 mm. długości mające zbadane przez Damoura i nazwane jeremiejewi-tem, na cześć mineraloga Jeremiejewa, profesora w Instytucie górniczym Petersburskim. Kryształy te widocznie mają postać słupów sześciobocznych, ale według badań Webskiego składają się wła-śoiwie z sześciobocznego płaszcza, pokrywającego wewnętrzne jądro, stanowiące bliźniaczy zrostek trzech kryształów rombowych. Zewnętrzną tedy tylko ową sześcioboczną powłokę proponuje on nazywać jeremiejewitem, wewnętrzne zaś jądro eichwaldytem, na cześć powyższego przyrodnika. Dwie te formy uważa za objaw dwukształtnośoi (dimorfizmu) rodzinnego boranu glinu.

Dr A. P.

głych serpentynach dąży ku m. Niemieckiemu, którego dosięga pod m. Tonning przy 300 m. szerokości. W tej części swego biegu przerzyna on żyzne marsze, lecz ponieważ płynie po równinie w nizkich brzegach, przeto dla ochrony przed zalewem usypano z obu stron w miejscach zagrożonych wielkie groble, niekiedy na kilkanaście kilometrów długie.—Przed zbudowaniem wspomnianego wyżej kanału, E. łączył się także z Bałtykiem za pomocą przekopanego w r. 1777—1784 kanału, który wychodził z jeziora Flemhudzkiegc i dosięgał fiordu Kilońskiego pod Holtenau na półnoo od Kielu. Dzisiejszy kanał na tej przestrzeni idzie łożyskiem dawnego, jeBt tylko znacznie od niego głębszy i szerszy. Ogólna długość rzeki wynosi 188 km. spławność na całej przestrzeni od jez. Flemhudzkiego do uścia (około 155 km.). Z dopływów lewych najważniejsze: Wehr Au, Jeven Au, Haaler Au, Tieten Au i Broklands Au, z prawych zaś: Sorge i obszerny systemat rzeki Treene.

Eiderstddt, półwysep na wybrzeżu zachodniem pruskiej prowincyi Szlezwidzko-Holsztyńskiej, między rozszerzonem uściem Eideru na południu a odnogą Husumską na północy; na zachodnim krańcu wznoszą się odsypiska piaszczyste (Hitz-Bank), wnętrze składa się z bardzo żyznyoh marszów, dostarczających wybornej paszy dla bydła. Cały półwysep tworzy zarazem powiat E. w pomienio-nej prowincyi; 330 km. □, 17 500 m-ców, stolica

And. S.

Eidogrąf (z grec.), przyrząd do kopiowania planów i rysunków, podobny do pantografu, wynaleziony r. 1821 przez Wallace’a w Edym-burgu.    *

Eidografia, wynaleziony przez chemika monachijskiego, Eckbardta, sposób zamienienia rysunku, nakreślonego na płyoie metalowej, bezpośrednio w galwanotyp, nadający się do odbijania na pra-sie drukarskiej. Wynalazek ten wszakże nie o-sięgnął znaczenia praktycznego.    *

Eidsvold, osada w Norweskim okręgu Agerhu-us, przy| drodze żelaznej Chrystyania - Trondhiem, niedaleko wypływu rzeki Vormen z jeziora Miosen. Tu w r. 1814 odbyło się zgromadzenie wszystkich reprezentantów narodu i podpisało zasadnicze ustawy państwa, będące podstawą obecnej konstytucyi. Dom obrad zakupiono od właściciela w roku 1837 ze składek dobrowolnych i podarowano go państwu, ozdobiwszy ściany portretami obradujących, nazywanych odtąd popularnie ,Eidsvoldman-nerami”.

And, S

w. H.

K, J,

■v

,v

Sfv

"1

' VV:V

Ir

Eifel, część wyżyny Łupkowej Reńskiej, w Prusach Nadreńskich, po lewej stronie Renu. E. graniczy na południo - wschodzie z doliną dolnej Mo-zeli poniżej uścia Saueru, na południo - zachodzie z doliną tego ostatniego, na północo - wschodzie z Renem (między Koblencyą i Bonnem), na północy z niziną dolnego Renu (zatoką Kolońską), ku której spada między zbliźającemi się do siebie rzekami Renem i Mozą, na linii biegnącej od Bonn przez Akwizgran do Lióge (Luttich); na zachodzie E. zrasta się z Ardennami. E. jest wyżyną lekko falistą, 600 — 700 m. wysoką; pojedyncze szczyty wznoszą się niezbyt wysoko nad ogólnym poziomem kraju (Hohe Acht, najwyższy punkt wyżyny Reńskiej, po lewej stronie Renu, wznosi się tylko do 760 m.). Wody E-u spływają na południe do Mozeli (Kyll, Our - Sauer), na wschód i północ do Renu (Ahr, Erft), na północ i zachód do Mozy (Roer, Ourt). Głębokie doliny rzek stanowią tu główne pasy zaludnione; grzbiet wyżyny jest nieurodzajny, kamienisty, chłodny i pusty (szczególniej Schneifel, zwany „niemiecką Syberyą* między źródłami Our i Kyll), znaczne przestrzenie zajmują też torfowiska (Hohe Veen na północ źródłowisk Roeru), oraz skały wybuchowe (szczególniej bazalty), które dostarczają wybornego twardego materyału budowlanego. Bazalt tworzy liczne stożki (wspomniany wyżej Hohe Acht); obok tych wulkanów ulanych, znajdują się i usypane z kraterami. Do zjawisk wulkanicznych należą też liczne jeziora okrągłe i głębokie, tak zwane maary (Weinfelder ma ar dosięga 102 m. głębokości), utworzone przez eksplozye wulkaniczne śród warstw osadowych. Leźąoe w pobliżu Renu, na wschód od Hohe Acht, jezioro Laacher, jest formą przejściową między maarem i jeziorem kraterowem; z jego wody wydobywa się kwas węglany. Niektóre maary nie posiadają jezior, stanowią zagłębienia na grzbiecie wyżyny, w których leżą osady ludzkie dla ochrony od panujących tu silnych wichrów.

Eifelskie pi§tro (geolog). Nazwę tę francuscy i belgijscy geologowie (Gosselet, Devalque), nadają średniemu ogniwu formacyi dewońskiej w Belgii i FranCyi, typowemu w górach Eifelu nad dolnym Renem, między nim a Mozellą, a charakteryzującym się skamieniałościami Calceola i Strin-gocephalus.

Eifelski wapień (geolog). Nazwa ogólna dla średniego ogniwa nadreńskiej dewońskiej forma-oyi. Wapień ten wynurza się na lewym brzegu Renu kilkoma wysepkami w górach Eifelu, a odznacza się bardzo pogiętemi warstwami, których przekrój dowodzi, że wapień ten tworzy kotliny w niższej szarej wace. Według zawartych w nim skamieniałości daje się on podzielić na trzy poziomy: dolny z ramienionogiem Spirifer cultrijuga-tus, średni, kalceolowy, z Calceola Sandalina i gór-ny, stryngocefalowy, z Stringocephalus Bur-tini.    '    K-J-

Eiffel Aleksander Gustaw, współczesny, znakomity inżynier francuski (* 15 grudnia 1832 w Dijon). W okresie 1852—1855 ukońozył szko

łę centralną w Paryżu. Ożywiony i na wielką skalę prowadzony ruch budowlany w dziale kole-jownictwa dał młodemu inżynierowi obszerne pole do pracy i wykazania niezwykłych swych zdolności. Przy budowie wielkiego mostu w pobliżu Bordeaux stosuje E. ulepszoną metodę fundacyi za pomocą zgęszczonego powietrza. W 1865 zakłada w Levallois-Perret fabrykę maohin, buduje wiadukty w Portugalii (Vianno do Castello), most przez rzekę Duero około Porto (1877), stosuje nowy materyał budowlany, żelazo walcowane. E. pierwszy przekonał się o nieraoyonal-ności w używaniu żelaza lanego przy konstruk-oyach mostowych; jego też zasługą jest nadanie konBtrukcyom przy mostach, o wielkiej rozpiętości i rzuconych nad głębokiemi przepaściami, większej wytrzymałości, zarówno na zgięcie, jaki na ściskanie.—Używając żelaza walcowanego do budowy filarów mostowych, zmniejszył znacznie powierzchnię, wystawioną na działanie silnych wiatrów, a przez to samo powiększył znacznie bezpieczeń-

fi

\V.j

W..

MPSSpI *■ ;K«|1

Fig. 288. Eiffel Aleksander Gustaw.

stwo ruchu po budowlach mostowych. Jeden z mostów, o największej wówczas rozpiętości, jest zbudowany przez E-a w departamencie Lozóre we Francyi,—165 m. światła, na rzece Truyóre. Most ten, czyli wiadukt Garabit, posiada jeszcze ten szczegół ciekawy, że ściany boczne nie są równoległe, lecz nachylone ku sobie, a to celem zwiększenia oporu na działanie wiatru. Opróoz specyalno-śji swojej, t. j. budowy mostów, E. miał powierzoną sobie budowę dworca kolei państwowej w Budapeszcie, zaś na wystawie wszechświatowej w Paryżu w 1878 roku wybudował pawilon miasta Paryża. W Nicey, w obserwatoryum astronomicz-nem, znajduje się ruchoma kopuła konstrukcyi E., ważąca 6 009 pudów (100 000 kg), którą jedna osoba z wielką łatwością porusza. E. dostarczył jeszcze około 4 000 metrów ruchomych mostów, używanych nietylko we Francyi, ale i w innych krajach, do celów strategicznych. Jest to pomysł własny E-a i, jak dotąd, konstrukeya jego jedna z najlepszych, jakie istnieją. Nazwisko

Em. S,

Em. S.

And. S.

And. S

Eike von Repgow (także Repkow i Rep-chow), autor Zwierciadła Saskiego („Saohsen-spiegel"), najdawniejszej niemieckiej księgi praw. O życiu jego posiadamy bardzo mało wiadomości, tak, że wypadkowa sił działającyeh przechodzi Wiemy jeno, że żył w pierwszej połowie XIII w. przez środek ciężkości głównych dźwigarów wieży, (przechowało się sześć dokumentów z lat 1209—1233, Wieża została zbudowaną z żelaza walcowanego gdzie E. figuruje jako świadek), i że należał do i waży około 7ł/a milionów kilogramów. Na fun- starej rodziny ławnikowskiej, pochodzącej ze wsi damenoie wsparte 4 słupy, ku sobie nachylone, Reppechowe (dziś Reppichau) pod Aken, w księ-tworzą ściętą piramidę; każdy słup oporowy spo- stwie Anbalckiem. Według domysłów niektórych czywa na monolicie betonowym, z których dwa, badaczów, był on ławnikiem sądu krajowego w Salp-położone bliżej Sekwany, posiadają po 14 metrów, ke nad Elbą, niedaleko od Magdeburga, poprzednio

E-a stało się popularnem w roku 1889, dzięki wieży 300 m. wysokiej (ob. Eiffla w i e ź a), na polu marsowem, zbudowanej jako magnes najbardziej przyciągający publiczność na paryską wystawę wszechświatową. Wieża egzystuje dotąd. W r. 1893 sława E a ucierpiała bardzo przez wmieszanie go do procesu panamskiego. Z toku procesu okazało się, że E-owi zapłacono 19 milionów franków za roboty, których nie wykonał. Sąd Bkazał go do zwrotu części tej sumy. Z prac literackich E-a wymienić należy: 1) „Memoire prósenić ń l’appui du proget definitif du viaduc de Garabit* (Paryż 1889); 1) „Conference de E, sur la tour de 300 mótres“ (Paryż 1889).

Eiffla wieża, zbudowana w 1889 r., na placu wszechświatowej wystawy paryskiej, na polu Marsowem, stanowi jedno z najbardziej ciekawych i licznie odwiedzanych dzieł sztuki inżynierskiej. Wieża 300 m.s; wysoka. zaprojektowana przez E-a i jego współpracowników, Nougiera i Koechlina. Kształt wieży jest rezultatem ścisłych obliczeń,

nrin-

Sil?

Fig. 281. Eiffla wieża.

od lądu zaś dwa monolity są grubości po 9 metrów. Ciężar wieży rozłożony został w ten sposób, ażeby obciążenie centymetra kwadratowego nie przewyższało 3 kilogramów. Wieża 300-metrowa podzielona w kierunku pionowym na szereg platform. Pierwsza platforma, wzniesiona nad terrenem pola Marsowego na 57.63 metrów, stanowi kwadrat o długości boku 65 metrów. Druga platforma, nad terrenem 115.73 metrów, stanowi kwadrat o boku 30 metrów; trzecia platforma, wzniesiona na 190 m., łączy już w sobie 4 opory i tworzy na nich kwadrat o boku 16.5 metra. Od trzeciej platformy wyżej prowadzą kręcone schody do pracowni astronomiczno-meteorologicznej i do małego mieszkanka dozorcy. Wieża, elektrycznie oświetlona, widoczną jest w porze nocnej na 10 kilometrów odległości. Do szczytu wieży prowadzi 1792 schodów — jednakże zwiedzanie wieży ułatwione jest przez urządzenie windy. Wahanie wieży nie przenosi 15 centymetrów. Koszt budowy wynosił 6% miliona franków; eksploatacyi podjęło się Towarzystwo akcyjne, które w r. 1909 zobowiązało się oddać wieżę na własność skarbu.

Eig, Eigg, Egg, wyspa z grupy Hebrydzkich, na zachodniem wybrzeżu Szkocyi, należy do hrabstwa Inverness, jest górzysta (bazaltowy szczyt Scuir of E. wznosi się do 373 m.), 7 km. długa, 5 km. szeroka, 30 km. powierzchni, do 300 mieszkańców.

Eigelstein (z łacińskiego a q u i 1 a, po francusku a i g 1 e = orzeł, i z niemieckiego Stein = kamień, a więc Orli kamień, lub Orla skała), pod tą nazwą w miastach nadreńskich rozumieją wieże zamkowe i warownie, które były kastellami rzymskiemi. W Moguncyi tak się zowie wieża Drususa.    *

Eiger, jeden z najwyższych szczytów we wschodniej części Alp Berneńskich (Szwajcarya, Ober-land), leży na północ od Mnicha (Monch) i przedstawia się w postaci potężnego, stromego i ostrego, lecz długiego grzbietu, zbudowanego z wapienia. Na wierzchołek dostał się po raz pierwszy Ch. Barrington w r. 1858. Wzniesienie nad p. m-3975 m. O 2 km. na południo - zachód sterczy o-strym cyplem Mały E, 3 470 m. Między Wielkim E. a Mnichem leży przełęcz Eigersjocb, 3 617 m., bardzo niebezpieczna. Lodowiec zsuwający się z obu Eigerów nosi nazwę Eiger - Glet-scher i daje początek strumieniowi Triimmel, który, wpada do Lutschiny, a z nią razem do jeziora Brienz.

zaś zajmował takiż urząd w hrabstwie Wettiu nad śnią. Do Prus należy od r. 1815. Dziś E. jest Salą. To pewna, że przemieszkiwał w okolicach fabryczną i zamożną osadą; ma sąd pokoju, wyż-Sali i środkowej Elby. Za autora Zwierciadła szą szkołę żeńską, progimnazyum realne, fabryki Saskiego E. uchodzi na zasadzie rymowanej przed- sukna i tkaniu bawełnianych, perkalików, dywa-mowy do głównej części owego Zwierciadła, nów, chemikaliów, tytoniu, machin, wielkie kuźnie, traktującej o Prawie krajowem („Landrecht;" —- ko tiar nie, stolarnie, browary i t. p. W okolicy u-drugą część stanowi Prawo lenne, „Lehnrecht*).

Przedmowa ta, której autentyczność nie nlega wątpliwości, opiewa, że E. swą księgę praw, napisaną pierwotnie po łacinie, opracował następnie, na

życzenie hrabiego floyera Falokensteina, w języku ołowiane, żelazne, kopalnie galmanu, fabryki prze-niemieokim i nazwał ją Zwierciadłem Saskiem, albowiem daje obraz obyczajów prawnych Niemców Saksońskich. Jako czas powstania tej księgi m-oów.

Homeyer i Ficker oznaczają rok 1230. Zwierciadło Saskie doznało wkrótce ogromnego rozpowszechnienia w oałych Niemczech i posłużyło za wzór do ułożenia (w r. 1276) Zwierciadła Szwab skiego („Schwabenspiegel"). Sam zaś E. nie miał dla swej pracy żadnego pierwowzoru i nawet ze źródeł pisanych korzystał w bardzo Bzozupłym zakresie; swoją wiedzę prawniczą zaczerpnął prawie wyłącznie z krynicy świadomości ludowej tudzież owoczesnych praktyk prawnych. Ustępy Zwierciadła, gdzie autor wtrąca swe osobiste zdanie, charakteryzują go nader sympatycznie, jako człowieka humanitarno-chrześciańskich, że nie powiemy liberalnych zasad. E-mu przypisują niektórzy także autorstwo t. zw. „Repkowische Chronik* albo „Sa< hsencbronik”, wydanej około r. 1237 (jest to pierwsza kronika pisana prozą niemiecką); zdaje się jednak, że dzieło to jest utworem innego Rep-gowa, który należał do stanu duohownego (autor bowiem „kroniki" nazywa siebie księdzem), choć 59 r.). niewykluczona jest możliwość, że tenże sam E. mógł w latach późaiejszych przywdziać suknię kapłańską.—Stobbe „Gesohichte der deutschen Rechtsąuellen" (t. I).—F. Winter „E. v. R. und der Sachsenspiegel" (w „Forsohungen zur deutschen Geschichte* tom XIV i XVIII, Getynga 1874 i 1878).

Wattenbach „Deutsohlands Geschichtsaue len im

Hml.

And. S

Dr A. P

MUtelalter* (3-oie wyd.).

Eikon (greckie), obraz, w kościele grecko - katolickim oznacza obraz święty (ob. Ikon, Ikonografia).

Eilbeck, przedmieście Hamburga, ob. Hamburg.

Eileithyia (Ilithyia), w mitologii greckiej bogini urodzin, ob. Ej li ty a.

Eilenbnrg, miasto w pruskiej prowincyi Saskiej, regenoyi Merseburskiej, powiecie Delitzsch, na samej granicy z Saksonią, na lewym brzegu Muldy i przy drodze żelaznej do Torgawy, Lipska i Delitzsch, 12 0u0 m-ców. Starożytne to miasto nazywało się pierwotnie Muldenau, obecną zaś nazwę otrzymało później od warownego zamku Ilburg, wznoszącego się na poblizkiem wzgórzu. Zamek ów, wspominany po raz pierwszy w dokumentach pod r. 961 był za Henryka I-go twierdzą pograniczną przeciwko Serbom i Wendom, w r. 1184 dostał Bię margrabiom M śnii, a w r. 1370 Czechom, których król Wacław IV, oddał go w lenno Andrzejowi z Duba. W r. 1394 odkupiła go Mi-prawa chmielu.

Eilendorf, gmina w pruskiej prowinoyi Reńskiej, regenoyi Akwizgrańskiej, złożona z kilkunastu fabrycznych i górniczych os&d; huty szklane, tworów chemicznych, cegły ogniotrwałej, nawozów sztucznych i t. p. Ogółem przeszło 5 000

And. S.

Eilers Gerd, pruski pedagog i mąż stanu (* 31 stycznia 1788 w Grabstede, w w. ks. Oldeu-burskiem — f 1863 d. 4 maja w Saarbrucken). Studyował w Heidelbergu i Getyndze teologię, potem był nauczycielem szkoły głównej w Bremie, 1819 dyrektorem gimnazyum w Kreuznaob, w 1833 radzcą szkolnym w Koblencyi i wreszcie 1844 radzcą ministeryum oświecenia, w którem stał się prawą ręką ministra Eichborna i wraz z nim r. 1848 dostał dymissyę. Potem załóż) ł instytut wychowawczy we Freyimfelde pod Hallą, który prowadził aż do r. 1857. Napisał bardzo cenny pamiętnik p. t. „Meine Wanderung duich Leben“ (6 tomów, Lipsk 1856 — 61), oraz „Zur Beurtheilung des MinisteriumB Eichhorn* (bezimiennie, Berlin 1549) i „Beobachtungen und Urtheile des Generals E. L. von Aster iiber die polit., kirch-lichen und pedagog. Parteibewegungen un-seres Jahrhunderts" (Sarbriieken, 2 tomy 1858 —

Eilhart von Oberge, średniowieczny poeta niemiecki; żył prawdopodobnie na dworze Henryka Lwa na schyłku XII i w początkach XIII w. Opracował podług pierwowzoru francuskiego poemat „Tristrant und Isolde“, który w pierwotnym kształcie przechował się tylko w urywkach;, ocalała natomiast jedna późniejsza przeróbka wierszem i jedna prozą. Został on także przełożony na jęz, czeski, ale z uwzględnieniem i innych źródeł. Fragmenty i przeróbkę wierszem wydał Lichten8tein (Hamburg 1877); przeróbką prozaiczną Pfaff (Stuttg. 1881).

Eilsen, osad a lecznicza w księstwie Sohaum-burg-Lippe, na południo - wschód od Biickeburga,. 88 m. nad p. m., w zalesionej dolinie, ku południowi otwartej, między górami Wezerskiemi i Biicke (Weser - Gebirge, Biickeberge), dziesięć zdrojów siarczanycb, o temperaturze 12°—15°—C. Urządzenia kąpielowe dobre, kąpiele mułowe i serwatka. Wskazane w gośćou, dnie, chorobach skórnych, cierpieniach kostnych i charłactwie rtę-ciowem. Sezon od końca maja do połowy września, frekwencya do 2 000. Stacya kolejowa o godzinę w Buckeburgu, przy drodze żelaznej Hauo-wer-Minden.

Eilsleben, osada fabryczna, w pruskiej prowin-cyi Saskiej, regencyi Magdeburskiej, powiecie Neu-haldeusleben, o 30 km. na zachód od Magdeburga, na skrzyżowaniu Bię kilku dróg żelaznych; wielka.

cukrownia, browar, piece wapienne, centralne warsztaty drogi żelaznej Magdeburg-Halberstadt, 2 500 m ców.

limi.

And. S.

S. K.

do 7000 m-ców.

Einbeck, Eimbeck, miasto powiatowe w pruskiej prowincyi Hannowerskiej, regencyi Hildesheim-skiej, niedaleko lewego brzegu rzeki Ilme, w pięknej okolicy, otoczonej dokoła malowniczemi wzgórzami, przeszło 7 000 m ców. Starożytna ta osada była w Wiekach Średnich daleko znaczniejszą, niż dziś, i słynęła szeroko z wyrobu piwa, które weszło nawet do anegdot o Lutrze. Po wojnie 30-o letniej, która na miasto wielkie sprowadziła klęski, piwowarzy opuścili E. i odtąd przemysł ten upadł zupełnie. Natomiast godne są uwagi fabryki cukru, obić, tytoniu, tkanin lnianych i wełnianych, skór i t. p. Są tu nadto: 3 kościoły protestanckie, z których piękny kościół Św. Aleksandra mieści groby udzielnych niegdyś książąt Gru-benhagen; dalej szkoła tkaczy, szkoła budowy machin, progimnazyum realne, szkoła wyższa żeńska i t. p. Powiat obejmuje 311 km. □ z 32 000 mców.

And. S.

And. S.

Eim Gustaw, publicysta i polityk czeski (* 7 paźdz. 1850 w Rokiczanach w Czechach — f na początku lutego 1897 we Florencyi). Studyo-wał na wszeohnicy praskiej prawo i filozofię, po-czem oddał się dziennikarstwu (1871). Z począt ku był współpracownikiem pism staroczeskich, mianowicie: „Politik* i „Pokroku*, zamienionego dziś na „Hlas Naroda*. Następnie kierował re-dakcyą „Czeskich Nowin* przez dwa lata, a w r. 1879, oddawszy swe cięte pióro na usługi stronnictwa młodoczeskiego, przeniósł się do stolicy au stryackiej, jako stały wiedeński korrespondent „Na-rodnich Listów*. Na tern stanowisku pozostawał aż do śmierci. Korrespondencyami swojemi z Wiednia, zwłaszcza dosadną krytyką działalności parlamentarnej Staro - Czechów, przyczynił się znakomicie do podkopania popularności obozu Riegera i zyskał sobie taką wziętość w całym kraju, iż przy wyborach do rady państwa w r. 1891 jego jednego ze wszystkich posłów czeskich wybrano równocześnie w dwóch okręgach: kralodworskim i lito-myślskim. Odtąd obok Gregrów był jednym z głównych filarów swojego stronnictwa. Jako członek Koła młodoczeskiego, starał się okiełznać niesforne i burzliwe żywioły w klubie i przeprowadził wykluczenie z jego grona Vaszatego. W parlamencie występował oppozycyjaie. Wybrany w r. 1892 do delegacyj wspólnych, wygłosił w październiku tegoż roku świetną co do formy mowę przeciwko trój przymierzu, oraz rządom madjarskim w Bośnii. Mowa ta, wydrukowana w trzech językach: niemieckim, czeskim i francuskim, uczyniła nazwisko E a znanem w całej Europie. Kiedy w r. 1895 hr. Badeni objął rządy w Austryi, E. był gorliwym pośrednikiem w nawiązaniu przyjaznych rokowań pomiędzy nim a nieprzejednanymi dotąd młodoczechami. Jego też jest to w znacznym Btopniu zasługą, że układy te doprowadziły do pomyślnego wyniku, lubo sam on nie doczekał się już dekretu, równouprawniające-go język czeski z niemieckim, w jego kraju. — E. zajmował się także gorliwie sceną narodową, tłómacząc i przerabiając dla „divadla“, w Pradze dużo obcych dramatów i koraedyj.

Eimbeck, Ob. Einbeck.

Eimeo, albo Morę a, wyspa na oceanie Wielkim, z grupy Towarzyskich, z któremi razem należy do Francy i; leży pod 17° 30’ sz. pd, i 149° 50’ dł. zd. Gr.; 138 km. □, do 1 500 chrześciań-skich mieszkańców. Brzegi łatwo dostępne przedstawiają wyborne przystanie, jak np. Papetoai, Paraoro, Voiare; wnętrze górzyste i bardzo malownicze; najwyższy szczyt, Tamarulofo, dosięga 2 850 stóp wysokości; liczne, choć drobne strumyki, zraszają żyzną glebę, pokrytą nader bujuą roślinnością. Osady ludzkie trzymają się głównie wybrzeży. Wyspę E. odkrył Wallis w r. 1767; wkrótce potem zaprowadzono z łatwością wiarę chrześcijańską. Obecpie znajduje się tu szkoła wyższa dla kształcenia nauczycieli. W liczbie mieszkańców jest zaledwie kilkudziesięciu Europejczyków i około 100 Chińczyków, reszta tuziemcy.

Eimmart Jerzy Krzysztof, astronom niemiecki (* 1638 — f 1705). Był pierwszym dyrektorem obserwatoryum w Norymberdze od r. 1688, a przez czas pewien kierował akademią malarską tamże, był bowiem i dosyć biegłym malarzem. Głównie wszakże oddawał się astronomii i dostrzeżenia swe ogłaszał w „Acta Eruditorum*. Słynął jako konstruktor narzędzi astronomicznych, a między innemi zbudował sferę armilarną, przedstawiającą system Kopernika, którą opisał w dziele „De spbaera armillaria* (1695). Pozostawił rysunki krajobrazów księżycowych i zaczął wydawać atlas nieba gwiaździstego. Znaczna liczba jego rękopisów znajdowała się w bibliotece jezuitów w Połocku. — Córka jego, Marya Klara E., pomagała ojcu swemu, a uastępnie mężowi, Mullerowi, w obserwacyach i rachunkach astronomicznych. — Ob. Doppelmayer „Ueber die KiiaBtler und Mathematiker zu Niirnberg*.

Eimabuttel, osada podmiejska o 3 km. na północ od Hamburga, w malowniczem położeniu; ulubione miejsce rozrywek i letniego pobytu Hamburezy-ków; fabryki machin, szlifiernie drogich kamieni,

And. S.

And. S.

Eindhoven, miasto powiatowe w niderlandzkiej prowincyi Brabancyi Północnej, przy drodze żelaznej do Venloo, Hasselt i Hertogenbosch,—fabiyki tytoniu i cygar, płótna, kapeluszy, koronek, skór, tkanin bawełnianych, 4 500 m-ców.

Einert Teodor (* 1828 r. w Warszawie—f tamże 3 lutego 1866), kompozytor i pedagog muzyczny, uczeń Augusta Freyera, nauczyciela muzyki i organisty przy kościele ewangelickim w Warszawie. Po ukończeniu stadyów, E. poświęcił się zawodowi nauczycielskiemu i w krótkim czasie zdołał sobie wyrobić opinię wybornego nauczyciela fortepianu. Od 1848 r. objął posadę nauczyciela śpiewu w szkole gminy ewangielickiej, zarazem pomocnika organisty, którym był wówczas August Freyer. Z licznych kompozycyj E-a jedynie tylko „Myśl*, „Pieśń bez słów*, „BarkaroIau, „Cicha łza* (maraz źałobiy), „Wspomnienie wieczoru, obraz mu

A. Pol.

E. G.

And. S.

Dr A. P.

Clam Gallasa. wa w Saksonii, hetmaństwie Cwikowskiem, po-

zyczny", fantazja „Douleur et pa88ionu, układ na cztery ręce uwertury z „Halkiu, parę mazurków ta necznych, craz kilka innych utworów, były drukiem ogłaszane; reszta pozostała w rękopisie.

Einhard (* około 770 w okręgu Mogunckim—f 840), zwany też mniej właściwie Eginhardem, historyk średniowieczny. Nauki pobierał w klasztorze Pulda i tu przedstawił się tak korzystnie, że został zalecony Karolowi Wielkiemu. Rozległą wiedzą, bystrością umysłu i obejściem zjednał sobie tak dalece względy tego monarchy, że był poufnym jego doradzcą. Będąc biegłym w sztuce budowniczej, znał bowiem Witruwiusza (ob.), miał sobie powierzony kierunek nad nowo - wzno-szonemi budowlami (np. katedry akwisgrańskiej) i jako taki nosił biblijne miano Beseleel. W r. 806 jeździł w poselstwie do papieża Leona III, w sprawie zatwierdzenia testamentu Karolowego, Za Ludwika Pobożnego, lubo usunął się od spraw publicznych i mieszkał przeważnie w nadanym sobie Michelstadt (w Odenwaldzle), posiadał wpływ wielki. Tak np. przyprowadził do zgody Ludwika z jego synami w r. 830. Otrzymawszy w Rzymie relikwie św. Marcellina i Piotra, w r. 827 zbudował w swojej posiadłości klasztor Mulinbeim, przezwany później Seligenstadt, i tu rad mieszkał w ostatnich latach życia. E. jest autorem bardzo cennego życiorysu Karola W. Życiorys ten „Vita Caroii Magni“ (drukowany już w Kolonii w 1521; w ostatnich czasach w Pertza „Monumenta Germaniae historica. Scriptores II* i Jaffego „Bibliotheca rerum germauicarum* tom IX), stanowi nie tylko poważne źródło historyczne, ale i wielkiej wartości zabytek literacki, ze względu na poprawność stylu, wzorowanego głównie na Swetoniusza życiorysie cesarza Augusta. Oprócz tego, E. napisał „Translatio ss. Petri et Marcelimi*, ale nie tak już poprawną łaciną. To samo trzeba powiedzieć o jego listach, w których zresztą mało zawiera się materyału historycznego. Czy E. miał udział w układaniu „Annales Lau-riscenses majores* — jest to kwestya, dotychczas przez krytykę nie rozstrzygnięta. Ostatnio w tej sprawie zabierał głos Sybel (w „Historische Zeit schrift* 1880). „Oeuvres complótes d’Eginhard, ióunies pour la preroióre fois et traduites en franęais" par A. Teulet (2 tomy Paryż, 1840 — 43 r.).

Eining, wieś w Bawaryi Niższej, powiecie A-bensberg, na prawym brzegu Dunaju, z nader cie-kawemi wykopaliskami dawnego warownego obozu rzymskiego, (przypuszczalnie starożytna A b u-c i n a); odkopano tu fundamenty murów obronnych, budowle forteczne, domy prywatne, łaźnie z urządzeniem paleniska i t. p.

Einsiedel, 1). E., wieś kościelna w Czechach, w Rudawach Czeskich (Erzgebirge) 450 m. nad p. m., przy drodze żelaznej z Reichenberga (Li-berca) do Zgorzelic, przez Friedland, uzdrowisko klimatyczne i letnie schronisko, zwierzyniec hr — 2). E., wieś przemysło-

wiecie Chemnitz; fabryki pończoch, papieru, tektury, przędzalnie bawełny, 3 000 m-ców. — 3). E.». węg. Szepes Nemete, miasto w węgierskim komitacie Spiskim (Zips), nad rz. Goilnitz; kopalnie żelaza, antymonu i miedzi; 2 000 m-ców, prawie wyłącznie Niemców. — 4). E., miasto w Czechach, ob. Mnichów.    And s*

Einsiedeln, łac. Monasterium eremi-tarum, franc. Notre Damę des Hermites, miasto powiatowe w Szwajcarskim kantonie Schwytz, nad potokiem Alp, połączone drogą żelazną z Zurichem przez Wadensweil i Biberbriioke, 8 600 m-ców. Sławę swoją zawdzięcza miasto starożytnemu klasztorowi Benedyktynów, z kościołem i cudownym obrazem M. Boskiej, który rocznie ściąga 150 000 — 200 000 pobożnych pątników. — Jest E. tem dla szwajcarskioh (i bawarskich) katolików, ozem S. Jago de Compostella dla Hiszpanii, Loreto dla Włoch, Częstochowa dla Polski, Mariazell dla Austryi niemieckiej. Właściwe miasto, położone niżej i około 900 m. nad p. m. wzniesione, nie przedstawia nic osobliwego; składa się ono w znacznej części z mnóstwa hoteli, oberży, gospód, zajazdów, w któryoh pielgrzymi znajdują pomieszczenie. Na wzgórzu ku wschodowi rozciągają się ogromne zabudowania klasztorne z rozrzuconemi dokoła straganami, w których sprzedają książki do nabożeństwa, różańce, medaliki, krzyżyki, obrazy świętych i t. p.; dostarcza ich oddawna istniejąca tu firma braci Benkiger, zatrudniająca do 700 pracowników i posiadająca wielką drukarnię, stereotypię, zakłady ksylo - cynko - i chromo - graficzne, introligatornie i t. p. Budowle klasztorne wielokrotnie były niszczone przez pożar. Obecne, wzniesione w stylu włoskim, pochodzą z r. 1704—19; kościół* dwiema smukłemi wieżami, niczem szczególnem nie odznacza się. Kaplioa M. Boskiej z czarnego marmuru mieści w sobie cudowny posąg N. Panny, wyrzeźbiony z czarnego drzewa, ubrany w kosztowne szaty i ozdobiony mnóstwem pereł i drogich kamieni; posąg spoczywa na ołtarzu z białego karraryjskiego marmuru, pochodzi z XIV w. i odtnacza się delikatną robotą. — Biblioteka klasztorna liczy przeszło 30 000 tomów, w tej liczbie znajdują się cenne rękopisy z X—XII w. i inkunabuły. Założenie pustelni przypisują św. Meinra-dowi (Meginhardowi), który zbudował tu kaplicę dla pomieszczenia cudownego obrazu M. Boskiej, otrzymanego w darze od zakonnicy Hildegardy z Ziiriohu. Po śmierci Meinrada (zamordowanego w r. 861), pustelnia istniała dalej, dopóki kanonik Eberhard ze Strassburga nie założył tu klasztoru i kościoła w r. 934. — W późniejszym czasie wynikły długotrwające nieporozumienia między klasztorem a okoliczną ludnością o pastwiska alpejskie; poddani klasztorni podnosili też nieraz głowę przeciwko uciskowi; ich bunt w r. 1765 krwawo został stłumiony. Za czasów rewolucyi frańcuskiej klasztor uległ rabunkowi ze strony wojsk francuskich, wkrótce jednak doszedł do dawnego stanu kwitnącego, dzięki hojnym ofiarom pątników. — Porównaj: Tschudi „EinBiedelische Chronik" (Ein-

N.

strony.

r. 679 do 668 przed Chr.

Eiraku-jaki, nazwa porcelany japońskiej z Kio-

siedeln 1823); Kuhn „Der jetzige Stiftsbau Maria E.* (t-że 1883).    And S-

Einspieler Andrzej (* 1813—-f- 1888), jeden z głośniejszych działaczy słoweńskich w epoce odrodzenia umysłowego wśród Słowian austryackicb. Zostawszy w r. 1837 księdzem, otrzymał parafię w Celowcu (Klagenfurt), gdzie wykładał także re-ligię i język słoweński w szkole realnej. Idąc za głosem Bleiweisa (ob.), duchownego wodza Sło-weńoów, począł budzić ogromny ruch umysłowy wśród swoich ziomków, pisująo rozmaite artykuły do gazet słoweńskich (głównie do .Słowenii*), redagując od t. 1852 do 1883 czasopismo „Przyjaciel szkoły* (Skoljski prijatelj), które później zmieniło swój tytuł na „Przyjaciel Słoweńców”, wreszcie biorąo czynny udział w politycznych Bprawach swego narodu. Chcąc zyskać dla sprawy narodowej jaknajwiększą ilość stronuików wśród samych Niemców, począł wydawać kolejno kilka czasopism w języku niemieckim, jak np. „Draupost", ,Karn-tnerblatt", .Kartner Volksstimme“, w których uwydatniał dążenia narodowe; mimo to, na tern polu spotkał go zawód zupełny. Obrany w r. 1863 posłem na sejm krajowy, przedewszystkiem głosował za zakładaniem jaknajwiększej ilości szkół ludowych; tak samo wołał o oświatę dla ludu i później, gdy jeszcze dwa razy posłował do sejmu (w 1. 1871 i 1880). Jeszcze w r. 1851 przyczynił się głównie do założenia t. z. .Towarzystwa św. Mohora* (Drużstyo sv. Mohora), mającego na celu wydawnictwo tanich książek słoweńskich; jest ono i dziś jeszcze dla Słoweńców tern, ozem .Macierze" dla Chorwatów i Czechów, licząc ogromną ilość członków (do 40 000) i przyczyniając się usilnie do oświaty, zwłaszcza niższych warstw społecznych. Obok tego E. otworzył w r. 1864 razem z Cbocholouskiem (Czechem) pierwszą czytelnię słoweńską w Celowcu, a następnie zawiązał tamże stowarzyszenie polityczne z licznemi filiami na prowincyi, mające na celu budzenie ducha narodowego i uświadamianie w sprawach politycznych mniej wykształconego ogółu. Od r. 1882 aż do śmierci redagował dwumies;ęcznik „Mir,* poświęcony interesom słoweńskim. Z licznych prac jego zasługują na uwagę: „Politicni katekizem" (187) .Wegweiser fur die Wahler der kat. Reciits-parteitt i inne.

Eipel, 1) E. miasto w Czechach, ob. Upioe. 2). E. albo Eifel, czeska U pa, U pa w a, rzeua, ob. Au pa. 3) E. węg. Ipoly, słowacka Ipola, rzeka w Węgrzech północnych, ma źródła w Ru-dawach Węgierskich, w komitacie Neogradzkim, na samej granicy z komitatami Sohl i Gomor, płynie zrazu doliną górską ku południowi, poczem wchodzi w kraj pagórkowaty i zwraca się ku południo-zacbodowi, a następnie ku zachodowi; obchodzi odosobnioną wyniosłość CsovanyoB w komitacie Hont, wreszcie kieruje się ku południowi i pod osadą S?ob poniżej Hronu (Gran) wpada z lewej strony do Dunaju, ubiegłszy 203 km. Zasób wody znaczny, spadek bystry, dlatego spław utrudniony, a w wielu miejscach niemożliwy; dopływy liczne, z nich ważniejsze: Tugar, Tisownik i Lica-wa z prawej, a Szuba, Saanda i Lokos z lewej

And. S.

Eira, Ira, twierdza górska w starożytnej Mes-senii, (Peloponez), na samej granioy z Arkadyą, leżała o milę na zachód od dzisiejszego miasteczka Isara; w 2-ej wojnie Messeńskiej broniła się przez jedenaście lat pod wodzą Arystomenesa od

And. S.

to, ozdobionej malowidłami czerwonemi i złotemi.

Eisack, lewy dopływ Adygi (Etsch), w Austryi (Tyrol), źródła ma w maleńkiem jeziorku, na przełęczy Brenneru, która jest jednem z największych i dla stosunków ludzkich najważniejszych obniżeń głównego grzbietu Alpejskiego, między grupą Oetz-thalską i wysokiemi Turniami (Hohe Tauern). E. wypływa z jeziora, jako nieznaczny strumień, i dąży ku południowi. Po drodze zbiera z obu stron liczne potoki, pogłębia swą dolinę i aż do Ster-zing płynie śród skał paleozoicznej formacyi. Odtąd rozpoczynają się skały archaiczne, a następnie granity i gnejsy, które ciągną się prawie do uśoia z lewej strony najważniejszego dopływu Rienz, przychodzącego od wschodu doliną Puster i wpadającego pod Brixeu. Tu znowu wraca formacya archaiczna, poczem E. wkracza w region starszych skał wybuchowych, które towarzyszą mu aż do Bożen; poniżej Bożen wpada do Adygi, ubiegłszy 85 km. Cały bieg odbywa się w dolinie poprzecznej, którą dziś przebiega kolej żelazna, łącząca Monachium i wyżynę Bawarską z Weroną i niziną Lombardzko Wenecką. Okolica źródeł z obu stron należy do najdzikszych i zarazem najwspanialszych w Tyrolu.    And- s‘

Eisele Frydoliu, paudektysta (* 2 maja 1837 w Sigmaringen), słuchał naprzód w Tubindze teologii katolickiej, następnie od r. 1857—60—prawa w Berlinie, gdzie w r. 1865 został assesorem sądowym, a potem sędzią okręgowym w Hechingen. W r. 1872 powołano go na profesora zwyczajnego i członka sądu apellaoyjnego do Bazylei, od roku zaś 1874 zajmuje katedrę prawa rzymskiego w uniwersytecie frejburskim. Oprócz tego od r. 1867 — 72 był on członkiem pruskiej izby poselskiej. Z pism jego na szozególną zasługują uwagę: ,Die materielle Grundlage der Excepcio“ (Berlin 1871); „Ueber das Rechtferhaltnis der res publicae in publico usu etc. nach rótniBchem Recht* (Bazyleja 1873); „Die Kompensation nach romi-schem und gemeinem Recht“ (Berlin 1878); ,Ko-gnitur und Prokuratur* (Preiburg 1881); „Ab-handlungen zum ro riischen ZiviiprooessM (tamże 1889).

Eiselen Jan Fryderyk Gotfryd, ekonomista (* 21 wrześoia w Rothenburgu nad Saalą—f 3 października 1865 w Halli); kształcił się w Er-langen na wydziale teologicznym, w latach 1813 i 1814 brał udział w wojiie z Francuzami, potem został prywatdocentem hiBtoryi i ekonomii politycznej w Berlinie, w 1820 profesorem we Wrocławiu, 1829 w Halli. Napisał: „Grundziige der Staatswirt-schaftw (Berlin 1818); „Handbuch der bysteme der Staatstfissenschaften” (Wrocław 1828); „Der Lehre

s. s.

von der Volkswirtscbaft‘ (tamże 1843); „Der preus siscbe Staat* (Berliu 1862). Jest on prócz tego autorem dzieła „Geschichte der LiPzowscben Frei-korpsu (wyd 2, Halla 1851 r ).    *

Eisen Karol, malarz, rysownik i rytownik francuski (• 1720 w Valenciennes—f 1<78 w Brukselli). E. był synem FiancDzka E-a, rodem z Brukseli', także malarza, który, przesiedliwszy się do Va!eaciennes we Francyi, uprawiał tam malarstwo kościelne Karol E. uczył się rytownirtwa w Paryżu, w pracowni Le Bas. Pierwszą ważniejszą pracą jego był zbiór studyów dekoracyjnych i ornamentacyj-nych, wydany w Paryżu 1755 r. pod tyt. „Premier Livre d’une oeuvre suiv.e“. Brada Goncourt uważają ten zbiór szkiców za kompletne album stylu „rocaille*, dające wyborne i dokładne wyobrażenie o charakterze owoczesnej sztuki dekoracyjnej. Przyjęty do grona Akademii św. Łukasza, Eisen brał udział w jej pracach kon kursowych, wystawiająo tam często swoje obrazy mitologiczne, portrety i rysunki najrozmaitszej treści. Mianowany wice-dyrektorem tego niezależne' go stowarzyszenia, E. został wkrótce potem powołany do dworu, gdzie objął obnwiązki nauczyciela rysunków pani Pompadour i nadwornego rysownika królewskiego. Na tern stanowisku E. nie wytrwał zbyt długo, powodem zaś utraty tych posad był brak taktu i ogłady światowej. E był jednym z wybitniejszych illustratorów francuskich XVIII-go w., jak np. Gravelot, Cochin, Cboffard, Mariller, Moreau le Jeune i Saint - Aubin. E. był z nich jeśli nie najdoskonalszym rysownikiem, to w każdym razie najpracowitszym, najdokładniejszym, a nawet i najwykwintniejszym. Rysunki jego a zwłaszcza winietty, tak pełne wdzięku, lekkości i powabu, były w swoim czasie ostatniem słowem sztuki ornamentacyjnej wydawniczej; niektóre u-twory literackie nabierały rozgłosu i poczytności, dzięki jego winietkom i ilustracyom, jak np. Les Baisers przez Dorat (1770). Książki przez E-a illustrowane były rozchwytywane, a i dziś stają się one coraz bardziej poszukiwauemi, zwłaszcza niektóre, jak np. illustrowane przez niego „Contes de La Fontaineu, szczególnie wydanie, znane pod nazwą „Des Fermiers gónóraux“. Dzieło to (1762), najwięcej się przyczyniło do ustalenia sławy jego jako niezrównanego illustratora. E. illuBtrował także Henryadę Voltaira, Pory roku Thomsona (1759), („Les Saisons Poeme traduit de l’an-glais de Thomson” Paryż 1779, dedykowane ń 1’Ami des hommes), Dzieła Grścourta (1761), Metamorfozy Owidiusza (1762), Emila Rous-sseu, Życiorysy malarzy Descamps’a i wiele innych. Prócz tego wydawał E. i oobno rysusnki swoje, najczęściej treści buduarowej, lub scen lubieżnych, przeważnie z wielkiego świata, jak np. L a Nuit, Le J our (świeżo pomieszczone w reproduk-cyi w „Le Musće Galant du dixbuitiśme siócle“ Paryż 1896 u Charpentiera i Fasquelle’a), albo z życia salonów paryskich. Pierwsze z nich, jako Feu illes galantęs, miały w:elkie powodzenie w ów-czesnem z^psitem co do obyczajów społeczeństwie francuskiem. Najwięcej jeinak elegancyi i wdzięku posiadają liczne jego winietty, mające za treść sceny z amorkami. Na ten temat E. jest rzeczywiście niewyczerpanym w pomysłowości.—Porównaj: H. Beraldi i Roger Portali* „Les Graveurs du XVIII-e *iÓ3leM Hóccart „Biographie VaIenoienno-ise“, Jal „Dictionuaire crit;que de biographie et d’histojre*, Ed et J. de Goncourt „L’Art du XVIII s;Ó3le“ (wyd, 8-e, 1882, II, str. 137 — 180, 13 tablic).

Eison Jan Jerzy, Tormeński pastor w Inflantach, wydał „Naukę o powszecbnem roślin suszeniu. Część 1-sza o jarzynach, sałatach i krzewach warzywnych, jakim sposobem mają być suszone i t. d.” Wykład (sio) z niemieckiego, powtóre wydrukowana w Warszawie, w drukarni p. Du* foura, 1789.

Elsenach. miasto powiatowe w w. ks. Sasko-Wejmarskiem, na półaocno - zachodnim krańcu Tu-ryngeńskiego Lasu, w prześlicznej okolicy nad rz. Horsel (prawe dorzecze Werry), 220 m. nad p. m., 24 000 m-ców (1895). Leży ono w szeregu starożytnych i ze wszech miar godnych uwagi miast Turyngii, które, jak Wejmar, Gotha, Apolda, odegrały w dziejach tych okolic ważną rolę, gdyż znalazły się na drodze z Hessyi do Saksonii. Dziś kolej żelazna, wiodąca tędy z Berlina do Frankfurtu n, M. jeszcze bardziej uwydatniła znaczenie E-u, który też rozwija się dość żwawo. Ponad miastem, w stronie południowo - zachodniej, wznoBi się skalista góra do wysokości 424 m , a na niej słynny zamek Wartburg (ob.), którego dzieje są właściwie dziejami miasta i którego liczne pamiątki historyczne ściągają tłumy turystów. Jest tu sąd apellacyjny, gimnązyum realne i klasyczne, szkoła leśna, inspektorat lasów rządowych, semi-naryum dla nauczycieli i nauczycielek, szkoła budownictwa i rzemieślnicza, wyższe szkoły żeńskie, szpitale, teatr i t. p. Z ważniejszych gmachów i osobliwości miasta zasługują na uwagę: kościół św. Mikołaja, niegdyś benedyktyński, w stylu romańskim późniejszym; kościół gotycki św. Jerzego, a przed nim pomnik urodzonego w E. Jana Seb. Bacha; pomnik Germanii na cześć poległych w wojnie 1870—71; dom, w którym mieszkał Luter, uczęszczając w r. 1498 do szkoły św. Jerzego; niewielki pałac wielkich książąt, zbudowany w r. 1742. Przemyśł ożywiony, zwłaszcza co się tycze wyrobu farb i przedmiotów ze skóry; są tu nadto przędzalnie wełay czesankowej, oraz fabryki wyrobów z alabastru i gliny, naśladujących wazy etruskie i naczynia średniowieczne. Bezpośrednia okol ca miasta jest bardzo malownicza i zaliczona do najpiękniejszych w Turyngii (Marienthal, An-nenthal, Madeletein, Teufelekanzel, Drachenscblucht i t. p.) —E., w Wiekach Średnich Isenacum, miał być założony, według podania, jeszcze za czasów Attyli, zaś w r. 1070 Ludwik Salij-zyk przeniósł go po pożarze w miajBce dzisiejsze, nieco bardziej na południu położone. Blizkie sąsiedztwo Wartburga, rezydencyi landgrafów Turyngeń-skicb, nadało miastu z czasem duże znaczenie, które wzrosło jeszcze bardziej, gdy Ernestyńska linia książęca (Sachsen - Eisenach), uczyniła E. stolicą

Dr A. P

/f

P. Chm.

le osobliwości przyrody.

S. K.

{1596—1741). W r. 1810 wyleciało w powietrze kilka jaszczyków francuskich z prochem, które zburzyły doszczętnie dwie ulice.—Powiat E, obejmuje 1200 km. □ i liczy 92 000 m-ców; składa się on z właściwego księstwa E,, z części hrabstwa Henneberg i z części posiadłości arcybiskup-stwa Fuldy. — Por. Sohwedt i Jager „E uod die Wartburg⁴⁴ (Eisenach 1871); Warnatz „Wartburg und Eisenach⁴⁴ (Wiedeń 1881). And-s*—JJ, posiada nadto zakład leczniczy prywatny dra Kollnera dla nerwowo-chorych, ufundowany w 1890 r., otwarty od maja do października.

Eisenbaum Antoni (* 1791—f 1852), publicysta i pedagog, urodzony w Warszawie, gdzie otrzymawszy w domu wychowanie tradycyjne w duchu konserwatywnym żydowskim, przeszedł następnie do liceum warszawskiego; po czterech latach nauk musiał je opuścić, gdyż trzeba było pracować na utrzymanie ubogiej rodziny. Jako samouk, czytaniem zdobywał wyższe wykształcenie. W r. 1823 założył czasopismo p. t. „Dostrzegacz nadwiślański — Der Beobachter an der Weichsel*, drukowane po polsku i w gwarze żydowskiej, czcionkami hebrajskiemi. W tym pierwszym roku ogłosił 5

. .. . L

f"

Hf

?4-' % '

Fig, 295. Eisenbaum Antoni.

numerów, a w następuem 37. Nie miało ouo powodzenia, bo do mas żydowskich przemawiać nie mogło, a szczupła garstka żydów oświeconych czytała już czasopisma polskie. To też ważniejszą jest działalność E-a jako pedagoga. W ówcze-snem królestwie Polskiem znaczna część intelli-gencyi, pragnąc uobywatelenia żydów, za jeden ze środków prowadzących do osiągnięcia tego celu u-waźała wychowanie świeckie w języku polskim. Ponieważ, ze względów wyznaniowych, trudno było nakłonić znaczniejszą liczbę izraelitów do posyła nia dzieci do szkół publicznych chrześoiańskich (jak tego pragnął J. U. Niemcewicz), sfery rządzące uznały za potrzebne założenie oddzielnej szkoły wyższej dla żydów, pod nazwą Szkoły rabinów. Otwarta ona została w Warszawie roku 1826, a E., gorliwie myśli zbliżenia swych współwyznawców do reszty ludności oddany, chętnie przyjął w niej obowiązki nauczyciela i gospodarza,

a następnie dyrektora, i na tem stanowisku wy-trwał długie lata, przyczyniając się do pomnożenia liczby izraelitów dobrze językiem polskim władających. W uznaniu tych zasług uczniowie jego wznieśli mu pomnik grobowy własnym kosztem.

Eisenberg, 1) E., miasto w księstwie Sasko-Altenburskiem, o 5 mil na zachód od Altenburga; gimnazyum, 2 kościoły, piękny zamek Christians-burg, z parkiem i kościołem, handel drzewem, liczne fabryki (porcelany, naczyń sztajngutowych, tkanin wełniauyoh, skór), 7 000 m-ców. E. należał pierwotnie do margrabiów Miśn i, następnie do landgrafów Turyngeńskicb; od r. 1826 należy do Sachsen - Altenburga. — 2) E . osada w królestwie Saskiem, hetmaństwie Drezdeńskiem, o ll/₂ mili na północ od Drezna, z obszernym zamkiem myśliwskim (Moritzburg), w którym odbywały się huczne uroczystości dworskie t a królów Augusta Ii-go i Iii-go; jest tu dziś zwierzyniec królewski, bażantarnia, gospodarstwo rybne; instytut ociemniałych. Ludność prowadzi ożywiony handel końmi i bydłem.    And-s-

Eisenbrod, ob. Bród Nr. 4.

Eisenburg, komitat węgierski i miasto ob. Vas i Vasvar,

Eisenerz, osada górnicza w austryackim kraju koronnym Styryi, powiecie Leoben, przy drodze żelaznej Leoben - Hiefl.au, śród górzystej okolicy (stoki zachodnie rozgałęzionego pnia Hoćbschwaba), 745 m, nad p. m., 2 200 m-ców. Jest to oguisko Styryjskich hut żelaznych i kopalni. Kopalnie czynne są przeszło od 1 200 lat, zatrudniają do 5 000 ludzi i dostarczają rocznie około 6 mil. cnt. żelaza; należały one pierwotnie do skarbu, obec-cnie zaś do Towarzystwa górniczego i znajdują się głównie w pobliskiej górze Erzberg; ruda zawiera 40% czystego żelaza, z którego wyrabiana stal ma sławę najlepszej w Europie. Gotycki kościół w E., wzniesiony w r. 1279, ma być zbudowany na ruinach jakiejś starożytnej świątyni. W miejscowym urzędzie górniczym ciekawy zbiór okazów rudy. Okolica bardzo malownicza, przedstawia wie-

And. S.

Eisenlohr Wilhelm, fizyk (* 1799 w Pforz-heim—f 1872). Kształcił się w Heidelbergu, w r. 1819 został profesorem liceum w Mannheim, w r. 1840 profesorem instytutu politechnicznego w Karlsruhe; w r. 1865 przeszedł na emeryturę. W r. 1847 założył szkołę zegarmistrzów w Szwarcwal-dzie i wogóle przyczynił się znaoznie do rozwoju szkół przemysłowych w wielkiem księstwie Ba-deóskiem. Badania jego naukowe tyczą się głównie optyki teoretycznej; ozuacżył też długości fal promieni ultrafioletowych, wywołujących fluo-rescencyę. W r. 1836 ogłosił podręcznik fizyki „Lehrbuon der Physik”, który długo posiadał znaczną wziętość i dotąd jeszcze ukazuje się w nowych wydaniach, a ostatnie z nich, trzynaste, wyszło w obrobieniu Zecha w r. 1876.

Eisenlohr Jakób, Fryderyk, architekt niemiecki, ur. 23 listopada 1805 r. Zawodowe wykształcenie otrzymał w Karlsruhe, a następnie

E D.

Er J. P.

S. D.

And. S

And. S.

Eisenstein Ferdynand Gotthold Maks, matematyk niemiecki (* 16 kwietnia 1823 w Berlinie— f tamże d. 11 października 1852). Rodzice E-a pochodzili z Gdańska, ojcieo był kupcem. Już w gimuazyam, które ukończył w r. 1843 wyróżniał się E. nadzwyczajnemi zdolnościami i wiel-kiem zamiłowaniem do matematyki; będąc uczniem gimnazyalnym, studyował dzieła klasyczoe Eulera i Lagrange’a, prace Dirichlet'a i Jacobiego i uczęszczał na niektóre wykłady uniwersyteckie. Na uniwersytecie berlińskim młody student odrazu wprawił w zdumienie profesorów swą wiedzą i talentem, bo w rok niespełna po rozpoczęciu stu-dyów uniwersyteckich, ogłosił w dzienniku matę-

kształcił się we Włoszech. W r. 1839 został pro-fesorem wydziału budowlanego na politechnice w Karlruhe. Um. 27 lutego 1854 r. Wszystkie znakomitsze budowle dworców kolejowych na drogach badeńskich są projektu E-a, zajmował on się nadto restauraoyą pałacu królewskiego w Ortenburgu i budową kościoła w Lahu. Z prac jego, literatura techniczna zbogaconą została na-stępującemi dziełami: „Ornamentik in ihrer An-wendung auf verschidene Gegenstaade der Bau-gewerke* (Karlsruhe 1849—67). Część tej pracy, zarówno jak i następnych, wydana po śmierci autora przez Langego: „Mittelalterisohe Bauwerke in sud-west. Ueutsohland und am Rein“ (1853— 1857); „Enwiirfa von Gebatiden verschidenen Gat-tung“ (1852 — 1859); „Holtzbauten des Schwartz-waldes" (1853); ,Bauverziningen in Heltz zum praktizcben Gebrauch“ (wyd. 2-e 1868—70).

Eisenmann Gotfryd (• w Wiirzburgu d. 20 maja r. 1795—f tamże d. 23 marca r. 1867), lekarz i agitator niemiecki. Będąc studentem na wydziale prawnym miasta rodzinnego, wstąpił w r. 1813 do wojska jako ochotnik i odbył wojnę przeciwko Francyi, w r. 1815 opuścił szeregi i, zapisawszy się na wydział lekarski, skończył go jako doktor medycyny w r. 1819, poczem osiadł jako lekarz w Wiirzburgu. Wiadomą jest rzeczą, że wkrótce po wojnach Napoleońskich wśród młodzieży uni wersyteckiej w Niemczech, zapanował ruch polityczny, wypływający głównie z niezadowolenia, wywołanego przez niespełnienie obietnic, robionych ludowi przez rządy niemieckie przed wojną. E, nie tylko, że z zapałem przyłączył się do ruchu tego, ale Btał się jednym z przywódzców jego. Naraziło go to w r. 1823 na uwięzienie i na proces o zdradę stanu, tej mu jednakże nie dowiedziono, puszozono go więc na wolność w r. 1825. Wtedy, rozgoryczony więcej jeszcze, rzucił się z zapałem do publicystyki politycznej, a tak sobie przytem ostro poczynał i tak się wciąż władzy narażał, że w r. 1832, stawiony przed sąd, skaza nym zoBtał na dożywotnie ciężkie więzienie. W r. 1841 kara ta zamienioną została na osadzenie go w twierdzy Rosenberg, z której wyszedł w roku 1847, otrzymawszy ułaskawienie zupełne, i osiadł w Norymberdze. Gdy w r. 1848 zaszły wielkie zmiany polityczne w Niemczech, E. w sześciu okręgach wybranym został na posła do sejmu frankfurckiego, przyjął mandat od Norymber-gi, która nadała mu obywatelstwo honorowe, ale jako poseł, pomimo czynności gorączkowej, nie dobił się znaczenia, ani wpływu żadnego, bo, będąc zbyt samodzielnym, do żadnego stronnictwa nie przystał, ani też umiał przystosować się do karności parlamentarnej. Po rozwiązaniu sejmu, gdy znów w całych Niemczech zapanowała reakcya, powrócił do rodzinnego Wiirzburga i stamtąd do śmierci już się nie wychylał, oddając się niezmordowanej pracy literacko - naukowej, którą też podczas swego piętnastoletniego więzienia uprawiał gorliwie. Czynnym był jako pisarz oryginalny, bardzo płodny, oraz jako tłómaoz dzieł lekarskich francuskich, ale cała ta jego działalność naukowa tylko jeszcze historyka medycyny albo bibliografa zająć może, dla tego też prac jego tu nie wyliczamy. Kto ciekaw, znaleśó je może w W. Engel mann a „Bibliotheca medico - ehirurgica et a-natomico - phyeiologica”. Największą zasługą jego jest bardzo czynny udział w redagowaniu założonych przez Canstatta (ob.) „Jahresberichte lider die Leistungen und Fortschritte der Mediom*, dla których od r. 1843 do śmierci pracował gorliwie.

Eisenmarkt, ob. Hunyad (Vajda Hunyad).

Eisenmonger August, współczesny malarz dekorator niemiecki (* 1830 w Wiedniu). Po skończeniu akademii, pracował pod kierunkiem Rahla. Pracami swemi przyozdobił wiele gmachów publicznych w Wiedniu, pałac Gutmanna tamże, oraz zamek Hornstein.    s- s-

Eisenschmidt Jan Kacper, lekarz i matematyk (* w 1656 w SiraBsburgu — f tamże w 1712). Napisał pracę o postaci i wielkości ziemi („Dia-tribe de figura telluris elliptioo-sphaeioide i t. d.“ 1691), która była początkiem znanych w historyi astronomii długich sporów o postaci ziemi, ukończonych dopiero w r. 1736. Wydał wstęp do tablic logarytmowych Keplera i Bartscha („Introduetio nova ad tabulas manuales logarithmicas J. Kepled et J. Bartschii* 1700). Ogłosił dzieło o wagaoh i miarach (starożytnych Rzymian, Greków, Hebrej-czyków i t. d. („De ponderibus et meneuris vate-rum Romanorun, Graecorum, Hebraeorum eto.* 1708).

Eisenstadt, węg. Kis-Marton, słów. Zależno, miasto w węgierskim komitacie Szoprońskim (Oedenburg), na wsohodnich stokaoh gór Litaw-skich (Leitha); wspaniały zamek książąt Esterhazych z parkiem i słynnemi cieplarniami; kilka kościołów; z tych kościół Franciszkanów mieśoi groby Esterhazych; 3 000 m-ców, Madjarów i Niemców, trudniących się handlem, rolnictwem i uprawą wiaa.

Eisenstein, miasto w czeskiem Letmaństwie Suszyckiem (Scbuttenhofen), w górach Lasu Czeskiego, niedaleko granio Bawaryi; urząd celny, fabryki i szlifiernie szkła kryształowego i zwierciadeł, browar, młyny, huty że.azue, fabryki drutu, 2 000 mieszkańców. W pobliżu największy w Czechach tunel (1 750 m. długości), dla kolei żelaznej, wiodącej z Pilzna przez E. do Bawaryi.

nych i t. p.

Eisfeld, miasto w księstwie Sasko - Meiningeń-skiem, na południowych stokach Lasu TuryDgeń-skiego, niedaleko od źródeł Werry; stary zamek, liczne fabryki (zabawek, źaluzyj, chemikaliów, farb); 3 600 m-ców. Osada ta niewiadomego, ale bardzo dawnego, pochodzenia, otrzymała prawa miejskie w 1323 r.; w w. XIII—XV kwitnęła kopalniami żelaza, w wojnie Trzydziestoletniej często niszczona.    And. e.

Eisgrub, ob. Lednice.

Eisleben, miasto w pruskiej prowincyi Saskej, regencyi Merseburekiej, stolica powiatu Mansfelder Seekreis, niegdyś stolica hrabstwa Mansfeld, przy drodze żelaznej Halle-Kassel, w pagórkowatej okolicy, 23 500 m-ców (1895). Starożytne to miejsce urodzenia i zgonu Maroina Lutra zjawia się poraź pierwszy w dokumentach pod r. 974, jako Islebia; nabrało później wielkiego znaczenia, gdyż już w r. 1045 podniesione zostało do godności miasta i miało prawo bicia własnej monety; należało wówczas do hrabiów Mansfeld, po których wygaśnięciu, w r. 1780 dostało się Saksonii, a w r. 1815 Prusom. W wojnie chłopskiej wiele ucierpiało. E. składa się ze starego i nowego miasta oraz 3 przedmieść, posiada sąd powiatowy, urząd górniczy, gimnazyum, seminarjum dla nauczycieli i nauczycielek, wyższą szkołę żeńską, szkołę górniczą, kilka innyoh szkół średnich i niż-

zamku.

S. 8.

8. 8.

S. 8.

matycznym Crellego, do którego pisywali najznakomitsi uczeni, aż 16 większyoh i mniejszych ar-tykułów. Zjednał tern sobie taką sławę, że uniwersytet wrooławski, na wniosek prof. Kummera i Fischera, przesłał mu, będąoemu wówczas na trzecim semestrze, stopień doktorski honoris causa Młodym uczonym zainteresowali się Gauss i Aleksander Humboldt; E. otrzymał stypendyum królewskie i miał w roku 1846 habilitować się na docenta uniwersytetu w Berlinie; z powodu choroby wszakże habilitował Bię dopiero w roku następnym. Wykładał przez dziesięć semestrów rachunek różniczkowy i Całkowy, teoryę liczb, fun-kcye eliptyczne, mechanikę analityczną. Choroba śmiertelna przerwała przedwcześnie żywot, oddany pracy i głębokim badaniom. Rozprawy E-a mieszczą się w rozmaityoh tomaoh wspomnianego dziennika Crellego (od 27 do 44-go), w dzienniku Louville’a, w ,Nouvelles Annales de Mathó-matiquesM i wreszcie w Sprawozdaniach Akademii berlińskiej, której członkiem został E. na początku ostatniego roku życia swojego. W roku 1847 prace jego drukowane w dzienniku Crellego wydane zostały osobno („Mathematische Abhandlun-genu) z przedmową Gauśsa. Główne badania E-a odnoszą się do wyższych dziedzin teoryi liczb, w której rozwinął i wzbogacił nowemi odkryciami rezultaty prac Gaussa i Dirichlet’a; pomiędzy inne mi teoryę form trójkowych i teoryę liczb ze»polo-nych całkowitych; podał dowody tak nazwanego „prawa wzajemności¹¹ liczb pierwszych dla reszt kwadratowych, sześciennych i dwukwadratowych; ogłosił nowe przyczynki do teoryi funkcyj eliptycznych, do teoryi szeregów nieskończonych podwój-

8. D.

szych; handel nasionami, hodowla kwiatów; browary, młyny, octownie, słodownia; wydobywanie w okolicy miedzi i srebra (w 1889 r. miedzi 15 000 tonD, srebra 86 700 kg). Z liczby czterech zborów ewangelickich wyróżnia się kościół świętego Andrzeja a grobowcami hrabiów Mansfeld i z posągami Lutra i Melanchtona. Dom, w którym urodził Bię Luter, zgorzał w części w r. 1689, leoz odrestaurowany zoBtał ze Bkładek; na głównym rynku bronzowy pomnik Lutra, dzieło Siemeringa, odsłoniony w r. 1883.—Ruiny starego

And. S.

Eissenhardt Jan, współczesny sztycharz niemiecki (* 1824 roku we Frankfurcie nad Menem). Kształcił się w Instytucie Sohadla pod kierunkiem sztycharza Sotafera. Reprodukował w sztychu o-brazy współczesnych malarzy, obrazy z galery i frank far ckitj, ze zbiorów Esterhazych w Peszcie, sztychował głowy portretowe do banknotów ros-syjskich. Na zamówienie rządu pruskiego wykonał w sztychu Madonnę z siedmiu aniołami podług Sandra Botticellego (1886). Jest to pierwszorzędna praca E-a.

Eismann Jan Antoni, malarz pejzażysta niemiecki (* 1634 r. w Salzburgu — f 1698 w Wiedniu). Studyował w Monachium, Weronie i najdłużej w Wenecyi. Krajobrazy jego znajdują się w znacznej liczbie po muzeach niemieckich, najwięcej w Dreźnie.

Eitelberger von Edelberg Rudolf, estetyk-erudjt niemiecki (* 1817 w Ołomuńcu — f 1885 w Wiedniu). E. pcłożył wielkie zasługi, praoując niezmordowanie nad zreorganizowaniem nauki rysunku w Austryi, celem zastosowania sztuki do przemysłu. Broszury jego („Die Reform des Knnstunterrichts" Wiedeń 1848) i artykuły, oraz zabiegliwość osobista przyozymły Bię głównie do założenia w Wiedniu Szkoły sztuki dekoracyjnej, oraz Muzeum sztuki i przemysłu. Jemu także zawdzięcza Austrya, zawiązanie kilku towarzystw przemysłowyob, mających na celu popieranie sztuki. Jako profesor u-niwersytetu wiedeńskiego, jako znawoa niepośledni sztuki, oraz jako ozynny propagator swoioh pożytecznych pomysłów, E. cieszył się uznaniem ogółu i zaufaniem rządu, który mianował go kilkakrotnie komissarzem swoim przy wystawach powszechnych w Lendy nie 1 Paryżu. E. położył też dużo zasług na polu pożytecznych wydawnictw naukowych. I tak, był współpracownikiem Hei-dera i Hiesera przy wydawaniu „Mittelarterliche Kunstdenkmaler des oesterr. Kaiserstats* (Stuttgart 1858—60, 2 tomy); sam wydał kilka tomów opisu zabytków Friulu i Dalmacyi (1859 — 61); od 1871 r. redagował „Quellenschriften zur Kunst-gescl ichte und Kunsttechnik des Mittelalters und der Renaissance” (18 tomów). W r. 1858 E. wy-duł osobno „Biiefe ueber die merderne Kunst Frank-reichs“. Pisma pomniejsze E-a, odnoszące się do historyi sztuki, wyszły razem zebrane pod tytułem: „Gesammelte kunsthistorische Schriften* (Wiedeń 1879).

1871).

Aad. S.

And. S.

N.

N.

Eitner Robert (* 22 października 1832 roku we Wiooławiu), historyk muzyczny niemiecki. Teoryę muzyki studyował u Brosiga. W 1853 r. przeniósł się do Berlina, gdzie zajmował się udzielaniem lekcyj na fortepianie. W 1862 r. E. zamieścił w ,Neue Zeitsohrift fur Musik“ pierwszą swoją pracę z dziedziny historyi muzyki, mianowicie o początku i rozwoju instrumentów klawiszowych, która na niego powszechną uwagę zwróciła. W pięć lat później, na konkursie, ogłoszonym w Amsterdamie przez niderlandzkie towarzy-stwo popierania muzyki, E. zdobył pierwszą nagrodę za napisanie .Słownika muzyków hollender-skich*, wskutek czego toż samo towarzystwo powierzyło mu napisanie biografii J. P. Sweelincka (kompozytor niderlandzki XVI w.) i redakcyę partytur muzyków niderlandzkich z XVI-go wieku. W 1868 staraniem E-a powstało towarzystwo .Ge-sellsohaft fur Musikforschuug*, oraz czasopismo .Monatshefte fur Musikgesobichte*. Oprócz wielu prac pomniejszych z dziedziny historyi muzyki, E. zamieścił w gazecie powyżej wzmiankowanej cenną swą pracę bibliograficzną: wVerzeicbniss neuer Ausgaben alter Musikwerke aus der fiiihesten Zeit bis zum Jahr 1800* (1871); „Bibliographie der Musiksammelwerke des 16 und 17 Jahrhun-

derts" (1877), oraz „Verzeichnis der gedruckten Werke von Hans Leo Hassler und Orlandus de La8susu (1873—4). Z dzieł pedagogicznych E. wydał .Hilfsbuch beim Clavierunterrichte“ (Berlin

A, Fol.

Eitorf, przemysłowa wieś w pruskiej prowincyi Reńskiej, regencyi Kolońskiej, powiecie Siegeberg, nad rz. Sieg, przy drodze żelaznej Kolonia-Giessen,—fabryki alizaryny, tkalnie jedwabiu, wyrób aksamitu; prywatny zakład dla obłąkanych. Eiwanowitz, ob. Iwanowice.

Eizenbnrg, ob. Eisenburg.

Eja, ob. Jej a.

Ejalet, dawna nazwa jednostki administracyjnej w Turoyi; E. był właściwie połączeniem kilku li-wów, czyli prowincyj, zostająoych pod zarządem jednego namiestnika z tytułem paBzy. Od r. 1865 Turcya dzieli się na wilajety, ożyli gubernatorstwa gieneralne, te zaś na sandżaki, t. j. pro-wincye; sandżaki wreszcie na k a z a s, t. powiaty.

Ejdotbea, ob. Pr o te us z.

Ejdziatowiozów herb, inaczej przez Kojałowi-oza Łukiem napiętym zwany, wspólny pięciu rodzinom litewskim tatarskiego pochodzenia, a mianowicie: Ejdziatowieżom, Narkiewiczom, Rodziewiczom, Sundnikom i Turom. Przedstawia: w polu czerwonem łuk napięty z nałożoną strzałą w górę tarczy; w szczycie hełmu trzy pióra strusie. Ejekoya, cb. Wymioty.

Ejgirdów herb, zwany przez Kojałowicza Ab-dankiem z przydatkiem, przedstawia herb Abdank (ob.), leżący na mieczu, ostrzem na dół obróconym; pole tarczy czerwone; w szczycie hełmu trzy pióra strusie. Służył żmudzkiej rodzinie Ejgirdów.

Ęjjub (ibn S A d i), rodem Kurd, gubernator

miast syryjskich Baalbeku i Takrydu, osiadł następnie w Egipcie, gdzie i umarł w r. 1173, Syn jego, Saladyn, w drugiej połowie XII w. założył tamże nową dynastyę Ejjubidów, która rządziła Egiptem i częścią Syryi i zyskała rozgłos przeważnie w walkach z krzyżowcami i Jerozolimą.

W r. 1250 ustąpiła miejsca Mamelubom.

ĘjjtLb chan, młodszy syn Alego, emira afgań-skiego; za życia ojca rządził Heratem i stale zdradzał wielką nienawiść ku Anglikom, z którymi poraź pierwszy wystąpił do walki w r. 1879 i z początku odniósł nad nimi kilka zwycięstw; atoli pobity przez nich w r. 1880, wyparty był z posiadłości angielskich i cofnął się do Heratu. Chcąc otrzymać władzę nad całym Afganistanem, wyruszył przeciw emirowi Abdurrahmanowi, z którym rywalizował o tron afgański; ale pobity przez niego na głowę, musiał się ratować ucieczką do Per-syi w r. 1831, gdzie, na żądanie rządu angielskiego, wzięty był pod ścisły dozór; jednakże w r. 1888 uciekł stamtąd i, zebrawszy w Afganistanie nieco żołnierza, uderzył na Herat; ale pobity pod Meszhedem, był wzięty do niewoli i wydany Anglikom, którzy go osadzili w mieśoie Rawalpindi w Pendźabie.

Ejkadistał albo Eikadeis (w spolszczeniu moźnaby powiedzieć Ikadyści). Członkowie stowarzyszenia filozoficznego, w analogii do religijnych tijazów, nazwę przyjmujący od 20-go dnia miesiąca, w którym stowarzyszenie odbywało swą sesByę. Stowarzyszenia takie istniały w Grecyi dobrze przed organizacyą nauczania filozoficznego porządkiem szkół. Jeden z tekstów prawa (Di-gesta .De colleg. et corpor.*) odnosi je dla Aten aż do epoki Solona. U Platona zbierają się na takie biesiady: Lizymach i Melezyasz z dorosłymi synami. Zebrania takie ustanawiane były najczęściej przez testament, dla uczczenia rocznicy urodzenia lub śmieroi; a Dyogenes Ł. pozostawił nam tekst takiego testamentu, który na ten cel pewną summę przeznacza (X, 18 i VI, 101). Dwojakiego rodzaju są alluzye, jakie co do tego przedmiotu u autorów napotykamy. Jedne, poważne, przedstawiają nam zebrania w świetle najkorzyst-niejszem, jako naturalną sposobność dla uczestników doktryny epikurejskiej, w celu zastosowania się do przepisów mistrza pod względem kierownictwa sumienia i wzoru życia (Sen. „Ep.“ 11, 6; 25,

5), przewodnictwo tam oddawano najprzedniejszemu i wygłaszano mowy. Istnieje dwuwierszowe zaproszenie, przesłane przez Filodema Pizonowi, temu samemu, przeciw któremu Cycero wymierzył znaną mowę: .Zastaniesz na tej biesiadzie (el%<źŚa §sum£cov) przyjaciół prawdziwych; posłyszysz rozprawy milsze niż u Feaków*. Inne alluzye są satyryczne, dowodzące, że ogół nie szczędził szyderstwa Ikadystom. Ich to, zdaje się, cynik Me-nippos brał za cel swych dyatryb, wydrwiwając mianowicie ucztę, wydaną pod pozorem rozpraw „ filozoficznych (Diog. L. 1. c.). Oprócz Epikurejczyków biesiady takie odbywały i inne szkoły. Ju-venalis opowiada o dobrem winie, jakie spijali razem Petus Tbraseas i Hćlvidius Priscus w roczni-

K. K.

Hml.

lilc

fik

,V

ten przedstawia na tarczy poziomo przepołowionej w dolnem polu błękitnem, trzy gwiazdy, dwie wyżej, jedna niżej; w górnem, czerwonem, pół lwa w prawo wyskakującego; w szczycie hełmu—lew skrzydlaty z korony szlacheckiej, w prawo wyskakujący.

K. K

And, S.

K. K.

K, K.

cę urodzin Brutusa i Kassyusza. W taki sam spoBÓb Seneka radby uczcić dwóch Katonów, Sokratesa z Platonem, Zenona i Kleantesa. Bywały nawet zebrania na rzecz protestu, urządzane przez bezbożnych, obojętnych, albo przez ludzi ducha ne-gacyjnego, o czem wspomina Ateneusz (XII, 76; VII, 28). Wiadomości o tym przedmiocie podają: G. F. Schoemann *Antiq. juris pub. graeci* (str. 305); tenże „Griech, Altertb.* (I, str. 382; II, str. 576); Rangabe „Antiq. hellóniq.“ (II, 89).

Ejjuhidzi, dynasty a muzułmańska, która panowała w Egipcie po Fatymidach od r. 1171 do r. 1250 naszej ery. Założycielem jej był sułtan Salah -ed-din Jusuf, syn Ejuba Ben - Szadi -Ben - Merwana (ob. Ejjub). W r. 1250 obalona przez Mameluków (ob. Eg i pt- dzieje).

Ejłemberg, herb wygasłej rodziny Heilenber-gów, z Niemiec pochodzącej, a osiadłej na Pomorzu, jeszcze za krzyżackich czasów, później (w XVII wieku) skolligaconej z rodzinami polskiemi. Herb

ma

\Jp

4a

Fig. 297. Ejłemberg (herb).

Ęjlitya, EiXei6-oia (od ^eóasa&a i= być uciskanym, wić s ę z boleści), bogini opiekująca się porodami, jak u Rzymian Lu ci na. Homer wymienia kilka E,-j jako córki Zeusa i Hery, a w liczbie ich jedną, mieszkającą w grocie przy rzece Amnisos, na Krecie; Hezyod zna także E-ę, córkę Zeusa i Hery. Sama nawet Hera, równie jak Artemis, uchodzą za opiekunki porodów i przybierają wtedy miano E-i. Kult tej bogini początek ma na Krecie, skąd, razem z kultem Apollina, przeniósł się na Delos, Attykę i dalej. W różnych miejscowościach miała ona świątynie i posągi. — (Iliada XI, 269; XIX, 103. Odysa. XIX, 188. Hezyod „Teogon.“ 922).

Ęjmundowa saga (Eymundar-Saga), ma to być poemat staro-skandynawski, w którym opowiedziane są czyny bohaterskie Ejmunda, jednego z książąt normandzkich, w Gardariku, t. j. w państwie Waregów, załoźonem w pośród Słowian nowogrodzkich i kijowskich Wiadomość o niej doszła do nas przez Józefa Sękowskiego, który w r. 1834 opracował ją krytycznie w czasopiśmie pe-tersburskiem „Biblioteka dla cztienija“, uważając za bardzo cenne źródło do dziejów Rosi i Polski z czasów Włodzimierza W. i Bolesława Chrobrego. Opierając się na tej pracy, J. Bartoszewioz szeroko rozpisał się o sadze Ejmundowej w Enoyklo-pedyi S. Orgelbranda. Nie mogąc doszukać się innych wskazówek w tym przedmiocie, poprzestajemy na tern jedynie zaznaczeniu, po szczegóły zaś, bardzo zajmujące, lecz wątpliwej wiarogodności, odsyłamy ciekawych do artykułu Bartoszewicza. * Ejnarowiczów herb, ob. Biały ni a.

Ejragoła, i che dziś miasteczko w gubernii i powiecie Kowieńskim, na lewym brzegu Dubiesy, która je oddziela od powiatu Rossieńskiego, przy trakcie bitym z Kowna przez Rossienie do Telsz; około 175 » m-ców, z których do 400 katolików, reszta żydzi; przeszło 20r» domów, z tych ledwie kilkanaście murowanych. Ulice brukowane, ale zabudowane ciasno, dachy domów przeważnie gontowe, gdzieniegdzie nawet słomiane; miasto nocą nie oświetla się wcale i żadnych zakładów przemysłowych nie posiada. Jest tu stacya pocztowa, Bzkół-ki ludowe, apteka, kościół katolicki drewniany, erygowany w r. 1416 przez Witolda i należący do dekanatu Wielońskiego; pod miasteczkiem kaplica gotycka z grobami rodziny Dowgirdów. Ejragoła, w dokumentach Eroglen, Erga Ile, należy do bardzo dawnych osad litewskich; już w XIII w. miało zamek obronny, w którym mieszkał władzca Żmudzi, Litawor, i w którym miał się urodzić Witenes, słynny gnębioiel Krzyżaków i Polski. Władysław IV nadał E-e targi i jarmarki w 1640, a Stanisław August w r. 1792 prawa miejskie i herb: dwa miecze na krzyż w polu czerwonem.

Ejrene, Eip^y/] = Pokój; bogini pokoju, która w Atenach miała dwa ołtarze, na pamiątkę zwycięstw, odniesionych: nad Eurymedonem przez Cy-mona, w r. 466, tudzież pod Leukadyą przez Tymoteusza w r. 375 (Corn. Nep. „Tymot." 2). Taż sama bogini w Rzymie, pod imieniem Pax, otrzymała d. 4 lipca r. 13 przed Chr. na polu Marso-wem ołtarz z coroczną obiatąf (Owid. „FastiM I, 709), wzniesiony przez renat, gwoli uśmierzeniu przez ces. Augusta buntów w Gallii i Hiszpanii (Por. Mommsen „Res gestae divi Augusti“ Btr. 31). E. w posągach przedstawia się jako młoda kobieta, z rogiem obfitości, gałązką oliwną, kłosami, na ręku trzymająca małego Plutosa, bożka bogactwa. Oprócz ołtarza, w Atenaoh, E. miała także po sąg, arcydzieło CefizodotOBa starszego, którego to posągu odbicie, według ryciny zamieszczonej w Lub • kera „Reallex* podajemy (ob. fig. 298).

Ejreni, Efpeyeę; młodzieńcy w Sparcie od 20 do 30 lat wieku, przeznaczeni do nadzoru nad grą i oielesnemi ćwiczeniami dzieci, wprawiającemi do służby wojskowej.

Ejrezyone, lipeat(&V7]. — Tak się nazywała gałązka wawrzynowa lub oliwna, z wełny czerwonej

lub białej wstążeczkami owinięta, do której przyczepiano pierwociny zbioru owocowego (<5txpó8poa). Gałązkę tę ofiarowywano bóstwu żywiącemu, już to zawieszając ją u drzwi domów, już też składa -jąo przede drzwiami jego świątyni z wezwaniem o pomoc przeciw głodowi, zarazie i innym klęskom. Towarzyszący chłopięciu, niosącemu E. w u-roozystym pochodzie, chór śpiewał: .Ejrezyona znosi figi, i chleb posilający, i miód w garncu, i oliwę do namaszczania ciała, i czarę wina czystego,

K. K.

V.vS}

Y

Ai

mii

i /ii

m*

i'

ii

vjl

II

!i

-i

:1

607).

ik

W;

Mliii

Fig. 298. Ęjrene„

sprowadzającą sen upojenia'*. Pochód w Atenach odbywał się 7-go dnia miesiąca zw. Pyanepsyon. Chłopiec składał przed świątynią Apollina gałąź, obwieszoną próbkami owoców, rozlewał wino i miód, zawarte w kotylach, i śpiewał jak wyżej; potem każdy z uczestniczących zabierał własną E ę i zawieszał na drzwiach zwego domu, gdzie pozostawała do roku następnego. Po zawieszeniu nowej rzucano ją w ogień. Gramatycznie E. zdaje się wywodzić od e£pa> (żądać, prosić), i istotnie jest to

symbol ofiary błagalnej; historycznie jednak obyczaj ten sięga do Homera. Stary biograf tego poety (ob. Vit. Horn. w zbiorze Btoi Westermanna, n. 1), opowiada, źe Homer, zimując w Samos, stawał co pierwszy każdego miesiąca przed domami bogaczów i otrzymywał jałmużnę, odśpiewując wierszowy ustęp, zwany E., czyli, jak to i u nas, chodził i śpiewał po prośbie. Tenże biograf dodaje, źe długo jeszcze potem dzieci z wyspy Samos śpiewały ten wiersz podczas świąt Apollina. Bardzo być może zatem, iż taki miała początek ta forma E-y jaka się potem utrwaliła z gałązką. Mommsen „Heortologieu (str. 194, 271, 273); Botticher „Baumkultus* (co do E. dość błędne). Główne źródło: Meursius .Graecia feriata“, gdzie pod art. E. mieszozą się wszystkie odnośne teksty klasyczne.

Ejsiteria. Uroczysty obrządek w Atenach, którym na nowiu mieś. Hekatombeon (w dzień nowego roku) senat (bule), rozpoczynał swe czynności (Suidas, Hesyohios, s. v.). Przewodniczyli temu prytanowie, w obecności strategów i innych dygnitarzy. Wchodziła w to ofiara, po której następowała biesiada, modły i libacye za pomyślność ludu i grodu. Bywały też E. nadzwyczajne, zdaje się, przy wyprawianiu jakiego ważniejszego poselstwa, i wtedy również obrządek ten urządzał senat wspólnie z obywatelami biorącymi u-dział w poselstwie. Autorowie greccy, piszący o instytuoyaoh rzymskich, wyraz E. przenieśli na obrzęd publiczny kalend styczniowych, którym dygnitarze z wyboru, mianowicie konsulowie, rozpoczynali rok nowy (Dio Cass. 45, 47). Jak w Gre-cyi, tak w Rzymie, ustanowienie tego obrządku oznacza myśl, że człowiek i dla siebie, i dla państwa, nie powinien przedsiębrać nio ważniejszego, bez odwołania się do bogów czcią i modlitwą (W achsmuth .Hellen. Alterthumskunde" II,

K. K.

Ejsmond Ant oni, współczesny florysta polski (* 1852 r. w Skrzynnie [gub. Radomska]). Gi* mnazyum ukończył w Radomiu 1870 r., poczem zapisał się w poczet studentów uniwersytetu Warszawskiego, wydziału fizyko - matematycznego, sekcyi przyrodniczej. Studya przyrodnicze ukończył 18■'6 r. ze stopniem kandydata nauk przyrodniczych. Od roku 1876 do 1886 wykładał nauki przyrodnicze w szkołach prywatnych oraz w szkole realnej rządowej w Warszawie, poświęcając chwile wolne wycieczkom botanicznym w różne o-kolice kraju, oraz studyum fiorystyoznym nad roślinami jawno-kwiatowemi krajowemi. Rezultaty swoich prac ogłosił drukiem p. t. „Sprawozdanie z wycieczki botanicznej odbytej w Opoczyńskiem, w lecie 1884 r.“ (,Pam. Fizyogr.u T. V, 1885 r.). „Sprawozdanie z wycieczki botanicznej, w Płońskim, Rypińskim, Sierpeckim i Mławskim powiecie, odbytej w lipcu 1885 i 1886 r.“ (.Pam. Fizyogr.* T. VII, 1887 r.): .Wycieczka botaniozna w Grodzieńskie nad Supraśl i Narew, w powiecie Biało* stockim, odbyta w początkach lipoa 1886 r." („P. F.* T. VII, 1887 r.); .Sprawozdanie z wycieczki botanicznej, odbytej do puszczy Białowieskiej, w le-

cie 1887 r.M (łącznie z Fr. Błońskim i K. Drym-merem

Pam. Fizyogr." T. VIII 1888 r.).

A. S.

w tych pomysłach.

A. S

W r.

1888 porzucił zawód nauczycielski i wyjechał do Bessarabii, gdzie ofiarowano mu poBadę eksperta przy Odesskiej komissyi tępienia filoksery. Jakkolwiek nowe to stanowisko zabiera E-owi prawie cały czas, nie przestaje on jednak zwracać uwagi na tamtejszą florę;spostrzeźenia swoje wydrukował w języku rossyjskim.

Ęjsmond Franciszek Teodor, malarz polski (* w Radomiu d. 28 marca 1859 r.), w naukach i w malarstwie kształcił się początkowo w Warszawie, naprzód pod kierunkiem W. Gersona i w Szkole rysunkowej warszawskiej, następnie w Mnichowie, od r. 1879, w tamtejszej akademii Sztuk Pięknych, w rysunkach pod prof. Benczurem, a w malowaniu pod prof. Wagnerem, Skończył akademię w roku 1886 z kilku poohwa-łami i dwoma medalami. Zaczął wystawiać w Krakowie: Sielanka, następnie w Warszawie w Tow. Sztuk Pięknych: Przy studni, a w Mona-

Fig. 299. Ejsmond Franciszek.

chium, Niesnaski w rodzinie. — W pierwszych o-brazach E. posługiwał się postaciami wielkości rzeczywistej, takiemi były typy: Pieszczoszek, Bes-sarabka i Odaliska,—następne prace były to sceny z życia domowego włościan, wymiar ich coraz się zmniejszał, tak, iż obecne miniaturowych wymiarów, akończone wybornie, doprowazda artysta do szczególnego powabu. Zaletą ich artystyczną gruntowną jest to, że te drobne malowidła mają szerokość zarysów, a przy całej pieszczotliwośei skończenia nie eą ani puszyste, ani mdłe, ani twarde, widać w nich skutek dawnych naturalnej wielkości studyów i typów. — E. ol lat kilku dopiero mieszka w Warszawie, a w czasach kiedy miał pracownię stale w Monachium, wdzięczne o-brazy jego szły do Ameryki i Anglii, Warszawy i Petersburga, a kupcy obrazów w Monachium i Berlinie byli stałymi ich nabywcami. E. obiera zwykle do swych zajmujących malowideł sceny z życia rodzinnego włościan. Wnętrze chaty słu ży za tło kilku postaciom, a matka, ojciec i dwoje lub troje dziatek różnego wieku składają się na zajmujące grono spokojne a ożywione, — dobry, łagodny charakter autora cały odzwierciedla się

W. G.

Ejsmond Józef (brat młodszy Antoniego), współczesny zoolog polski (* 1862 r. w Skrzyn-nie, gub. Gadomska). Po ukończeniu gimnazyum V-go w Warszawie w r. 1881, wstąpił na wydział prawny uniwersytetu Warszawskiego, po 2-cb jednak latach 1883 r. przeszedł na wydział fizyko-matematyczny, sekcyę nauk przyrodniczych, którą ukończył w r. 1889 ze stopniem kandydata nauk przyrodniczych.—Po ukończeniu studyów u-niwerByteckich został wybrany przez wydział fizyko - matematyczny uniwersytetu na stypendystę, w celu dalszego kształcenia się w naukach zoologicznych. Wkrótce mianowany nadetatowym asystentem przy katedrze anatomii porównawczej, obowiązki te pełnił aż do roku 1892. Pragnąc cały czas poświęcić studyom, w ciągu dwóch następnych lat uwolnił Bię od zajęć asystenta, — a natomiast, jako stypendysta wydziału przyrodniczego, wyłącznie oddawał się badaniom naukowym oryginalnym, oraz przygotowaniu do egzaminu na Btopień magistra zoologii, który złożył bardzo pomyślnie w 1894 r. Dnia 20 grudnia tegoż roku zamianowany został etatowym asystentem przy katedrze anatomii porównawczej, i na stanowisku tern obecnie pozostaje. Speoyalność Józefa K a stanowią badania natury komórki na tle embryologii i historyi porównawczej. 0-głosił drukiem: „Einige Beitrage zur Kenntniss der Attractionsspharen und der Centrosomen" (A-natomischer Anzeiger, 1894 r.), — „Studya nad-pierwotniakami okolic Warszawy" („Pamiętnik fizyograficznyK tom XIII, 1895 r.), — oraz wiele innych speoyalnych rozpraw z zakresu histologii i embryologii, przeważnie w języku niemieckim i rossyjskim.—Nadto jest współpracownikiem En-cyklopedyi Wielkiej Ilustrowanej, oraz Wszechświata.—J. E. wykłada nauki przyrodnicze w zakładach naukowych prywatnych. Oprócz tego jest utalentowanym malarzem, maluje sceny wojenue, obrazy jego pełne są ożywienia.

Ejsmont (Eysymont) F. M. (* około 1850), wierszopis i publicysta, wystąpił na polu literac-kiem w r. 1872, ogłaszając zbiór prac wierszem i prozą p. t. ,Co Bóg dał", ozdobiony rycinami Antoniego Augusta Ejsmonta (Kijów, str. 367, VII). Przedstawia się ta książka jako wydawnictwo zbiorowe, ale ponieważ prócz autorów muzyki do różnych śpiewów nie ma innych nazwisk, przypuszczać można, źe całą książkę wypełnił sam wydawca. Są tu rozprawki etyczne i literackie (Rodzina, Bajron sceptyk, kosmopolita i zwiastun so-cyalizmu, krótkie studyum nad H. Heinem, Miłosierdzie i t. p.), są poezye tłómaczone, z których najlepsze: z Wiktora Hugo ,Ratberu i z Lermontowa .Bojar Orsza“. Poezye oryginalne są wogó-le bardzo słabe. Studyum powieściowe p. t. .Nierząd i praca", wydane także osobno, odznacza się zacną myślą, ale pod względem wykonania artystycznego jest liche. Z rozpraw naukowych najlepszą jest: .Przedmiot, znaczenie i cel nauki geo-

P. Chm.

56 dymów hyberny.

Ejtkuny, niem. Eydtkuhnen, osada w Prusach Wschodnich, regeucyi Gąbińskiej, powiecie Stołupiańskim (Stallupdnen), nad rz. Leponą, która oddziela Prusy od królestwa Polskiego; stacya pograniczna pruska wraz z komorą celną wprost rossyjskiej stacyi Wierzbołowo-Kibarty, na drodze żelaznej Berlin-Królewiec-Wiluo-Petersburg; prze-

And. S.

grafiii". Wydawnictwo to było surowo ocenione w prasie, lubo nie zniechęcano E-a do praoy dalszej. Tego samego roku wyszły poezye E-a w 2 tomikach p. t. „Odgłos z Polesia", nieodzaaczają-ce się zaletami. W roku 1875 wydrukował E. w Krakowie: „Poezye w życiu. Serya I. Obrazy poleskie, ozdobione rycinami A. A. Eysymonta” (237 etr.). Wreszcie w tymże roku, również w Krakowie, nakładem autora, wydrukowana została „ Walka idei, tragikomedya z dawnej przeszłości". W r. 1877 opisywał w „Kłosach” Wisniowiec i jego zbiory. Od tego czasu znikło nazwisko E a z literatury.

Ej szyszki, osada w gubernii Wileńskiej, powiecie Lidzkim, przy trakcie z Lidy do Oikienik i w pobliżu rzeczki Wersoki, która wpada z lewej Btrony do Mereozauki, w okolicy płaskiej, bagnistej. Liczba mieszkańców dochodzi do 3 000, w tej liczbie 2 000 żydów i 1 lO > chrześcian, przeważnie katolików; domów przeszło 300, prawie wyłącznie drewnianych i pokrytych gontem, a nierzadko i słomą; ulice prawie wszystkie brukowane, lecz nocą nie oświetlane; fabryk ani zakładów przemysłowych niema,—za to handel nierogacizną i końmi dość ożywiony. W E-ach jest murowany kościół katolicki, pod wezwaniem Bożego Ciała, erygowany jakoby przez Witolda i należący do dekanatu Raduńskiego, szkółka początkowa, stacya pocztowa, apteka i t. d. Jest to bardzo stara osada litewska, założona według podania przez niejakiego Ejsziusa, syna książęcia litewskiego Montwiłła w XI w. W drugiej połowie XIV w. E. należały do Sudemunda, który zapiBał je Krzyżakom w r. 1384 za pomoc przeciw Jagielle, a gdy potem Su-demund wraz z Witoldem musiał z kraju uchodzić, E. przeszły do skarbu i zostały starostwem. W r. 1781 starostwo E-skie należało do Sołłohubów, zaś w r. 1738 opłacało kwarty 2470 złp. i liczyło

And. S.

sło 3 0 0 m-ców.

Ekaterynbnrg, miasto powiatowe w gubernii Permskiej, na wschodnich stokach Uralu, nad rz. Isset, przy drodze żelaznej, wiodącej z Permu przez góry UralBkie do Tjumenia, 247 m. nad p. m. 32 513 m-ców (1892). Początek swój zawdzięcza E. Piotrowi I-mu, który z uwagi na bogactwo rudy żelaznej polecił założyć tu huty żelazne w r. 1723 i te obwarować z powodu wrogo usposobionych plemion okolicznych. Później, gdy w roku 1763 przeprowadzono tędy trakt syberyjski, E. począł zyskiwać na znaczeniu, tak, źe juź w roku 1781 odłączono go od gubernii Tobolskiej i przyłączono do Permskiej, a w r. 1830 zogniskowano w nim zarząd wszystkich rządowych zakładów górniczych na Uralu. Dziś jest to jedno z najlepiej zabudowanych miast w Rossyi, nie ustępujące wielu gubernialnym. Liczy około 5 50 ' do mów, między któremi wiele murowanych, ma 15 cerkwi prawosławnych, 1 kościół katolicki, 1 protestancki, 3 cerkwie starowiercze, 1 meozet, 1 bożnicę, wiele zakładów naukowych, w liczbie których: szkoła górnicza, gimnazyum męskie i żeńskie, szkoła realna, prawosławna szkoła duchowna, i t. p,; jest tu nadto sąd okręgowy, oddział drogi żelaznej Uralskiej, UralBkie Towarzystwo przyrodnicze, cztery biblioteki i czytelnie publiczne, trzy gazety, kilka instytucyj dobroczynnych i kredytowych, mnóstwo fabryk i zakładów przemysłowych. Tych ostatnich w r. 1892 było 58 z produkcyą roczną blisko 2 mil. rubli i 1573 robotnikami. Są tu dystylarnie, młyny parowe, fabryki sukna, machin, obić, piwa, zapałek, przetworów chemicznych, warsztaty mechaniczne, odlewnie żelaza i t. p. a nadto słynna szlifiernia drogich kamieni, stanowiąca osobistą własność Monarchy; wyrabia ona z porfiru, agatu, jaspisu i innych twardych kamieni drogocenne wazy, urny, kandelabry, według rysunków, dostarczanych z Petersburga. Ważnym także czynnikiem rozwoju i dobrobytu miasta jest handel, wzrastający z każdym rokiem i wyrażający się poważnemi liczbami.—Powiat E s ki obejmuje 24 078 w. □ i w r. 1892 liczył 402 626 m-ców, czyli 16.7 na 1 w. □. Kraj na zachodzie, kędy przechodzi część grzbietu Uralskiego, jest górzysty, wszakże bez znaczniejszych wyniosłości, ku wschodowi staje się coraz bardziej płaskim i tu spotyka się wiele jezior i miejsc bagnistych. Grzbiet Uralu Bkłada się tu z granitów, porfirów, a zwłaszcza z łupków krystalicznych, szczególnie obfitujących w minerały (smaragdy, ehryzoberyle); są także wapienie krystaliczne (marmur uralski). Granity nie występują zwartą masą, lecz kilku pasami; w nich także znajdują się drogie kamienie (topazy, beryle, turmaliny); obok granitów ukazuje się powierzchni dyoryt i szarowaka. Wo-góle pod względem mineralnym powiat E ski należy do najbogatszych w Rossyi, gdyż prócz drogich kamieni znajduje się tu złoto, żelazo i miedź. Klimat lądowy i wogóle surowy; średnia rocźna temperatura w E u wynosi zaledwie-ł-0,4C.—lato krótkie i gorące, zima długa, ostra i śnieżna. Ponieważ powiat leży po obu stokach Uralu, przeto wody jego należą do dwóch zlewisk: na wschodzie do Obi i na zachodzie do Wołgi.—Ob' otrzymuje wody przez le we dorzecze Tobola, a mianowicie przez rzeki: Tagil, Nicę, powstałą z połączenia Nejwy z Rje-żem, Pyszmę z Reftem, Iset' z Syeertem, Synarą i Tęczą; Wołga zaś przez lewe dorzecze Kamy, a mianowicie przez Czusową i Ufę z Ufalejem. Większość rzek niema dla spławu i żeglugi żadnego znaczenia; za to ważne są a tego względu, że zakłady górnicze i metalurgiczne powstały głównie i rozwinęły się nad ich brzegami, Tak nad Pyszmą i Berezówką są rozsypiska złote, nad Reftem kopalnie drogich kamieni, nad innemi rzekami liczne huty żelazne i miedaiane. Lasów wielka obfitość: połowa ogólnej powierzchni kraju jest niemi pokryta; są to przeważnie lasy prywatne i składają się głównie z sośniny, a po części i brzeziny; inne gatunki wielkich drzew spotyka

And. S.

And. S.

Bię nader rzadko. Bogactwo lasów stanowi ogromną dźwignię dla górnictwa i licznych fabryk, w braku węgla kamiennego. Rolnictwo stoi na dalszym planie i potrzeb miejscowej ludności nie zaspakaja; sieją głównie owies i żyto, nieco jarej pszenicy i jęczmienia. Hodowla zwierząt domowych nieznaczna, cała bowiem energia nreizkań ców zwrócił* się ku przemysłowi i górnictwu — i pod tym względem jest to najpierwszy powiat w gubernii i jeden z pierwszych w całem Cesarstwie. Prócz miasta powiatowego liczono tu w r. 1892, 800 fabryk, zatrudniających 35 722 robotników, z roczną produkcyą przeszło 10 mil. rubli.— W rzędzie zakładów przemysłowych pierwsze miejsce trzymają żelazne, jako to: odlewnie, pudlingar-nie, wielkie piece, warsztaty mechaniczne, fabryki gwoździ i t. p., — dalej młyny do mielenia mąki, garbarnie, piły parowe, fabryki płótna żaglowego, lin i brezentów, topielnie łoju, fabryki zapałek, gorzelnie, wreszcie dobywanie i przepłókiwanie piasku złotego w bogatych rozsypiskach. — Handel zbożem, bydłem, skórami i wyrobami miejscowej produkcyi bardzo ożywiony, lecz dróg komunikacyjnych ulepszonych mało. Ludność składa się przeważnie z Rossyan i prawosławnych, prócz tego są tu w nieznacznej liczbie Baszkirowie, a także Polacy, Niemcy i Żydzi.    And s

Ekaterynodar, miasto główne obwodu Kubańskiego, na prawym brzegu rz. Kubania, przy odnodze drogi żelaznej, wiodącej z Noworossyjskanadm. Czarnem do spotkania się z drogą żelazną Rostów-Władykaukaz; 66 308 m-ców (1892). Założone sa panowania Katarzyny II i na jej cześć nazwane, gdy Kozacy zaporoscy zostali tu przesiedleni i w czarnomorskich przemianowani. Leży w położeniu błotnistem i niezdrowem, zalewanem częstokroć przez Kubań; zabudowane jest nieregularnie domami drewuianemi lub lepiankami; liczba domów murowanych stosunkowo nieznaczna. WE-rze, prócz naozelnych władz administracyjnych obwodu, istnieje sąd okręgowy, zarząd akcyzy, zarząd dóbr Bkarbowych, gimnazyum męskie, szkół* realna, seminaryum nauczycielskie, dyrekcya szkół ludowych, muzeum, kilkanaście szkół niższych, konsulat turecki, wicekonsulaty: angielski i grecki, urząd pocztowo-telegraficzny i t. p. Handel dość ożywiony, a sprzyjają mu oddziały banków: państwowego, Azowsko-Dońskiego, Charkowskiego ziemskiego, jak również miejscowy bank Ziemski i Towarzystwo wzajemnego kredytu; artykułami handlu są głównie towary łokciowe i galanteryjne, nafta, zboże, tytoń, konie, owce, ryby; na trzy jarmarki tutejsze kupcy dostarczają towarów za summę około 27a mil- rubli. W r. 1892 liczono w mieście fabryk 129, lecz są to wszystko zakłady niewielnie, jako to: cegielnie, młyny, olejarnie, browary, fabryki mydła i świec, gorzelnie, fabryki tytoniu, wód mineralnych i t p.—Oddział E-ski obejmuje 6 141 w. □; w r. 1891 liczył 177 612 m-ców, t. j 15.6 na 1. w. □. Jest to mniej więcej środkowa część obwodu, oparta w południowej części o główny grzbiet Kaukazu, w północnej zaś płaska, środkiem przez Kubań przecięta i pochylo

na wogóle ku północo - zachodowi. Prócz Kubania i lewych jego dopływów Pczas, Pszekups, Afips, Ubin, przepływa na północy kilka rzek stepowych, nie dosięgających zwykle m. Azowskiego, jak np. Kerpili, Bejsużek i inne. Miejsca błotniste trafiają się dość często, skutkiem czego klimat nie bardzo zdrowy. Grunt dosyć urodzajny, ale uprawiany niestarannie; za to hodowla koni i bydła rogatego jest rozwinięta; kwitnie także ogrodnictwo i warzywnictwo. Źródła mineralne siarczano - alkaliczne znajdują się w Pszekupsie. Przemysł bez znaczenia i zawiera się głównie w młynach i garbarniach. Ludność po największej części składa Bię z Kozaków, prócz nich atoli są i Czerkiesi, Grecy, Ormianie, Żydzi.    And‘⁸*

Ekaterynograd, a właśoiwie Ekateryno-gradzka stanica, osada w obwodzie Tereokim, oddziale Piatigorskim, w pobliżu lewego brzegu rz. Małki (dopływ Tereka), i drogi żel. Rostów-Wła-dykaukaz. Książę Potemkin, namiestnik Kaukazu, zbudował tu w r. 1778 niewielką twierdzę dla ochrony od wrogich Kabardyńców i na cześć Katarzyny II nazwał ją E-em. W r. 1785, przy or-ganizacyi namiestnictwa Kaukazkiego, E. był miastem głównem obwodu i rezydencyą namiestnika, lecz już w r. 1790 stolicę gub. Kaukazkiej przeniesiono do Astrachania, a obwód skasowano. Obok twierdzy powstawała zwolna osada, złożona z kozaków dońskich i nadwołżańskich, w której od r. 1828 był sztab górskiego pułku kozaków. Z czasem osada rozwinęła się i zakwitnęła dobrobytem, ku czemu żyzna ziemia dawała sposobność, lecz obecnie, gdy główne trakty handlowe i wojskowe w innych poszły kieruukach i gdy powstały inne, żywotniejsze dziś, miasta i osady, E. zeszedł do roli zwykłej wsi, której mieszkańcy trudnią się roluictwem, ogrodnictwem, hodowlą bydła, młynar-stwem. Okolica żyzna i nieźle uprawna.

Ekaterynopol, inaczej Kai ni błot o (i tak też jest dotąd na wielu mapach rossyjskich nazywane), miasteczko w gub. Kijowskiej, powiecie Zwinogródz-kim, nad Gniłym Tykiczem, przy nściu rzeczki Kalnibłotki; około 5 0U0 m-ców, z których a/₆ prawosławnych i % żydów. Zygmunt August nadał osadzie Kalnebłoto różne przywileje, w r. 1557, które następni królowie potwierdzali, ostatnio Stanisław August w 1792 r. Po ostatnim rozbiorze otrzymało nazwę E-a i w r. 1795 zostało stolicą powiatu w gub. Wozneseńskiej, a w r. 1797 Kijowskiej, leoz już w r. 1798 powiat E-ski skasowano. W r. 1860 odkryto w okolicy pokłady lignitu drugorzędnego gatunku, którego wydobywaniem zajął się hr. Szuwałow, właśoiciel Talnego, i Benar-daki, ówczesny właściciel Kalihorki; według obliczeń przybliżonych pokłady te obejmować mają ogółem 250 mil. pudów lignitu.

Ekaterynosław, miasto gubernialne w Rossyi Europejskiej, 210 stóp nad p. m., na prawym brzegu Dniepru, odległe od Petersburga w. 1497, od Moskwy w. 943—liczyło w 1892 r. 51 475 m ców, obecnie około 75 000. Na miejscu, gdzie dziś stoi E., wznosiła się niegdyś twierdza polska, Kudak, którą niejednokrotnie zdobywali i burzyli Kozacy;

później powstały tu dwie ich osady: Stary i Nowy Kudak. W r. 1786 Potemkim umyślił założyć miasto na miejscu tych wiosek i nazwać je na cześć panującej wówczas Katarzyny II — E-em. Punkt był dobrze wybrany dla miasta, któreby szybko rozwijać się mogło i ważne handlowe posiadać znaczenie, tu albowiem kończy się prawidłowa żegluga na Dnieprze, a rozpoczynają się słynne jego porohy. Z natury rzeczy przeto przysżłe miasto stawało się niejako głównym składowym punktem przewożonych drogą wodną towarów i ogniskiem rozchodzących Bię stąd dróg lądowych. Jakoż w r. 1787 przybyła tu Katarzyna II i położyła kamień węgielny pod budowę wspaniałego soboru Preo-braźeńskiego. Atoli po śmierci Potemkina budowę soboru i miasta wstrzymano, a Paweł I zmienił nawet nazwę E-a na Noworoesyjsk. Dopiero w r. 1802 przywrócono miastu nazwę pierwotną i uczyniono je miastem gubernial-nem, budowę zaś soboru, w znacznie zmniejszonych wymiarach, rozpoczęto na nowo zaledwie w r. 1830. Potemkin nosił się nawet z myślą założenia uniwersytetu w E-iu, na wyspie Dniepru, zwanej Popią Kosą-, ustanowił nawet dlań etat roczny w summie przeszło 300 000 rubli, lecz zamiar ten nie doszedł do skutku. Dzisiejsze miasto wznosi się częścią na nizkim, tuż przy rzece położonym ilprzez nią niekieiyzalewanym, brzegu, częścią zaś na dalszych Zboczach niewielkiej wyniosłości; w tej drugiej części jest nowem miastem, dosyć prawidłowo zabudowanem, gdy tamto jest starsze, ma ulice kręte t wązkie. Wszystkich budowli w r. 1892 liczono około 5 000, w tej liczbie do 600 murowanych; 6 cerkwi prawosławnych, 1 starowiercza, 1 kościół katolicki, zbudowany ze składek w r. 1877, 12 żydowskich domów modlitwy, 1 synagoga karaimów; pomnik Katarzyny II, wystawiony w r. 1846, dawny pałac Potemkina z obszernym ogrodem. Jest tu nadto gimnazyum męskie, szkoła realna, gimnazyum żeńskie Maryjskie, progimna-zyum żeńskie, seminaryum duchowne prawosławne, szkoła ogrodnictwa i wiele innych szkół niższych. E., prócz naczelnych władz gubernii i powiatu, posiada sąd okręgowy, izbę skarbową, izbę obrachunkową, inspektorat fabryczny, zarząd akcyzy, oddziały banku państwa, banku szlacheckiego i banku włościańskiego, miejscowy bank miejski, towarzystwo wzajemnego kredytu, zarząd majątków skarbowych, zarząd górniczy dla RoBsyi południowej i w. i. Przemysł, znaczny, rozwija się z każdym rokiem. Są tu liczne młyny parowe i tartaki, cegielnie, mydlarnie, browary, fabryki tytoniu, świec, wyrobów metalowych, rur żelaznych, warsztaty mechaniczne, odlewnie żelaza, wielkie piece, pudlingarnie, walcownie (wielkie zakłady Tow. Briańskiego pod miastem) i t. p. W r. 1893 było ogółem 74 fabryki i zakłady przemysłowe, zatrudniające 4600 robotników i produkujące za 9029 800 rubli rocznie; liczby te są obecnie znacznie większe. O urządzenie w mieście telefonów, tramwajów elektrycznyoh i oświetlenia elektrycznego (istniejącego już po części) czynią się ciągłe starania. Śród ludności liczba Polaków jest dość znaczna i statecznie się powiększa; krzątają się oni około założenia szkółki katolickiej, towarzystwa dobroczynności, czytelni polskiej; urządzają teatry amatorskie z celem dobroczynnym.—Powiat Eski zajmuje południowo-zachodnią część gubernii na prawym brzegu Dniepru, na przestrzeni 6 611 w. □, na której w r. 1892 mieszkało 232 494 ludzi, t. j. 35.2 na 1 w. □. Kraj to przeważnie płaski, przerżnięty tu i owdzie jarami rzecznemi, ku którym, jak również ku Dnieprowi, opada dość stromo. Dno stepowego, czarnoziemnego gruntu wszędzie prawie składa się z granitu; ziemia żyzna wydaje obficie pszenicę jarą, żyto, jęczmień, owies i kartofle; ogrodnictwo i sadownictwo rozwijają się pomyślnie, równie jak i rozszerzająca się z każdym rokiem uprawa wina, którą w znacznej części zajmują się włościanie i koloniści; godną jest także uwagi uprawa tytoniu, prowadzona przez kolonistów niemieckich i Greków, lecz w ostatnich lataoh zmniejszyła się nieco. Podobnie i hodowla zwierząt domowych ulega stopniowemu ograniozeniu, głównie dla tej przyczyny, że przez stale zwiększającą się zamianę obszarów stepowych na pola orne zmniejszają się pastwiska a z niemi i ilość paszy. Lasy, wysokiej dobroci, znajdują się głównie w „pławniach” Dnieprzańskich. Rybołówstwo na Dnieprze nie bez znaczenia. Przemysł stoi wysoko i rozwija się coraz bardziej. Prócz mnóstwa młynów parowych i cegielni istnieją w powiecie odlewnie żelaza, fabryki machin i narzędzi rolniczych, warsztaty mechaniczne, gorzelnie, piły parowe, olejarnie, kopalnie węgla kamiennego i rud manganowyoh; ogółem w r. 1893 było tu 59 fabryk i zakładów przemysłowych, które zatrudniały 6 182 robotników i produkowały rocznie wyrobów za 7.7 mil. rubli.—Gubernia E-ska leży w południowej Rossyi po obu stronach Dniepru, w tern miejscu, gdzie rzeka ta tworzy porohy a poniżej wyspy. Graniczy na północ z gub. PołtawBką i Charkowską, na wschód z Ziemią Wojska Dońskiego, na południe z m. Azowskiem i gub. Tau-rycką, na zachód z gub. Chersońską; 22% ogólnej przestrzeni, wynoszącej 55 705 w. □, leży po prawej stronie Dniepru, a 78% P° lewej. Cały kraj wydłużony jest od wschodu ku zachodowi i w tym kierunku największa długość wynosi 470 w., gdy w kierunku z północy na południe tylko 250. Powierzchnia w zachodniej części jest przeważnie płaska, ku wschodowi jednak podnosi się powoli, i tu, w powiecie Bachmuckim oraz Sło wiano-serbskim, na granicy z Ziemią Wojska Dońskiego, dosięga największego wzniesienia: 173 sążni, czyli 1210 stóp nad p. m. (Mapa hypsometryczna Rossyi Europejskiej gen. A. Tillo, Petersb. 1889). — Jest to tak zwany grzbiet (Krjaż) Doniecki, obfitujący w bogactwa mineralne i ciągnący się po prawem dorzeczu Dońca aż ku Berdjańskowi, gdzie na prawym brzegu rz. Berdy, około osady Końskie Razdory, wyniosłość ma jeszcze 136 sążni czyli 950 stóp. Całość przedstawia się jako obszar stepowy, z gruntem czarnoziemnym, na podłożu ze skał krystalicznych w zachodniej, a warstwowych we wschodniej części; granicę między niemi stanowi mniej więcej linia biegnąca w południowo-wschodnim kierunku od Kitajgrodu nad Orelą do Maryopola nad m. Azowskiem. Skały krystaliczne Bkładają się głównie z gnejsu, granitu, syenitu i porfiru; występują one głównie w dolinach rzecznych Dniepru i Kalmiusa, w jarach i wąwozach. Skały warstwowe czyli osadowe należą już to do epoki węglowej (wapienie, piaskowce, dolomity), występującej w powiatach: Sławianoserbskim, Bach-muckim, części Pawłogradzkiego i Aleksandrowskiego, i zawierającej w sobie węgiel kamienny, antracyt i rudy żelazne, już to do epoki Permsku j w pow. Bacbmuckim, z kopalniami gipsu i soli, — już to do epoki kredowej w częściach powiatu Bachmuckiego, Pawłogradzkiego i Sławianoserbskie-go, już też wreszcie do epoki trzeciorzędowej w powiecie Nowomoskiewskim i południowej części Pawłogradzkiego. Wszystkie te formacye zawierają w sobie obfite i nader rozmaite skarby mineralne. Znajdujemy tu, prócz używanych do budowy granitów, wapieni i piaskowców: grafit, szyfer, rudy manganowe, rtęć w postaci cynobru, glinkę ogniotrwałą, bazalt, kryształ górny, ametysty, bursztyn (w piaskach Dniepru), granaty (w pow. Maryupolskim); po nad wszystkie te jednak minerały ważniejsze są ogromne pokłady węgla kamiennego i antracytu, w powiatach Bach-muckim i Sławianoserbskim, rudy żelaznej w pow. Bachmuckim i Werchniednieprowskim i soli kuchennej w Bachmuckim. Wydobywanie tych bogactw z łona ziemi ma pierwszorzędne znaczenie dla państwa i zatrudnia tysiące rąk roboczych. — Tak zwane „donieckie zagłębie węglowe", dostarczyło w r. 1893 węgla i antracytu 240 md. pudów, rudy żelaznej w r. 1892 blizko 22 mil. pudów, soli warzonej 2 3 mil. pudów, rad manganowych 700 000 pud. Klimat najzupełnit j lądowy, suchy i dla wzrostu roślinności nie ze wszyst-kiem pomyślny; opady atmosferyczne niewielkie (38 cm. rocznie); wiatr panujący, północno - wschodni, działa osuszająoo na powierzchnię, która we wschodniej części, spoczywając na skałach przepuszczających wodę, jest i bez tego mało wilgotną. Średnia roozna temperatura w E-u wynosi rocznie 8.2°, w Ługańsku 7.7°C. Lata zazwyczaj bardzo gorące, zimy ostre, małośnieźne, wiosna nadchodzi zwykle szybko, a ponieważ na tajanie śniegu zażywa s?ę mało ciepła, stąd rcślinność rozwija się w krótkim stosunkowo przeciągu czasu. Wody gubernii spływają albo na zachód, do Dniepru, przez rzeki Orel, Samarę i Końską, albo na wschód, do Donu, przez Doniec z dopływami To-rec, Bachmut i Ługań, albo wreszcie na południe, do m. Azowskiego, przez Kalmius i Berdę; część wód w zachodniej części wprowadza także do Dniepru Ingulec i Mokra Sura. Jeziora liczne, ale nieznaczne; błot niema, prócz tak zwanych ,pławDi“ nad Dnieprem, poniżej porohów. Żyzna ziemia wydaje obficie wszelkiego gatunku zboża, które po zaspokojeniu potrzeb miejscowych wywożą w znacznych ilościach poza granice gubernii. Wszakże ulepszony system uprawy roli i wo-góle gospodarstwa przyjmuje się bardzo wolno.

Sieją głównie jarą pszenicę, żyto, owies, jęozmień, proso; mniej grochu, hreozki i pszenicy ozimej; sadzą także sporo kukurydzy i kartofli. Lata nieurodzajne zdarzają się dość często; wpływają na nie susze, a niekiedy myszy, susły, szarańcza i żuk zbożowy. Pomimo to przewyżka produkcyi zboża nad potrzebę miejscową wynosi średniorocznie około 20 mil. pudów, a kartofli około 3 mil. p. Stepowe obszary, zajęte dotąd pod pastwiska, przeobrażają się stopniowo w pola orne: stąd z każdym rokiem zmniejsza się niegdyś wysoko rozwinięta hodowla zwierząt domowych, a zwłaszcza owiec; zdarzało się niekiedy, że dla braku paszy sprzedawano na rzeź nawet cienkowełniste owce. Lasów mało; trzymają się one głównie miejscowości wilgotnych w północno - zachodniej części, zwłaszoia nad Dnieprem i Samarą, gdyż południowa jest prawie bezleśna; w lasach prze maga dąb. Sadownictwo i ogrodnictwo w rozwoju; prócz zwykłych drzew owocowych i roślin warzywnych, znajdują się brzoskwinie, morele, orzechy włoskie, latorośl winna, tytoń i t. p. Szczególnie rozwój winnic zasługuje na zaznaczenie, mianowioie zaś w powiatach E-skim, Maryupolskim i Werchniednieprowskim. Rybołówstwo w Dnieprze i m. Azowskiem dość znaczne. Przemysł, wsparty bogactwem węgla i żelaza, rozwija się bardzo szybko, zwłaszcza co się tycze hut i fabryk żelaznych. W ostatnich czasach powstało mnóstwo przedsiębiorstw akcyjnych z poważnemi kapitałami dla eksploatacyi kopalni rozlicznych, oraz produkcyi żelaza i stali; wymienimy tu tylko zakłady południowo - rossyj -skiego Towarzystwa Dnieprzańskiego we wsi Ka-mieńskcje, huty Towarzystwa Donieeko-Jurjewskie-go, huty Tow. Brjańskiego pod Ekateryuosławiem, Wschodnio-Donieokiego w Ługańsku i wiele innych. Świeżo zorganizowało się Towarzystwo rossyjsko-belgijskie, które, nabywszy grunt od ks. Dołgoru-kowa, buduje zakłady metalurgiczne w pobliżu sta-cyi Wołyncewo, gdzie wyzyskiwać ma pokłady węgla kamiennego, wapienia i rudy żelaznej. Prócz zakładów górniczo hutniczych i metalurgicznych, zajmujących w przemyśle gubernii naczelne miejsce, było tu w 1892 r. 17 tartaków, 2 fabryki przetworów chemicznych, 63 młyny parowe, 2 warzelnie soli, 1* gorzelni, 13 browarów, 3 fabryki tytoniu; ogółem w tymże roku liczono 388 fabryk i zakładów przemysłowych, poruszanyoh za pomocą 488 machin parowych, o sile 27 839 koni, przy 629 kotłach parowych; niezależnie od tego działały silniki wodne w liozbie 74. Liczba zatrudnionych w tych zakładach robotników przenosiła 30 000, a wartość produkcyi wyrażała się liczbą 45 868 000 mil. rubli; przy fabrykaoyi zużyto 4900 sążni sześć, drzewa i 56.8 mil. pudów węgla kam. Wszystkie te liczby są obecnie znacznie większe. Znakomitą dźwignią rozwoju przemysłu, ułatwiającą zarazem i stosunki handlowe, jest z jednej strony obfitość instytucyj bankowych i kredytowych, a z drugiej gęsta sieć dróg żelaznych, zwłaszcza we wschodniej, górniczej części. Filie Banku Państwa znajdują się w E-u i Baohmucie, a prócz tego liczne są banki miejskie, towarzystwa wzajemnego

And, S,

ffml.

kredytu, kasy oszczędności i filie pozamiejsoowych banków prywatnych. Ludność gubernii pod względem etnograficznym składa się głównie z Małoros-syan (około 75%); liczba Wielkorossyan wynosi około 2%*, dość znaczny, dotąd ściśle nieokreślony procent stanowią Niemcy i Żydzi—a obok nich Polacy, Grecy, Ormianie; ostatni spis ludności pouczy zapewne o stosunkowej liczbie każdej po szczególe narodowości. Sprawom oświaty w r. 1892 służyło 877 szkół wszelkiego rodzaju z 54 754 uczniami (42 855 chłopców, li 899 dziewcząt); w liczbie tych szkół liczono 637 rossyjskich, 133 niemieckich, 106 żydowskich i 1 karaimską. W r. 1887 z ogólnej liczby rekrutów było 71% analfabetów. Wyższych zakładów naukowych gubernia nie posiada, ze średnich zaś istnieją: gimnazyum męskie w E-u, żeńskie tamże, szkoła realna tamże, progimnazyum żeńskie tamże, progimnazya męskie tamże, oraz w Bachmucie i Pawłogradzie. Kraj, przez gub. E-ską zajęty, zaludniony był już w odległej starożytności, gdyż na wybrzeżach Donu i m. Azow-skiego istniały kwitnące kolonie greckie. Później okolice te zamieszkiwały koczujące plemiona Pie-czyngów i Połowców, przez których ziemie Ware gowie dążyli Dnieprem do Carogrodu. Ta Pieczyn-gowie zabili wielkiego kniazia Światosława I; tu także, nad rzeką Kałką (dzisiejszy Kalmius), ponieśli Rossyanie straszną klęskę od Tatarów, którym po tern zwycięstwie otwarła się na oścież droga ku zachodnim krainom. Od tej pory przez długie lata całe wybrzeże morza Czarnego i Azowskiego wraz z przylegającemi do nich krajami zostają pośrednio lub bezpośrednio w posiadaniu turecko-tatarskiem. Stopniowo na Zaporożu osiedlają się Kozacy i stopniowo też okolice te ulegają, zwłaszcza na zachodzie, wpływowi, naprzód Polski, a następnie Rossyi. Ta ostatnia, w nieprzepartem dążeniu ku południowi, t. j. ku morzom, umocniła się już w końcu XVII w. nad Dnieprem i wzniosła twierdzę przy uściu Samary; następnie zaś aa Piotra I posunęła się ku m. Azowskiemu, lecz pokój Prucki, w r. 1711 zawarty, odsunął ją znowu ku północy. Dopiero pokój Białogrodzki r. 1740 przywrócił granicę Rossyi z czasów Piotrowycb, granicę, która mniej więcej odpowiada dzisiejszej południowej granicy gubernii. Odtąd rozpoczyna się prawidłowsza kolonizaoya kraju i postępuje szybkim krokiem naprzód, zwłaszcza gdy rząd dla bezpieczeństwa osadników utworzył szereg warowni w r. 1776, znanych pod nazwą „linii Nowodnie-prowskiej”. Przy pierwotnej organizaoyi tej krainy wschodnia jej część wchodziła w skład gub. Azowskiej, zachodnia zaś Małorossyjskiej, poczem w r. 1784 Azowską gubernię przemianowano na E-ską, a w 1802 przyłączono do niej i część Ma-łorossyjskiej, położoną na prawym brzegu Dniepru. Wówczas-to do gub. E-skiej należały także dwie eksklawy w Ziemi Wojska Dońskiego położone, a mianowicie powiat Rostowski i Taganroskie gra-donaczalstwo. Stan taki, niezbyt dogodny i dla ludności, i dla administraoyi, trwał aż do r. 1887, w którym obie te eksklawy do ziemi wojska Dońskiego woielono.-—Porównaj: „Słownik Geograficz-

ZaejU. Powml Unstr. Ze**. 144. 18-tji

ny"; Siemionowa „Feorpa®HqecKifi C-nOBapi.;* Suworyna „Bca Poccia¹’; wydawniotwo ministe-ryutn skarbu: „Cbo^ł aaHHHKt o 4>a6pauHO-3a-BOACKofi npoMhimJieHHOCTH bł Poccia 3a 1892 r.“; x prócz tego dzieła Stuekenberga, Skalkowskiego, Czuźbińskiego i innych.

Ekbatana (także Agbatana), nazwa grecka staro-perskiej Bagmatany, stolicy państwa Me-dyjskiego, na której gruzach wznosi się obeonie miasto Bamadan. Założycielem E-y miał być Dej o ces, pierwszy król Medów około roku 700 przed Chr. Gród, położony u podnóża góry Elwend, starożytnego Orontu, na którego wierzchołku i stokach przechowały się dotąd pomniki z napisami Daryusza i Kserksesa, opasany był siedmiu murami, wznoszącemi się nakształt stopni jeden nad drugim. Blanki każdego muru, wszystkie widzialne z zewnątrz, były odmiennej barwy; każda z nich odpowiadała pewnej planecie. Bero-dot (I 98) wylicza te barwy w następującym porządku: czarna, biała, szkarłatna, błękitna, pomarańczowa, srebrna i złota. Mur zewnętrzny, najniższy, miał 250 stadyów, czyli z górą 6 mil geogr. w obwodzie. Wewnątrz muru ostatniego, najwyższego, znajdowała się świątynia słońca tudzież olbrzymi pałac królewski, zbudowany wyłącznie z drzewa oedrowego i cyprysowego. Tak w pałacu, jak i w świątyni, wszystkie kolumny i pułapy wyłożone były złotem i srebrem.—Po u-padku państwa Medyjskiego królowie perscy przenieśli tu letnią rezydeneyę. W r. 330 Aleksander Wielki w zwycięskiej wyprawie przeciwko Daryu-szowi Ill-mu Kodomanowi zdobył E-ę i zabrał stamtąd skarb państwa, wynoszący około pół miliarda franków; w r. 313 złupił miasto Seleukos Nikator: tak wielkie jednak bogactwa nagromadzone były w E-ie, że, pomimo tyoh rabunków, jeszcze w sto lat później Antyoch BI znalazł w niej daćhy kryte blachą srebrną, której z samej tylko cytadeli wyniósł 4 000 talentów (r. 210). Seleu-cydom odebrali E-ę (około roku 170 przed Chr.) królowie partyjscy, którzy również przemieszkiwali w niej latem. Za Sassanidów poczęła ostatecznie chylić się do upadku. Dziś tylko ułamki kolumn, napisy klinowe i pięknie rzeźbiony lew kamienny są jedynemi śladami jej dawnej wspaniałości. Na ruinach starożytnego miasta pobudowano nowe, co uniemożliwia prawie poszukiwanie archeologiczne na szerszą skal 3. Żydzi perscy u-v ażają E-ę za biblijną Suuę, skutkiem czego w Bamadanie pokazują podróżnym wrzekomy grób Mardocheusza i Estery. — Nazwa E. była wspólna także kilku innym miastom azyatyc-kim.

Ekchimoza (gr. ekchymosis), wybroczyna krwi podskórna, siniec, siniak (ob. te wyrazy).

Ekdemit Nordenskiold (minerał.). Minerał u-kładu kwadratowego, występujący wszelako zawsze w gruboziarnistych masaoh; c. wł. 7.14; tw. 2.5— 3. Barwy jasno żółtej, przechodzącej w zielona-wą, z silnym blaskiem szklistym na płaszczyznach łupliwości, a tłustym w odłamie, w cienkich blasz-kaoh przeświecający. Skład jego chemiczny: 59.67

128

tlenniku ołowiu, 22.16 ołowiu metalioznego, 7.58 chloru, 10.59 kwasu arsenawego; jest to więc chloro-arsenion ołowiu, wzoru:

Pb₆As₂0₈-ł-2PbCl,,

Stapia się łatwo ua masę żółtą, łatwo rozpuszcza w kwasie azotnym i gorącym solnym. Znajduje się w Longban w Wermlandyi, wkropio-

K. J.

K. E.

And. S.

Ekersund, Ekensund, Egersund, miasto w Norwegii, na wybrzeżu m. Północnego, połączone drogą żelazną z m. Stavanger, niezła przystań, zabezpieczona od fal morskich przez wysepkę Ekero, a od nieprzyjaciela przez silne baterye nadbrzeżne; połów makreli, śledzi i homarów, do

And, S.

K. K.

ny w żółty wapień.

Ekdyzye (EzSóaia). Uroczystość święcona w m. Festos na Krecie, na cześć Latony, pod szczegół-nem wezwaniem <3>ou7j (fytije, rodczej); ale początek i znaczenie tej uroczystości zarówno są ciemne. Najprawdopodobniej odnosi się ona pierwiastko wo do pól, a celem jej uczczenie wiosny, puszczającej wszystkie kiełki, i tym sposobem uroczystość ta odpowiadałaby, w samem nawet mieście Festosie, świętu Afrodyty, z przydomkiem S ko kij a, symbolizującej ociężałość przyrody w zimie. W Argosie, przynajmniej, obok słynnej Bta-tuy Latony (Praksytelesa) stała statua jednej z córek Nioby, Chlorydy, uważanej za symbol wiosennej zieleni (Welcker „Grieoh. Gotterlehre* II, 345). Od znaczenia pierwiastko wo sielskiego, E. wzniosły się do pojęć moralnych. LatoDa, pod przydomkiem kuroforos (żywiącej dzieci), przewodniczyła małżeństwom (Preller „Griech. Myth.“ I 191, 248); a ponieważ młode małżeństwa właśnie obchodziły E., śmiało więc uważać można tę uroczystość za odpowiednik doApokatypteryi, u-roczystośei, w której narzeczona ukazuje się oblubieńcowi bez zasłony i przyjmuje od niego podarki, do uroczystości, słowem, która od ludowego zwyczaju przeszła tak samo do teogamii Demetery w Eleuzie a Kory w Sycylii. Można nadto, zbliżyć E. do obrządków na cześć Artemidy C h i t o -ni i, odbywanych w Milecie i Syrakuzie, podczas których oblubienice, w chwili zawierania związku małżeńskiego, tuniki swe lub pasy poświęcały tej bogini: skąd też i przydomek AoaiCovo<; (odpaBują-ca), który Artemis nosiła w Atenach. Ponieważ zaś E. nic innego etymologicznie nie znaczy, jak zdjęcie czegoś, wyjście z czegoś, więc uroczystość tej nazwy mogła oznaczać tylko prośbę o błogosławieństwo przy porzuceniu stanu wolnego i zamianie na małżeński, do czego też posłużyła analogia ze stanem roślin, ze spokoju zimowego przechodzących w stan kwitnienia, następnie rodzaj-ności.

Ekenas, miasto w Finlandyi, w gubernii Ny-landzkiej, na zachód od Helsyngforsu, nad bezpieczną zatoką odnogi Fińskiej i przy drodze żelaznej Hyyinge - Hangoudd; port, zostający w stałej komunikaoyi parostatkowej z Helsyngforsem, se-minaryum dla nauczycielek, starożytny kościół, ożywiony handel zbożem, rybami i wyrobami żela-znemi; około 2 000 m-ców. W okolicy huty żelazne.

3 000 m-ców. W okolioy kopalnie rud żelaznych i tytanowych.

Ekfantes z Syrakuzy, filozof, którego żywota zgoła nie znamy i którego pisma do nas nie doszły, uchodzi za ucznia starej szkoły pitagorej-skiej. Jeżeli tak jest istotnie, to musiał on odstąpić od zasad mistrza, a przystąpić do systema-tów Leucyppa i Demokryta, gdyż monadom pita-gorejskim podstawił substanoye czysto - materyalne, atomy z dodaniem próżni, i dwa te pierwiastki u -znawał za wystarczające do wytworzenia wszech-istot. Wspominany przez Stobeusza. Ob. wydanie Heerena (I, str. 308).

Ekfantides, komedyopisarz ateński, żył prawdopodobnie około połowy V-ego wieku przed Chr. W spisie chronologicznym pierwszych przedstawicieli t. zw. „komedyi dawnej* pomieszczany bywa zwykle pomiędzy Magnesem i Kratinosem, Jakkolwiek Aspazyusz nazywa go •najdawniejszym ze starożytnych* komedyopisarzy (Aspasius ad. Aristot. Eth. Nicom. IV *2), jednak nie mógł on poprzedzać Chionidesa i Magnesa, ponieważ, według słów Arystotelesa (Poćt. V 3), pisarze, którzy przed temi autorami wystawiali na scenie swe komedye, byli „ochotnikami*, t. j. nie mając chorega (ob.), przygotowywali chór własnym kosztem; E. zaś, jak to z świadectwa tegoż filozofa (Arist. Polit. VIII 6), wywnioskować można, miał już wyznaczonego przez archonta chorega, litwory E-a zaginęły; pozostał tylko tytuł jednej komedyi Satyry (Śaropoi), przechowany u Ate-neusza (Athen. III 96 bc.); tytuły dwóch innych, przypisywanych mu komedyj „Pyraunos* (Ilópaoyoę) i „Dionysos" (Atóvoaoę), oparte są na domysłaoh uczonych nowożytnych. W pierwszym z wymienionych utworów wyśmiewał prawdopodobnie ludzi rozpustnych. Pięć bardzo drobnych fragmentów, cytowanych przez autorów późniejszych, nie dają żadnego prawie pojęcia o charakterze jego komedyj. Największy z tych fragmentów, przez różnych uczonych różnie tłómaczony, wskazuje jednak, że E-owi nie podobała Bię komedya me-garyjska, której szorstkość i grubiaństwo weszły u Ateńczyków w przysłowie, i że nie chciał jej naśladować. Komedye E-a miały charakter napaści osobistych, co wywnioskować można stąd, że w jednej z nich wyszydzał niejakiego Androklesa. Przezwisko „Kapniasu (Karcv£aę — zadymiony, o-kopcony), nadane mu już w starożytności, wywołane zostało prawdopodobnie oiemnym, niejasnym stylem i ciężkim układem jego utworów, a wymyślili je pewno współzawodniczący z nim auto-rowie, zapewne dla kontrastu z jego nazwiskiem (przymiotnik lx<j>avflę, do nazwiska poety zbliżony, znaczy „jasny*). W tworzeniu komedyj pomagał E-owi, według podania, niewolnik jego, Cherylos.— Aug. Meineke „Fragmenta comicorum Graecorum Vol. I“; „Historia critica comicorum Graeoorum, (Berlin 1839; o Ekfantid. autor mówi na str. 35 i nasi.). Urywki Ekfand. Aug. Meineke „Fragm. com. Gr.” Vol. II pars I p. 12—14; Theodorus Kock „Comicorumj atticorum fragmenta* Vol. I p. 9—10 (Lipsk 1880—8).    u-

St. Rew.

P. Chm.

E. I>.

Ekkshart albo Eckehard, imię kilku mnichów średniowiecznych z St. Gallen w Szwajcaryi.

1) E. (f 973), oprócz hymnów kościelnych, napisał hegzametrem łacińskim poemat „Waltharius manufortis*, na podstawie podań narodowych niemieckich. Liczne reminiscencye z Wergiliusza i Prudencyusza świadczą, że E. wzorował się na tych pisarzach. Poemat jego ogłosili drukiem J. Grimm i Schmeller w „Lateinische Gedichte des X und XI Jahrh.* (Getynga 1838); osobno Piper (Berlin 1873) i Holder (Sztutg. 1874). Na jęz. niemiecki przekładał go między innymi Linnig (Paderborn 1869).—2) E (* około 980 —f ok. 1060). Kiero-wał przez czas jakiś szkołą klasztorną w Mogun-oyi, później w St. Gallen. Znany jest głównie jako kontynuator kroniki Rad berta „Casus Sancti Galii" którą doprowadził do r. 972 (druk. w „Monumentu Germaniae* tom II i w Meyera von Knonau „St. Gallische Geschichtsąuellen* (St. Gal-leu 1877).

Ekklezya (E%/,Xi)a£a = zgromadzenie ludu)— w Sparcie Apella, w miastach doryckich Halia, jedna z największych i najważniejszych instytucyj greckich, cechująca polityczny ustrój państwowy w jego naturze i rozwoju. Początek jej sięga Agory w Homerze. W epoce tej lud wzywanym bywa na zebranie starszych, ale po to tylko, aby się przysłuchiwał o ozem oni rozprawiają; odzywać mu się niewolno; musi tylko przyjmować biernie, co starsi (gerontes), potomkowie boży, uradzą: co najwięcej, wolno mu okrzykami radości lub głu-chem milczeniem wrażenia swe względem jakiej uchwały zaświadczać. Później, w Atenach przynajmniej, zbierały się na takie agory różne szczególne grupy ludu, demy, fratrye, rody i t. p. nie, utrzymali swoje prawa cywilne i wojskowe, i wydawały dla siebie prawomocne uchwały. Do- j lecz utracili tytuł do reprezentacyi obywatelskiej.

Ekielski Aleksander, b. oficer b. wojsk polskich, napisał książkę p. t. „Nauka rolnictwa". Jest to część III wykłada nauk dla ludu, staraniem wydziału rozpowszechniania oświaty Tow. naukowego krakowskiego (Kraków 1850).

Ekielski Napoleon F. (połowa XIX-go w.), wierszopis i publicysta, roku 1848 wydawał w Krakowie razem z Michałem Łuszczkiewiczem czasopismo p. t. „Szkoła ludu" (od 1 sierpnia do 22 grudnia, NN. 22). Prócz prac, pomieszczonych w czasopismach, osobno ogłosił: „Mośkowa za barykadą, monodrama ze śpiewami w 1-ej odsłonie, 1848 Kraków*), „Okolica Mogiły*, wierszem (1864 t.), „Kilka słów o teatrze" (1865 tamże).

Ekierka, przyrząd do rysowania Unijnego, formy trójkąta prostokątnego, wyrobiony z cienkiej deseczki drewnianej lub trzech linijek, odpowiednio w trójkąt prostokątny ułożonych. E-ki, wyrabiane z metalów, materyałów rogowych i t. p., mniejsze znajdują zastosowanie, ze względu, iż są zbyt ciężkie lub źle przylegają do papieru. Kąt prosty w E-e sprawdzony być musi z całą dokładnością, od tego bowiem zależy wartość przyrządu. E. znajduje bardzo szerokie zastosowanie przy wykonywaniu rysunków technicznych, a dwie E-ki złożone po przekątnej, nadzwyczaj ułatwiają kreślenie linij równoległych.

piero stopniowe ustawy i nareszoie wielka rewo-lucya złamała wszechwładztwo zwierzchników i utworzyła wszeoh władztwo ludu, razem ze zmianą nazwy instytucyi prawodawczej. Powstała E. nie-tylko w Atenach, ale i w innych grodach greckich (VI wiek przed Chr.), nie wszędzie z równą i jednaką napiętóścią demokratyczną, a to według dwóch typów, dwóch ciążeń: Sparty i Aten.

E. w miastach oligarchicznych, Tu jest ona tylko środkiem (Arystot. „Politica"), za pomocą którego polityka podstępu i ułudy usiłuje tumanić lud. Tutaj też bardzo się ogranicza liczba obywateli, biorących udział w zgromadzeniu prawo-dawczem. W Massylii i Istrosie tworzą oni ciało zwarte; w Heraklei tylko dzięki rewolucyi doszli do ośmiuset; w Epidaurze jest ich 180. A jakie te oligarchie urządzają sztuczkil Bogaczów, którzy nie stawiają się na zebranie, obkładają karą pieniężną; ubogim prawie że płazem puszozają nieobecność, albo przeciwnie, tak ciężkie nakładają na nich grzywny, że ubogi woli nie zapisywać się w regestr głosujących, ażeby nie płacić na wypadek przeszkody. To znowu gdzieindziej zbierają wszystkich, ale tylko dla formy: głoszą uchwały, z góry przygotowane przez starszyznę administracyjną, i mamią ogół, żądając zawotowania, rozumie się, zbytecznego. Na Krecie np. obywatele świadkami są tylko aktów urzędowych, wypraoowanych przez gerontów i kosmetów, którzy ogłaszają je z wysokości kamienia dla wiadomości ludu, i oni też odbierają od obcych posłów listy wierzytelne. W oligarchicznych więc państwach E. jest raczej złudzeniem.

E. w Sparc/e. Urzędowo nazywa się Ap e 11 a, a jeśli pisarze starożytni dają jej nazwę Halia lub E„ to tylko dlatego, że jest ona odmianą halii doryckiej, stanowiącej podgatunek E-i. Według ustawy Likurga, apellę składają obywatele 30-letni, na podstawie trzech warunków: 1) trzeba być urodzonym Spartaninem i wykazać się z pochodzenia od pierwszych doryckich zdobywców Peloponezu. Wyłączeni więc są z apelli cudzoziemcy, heloci i peryojkowie; 2) trzeba odbyć owo słynne wychowanie państwowe, w którem rząd więcej ma udziału, niż rodzina: warunek, znaczący do tego stopnia, że mu niekiedy ustępował pierwszy; 3) trzeba nieprzerwanie brać udział w biesiadach publicznych, wyprawianych kosztem samych biesiadników, którzy na nie składają się, nie w pieniądzach, leoz w naturze; warunek ten istnieje dlatego, ażeby się przekonać, czy uczestnik dochował tego działu ziemi, jaki przodek jego otrzymał był przy podziale gruntów zdobytych. Słowem, lud wojowniczy i arystokratyczny, jak Sparta, żąda, aby w skład jego wohodzili czyści Dorowie, rycerze i posiadacze ziemscy: oto jest ich E. — Pierwotnie liczba takich dochodzić mogła do 5 tysięcy, ale czas stopniowo zastęp ten zmniejszał, albowiem zmniejszała się ilość właścicieli ziemskich, mogących wykazać census dostateczny do pozyskania prawa obywatela. Tacy, wprawdzie, jako rodowioi Sparta-

Mieli interes ambitni bogacze w uszczuplaniu tego przywileju innym na korzyść własną, chętnie więc wykupywali majątki podupadłych, aby jak najwięcej ograniczać liczbę uczestników rządu. Z takiego położenia wytwarzała się oligarchia, nawskroś przejęta butą arystokratyczną. Nie pomagały zasiłki, udzielane ojcom lioznych rodzin, nie pomogło zniesienie majoratów, ubożących młodsze rodzeństwo: liczba uprzywilejowanych malała wciąż, tak, iż w IV wieku przed naszą erą było ich już tylko tysiąc, w trzecim siedmiuset. Powstał też stąd podział Spartan na niższych (bypomeiones) i równych (homoioi): do pierwszych należeli wydziedziczeni z ziemi, do drugich dziedzice. Ale i pomiędzy tymi niebawem potworzyły się różnice, ja kie wynikają z zamożności, i ci tak zwani równi równymi stali się tylko tytularnie, tak, iż apella dostała się tylko rodom świetnym, bogatym, słowem arystokratom. Mimo oporu ze strony większości i królów, którzy ją podtrzymywali w 130 lat po Likurgu, za królowania Teopompa, arysto-kraoya utworzyła iastytueyę eforatu dla ograniczenia władzy królewskiej, apellę zredukowała do czczej formy doradczej, a prawdziwe ognisko rządu założyła dla siebie, w szczupłym komitecie, zwanym .Mikra Ekklezya⁴*. I trwało to tak aż do schyłku swobód greckich.

£. w grodach demokratycznych, naodwrót, przybierała coraz więcej uczestników. Pochodziło to stąd, że w miastach rządzących się zasadą demokratyczną uczestnictwo było płatne, według znaków obecności. Znęceni płacą, pilnowali się nie-tylko zamożni (ci mniej), ale właśnie najubożsi. Do takich miast należą np.: Efez, Metymna, Tespia, Jazos, Olint, Ereza i t. d., które liczą ekklezye czasem na tysiące, i wszystko to kilka razy na miesiąc zbiega się radzić, wotować, decydować, mniejsza co i jak, aby tylko otrzymać znak obecności, a w końcu miesiąca zapłatę. W niektórych miastach E. zbiera się w osobnym lokalu (ekklezyasteryon), indziej w teatrze. Prawo zwoływania należy do senatu, który wypracowywa prawa lub wyroki; niekiedy tylko zajmuje się tern komitet urzędniczy, wybrany czasowo: ale w największej części miast demokratycznych rządzi masa ludowa, która, jeżeli poleca senatowi lub urzędnikom ułatwienie sobie zajęć przez studya przygotowawcze, samej sobie pozostawia ostateczną decy-zyę. Do niej - to należy wszechwładztwo, owa k y-ria (panowanie), z któiej lud tak jest dumny i tak o nią zazdrosny; a pod tą kyrią, według określeń Arystotelesa, rozumie się prawo pokoju i wojny, zawieranie przymierzy, traktatów, układanie praw, wyroki śmierci, wygnania, konfiskaty, zatwierdzanie rachunków. Lud, słowem, ma oko i rękę wszędzie, a funkcyonuje nieustannie; często, oprócz posiedzeń stałych, wyznacza dodatkowe, tak, iż doprawdy, niewiadomo kiedy ci obywatele przy tern ciągiem sejmikowaniu mają czas zajmować Bię osobistemi sprawami. Taki snadź ustrój miał na widoku Rousseau, pisząc swój Contrat social, bo i jego obywatele ustawicznie tylko zbiegają się na roki. Wzorem dla grodów demokratycznych była:

£. w Atenach, gdzie zestrzeliwają Bię wBzyBtkie osobne rysy zgromadzeń innych, gdzie jednak odróżnić trzeba prawo teoretyczne od faktu. W teo-ryi do E-i należą: 1) Ateńczycy, 2) pełnoletni, 3) ci, którym przysługują w zupełności wszystkie prawa polityczne. Co do 1): Ateńczykiem jest każdy, urodzony prawnie z rodziców Ateńozyków, lub spe-cyalnym dekretem za obywatela ateńsk. uznany. Co do 2) Pełnoletnim jest, kto ukończył lat 17 i wpisany został na regestr demosu (leksyarchikon grammateion), co następuje dopiero, gdy młodzieniec ukończył lat 20, a przez te kilka lat należy on do ciała efebów (ob.), i na zebrania luiu nie uczęszcza (dla samej śmieszności); gdyby jednak poszedł i zaregestrowanie swe udowodnił, nikt nie miałby prawa go niedopuśció. Co do 3). Prawo E-i, ras nabyte, utrącą się tylko przez atimię (ob.), czasowo lub nazawsze: czasowo, wskutek atimii, spowodowanej grabieżą majątku publicznego, do chwili zapłacenia długu; nazawsze atimia od E-i wyłącza morderców, złodziejów, zdrajców i buntowników, tchórzów i dezerterów, synów wyrodnych, fałszywych świadków, i innych jeszcze kryminalistów, a często nawet ich synów. Nie wobodzi tu więc w grę żaden census. Raz tylko Ateńczyk Fomizyos zaproponował własność ziemską za podstawę i warunek praw politycznych, ale wniosek odrzucono, jako trącący oligarchią, tak, że i najuboższy Ateńozyk posiadał prawo E-i (Lizyasz, 34).—Za to też, przy trudności kontroli, do E-i wciskało się mnóstwo intruzów, których odtrącano dopiero przy wypłacie zbożem lub pieniędzmi za znaki obecności. Pomimo kar, w r. 445, śledztwo, na 19 tys. rzekomych obywateli wykryło 4 760 intruzów. W r. 346 podjęto ogólną rewizyę regestrów we wszystkich demach, i wykreślono tak wielką liczbę nazwisk nieusprawiedliwionych, że aż wykluczeni stworzyli osobną klasę (Haussoulier „La vie municip. en Attiq." Btr. 50). Pomimo to,-! jeszcze Arystofanes (Acham.) zarzuca „nieczystość ziarna* w E-i. Rzecz szczególnal Na zebrania te zwykle najgoręcej rwał się motłoch obywatelski, legalnie, czy w sposób przemycany: stateczni obywatele, mający zajęcia rolne i inne, wojskowi, żeglarze, kupcy oddaleni, przed sprawami osobistemi nie kwapili się na Pnyx, tak że przy najważniejszych sprawach publicznych prytanowie nie mogli się doliczyć pięciu tys. uczestników; przy mniej waźnyoh ledwie ich stawało parę tysięcy lub parę-set. Przyczyną tego absenteizmu była zapewne i licha płaca, z początku jeden, a potem trzy obole — tyle, ile płacono za dzienną strawę niewolnika. I to, gdyby płacono wszystkim zbiegającym się na zebranie, funduszów nie starczyłoby w skarbie. Była inna metoda. Rząd, za zgodą ludu, stawiał z góry pewną summę w budżecie rocznie na ten cel, z rozkładem na pewną liczbę E-i, i według tego obliczano na każdą pewną ilość żetonów ołowianych (niektóre jeszcze dochowały się po zbiorach). W dniu Zgromadzenia przybywającym rozdawano te żetony, ile ich starczyło: kto pierw-J, szy, ten lepszy, spóźnieni nie otrzymywali nic. Oczywiście, śpieszyli tam „przy drugiem pianiui

am

koguta* najpotrzebniejsi grosza, najbliżsi; dla zamożnych nie stanowiło to wcale zaćhęty, jeśli zapał do samego obowiązku nie powoływał.

Uiejscem obrad E-i była nasamprzód Agora, następnie Pnyx, później teatr Dyonizosa, nareszcie Pireus, gdzie odbywały się posiedzenia, naprze-mian z teatrem, jeszcze w I w. przed naszą erą. Urządzenie było proste: trybuna, nieoo ławek dla urzędników i publiczności; a przy trybunie kącik dla stenografów, notujących Rłowa mówcy. Demo-stenes (około r. 332) już przemawiał w teatrze; tak samo Pocyon i Demetryusz Faleryjski, i wszyscy krasomówcy z epoki poniżania Aten. Za smutno byłoby wprowadzać lud na Agorę lub Pnyx wówczas, kiedy chodziło już tylko o to, komu się mają Ateny poddać: Macedonom, czy królowi Persyi.

Czas zebrań bywał także rozmaity. Według ustawy Solona, E., małoznacząca, dla wyboru jedynie urzędników i sprawdzenia ich rachunków, potrzebowała zgromadzić się raz, najwięcej dwa, do roku. Pizystratydzi i tę nawet funkcyę zamienili na czczą formalność. Znaczenie E i prawdopodobnie podniosło się dopiero od czasu Kleistene-sa, i obywatele postanowili zbierać się, dla zatwierdzania wszystkich zarządzeń senatu, za każdą prytanią, czyli 10 razy na rok. Niebawem tak się namnożyło interesów, że i te terminy okazały się za rzadkiemi: zbierano się 2, 3, nareszcie cztery razy w oiągu jednej prytanii. Pierwiastkowo te dodatkowe zebrania nazywano nadzwyczajnemu, ale potrosze weszły one w prawo stałe, tak, iż zarówno jak pierwsze, obowiązkowe, przybrały nazwę „kyria ekklezya", a dodatkowemi (nomimoi) nazywano znowu te, co przypadły po-za czterema w ciągu jednej prytanii. Dnie nawet posiedzeń stałych nie były z góry określone, prócz dwóch: jedno odbywało się z początkiem nowego roku w 11-ym dniu miesiąca flekatombeon, to jest po wyborze nowych urzędników; drugie po skończeniu uroczystości Wielkich - Dyonizyj, dla dowiedzenia się, co zaszło podczas tej długiej przerwy, gdyż w dnie uroczyste zebrań odbywać nie było wolno. Cztery E-e kyriai miały niejako każda swój specyalny porządek dzienny (programma), odpowiadający porządkowi rozwoju historycznego E-i. W pierwszej, a długi czas jedynej, mieściły się więc przedmioty wszystkie; a odpowiadało to prastarej epoce mo-narchicznej (Kodros), kiedy król w sobie jednym całą ześrodkowywał władzę. W trzech pozostałych prześwieca charakter trzech władz politycznych, które, powoli odszczepiając się, stanęły oddzielnie w postaciach archonta-eponima, polemar-cha i archonta-króla: zatem sądownictwo, wojskowość, religia. Było to ogólne tło programu, do którego jednak w razie nagłym wchodziły i przedmioty innych programów.

Procedura E-i poczynała się od ułożenia porządku dziennego przez prytanów i rozlepienia go afiszami na cztery dni przed zebraniem: w razach nagłych nie czekano i tego terminu, ale śoiągano obywateli z miasta odgłosem surm, ze wsi ogniem, zapalonym na agorze. Posiedzenie poczynało się bardzo rano, ale, oprócz ubiegających się o znak

obecności, inni ociągali się, gawędząc po ulicach: wtedy napędzać ich trzeba było przez policyę. Występowali łucznicy scytyjscy z liną w ręku, wysmarowaną czerwoną farbą, szli wpoprzek agory, oddzielali nieobywateli od obywateli i gadułów kierowali na Pnyx. Chroniono się czerwonej plamy od minium, która narażała na szyderstwo, a może i na lekką karę. Pierwiastkowo biuro E-i stanowili prytanowie (rozumie się tej gminy, której kadencya trwała w ohwili posiedzenia, ob. Bule), ze swym epistatem na czele; ale później, w drugiej połowie IV wieku, uważano to za zbyt wielką przewagę senatu i prezydyum zmieniono w sposób następujący: Przed każdem posiedzeniem epistates prytanów, jako uprawomocniony do zwoływaniu i tymczasowego przewodnictwa, losem wyciągał 9 senatorów, jednego dla każdej gminy, z pomiędzy tych (było ich wszystkich 10)    które nie

wchodziły wówczas do prytanii. Stąd utworzyło się biuro, złożone z 9 członków, którzy znowu losem wybierali sobie epistata E-i (przewodniczącego) i byli to t. zw. Proedrowie (rcpóeSpot). Przewodniczący ma przy boku woźnego (keryx), który jego wezwania głosi zgromadzeniu; oraz sekretarza (grammateus), który odczytuje piBma urzędowe. U dołu trybuny zasiadają koledzy epistata, pomagająoy mu do utrzymania porządku, i mają na rozkazy oddział łuczników pod dowództwem sześciu lexiarchów. Oznaką otwarcia posiedzenia było zapewne opuszczenie chorągwi (semejon), rozwiniętej podczas zwoływania. Jak wszystkie czy nośoi urzędowe, E. poczyna się od obrządku ri ligijnego. Perysty ar oho wie zabijają kilka prosiąt i krwią obiaty, spuszczoną na ziemię, kreślą święty krąg dokoła obecnych. Potem gram matę us czyta, a keryks powtarza modlitwę, połączoną z przekleństwami przeciw każdemu, coby chciał oszukać lud. Nareszcie, jeden z prytanów, z wieńcem na czole, występuje z oznajmieniem, że obiata przyjemna była bogom, i że obrady mogą być podjęte pod pomyślną wróżbą. Zgromadzenie rozwiązuje się w czasie nadeszłej burzy, trzęsienia ziemi, zaćmienia, jeśli egzegeci (ob.) uznają, że zjawiska te oznaczają gniew boży. Po tym obrzędzie przewodniczący rozkazuje keryksowi odczytać dekret senatu (w razach nagłych prytanowie przedstawiają go ustnie); w każdym razie^ wszelki wniosek, oddawany pod obrady, na mocy ustawy Solona, przejść musi przez senat, choćby tylko (przy silniejszym rozwoju demokracyi) dla formy. Dekret pochodzić może, albo z inicyatywy samego senatu, albo wskutek wniosku prywatnego, który senat przyjmuje w całości, w częśc , lub zupełnie odrzuca. Pierwiastkowo taki wniosek, przez senat odrzucony, wcale nie był przedstawianym w E-i. Później, gdy senatowi odebrano veto, przedstawianym być musiał, tylko Benat przedstawiał go bez własnej konkluzyi, i dopiero E. obradowała nad nim w całości lub paragrafami. Wniosek zaś prywatny z przyohylną konkluzyą senatu miał niemal zawsze zapewnione powodzenie E-i. Przy otwar-oiu debatów keryks przedewszystkiem zapytywał: „Kto pragnie zabrać głos?“ W póczątkach pierw-

K. E.

Ks. J. O.

Ks. J. G.

szeństwo służyło tym, oo ukońozyli lat 50; potem różnica wieku ustała. Wszyscy obecni (z wyjątkiem szczególnie wyłąozonych przez utratę tego prawa) mieli prawo zabierania głosu, ale niewielu zeń korzystało. Przemawiali zwykle jedni i ciź sami: przywódzcy stronnictw i krasomówcy zawodowi. Niełatwo to było panować głosem i argumentami nad tłumem na Pnyksie, często wrogo usposobionym przeciw mówcy; trzeba było być albo wielce utalentowanym, albo bezczelnie zuchwałym. Między też dwa te punkty rozdziela się trybuna Pnyksu. Słyszymy tam przemawiające chluby słowa greckiego, jak Perykles, Isokrates, Demostenes; albo gardłujących warchołów, jak garbarz Kleon, rzeźnik Hyperbolos, Lamias wolarz, pijanica Ti-march i Jani podobni; w pośrodku prawie nigdy. W całym tłumie, zgłaszających się do trybuny nigdy nie było więcej nad 30 do 50; a i z pomiędzy tych dziesięciu ledwie bywało takich, których słuchano z przejęciem, z uwagą, i ci też odegry-wali główne role. Obywatel zabierający głos wkładał na głowę wieniec mirtowy, który czynił go osobą nietykalną. Mógł on mówić, co mu się tylko podobało, czy to w obronie własnego wniosku, czy z poparciem lub naganą cudzego, a nawet stawiać wniosek wprost przeciwny, byle nie wychodził poza zakres materyi. Ograniczenie mówcy następowało wtedy tylko, gdyby występował z wnioskiem przeciwnym prawu (paranomon grafe). Gdy się przemówienia wyczerpią, E. przy-. stępuje do głosowania, powierzając kierownictwo tytanom i proedrom. Głosowanie odbywa się p*zez podniesienie rąk, a w razie wątpliwości próba powtarza się póty, aż prezydyum poświadczy wyraźną większość. Przy głosowaniu taj nem rzucało się gałki do dwóch urn przeciwnych.

Attrylucye są też same, jakie oznaczyliśmy pod E-ą w grodach demokratycznych.

Bibliografia: — Fustel de Coulanges: „Citó Antique“.—E. Curtius „Griech. GeHchicbte".—S. Gilbert „Handbuoh der griech. Staatsalterth".—G. P. Schoemann „De comitiis Atheniensinm* (1879).— Artykuł „Ekklesia” w Realencyclop. Paulego, oraz w Diction. des Antią. Daremberga.

Ekklezyastes (Ecelesiastes, hebr. Kohe-leth, kaznodzieja, z hebr. Kahal — zgromadzać ludzi). Jedna z trzech ksiąg pisma św., pisanych przez króla Salomona. Osoba autora i treść księgi zaznaczone są w dwóch jej pierwszych wierszach: 1) „Słowa Ekklezyasty, syna Dawidowego, króla jerozolimskiego. 2) „Marność marności, mówi E., marność marności i wszystko maruośóu. Wychodząc z tego założenia, powiada król mędrzec, że nic nowego ani trwałego pod słońcem, że trudnem jest i mamem poznanie wszechrzeczy, że w rozkoszach i weselu, w bogactwie i potędze, w dziełach rąk człowieka i w miłości niewiasty niema nic, jeno marność i utrapienie duoha, Rozpamię-tywując życie swe przeszłe, wspomina o swych dostatkach, które większemi były ponad wszystkie skarby jego poprzedników, i o używaniu rozkoszy wszelakich, których oczom swym i sercu nie odmawiał; ani rozkosze jednak, ani dostatki

nie zadowoliły go. Wówczas zwrócił się do mądrości, którą zwie lepszą od potęgi i od wojennego oręża; ale i ona go nie zadowoliła, poznał bowiem i w niej także próżny trud, i zawód, i marność. Samo poznanie nie zaspakaja ludzkiej duBzy, jak jej nie wystarcza schlebianie instynktom zmysłowym i miłości własnej. Cóż więc zostaje? Czy obojętny, uśmiechający się nad zmienną falą losów ludzkości i pojedyńczego ozło-wieka sceptycyzm, i w starożytności, i w najnowszych czasach tak zwykły? Mędrzec izrael-aki podnosi się wyżej. Wyozerpawszy do dna u-ciechy zmysłowe i światową mądrość, przekonywa się, że jedne i drugie są marnością, ale zarazem, że ani jedne, ani drugie nie są wszystkiem dla człowieka. Wszystko na świecie zawodzi, a w śmieroi wszystko człowieka opuszcza. Mija wszystko, co ludzkie, jedno zostaje i to jest jodyną mądrością życia: Bóg i bojaźń Boża. „Boga się bój i chowaj jego przykazania"—te słowa są ostatnią myślą i owocem całej księgi kaznodziei. Elegijny nastrój, w jakim pisana jest ta księga, wyjaśnia się tern zakończeniem. Nadzieja lepszego jutra za grobem, choć nie tak jasna i określona u żydowskiego pisarza, jak nią jest u chrze-ścian, pociesza go i dodaje mu otuchy wobec nędz i zawodów doczesnego życia. Że zaś autorem tym nie jest kto inny, tylko Salomon, dowodem jednomyślne, przez nikogo w wątpliwość niepodawane, mniemanie żydów, którzy byli w tej mierze surowymi sędziami i ścisłymi stróżami autentyczności i nieskazitelności ksiąg świętych. Dzieło fałszerza w ich kanonie nie mogłoby było znaleść miejsca.

Ekklezyastyk (Ecclesiasticus, hebr. Misza lim), zwany także od imienia autora Księgą Mądrości Jezusa syna Siracha, podobnie jak Księga Mądrości Salomona. Należy do ksiąg t. z. de uterokanonicznych, ponieważ nie znajduje się w hebrajskim kanonie, t. j. zbiorze ksiąg świętych. Pisaną była po hebrajsku, ale oryginał zaginął i przechowały się tylko; tłómaczenie greckie, Septuagiata, i łacińska Vulgata. Treść księgi jest moralno - dydaktyczna. Składają się na nią przepisy i wskazówki cnotliwego życia oraz pobożne sentencye, sławiące Boga i wybrauych przez Nie* go mężów. Mniej poetycznego polotu i wdzięku, -niż w poprzedniej: za to jaśniej i spokojniej, a bardziej jednolicie myśl swą przeprowadza w niej autor. Był nim, prawdopodobnie, kapłan, pobożny i z prawem Bożem dobrze obeznany, pisał zaś tę księgę w początku Iii-go w. przed Chrystusem. Żydzi mieli ją dawniej w swoim kanonie ksiąg świętych, a choć obecnie w nim się nie znajduje, zachowują ją w poszanowaniu. U chrześcian zawsze zaliczaną była do ksiąg świętych S. Z. i równą z innemi ma powagę,

Eklampsya(gr. e k 1 a m p s i a), ob. D r g a w k i.

Eklektycyzm, ob. Eklektyk

Eklektyk (po grecku ixXć%u>Łoę, od iv— wybierać), oznacza w historyi filozofii tych filozofów i wogóle myślicieli, którzy, nie mając samodzielnego, w systemat opracowanego, poglądu na

świat, biorą z różnych systematów to, co im wy- | pojęcie eklektyzmu w sztuce. A mianowicie daje się być prawdą. Pojęcie eklektyzmu tym | w historyi malarstwa włoskiego do Eklektyków sposobem wyłącza pojęcie ścisłej konsekweuoyi zaliczają powszechnie kierowników i uczniów szko-i systematologii, do której dążą przede wszystkiem twórcy syBtematów filozoficznych; kierunek zaś eklektyczny, jako nie oparty na twórczej wyobraźni i samodzielności umysłu, zjawia się w dzie-jaoh filozofii najczęściej w epoce, gdy umysł ludzki, znużony mnogością systematów, nieraz wręcz sobie przeczących, wyczerpany wysiłkiem twórczym myśli i zrażony tą niezgodnością poglądów, stara się ze wszystkich wybitniejszych systematów wybrać to, co przypada do jego przekonania.

Nazwę E. noszą przedewszystkiem w historyi filozofii starożytnej: Cycero, Piotin i Pro kłus, a także i platonicy. poprzednioy nowo - platońskiej filozofii, to jest platonicy z odcieniem pytagorei-zmu, jak np. że wymienimy wybitniejszych: Plu-tarch, Apulejusz, Numeniusz. W nowszej filozofii typowym eklektykiem jest przedewszystkiem Cousin (ob.), który nazwę E. na nowo wprowadził do filozofii, sam nazwawszy swój sy-stemat filozoficzny Eklektycyamem. Nazwa eklektyzmu, prócz tego, ściśle historycznego, znaczenia, może być i szerzej stosowaną, gdyż wogó-le mało znajduje się myślicieli, którzyby nie budowali swoich systematów filozoficznych z mate-ryału, przez inne systemata obrobionego i niezaw-sze konsekwentnie wiążącego się z ich systema-tem. To też pod tym względem eklektykami nazywa np. Pr. Kirchner, w swoim „Worterbueh der philosophischeu Grundbegriffe“ (Heidelberg 1890) i Leibniza i Pichtego, a nawet i Kanta samego. Wogóle zauważyć można, że filozofia i szkół różnych, w nowszych czasaoh staje się coraz bsrdziej eklektyczną, a to w miarę, jak na miejsce twórczości i wyobraźni, na których dawniej wznosiły się nie- ko jest używana, botyczne gmachy systematów filozoficznych—do budowy poglądów na świat wchodzi coraz częściej zimny rozsądek i używanym jest coraz skwapliwiej matóryał wszechstronnie nagromadzony z najroz-' maitszych dziedzin wiedzy ludzkiej.

Pokrewnem pojęciu Eklektyzmu w filozofii jest

ły bolońskiej, braci Caraccich (ob. Caracci Ludwik, C. Augustyn i C. Annibal), znanej pod nazwą szkoły eklektycznej.

W nowszych czasaoh typowym eklektykiem w malarstwie był Rafael Mengs i jego naśladowcy. Byli to eklektycy teoretycznie uzasadniający swoje przekonanie, którzy w praktyce postawili sobie za zadanie dążenie do ideału, za który uważali: rysunek i kompozycyę Rafaela, koloryt Tycya-na i stosowanie światłocienia Corregia. Łączenie tych stron wybitnych i właściwości mistrzów w jedną całość harmonijną byłoby rzeczywiście rzeczą idealną, ale, jak wszelki ideał, nie zostało dotąd przez nikogo doścignione. Był jeszcze jeden wybitny eklektyk - praktyk pośród malarzy zeszłego wieku, a mianowicie Fryderyk Chry-etyan Dietrioh (ob.). Jego eklektyzm pole-legał znowu na wybornem naśladowaniu właściwości pewnych mistrzów, w których duchu i charakterze tworzył obrazy, do złudzenia naśladujące ich manierę.

Tak jak wszelkie termina naukowo • popularne, i wyraz Eklektyzm, prócz ściśle historycznego, ma i szersze znaczenie. Używanym mianowicie bywa także i na oznaczenie wszelkich wogóle artystów, poetów, muzyków i pisarzy, którzy nie uwydatniają w pracach swoich i utworach pewnego stałego kierunku estetycznego, ale pochopnie naśladują rozmaite kierunki, czy to pewnych szczególniej przez nich ulubionych artystów i pisarzy, czy też nawet

s. s.

Eklipsarium, przyrząd służący do wyjaśnienia zaćmień słońca i księżyca; nazwa ta zresztą rzad-

Eklipsy, z grec. zaćmienia; stąd nazwa e k 1 i p t y k i (ob.).

Ekliptyczne znaki, toż co zwierzyńcowe znaki, ob. E k 1 i p t y k a.

Ekliptyczne spółrzędne, ob. Gwiazdy.

KONIEC TOMU SIEDEMNASTEGO I OSIEMNASTEGO.

KOMITET REDAKCYJNY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANOWIĄ:

Szymon Askeaazy Lr Piotr Chmielowski

Stanisław Krzemiński

Stanisław Libicki

Samuel Lickstein

Lr Okolski Antoni.

Edmund Liehl

Edward Grabowski

Juliusz Granowski

Lr J. Peszke

Antoni Pietkiewicz (Adam Pług) Aleksander Poliński

Lr Karol Jurkiewicz

Lr Jan Karłowicz

Kazimierz Kaszowski

Tadeusz Korzon

Stanisław Kramsztyk Adam Antoni Kryński

Stanisław Kowieński Seweryn Smolikowski Antoni Ślósarski Andrzej Świętochowski Lr E. W. Zieliński Bronisław Znatowicz

Dopełnienia.

TOM XVII i XVIII

Drymmer (właściwieDriimmer) Karol, współ- („Pam. Piz.* T. X). Opracował D. dział botanicz-czcsny badacz flory krajowej, urodził się w Kieł* ny, mianowicie częśó systematyczną, do mającego cach 29 sierpnia 1851 r., gdzie też ukończył gim- się drukować „Słownika języka polskiego*. Jest nazyum w 1872 r. W tymże roku wstąpił na uni- współpracownikiem „Zielnika flory polskiej*, wyda-wersytet warszawski, na sekcyę nauk matematy- wanego we Lwowie od 1893 r. przez profesorów cznycb, lecz po paru latach przeniósł się na sek- Rehmana i Wołoszczaka. Pomieścił także parę arty-cyę przyrodniczą, którą ukończył w 1880 r., a po kulów we „Wszechświacie".    a. s.

ucz-

se-

przedstawieniu rozprawy: „O oddychaniu roślin Drzewioki Maciej (T. XVII, str. 163). OŁtavia-w tlenku azotu" otrzymał stopień kandydata nauk no di Guccio de’ Calvani w liście do Lattanzia Te-przyrodniczyob. Następnie rok (1880—81) spędził daldi (Ciampi „Bibl. crit.* I 31) nazywa D go na Litwie, w gub. Kowieńskiej, jako nauczyciel pry- niem Kallimacha. Stosunki z nim opisuje sam D. watny. W 1881 r. został mianowany pomocnikiem między inuemi w liście do Ant. Maurocenusa, po-gospodarza klasy, a zarazem wykładał geografię przedzając₅m dziełko kallimachowe „Dbellus de his w Szkole Realnej w Warszawie. W końcu 18o2 quae a Venetis tentata sunt Persis ao Tartaris r. otrzymił posadę urzędnika akcyzy od cukru, na contra Turcos movendis eto.” (Haganoae [Hagenaul której-to posadzie do obecnej chwili pozostaje. Kie- 1533), a wedłng Ciampiego—także i w dedykacyi dy w 1884 r., z inicyatywy redakcyi „Pamiętnika zbioru poezyi Kallimacha Wawrzyńcowi Medyceu-F/zyografiiznego", przedsięwzięte zostały wyoieczki , szowi („Bibl. cr.” I p. 37: „Qaeato Matteo Drevizio botaniczne po kraju, jeden z pierwszych i D. do j raccolse le poesie latine di Callimaco e le dedicó a nich należał, i dotąd rok rocznie udaje się w różne | Lorenzo de’ Medici II Magnifieo*). Wawrzynieo okol¹⁰⁰ kraju, a zebrany materyał, odpowiednio oprą- Wspaniały f 1492. W r. jego śmierci D. liczył lat cowany, posłużył mu do ogłoszenia drukiem prac na- 26, a czy, będąc za granicą, miał stosunki, już stępujących z dziedziny florystyki: „Spis roślin, ze- wówczas, choćby za pośrednictwem Kallimacha, branych w 1884 r. w powiecie Kutnowskim, w oko- tak wysoko sięgające,—bez oczywistego dowodu licach Zyohlina, Kutna, Krośniewic i Orłowa* („Pa- twierdzić nie podobna. List owego Guccio de’Calva-miętmk fizyograficzny* T. V.) „Sprawozdanie z wy- ni, obecnego na pogrzebie Kallimacha w Krakowie, cieezki botanicznej, odbytej w nadniemeńskie oko- wydrukował Vinzenzo Coppi w „Annali e memorie lice powiatu Władysławowskiego, Maryampolskiego degli uomini iliustri d’ San Geminiano* (Plorencya i Wyłkowyskiego w r. 1885 i 1886“ („Pamiętnik 1695) na karcie 119-ej. Ciampi podaje ważniej-Fizyograficzny" T. VII); „Sprawozdanie z wyciecz- sze z tego listu wypisy: „Potem szedł Drzewicki, ki botanicznej, odbytej do puszczy Białowieskiej*, który był jego (Kallimacha) uczniem, a dziś jest w latach 1887 i 1888, wspólnie z F. Błońskim i A. kretarzem królewskim i podkanclerzym Polski. Po-Ejsmondem („Pamięt. Fiz.* t. VIII i IX); „Sprawo- tern szło 15 000 uczniów uniwersytetu krakowskie-zdanie z wycieczki botanicznej, odbytej w okolice go..." Ciampi na podstawie Reszki „Spongia etc.* Koła i Sompoina w r. 1891 i 1892“ („Pam. Fiz.« 1590, 1591 i 1592) poprawia na 4 000, ale mogło T. X II); „Sprawozdanie z wycieczki botanicznej, być więczej, gdyż trzeba wziąć w rachubę upadek odbytej do powiatu Węgrowskiego w r. 1893 i 1894* uczelni pomiędzy 1496 a 1592.—Do kongresu Wie-(„Pam. Fiz.* T. XIV). Oprócz tego D. ogłosił jesz- dońskiego 1515 r. por.: Liske Ksawery „DwaDya-cze: „Spis roślin, zebranych na paru ekskursyach ryusze kongresu Wiedeńsk. z r. 1516 wydał....* w r. 1880 i 1881 w okolicy HanuszyBzek" („Pam. (T. I Archiwum kom. bist." Kraków 1877, str. 89 Fiz. T. V,; „Rośliny najbliższych okolic Kielc* —182); tenże „D. Wiener Congress 1516 u. d. Po-(„Pam. FiZ. T. X); „Dodatek do Spisu rpslin po- litik Maximilian’s I gegeniiber Preussen u. Pełen* wiatu Kutnowskiego, mianowicie z okolic Żychlina* („Forschungen zur deutschen Geschiohte herausgege-

Dodatek

Encykl. Eowsz. Uustr. Zesz. 144. Tom XVIII-ty.

A. J.

wnętrznego ładu, obyczajności i administraoyi folwarku.

ben v. d. hist. Commission d. kouigl. Bayr. Acade-mie*, Getynga 1878, pp. 445—46;). O humanizmie D-go, prócz powyższych, świadczy działalność jego, związana z usiłowaniami Geltesa i innych w końcu XV w. Zeissberg uważa za możliwe przyznanie D mu autorstwa „De institutione regii pueri" („D. polnische Geschichtsschreibung d. Mittelalters”).

Drzniewicz Kazimierz, lekarz marynarki, filantrop, autor i podróżnik, urodzony w Mińsku Litewskim 19 lutego 1851 r., z ojca, Juliana, miejscowego mecenasa, i matki, Kamilli ze Skokowskicb. Gimnazyum skończył w Mińsku, w r. 1868, zaś akademię medyczną w Peteraburgu, w r. 1873 i o-trzymał zaraz posadę lekarza okrętowego 4-go ekwi-paźu w Kronsztacie. Następnie odbył trzy podróże na około świata: pierwszą, na fregacie „Minin* od r. 1878 do 1881; drogą na fregacie .Władimir Monomach* od r. 1834 do 1887; trzecią wreszcie na fregacie „Dymitryj Donskoj* od r. 1891—1893 włącznie. W skutek zabiegów D a stanął w Nanga-saki szpital rossyjski przez protekcyę ówczesnego mmistra marynarki i admirała Szestako-wa. D-i też zawdzięoza powstanie swoje w r. 1885 świątynia katolicka we Włady wostoku, poświęcona w r. 1890, której pierwszym proboszczem został ksiądz Radziszewski. Ziemię pod kościół nabył sam D. i zorganizował syndykat nadzorczy, potwierdzony przez metropolitę Gintowta. Syndykami pierwszymi kościoła zostali: głowa miasta, Ignacy Makowski, i aptekarz szpitala morskiego, Stanisław Fedorowicz. D. położył też nie mało zasług jako czynny członek katolickiego towarzystwa dobroczynności w Petersburgu i obrońca funduszów kościelnych. W podróżach spisywał pamiętniki, korrespondował do gażet specyalnych rossyjskich, wydał osobno 1) ,0 CaHHTapHOMŁ coCTOHHiu gjiotckhkb BKHiiaacefi* (1878 str. 42) 2) ,Kt> Bonpocy o caM03apo3K,ii,eHm cHintaro th-®a“ (str. 27 r. 1886). 3) „Onncame sarpaHHUHBiKt rocnHTa:ie0, bb kotoplixb nojn>30BajiHCb doitbHLie ®peraTa Mhhhhb bb Tenema KaMnama 1878— 1879 r. (str. 32). Oprócz tego zamieścił dużo artykułów w Morskim Sbornikn. D., człowiek wielkiej pracy i zacności, w ostatniej swej podróży zwiedzał kolonie rolnicze w Ameryce północnej i badał miejscowe stosunki.

Dwornik na Litwie i Rusi litewskiej niegdyś ważny oficyalista ekonomiczny, miał dozór nad ca-łem gospodarstwem dworakiem, jako najbliższy podręczny ekonoma. Porządek, ochędóstwo, policya folwarku, dozór obór, śpichlerzy, stajni, czeladzi, o-grodów, chmielników, pszczelnika i t. d. należały do niego. W ustawie ekonomicznej sławnego Antoniego Tyzenhauza dla ekonomii Grodzieńskiej i Szawelskiej, obowiązki Dwornika opisane są w siedmiu obszernych artykułach, co dowodzi ważności tej posady pod względem administracyjnym. Dwornik był zwykle ze stanu wolnego; używano go do karania cieleśnie czeladzi dworskiej, na mocy sądu patrymonialnego. W ustawie ekonomicznej Siemiatyckiej, głośnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej, dużo miejsca poświęca się opisowi funkcyj D-a (T. I 55—66), który tam był duszą we-

A. J.

Dybowski-Nałęcz Włady sław, dr., przyrodnik, członek akademii Krakowskiej, syn Jana i Salomei z Przysieckich, szambelanki, rodzony brat głośnego podróżnika dra Benedykta. Urodził się w gubern i Mińskiej, w powiecie Mińskim, w folwarku Ton-wy; gimnazyum ukończył w Mińsku, wszechnicę w Dorpacie, na wydziale przyrodniczym, gdzie otrzymał stopień magistra mineralogii w r. 1874 za rozprawę p. t. „Monographie der Zoontharia sole-rodermata rugosa, aus der Silurformation Estlands-Nord-Livlands, und der Insel Gotland* i t. d. (in 4-to, część I str. 160 i 2 tablice litografowane okazów; część II od str. 161 do 276 i tablic 3, Dorpat, druk Laakmana). Po otrzymaniu katedry mineralogii w Dorpacie wydał następne prace: 1) „Notiz iiber einen neue.* Mamuthzahn-Fund im Gouvernement Mińsk* i t. d. (Petersburg 1874); 2) „Die mit Zungen yersehenen FiBche“ (1875); 3) „Beitrag zur Kenntniss der inneren Struktur von

Dybowski Nałęcz Władysław dr.

Cystiphyllum (Microplasma) impunctum lonsdale* (Petersburg 1875, drnk Akademii Nauk, str. 12 in 4 to maj.) 4) „Beschreibung einer permischen Koralle* (str. 11, in 4-to, St. Petersburg, druk Cesarskiej Akademii Nauk 1876 r.); 5) „Ober die Gattung Stenopora lonsdale* i t. d. str. 16 in 4-to, Tablica I, Petersburg, druk Akademii Nauk). Za te naukowe prace D. otrzymał stopień d-ra mineralologii w dniu 11 lutego 1878 r., lecz po kilku latach, z powodu słabości zdrowia, opuściwszy profesorską katedrę w Dorpacie, osiadł w powiecie Nowogródzkim na dzierżawie w folwarku Niańko-wie, pod historycznym Lu beżem, oddając się niezmordowanie i z zamiłowaniem badaniom naukowym, nietylko w zakresie swej speoyalności, lecz wogóle przyrodniczym, etnograficznym i językoznawstwu. Owocem tych studyów sumiennych były następne prace, wcale nieznane bibliografom naszym, gdyż Estreicher zaledwię parę rzeczy D-go wymienia („Bibl.” T. VI 179). I tak w r. 1880

Jl. J.

P. Chm.

w Bulle ty nie Ces. Akademii Nauk (T. XI) ukazała się praca D go, zatytułowana „Einige Bemerkungen tiber die Verauderlichkeit der Form und Gestalt von Lubomirskia baicalensis und iiber die Verbrei-tung der Bajkalschwamme im Allgemeinen”. W r. 1881 w drukarni uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie wyszły „Przysłowia Białoruskie z powiatu Nowogródzkiego", numerów 768, przytem słowniczek wyrazów, stronic 24, in 4-to. W Pa-miętn. Ces. Akad. Nauk (T. XXX Nr 10 i w osobnej odbitce w r. 1882 ukazała się ważna praca p. t. „Studien iiber Die Susswasserschwamme des Rus-sischou Reiches* iu folio (str. 26, trzy tablice). W r. 1883 w rocznikach Dorpackiego Towarzystwa przyrodników: „Notiz iiber die aus Siid-Russland stammenden Spongillen". Tamże w r. 1884: „Studien iiber die Mundwerkzeuge der Physa fontinalis" (L. Tablica 1) W r. 1884 w roczniku przyrodniczym angielskim „Annals and Magazine of Natural History" za lipiec, rzeoz pod tytułem: „Some Re-marks upon the Variability of form in Lubomirskia baicalensis and upon the Distribution of the Baikal Sponges in generał*. W tymże roku: „Ein Bei-trag zurKenntniss der im Baikal-See lebenden An-oylus-Arten“ (Tablica I, 16 str., in 4-to min). W tymże roku: „Notiz uber eine die Ent-stehung des Baikal-See betreffende Hypothese* (7 str., Moskwa). W tymże r., w Moskwie: „Stu-dien Ober die Zahnplatten der Gattung limnaea Lam* (str. 7, in 4-to, Tablica I rysunków). W tymże roku tamże: „Besohreibung einer neuen Si-birischen Anoylus-Art". (7 str. i tablica). W tymże r., ibidem: „Mittheilung iiber die aus dem Flus-se Niemen stammende Trochospongilla crinaceus Ebrenb.* W tymże roku: „Studien iiber die zahnplatten einiger der Abtheilung Stylommatopbora angehorigen Schnecken" 17 *str., tablice 3). W r. 1886: „Ueber zwei neue sibirische Valvata-Arten“. W tymże r.: „Die Gasteropoden-Fauna des Kaspi-schen Meeres* i t. d. (in 4-to, str. 79, Tablic 32). W tymże r. „Zagadki białoruskie z guberuii Miń skiej“ (w liczbie 112, str. 12, in 4-to, osobne odbicie z T. X zbioru wiad. Komiss. antrop. Akad. Um. w Krak.). Nadto w rękopismach: Słownik Białorusko-Francusko-Polski i kilka powieści w przekładzie białoruskim. Przytem są jeszcze specyal-ne prace, drukowane po różnych rocznikach akademickich i towarzystw naukowych, któryoh Dybowski jest członkiem stałym. U siebie, w Niańkowie, posiada ciekawe zbiory naukowe i doborową bibliote kę z dziedziny przyrodoznawstwa.

Dziedzicki Ludwik (* 21 sierpnia 1844), pedagog, urodził się w Samborze, gdzie również gi-mnazyum ukończył, udał się następnie na wydział filozoficzny we Lwowie i po odbyciu studyów w r. 1867 złożył egzamin na nauczyciela wyższych szkół gimnazyalnych. W r. 1875 wydał wspólnie z B. Baranowskim „Geografię dla szkół średnich". Książka ta, zatwierdzona przez Radę szkolną, ciągle w nowych, poprawianych wydaniach wychodzi. Od czasu założenia czasopisma pedagogicznego „Szkoła* był jego spółpracownikiem, a w r. 1885 redaktorem. W r. 1880—81 zasilał pracami swemi „Wędrowca* w Warszawie. W r. 1880 ogłosił: „Podróże Nordenskiolda w okolicach podbiegunowych.* Od r. 1880 jest stałym spółpracownikiem „Słownika geogra," wychodzącego w Warszawie, pomieszczając w nim artykuły, odnoszące się głównie do Galicyi Wschodniej; są one cennym przyczynkiem do znajomości tamtych stron, a zebrane razem wyniosłyby zapewne 60 arkuszy druku. W r. 1887 i 1888 podawał krytyczne oceny dzieł pedagogicznych i geograficznych w „Kwartalniku historycznym,* oraz w „Przewodniku naukowym i literackim."

Dziennikarstwo polskie. Tom XVIII, str 635, szpalta 1, przed w. i od dołu uah ży dodać: „W r. 1864 (oi 1 paźdz.) Rulolf 0*cręt założył „Gazetę Handlową", jako wyraz silnie uwydatniających się spraw ekonrmicznych, i prowadzi ją dotychczas."

Tamże, szpalta II, wiersz 9 od dołu należy dodać: „Kaliszanin" zawieszony został w r. 1892, na jego miejsce powstała w marcu r. 1893 „Gazeta kaliska", wychodząca do dziś dnia pod redakcyą Józefa Radwana.

Tamże, szpalta II, wiersz 8 od dołu dodać: — „Założycielem i redaktorem „Gazety Kieleckiej* jest Stanisław Siennicki.

Tamże, str. 636, szp. II w. 3—7 należy sprostować w sposób następny: „Goniec Wielkopolski był najpierw prowadzony w duchu jaskrawo szlacheckim; dziś przechylił się mocno ku demokracyi; po piera go nieliczna partya. Pismem klerykalnem jest „Kuryer Poznański", kierowany przez księży i skłonny do popierania dążności ugodowych. „Wielkopolanin" jest katolicki, ale zarazem polski, broni praw narodu, a w szczególności ludu, bez draźuie-nia rządu; ma za Bobą partyę silną, dobrze zorganizowaną; naczelnym redaktorem jego jeat Walery Łebiński, „Orędownik* jest organem partyi ludowej, wywiera wpływ na koła średniego mieszczaństwa; poza Poznaniem mało ma zwolenników*.p- Chm-

Dzierżawski Bolesław Piotr (*w Mikuli-cach w Kaliskiem d. 4 grudnia r. 1861), spółcze-sny lekarz warszawski. Ukończywszy w r. 1880 gimnazynm kaliskie, zapisał się w poczet słuchaczy wydziału lekarskiego w Warszawie, ukończył zaś uniwersytet w r. 1886, otrzymawszy stopień lekarza. Początkowo zajmował się chirurgią, a w celu wydoskonalenia się w niej, pracował przez lat kilka jako assystent w oddziałach chirurgicznych szpitali warszawskich; następnie poświęcił się wyłącznie prawie chorobom zębów i jamy ustnej, a doszedłszy w tej gałęzi wykonawstwa chirurgicznego do gruntownej znajomości i biegłości, powołanym został w r. 1894 do wykładów patologii i terapii zębów w warszawskiej Szkole dentystycznej; stanowisko to dotąd zajmuje. Od r. 1890 ogłosił szereg artykułów treści chirurgicznej i dentystycznej w „Gazecie” i „Kronice lekarskiej", w „Medycynie" oraz w poznańskich „Nowinach lekarskich"; opracował też część historyczną rozprawy zbiorowej, wydanej w r. 1892 w Warszawie pod n. „Cholera, jej poprzednie epidemie u nas i t. d.“; opróoz tego jest współpracownikiem stałym Enoy-klopedyi niniejszej w dziale dentystyki i chorób jamy ustnej. W latach 1892, 93 i 94 wyjeżdżał

Dr J. p.

O. M.

kilkakrotnie z Warszawy w delegaoyi do miejscowości zagrożonych wówczas cholerą.

Dziobenka. Huculska torebka wełniana własnego ich wyrobu, w desenie, do przewieszania na ramię.

Eben Jan Jerzy, słynny mistrz w sztuce złotniczej, z którego pracowni wyszły arcydzieła, budzące i dzisiaj jeszcze zachwyt u znawców, urodził się w ostatniej ćwierci XVII Btulecia, umarł ze straszliwej zarazy, wybuchłej w r. 1710 w crasie oblężenia Rygi przez Piotra Wielkiego. Skarbiec „Czarnogłówców ryskich* przechowuje dotąd wspaniałe srebrne misy, puhary i roztrucbany, cyzelowane en ropoussóe, w pośród których zwracają uwagę znawców wypukło wykute, szeroko i wybornie traktowane pejzaże, oraz postacie wykonane z wielkim artyzmem en haut relief. Najbardziej podziwianym bywa pyszny roztruchan ze scenami z ruchliwego życia Karola XII. Pomiędzy niemi płaskorzeźba, oddająca bitwę pod Narwą, stanowi prawdziwe arcydzieło, cenne zwłaszcza przez to, że E. swe dzieła sam zawsze szkicował i wykonywał. Nadto zajmował się on tą pracą na początku XVIII wieku, w czasie, gdy upadek sztuki był powszechny, a groźne głosy wrogów, oblegających Rygę, dolatywały aż do jego pracowni. To też, zdaniem znawców, należy Jan Jerzy E. do pierwszorzędnych mistrzów ówczesnych, nietylko w swym kraju, ale w Europie. O pracach jego ob. 1. G. Manteuffel „Listy z nad Bałtyku* (Kraków 1886) na stron. 83 i dalszych, 2. Anton Buchholtz „Goldschmiedearbeiten in Livland, Estland und Kurland* 26 tablic z tekstem objaśniającym (Lubeka 1892, wielkie in folio). 3. G. Manteuffel „Cywilizaoya, literatura i sztuka nad Bałtykiem* (Lwów 1896) stron. 66 i dalsze. Wyborne reprodukcye dzieł złotniczych Jana Jerzego E. podają tablice XI—XIV w dziele pomnikowem A. Buchholtza, przytoczonem powyżej. Ob. także Kwartalnik historyczny, VI str. 827—831.

Edywid. w pierwszych dziesiątkach lat XIII go stulecia podzielona była Litwa na większe i mniejsze księstwa; większych książąt pauowało według kroniki wołyńskiej (Ipatiewskaja letopiś) na Litwie właściwej pięciu, na Żmudzi dwu. Większym książętom, których moglibyśmy nazwać dzielnicowymi, podlegali mniejsi, czyli dynastowie. Do większych książąt, zwanych we wspomnianej kronice starszymi, należeli między innymi Mendog (Mindowe) i brat jego Dowsprunk. Ten, ożeniony z siostrą Wykinta, księcia południowo - zachodniej Żmudzi (na Twerach), miał synów: Towtywiła (Tuwciwiła) i Edywida. E. był młodszy, gdyż główne nasze źródło do tych czasów (Kronika wołyńska) wymienia go zawsze dopiero na drugiem miejscu: to też mniej ważną rolę odgrywał i nigdy samodzielnie nie występował; nie zawadzi jednak krótko wspomnieć o jego, udziale w wypadkach. Książę Mendog, panujący w południowej części Litwy właściwej i na Rusi Czarnej (w Nowogródku), należącej do Litwy według wszelkiego prawdopodobieństwa od końca XII go, lub przynajmniej od początku XIII-go wie-

ku, był najpotężniejszym z książąt dzielnicowych, że zaś odznaczał się niepospolitym rozumem politycznym, przeto on jeden dorósł do spełnienia wielkiego i trudnego zadania zjednoczenia Litwy. Zadania tego dokonał w większej części w czwartym i piątym dziesiątku XIII-go stulecia, albowiem w roku 1236 walczy już jako potężny książę z Kawalerami Mieczowymi i Krzyżakami i zadaje im wielką klęskę; w tymże samym roku sam jeden, jako książę litewski, zawiera przymierze z Danielem przeciwko Mazowszu; w roku 1244 Btaje z 3) OOD-ą armią do walki przeciw Zakonowi inflanckiemu. W dziele zjednoczenia największą przeszkodę stanowili książęta dzielnicowi. Z tych jednych usuwa wielki książę przemocą lub podstępem, innych, niedogodnych, wysyła na Ruś, aby tam sobie założyli osobne księstwa, zawisłe od wielkiego księcia, a przez to usunęli się z Litwy. Do takich należeli dwaj jego bratankowie, E iy-wid i Towtywił. Ponieważ ich wuj, Wykint, posiadał znamienite zdolności wojskowe, przeto Men-dog razem z nim wysłał Dowsprunkowiców na Białą Ruś, na zdobycie Smoleńska. Jeśli zestawimy notatki kronik północno - ruskich (Nowogrodzkiej, Woskreeeńskiej) i kroniki Wołyńskiej, to przychodzimy do przekonania, że ten najazd Smoleńska wydarzył się w r. 1239 (Zob. „Mendog król litewski* 27—30, „Rozpr. Ak. krak.* 1892). W Smoleńsku wprawdzie się nie utrzymali długo, gdyż wypędził ich stamąd Jarosław, wielki książę włodzimierski, ale za to, według wszelkiego prawdopodobieństwa, usadowili się w Połocku, gdzie około tego czasu wymarła rodzina książęca i gdzie później Towtywił istotnie panował. Jednak nie dotrzymali wierności wielkiemu księciu: dla tego zabrał im wszystkie posiadłości na Litwie, a ich samych chciał pojmaó; ratowali się ucieczką na dwór Daniela do Chełma (1248). Mendog domagał się przez swoich posłów wydania bratanków, ale Daniło odmówił i, owszem, skorzystał ze sposobności, aby odebrać Litwie Ruś Czarną. Wysłał tedy do Rygi Wykinta, który zawarł przymierze z mistrzem inflanckim, a następnie z Jadź-wingami, również pozyskał południowo - zachodnią Żmudź, gdzie dawniej sam był panował. Przeciw Mendogowi zawiązała się koalicya, do której prawie wszyscy sąsiedzi przystąpili, bo także i Polacy zobowiązali się wziąć udział w wojnie. Po raz pierwszy z kłótni w rodzinie książęcej litewskiej korzystali nieprzyjaciele Litwy, a bratankowie wielkiego księcia stali się narzędziem polityki, dążącej do zguby ich własnej ojczyzny. Na szczęście Mendoga, sprzymierzeni nie rozpoczęli działań wojennych równocześnie. Pierwszy rozpoczął wojnę Daniło najazdem Ru3i Czarnej, której większą część opanował, z wyjątkiem najsilniejszego w tej prowincyi grodu, Nowogródka (1249).    0-

siągnąwszy w ten sposób cel najbliższy, wrócił do domu. Na wiadomość, że Niemcy wyruszyli na Litwę, wysłał E-a i Towtywiła z posiłkami ruskiemi i połowieckiemi. Połączone wojska obiegły Mendoga w Woruoie (Wornianach), ale grodu nie zdobyły, tylko kraj wkoło straszliwie zniszczyły.

św

ii

E. i Towtywił udali się z mistrzem inflanckim, Andrzejem, do Rygi, gdzie obydwaj chrzest przyjęli. Mistrz Andrzej, arcybiskup Albert i całe duchowieństwo postanowili jak najusilniej poprzeć obu bratanków wielkiego ksi cia, gdyż spodziewano się przez nioh pozyskać dla chrześciaństwa całą Litwę, albowiem Towtywił, według ułożonego planu, miał zasiąść na tronie wielko-ksiąźęcym. Przy wspólnym napadzie sprzymierzonych można się było spodziewać, że plan ten śmiały da się wykonać. Wiedział o groźącem mu niebezpieczeństwie Mendog i starał się plany swoich nieprzyjaciół pokrzyżować. Pomogło mu w tem jakieś nieporozumienie między mistrzem a arcybiskupem. fiogatemi darami staiał się ująć sobie mistrza i prosił go, by „albo zabił, albo wypędził Towtywiła*. Mistrz zrozumiał sytuaoyę i wyzyskał ją z korzyścią dla Zakonu i chrześciaństwa. Jakkolwiek uśmiechała się nadzieja nawrócenia Litwy przez Towtywiła i E-a, to jednak można było cel ten osiągnąć dopiero po zwycięskiej z Mendogiem wojnie, której wynik na razie przewidzieć się nie dał, a która na Zakon wielkie ofiary nakładała. Gdyby Mendog dał się nakłonić do przyjęcia chrześciaństwa, w takim razie Zakon bez żadnych ofiar zjednałby sobie wielką zasługę w chrześciaństwie i wobec Stolicy Apostolskiej, a i bez korzyści materyalnych - by się nie obeszło. Wszedł tedy w układy z Mendogiem i postawił mu warunek, że tylko wtedy zerwie z jego nieprzyjaciółmi, a z nim zawrze przymierze, jeśli wielki książę przyjmie wiarę chrześciańską i wyśle poselstwo do papieża. Mendog zaprosił do siebie mistrza, który, w towarzystwie rycerzy, braci zakonnych i duchowieństwa, zjechał na dwór wielkiego księcia. Przy osobistym zjeździe nie mało sobie musiał Andrzej i jego pomocnik, Chry-styan, późniejszy biskup litewski, zadać pracy, by przekonać upartego Litwina o prawdziwości wiary chrześeiańskiej i nakłonić do jej przyjęcia. Chrzest odbył się prawdopodobnie w Worucie, czyli Wornianacb, w końcu roku 1250 lub z początkiem 1251. Przyjął go Mendog ze swoją żoną Martą, dwoma młodszymi synami, Ruklem i Re-pekiem (najstarszy Wojsiełk już był chrześciani-nem obrządku greckiego), z całym dworem i niektórymi z pcśród Narodu Litewskiego. Otóż, jak widzimy, wypadek ten zostaje w ścisłym związku z wystąpieniem dwu braci, E-a i Towtywiła, na widownię dziejową. Tak wrogie przeciw stryjowi wystąpienie, zrazu tak niebezpieczne dla niego, obróoiło się ostatecznie na korzyść Litwy, która weszła do rzędu państw chrześciańskich Europy i dostała się pod opiekę Stolicy Świętej. Dow-sprunkowice, dowiedziawszy się o tak wielkiej zmianie w polityce Zakonu, dobrowolnie, czy też na rozkaz mistrza, opuścili Inflanty i udali się na Żmudź, do wuja swojego, Wykinta. Z posiłkami ruskiemi i połowieckiemi, które Towtywił otrzymał był dawniej od Daniła, oraz ze Żmudzinami i Jadźwingami, wyruszają trzej książęta na Litwę. Mendog, pomimo że otrzymał pomoc od mistrza Andrzeja, nie przyjął bitwy w otwartem polu,

lecz bronił się w grodzie Worucie (Wornianaoh), o którego zdobycie sprzymierzeni kusić się nie mogli. Niemcy tylko wystąpili do otwartej walki, w której musieli być górą, skoro sprzymierzeni rychło opuścili Litwę i cofnęli się na Żmudź. Mendog, zebrawszy wielką siłę, poszedł za nimi. Pod Twerami, do których nieprzyjaciele jego się sobro-nili, przyszło do walnej bitwy; wyniku jej kronikarz nie podaje. Mendog grodu nie zdobył, a otrzymawszy ranę, wrócił do domu. Mimo to sprawa Dowsprunkowiców coraz bardziej upadała; mógł ją jeszcze tylko ratować Danlło, któremu nie brakło chęci do wojny z Mendogiem, albowiem pragnął zająć resztę Rusi Czarnej z Nowogródkiem. Na prośbę Towtywiła istotnie wyruszył Daniel z wojskiem, ale nie odważył się nawet stoczyć bitwy z Litwinami; spustoszył tylko okolice Nowogródka i wrócił z łupem do domu. Drugie wojsko, niebawem wysłane pod dowództwem Wa-

li

*JBp1

Ehrenberg Gustaw. (Życiorys na str. 98 i).

sylka i Romana Daniłowicza, zdobyło Grodno. Towtywił i E. nie przyłączyli się do żadnej z tych wypraw, z czego musimy wnosić, że nawet na Żmudzi, w Tworach, panowanie ioh było zagrożone. Istotnie Mendog pozyskał sobie Żmudzinów i Jadź-wingów podarunkami, a bratankowie jego ratowali się ucieczką na dwór chełmski, gdzie już zastali posłów Mendoga, traktujących z Daniłem o pokój. Wprawdzie w tym czasie (koniec roku 1252 lub początek 1253) nie przyszło do zawarcia pokoju, tylko prawdopodobnie stanął rozejm; jednak Daniło, mimo oburzenia na Mendoga, musiał na razie o-puśoić sprawę swoich szwagrów, albowiem wybierał się na wojnę czesko - węgierską, jako sprzymierzeniec króla węgierskiego, Beli lV-go. W wyprawie tej towarzyszą mu E. i Towtywił. Jest to ostatnia wzmianka, jaką spotykamy w kronice wołyńskiej o Edywidzie; w innych źródłach nie napotykaliśmy tego imienia. Jakie tedy były dalsze losy tego księcia, zgoła nie wiemy. Starszy

brat jego wyBtępuje jeszcze później w dziejach litewskich.

Edywił. Między mniejszymi książętami litewskimi, którzy wraz z większymi ofiarowali pokój księżnie Romanowej i jej synom w roku 1219 (w kronice błędnie 1215), wymienia kronika Wołyńska (IpatiewBkaja Letopiś), także i braci Bule-wiczów, z których jeden nazywał się Edywił:

ci Bulewicze: Wiszymut, którego zabił Min-dowh (Mfndowe, Mendog), i żonę jego pojął i braci jego pozabijał, Edywił a i Sprudiejkaw. To

J. L

jest jedyna wzmianka, jaką w źródłaoh napotykamy o Edywile.

Eisele Fryderyk, jeden z wybitniejszych niemieckich romanistów, wykłada prawo rzymjkie we Fryburgu w Bryzgowii (Breisgau). Do celniejszych jego prao zaliczają: „Die malerielle Grundla-ge der Exceptio“ (1871); „Ole Compensationu nach Romischen und gemeinen Recbt.“ (1876); „Cognitur und procuraturu (1881); „Abhandlungen zum romi-sohen Civilprocess“ (1889).

J. L.

T. D.

-A

C.

Ważniejsze omyłki druku

w XYII-m i XYIII-m tomie Encyklopedyi.

Stronica

Szpalta

Wiersz

Jest

Powinno być:

Stronica

Szpalta

Wiersz

Jest

Powinno być:

88

89

9o

90

159

165

183

‘.00

237

249

251

251

251

254

288

288

291

316

319

340

353

355

355

385

423

576

635

635

■ó-ó tj tć « na *- ra sć ti bi bó•o -e -a bć-J bó ti « ćo ^

przez Prusaków 1763 Płocicą państowych opuszczono Dziaduski opuszczono Karola IV 1585 1891 Montes Auzay Thonarsu Angami Jun Troun Bassim llilland genueński burmistrza

Bautzen i Budyszynem złorzeczny nabutejska o puszcz ono

CL CL

od Prusaków 1673 Słonicą powiatowych Drymmer Karol (ob. dop.)

wyrzucie Drzniewicz Kaz.iob. dop ) Karola VI 1587 1791 Mantes Auray Thouars Angelosami Inn Traun Bassim Holland gwienneński hermistrza

Bautzen (BudyszynemI słoneczny nabatejska Dwornik (ob. dop ) Dybowski Wład.(ob. dop.' Dziedzicki Lud. (ob. dop. ob. Dziennikarstwo w dopeł.

635

636

661

684

708

716

748

749

| 790

791

812

832

841

848

852

855

915

918

919

920

924

931

938

943

945

8 d.

2    3-7 d.

2    przed 10 d

op uszczono

cm.

ob Dziennikarstwo w dopeł.

Dzierżawski Piotr (nb. d.) Dziobenk* (ob dop )

<M (M

■o

pk

3 g.

13 d.

fN ci CN

sf*

Settedżem

Ingolsheimie

opuszczono

Malkryn

mm.

Setledżem

lngelsheimie

Eben Jon Jerzy (ob. dop.) Makryn

4>IAOP&MAIO£ ^IAOPOMAIOS

op uszczono Tępi a

opuszczono

3060

Edywid i Edywit (ob. dop.

Tepla    )

Efialtes ob. Ephialtes

I IX,

660

Kurum

Nuhit

Ilerodot (I)

600

Karun

Karu

Herodot (IV 191)

II

pitui II 43 rzędu

pirui I 43 rządu

924

których ,,białe" traktat 2566

925

617

z których „białe (złoto;*1 traktat Ramsesa II 2517

663

OBJAŚNIENIE PODPISÓW AUTOROW

z a. rso, leszczonycłi pod. ar ty knła aao. i.

A. A. K. —

A.    B. -

Ą. «/>

A O. -A Pol. — A Pśk% — A 8-    —

Al. Gz. — AU Jabł.— Al. K. — Al. B. — And. a. —

B.    Gr. — B. M. — DrA.P. — Dr Al 8. Dr Al. W. Dr Ant. KĄ Dr Ant P. Dr E. P. — Dr J. B. Dr J. P.— Dr J. S. — Dr J. Z. Dr K. K. Dr K. B. Dr M. — Dr B.

Dr 8. K — Dr W. K.

Dz.

Szymon Askenazy.

Ad. Ant. Kryński.

A.    Bełcikowski.

Aleksander Jelski Dr Antoni Okolfcki. Aleksander Poliński.

Antoni Prohaska.

Antoni Ślósarski,

Dr Aleksander Czołowski. Aleksander Jabłonowski Aleksander Kraushar. Aleksander Rajchman. Andrzej Świętochowski. Bronisław Grabowski.

B.    MokrowiCki.

Dr Alfons Pajewski.

Dr Aleksander Semkowicz. Dr. Edward Przewóski.

Dr Antoni Kuczyński.

Dr Antoni Puławski.

Dr Aloizy Winiarz.

Józef Bieliński Dr.

Dr J. Peszke.

Dr Jan Sędziak.

Dr Józef Zawadzki.

Dr Kazimierz Kraków.

Dr K. Rychliński.

Dr Malinowski.

Dr R. Radziwiłłowicz.

Dr Stanisław Karwowski. Dr Wojciech Kętrzyński.

Dr Dzierżawski.

Edmund Diehl.

Karol Estreicher prof. Konstanty Górski,

Dr. Karol Jurkiewicz. Kazimierz Kaszowski. Kazimierz Król.

K. Podernia.

K E. —

K. G. -K. J. -K. K -K. Kr. -K P. —

K. W. —

ITs. A.K.D. Ks. August K. Diehl.

Ks. J. G. Ks. prałat J. Gnatowski. Likiert.

L. Finkiel.

Ludwik Krzywicki. Lucyan Rydel.

Maryan Dubiecki.

Dr Maksymilian Flaum. M. Żor. — Marcyan Zórawski.

Jan Nitowski.

Prof. Oswald Balzer.

P. Chm. — Dr Piotr Chmielowski R. M.

Kazim. Waliszewski.

L.

L. F-l. L. K.

L.    B.

M.    D. M. F.

N.

O. B.

B-y.

B. Pl-cz.

s.

8. D. -St. Drzaź. S■ K.

S. Kw.

8. L. -

S. Ł.

S. P.

S. S.

E D —

F G.

E.    W. Z.

Ed. W. -Em. S. —

Em K. — • Emilian Konopczyński.

F.    B-l. —

Fr. N. —

G.    M. —

H.    K. —

H. S—i —

H. St. —

Edward Grabowski.

Dr E. W. Zieliński. Edward Wawrykiewicz Emil Sokal inżynier.

Bostel Ferdynand. Franciszek Nowodworski. Gustaw baron Manteuffel.

Bml.

I.    B.    —

Ig. Mat. —

J.    A Św.—

J. B. — J. F. G. — J. K. — J. K. P. — J. L. — J. Nm. — J.    U.    —

Józef K. P.

J.    Wł. D

J    W.    Dom.

K.    A.    —

Henryk Konic.

Dr Henryk Sawczyński. Prof. Henryk Struve.

Jan Homolicki.

Ignacy Radliński.

Ignacy Matuszewski. Julian Adolf Święcicki. Józef Bojasiński.

J. F. Gaissler.

Dr Jan Karłowicz.

Jan Kazimierz Plebański. Józef Latkowski.

Dr J. Nusbaum.

Józef Uzdowski.

Józef Kirszrot-Prawnicki. Jan Władysław Dawid.

J. W. Domaszewski. Karol Appel.

St. F. — St. J. Cz. St. Rew.— T. D. -T. E. — T. K. -W. Bq. — W. Ch.

W. Chor.— W. G. — W. Gar. — W. L. — W. N. -W. R. -W. s. -

W. Trz. — W W. -Wł. Andr. m. G. — Wł. M. K. Wł. N-i. — Wł. Pr. — Wł. Spaś — W. Zał. — Ks. F.A.S. Z. H. — Zn. —

Ryszard Machlejd.

Wilhelm Rolny.

Roman Plenkiewicz.

Stanisław Krzemiński Samuel Dicksztein.

Stanisław Drzażdżyński Stanisław Kramsztyk. Stanisław Kwiatkowski Stanisław Libicki.

Stosław Laguna.

Stanisław Posner.

Seweryn Smolikowski. Stanisław Fuk.

Stanisław Jan Czarnowski. Stanisław Rówieński.

Dr Teodor Dydyński.

Tadeusz Estreicher.

Tadeusz Korzon.

Władysław Bogusławski. Wacław Chrzanowski.

W. Choroszewski Wojciech Gerson.

Dr W. Garliński,

W. Lutosławski.

W oław Nałkowski.

Wincenty Rapacki.

Władysław Smoleński W. Trzciński.

W. Wiorogórski Władysław Andrychiewicz. Władysław Gosiewski. Władysław M. Kozłowski. Prof. Władysław Nowicki. Władysław Prokesch. Włodzimierz Spasowioz.

W. Załęski.

Ks. Franciszek Albin Simon. Zygmunt Heryng.

Br. Znatowicz.

Antoni Pietkiewicz (A. Pług).

f .

■ . A

I

1

.

r

.

* V-

i

a

- 'o>

0>

O

cc

O

<1

■

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000220340

POLITECHNIKA KRAKOWSKA Ą BIBLIOTEKA GŁÓWNA .

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

MI-306374

■ mii